Als tiener in de jaren zeventig voelde Nederland benauwend. Alles werd geregeld, gepland en herverdeeld, maar niets werkte echt. Inflatie vrat spaargeld op, werkloosheid groeide, stakingen waren aan de orde van de dag. Ondernemen was verdacht. Belastingen werden steeds hoger. Eigen initiatief verdween. De overheidsfinanciën waren helemaal uit het lood geslagen. Het overheidsmonster werd steeds groter. Het land ademde niet meer.

Juist in die periode las ik Free to Choose van Milton Friedman*. Dat boek was geen pamflet en geen belofte van paradijselijke markten. Het was een verklaring, een lens om te begrijpen waarom samenlevingen vastlopen wanneer ze vrijheid inruilen voor maakbaarheid. Er werd aangetoond met allerlei praktische voorbeelden dat centrale sturing fundamenteel ongeschikt is voor complexe vrije samenlevingen. Dit boek was een lichtpunt en een verademing voor mij.

Vrijheid als voorwaarde

Wat mij toen raakte – en wat nu opnieuw knaagt – is zijn kerninzicht: vrijheid is geen ideologische luxe, maar een noodzakelijke voorwaarde voor welvaart, verantwoordelijkheid en menselijke waardigheid. Het bepaalt hoe we omgaan met schaarste, keuzes, risico’s en de kansen van onze kinderen.

Nederland leek deze les later te begrijpen. In de jaren tachtig en negentig werd het roer omgegooid. De overheid trok zich terug waar zij te dominant was geworden, overheidsfinanciën werden gesaneerd, ondernemerschap kreeg ruimte. Het was geen dogmatisch liberalisme, maar een correctie op doorgeschoten sturing. Het werkte: economische groei trok aan, werkgelegenheid herstelde en maatschappelijke dynamiek keerde terug.

Maar vanaf ongeveer het jaar 2000 is het beeld opnieuw verslechterd. De koers richting meer centrale sturing, regelgeving en bureaucratie werd heropend, sluipend maar breed. Dit keer technocratisch, en daardoor misschien gevaarlijker. Paradoxaal genoeg in een periode van uiteengevallen communisme en bloei van de (sociale) markteconomie.

Milton Friedman waarschuwde voor wat hij de ‘illusie van controle’ noemde: de gedachte dat centrale planning en regels maatschappelijke problemen kunnen beheersen. Vandaag lijkt deze illusie terug te keren in bijna elk groot dossier, terwijl de realiteit juist wordt gevormd door de keuzes van miljoenen burgers en bedrijven.

Geen marktfalen maar beleidsfalen

Neem het energie- en klimaatbeleid. De doelen zijn ambitieus, de morele overtuiging sterk, maar de economische logica ontbreekt vaak. Prijssignalen worden verstoord door subsidies, verplichtingen en plafonds. Het resultaat: verkeerde investeringen, netcongestie en structurele onzekerheid voor bedrijven en huishoudens. Elektriciteit wordt onnodig duur, nieuwe projecten stagneren, en huishoudens betalen steeds meer terwijl de beloofde voordelen vaak uitblijven.

Dit is geen marktfalen; dit is beleidsfalen dat rechtstreeks voortvloeit uit het negeren van de principes die Friedman al decennia geleden beschreef. De uitgangspunten van een realistisch, betrouwbaar en betaalbaar energie- en klimaatbeleid worden continu veronachtzaamd. Ideologisch, moralistisch en angstdenken voeren de boventoon.

Te weinig en te dure woningen

Hetzelfde geldt voor de woningmarkt. Prijzen werden jarenlang genegeerd als informatiedragers, bouwen ontmoedigd door regels, procedures en bezwaarstructuren, terwijl de vraag – vrijwel uitsluitend door migratie – structureel toenam. Friedman waarschuwde dat het negeren van prijssignalen leidt tot schaarste.

Wat we nu zien, is geen verrassing, maar een direct gevolg van beleidskeuzes: te weinig woningen, te hoge prijzen en frustratie bij zowel starters als gezinnen die een huis zoeken. Bovendien geldt dat we helemaal niet in een wooncrisis waren beland als we de afgelopen decennia een realistisch migratiebeleid hadden gevoerd.

Een ander fundamenteel Friedmaniaans principe is de beperkte rol van de overheid. De staat moet randvoorwaarden scheppen: rechtszekerheid, eigendomsrechten, concurrentie. Niet tegelijkertijd planner, producent, moreel kompas en crisismanager worden. In Nederland zijn die rollen vermengd geraakt. De overheid stuurt steeds gedetailleerder, wantrouwt uitvoerders en burgers, en creëert een woud aan regels dat niemand nog kan overzien.

Sterkere regeldruk en hogere belastingen 

Voor ondernemers – vooral in het midden- en kleinbedrijf (mkb) – en voor boeren is dit dagelijks voelbaar. De regeldruk en de belastingen zijn de afgelopen 15 jaar gigantisch gestegen. Ondernemen betekent niet langer kansen zien, maar risico’s ontwijken. Boeren behoren tot de meest efficiënte ter wereld, maar worden afgerekend op modellen, doelen en papieren werkelijkheden.

Lokale kennis en vakmanschap worden verdrongen door centrale normen. Friedman zou dit onmiddellijk herkennen: centrale planning vernietigt de informatie die nodig is om goed beleid te maken. De innovatiekracht verdwijnt, het platteland verarmt, en jongeren die willen boeren of starten in het mkb krijgen steeds minder ruimte.

Democratische afstand

Cruciaal in Free to Choose is ook de koppeling tussen vrijheid en verantwoordelijkheid. Wie keuzes maakt, moet de consequenties dragen. In Nederland is het omgekeerde steeds gebruikelijker geworden: risico’s worden collectief gemaakt, falen wordt gecompenseerd, prikkels afgevlakt. Dat voelt sociaal, maar ondermijnt verantwoordelijkheid, initiatief en wederzijds vertrouwen. Het is een recept voor afhankelijkheid en stagnatie.

Ook op Europees niveau zien we deze ontwikkeling. Steeds meer beleid wordt op afstand genomen, technocratisch gelegitimeerd en moeilijk corrigeerbaar. Friedman waarschuwde expliciet voor concentratie van macht — niet omdat machthebbers slecht zijn, maar omdat fouten groter worden naarmate ze verder van de dagelijkse praktijk afstaan.

De democratische afstand die veel burgers voelen, is geen verbeelding, maar een systeemkenmerk dat de legitimiteit van besluiten ondermijnt. Ook het beleid van de ECB met voortdurende monetaire financiering druist volledig in tegen de basisprincipes van (monetarist) Friedman. Dit beleid heeft de afgelopen jaren geleid tot heel hoge inflatie die zeer moeilijk te beteugelen valt.

Collectief geheugenverlies

Daarnaast verergert de combinatie van migratie-, energie- en klimaatbeleid en regulering de situatie. We proberen meerdere complexe problemen tegelijk centraal te sturen zonder het draagvlak of de capaciteit goed in te schatten. Resultaat: schaarste, hogere kosten, onzekerheid, maatschappelijke spanning. Nederland zit opnieuw in een vicieuze cirkel: goede intenties, slecht resultaat.

Wat mij persoonlijk het meest frustreert, is het collectieve geheugenverlies. We hebben dit eerder meegemaakt. We weten hoe dit eindigt: hogere lasten, lagere productiviteit, minder innovatie, en groeiende maatschappelijke spanning. En toch is de reflex bij elk nieuw probleem dezelfde: meer regels, meer subsidies, meer centrale sturing. Het is comfortabel, het suggereert grip, het geeft het gevoel dat iemand ‘aan het stuur zit’. Maar het is schijncontrole.

Terugkeren naar Friedmans basisprincipes betekent niet terug naar de jaren tachtig. Het betekent vooruit naar beleid dat beter begrijpt hoe samenlevingen functioneren. Dat prijzen informatie dragen. Dat concurrentie disciplineert. Dat vrijheid verantwoordelijkheid vereist. En dat goedbedoeld beleid vaak averechts uitpakt.

Wat nu moet gebeuren

Nederland heeft een koerscorrectie nodig, en wel onmiddellijk:

• Een kleinere en effectievere overheid, die terugkeert naar kerntaken zoals rechtshandhaving, eigendomsbescherming en mededinging.

• Lagere en eenvoudiger belastingen, zodat werken, ondernemen en investeren weer loont.

• Een ondernemers- en boerenklimaat dat ruimte geeft voor initiatief, innovatie en lokale kennis.

• Realistisch energie- en klimaatbeleid, waarin prijssignalen en uitvoerbaarheid voorop staan, en subsidies en verplichtingen beperkt worden.

• Eerlijkheid in migratiebeleid, afgestemd op draagkracht, integratiecapaciteit en regionale planning.

• Herwaardering van nationale zeggenschap binnen Europa, met behoud van samenwerking, maar zonder automatische afstand van democratische controle.

Ademruimte

Kortom: vrijheid herstellen, verantwoordelijkheid terugbrengen, en centrale sturing beperken tot waar zij echt meerwaarde biedt. Niet als ideologie, maar als noodzakelijke randvoorwaarde voor een gezond, welvarend en leefbaar Nederland.

Toen Free to Choose voor mij als tiener een bevrijding was, ging het vooral om ademruimte. Die ademruimte dreigt Nederland opnieuw te verliezen.

* Milton Friedman (1912–2006) was een Amerikaanse econoom en een van de meest invloedrijke economen van de 20ste eeuw. Hij is vooral bekend vanwege zijn werk op het gebied van monetarisme, de theorie dat de geldhoeveelheid in een economie een cruciale rol speelt in het veroorzaken van inflatie en economische groei. Friedman heeft de manier waarop economen en beleidsmakers naar geld en inflatie kijken drastisch veranderd. Zijn ideeën hebben invloed gehad op het economische beleid in de jaren 1980, met name bij regeringen zoals die van Ronald Reagan in de VS en Margaret Thatcher in het VK.

**Rob Cozijnsen is econoom, zelfstandig ondernemer en senior programmamanager, met meer dan 30 jaar ervaring in het opzetten, leiden en implementeren van omvangrijke, bedrijfsbrede transities in uiteenlopende sectoren.

Wynia’s Week bestaat officieel 7 jaar! Met dank aan alle auteurs, donateurs en alle andere lezers, kijkers en supporters. Op naar de volgende 7 jaar! www.wyniasweek.nl/doneren

Het bericht Laat de overheid een flinke stap terugdoen zodat burgers weer ruimte krijgen om te ademen en te ondernemen verscheen eerst op Wynia's Week.

In de economie bestaat een theorie die wordt aangeduid met de woorden ‘creatieve destructie’. Die theorie houdt zo ongeveer in dat voortdurende innovatie de enige bron van economische groei is. Wat achterhaald is, wat niet meer werkt, wat is vastgeroest in tunnelvisies, regelgeving en instituties staat economische groei alleen maar in de weg.

Innovatie vernietigt al die verouderde visies en praktijken, creëert nieuwe praktijken die in een proces van trial & error worden getoetst en al dan niet standhouden. Creatieve destructie is een proces dat nooit eindigt, dat oude manieren van werken voortdurend vernietigt, en dat verouderde bedrijven sloopt en nieuwe bedrijven marktmacht geeft.

Populisme is machtigste stroming geworden

Deze klassiek-liberale visie, gepropageerd door de beroemde econoom Joseph Schumpeter (1883-1950), lijkt nu steeds meer over te slaan naar het politieke domein. Al twintig jaar wordt het oude systeem (waarin de oude maar inmiddels vermolmde middenpartijen met elkaar de macht deelden en belangen uitwisselden) door het populisme uitgedaagd. Populisme legt een kloof bloot, en leeft vanuit de vaststelling dat het oude systeem inherent ondemocratisch is geworden omdat het niet langer representatief is.

Grote delen van de bevolking voelen zich niet langer vertegenwoordigd omdat hun zorgen en gerechtvaardigde verlangens geen stem in de volksvertegenwoordiging hebben. In die situatie heeft het populisme zich als het grote alternatief aangediend, met beperkt succes aanvankelijk, maar sinds 22 november vorig jaar als de machtigste politieke stroming in het parlement.

De populistische destructie heeft een einde gemaakt aan een verouderd systeem dat niet langer paste bij de samenleving zoals die zich heeft ontwikkeld. Maar wat is de creatie die het populisme ervoor in de plaats wil stellen?

Die creatie is geen ideologie, zoals de oude partijen elk door een onderscheiden ideologie (christendemocratisch, sociaaldemocratisch, liberaal) werden geschraagd. Het populisme benoemt problemen die jaren lang verwaarloosd zijn en is vervolgens vooral pragmatisch, zo niet schaamteloos opportunistisch. Linksom of rechtsom of recht door het midden – als het probleem maar wordt benoemd en opgelost.

Twee scenario’s

Dat is precies wat we nu zien gebeuren in de vaderlandse politiek. Mensen ‘ervaren’ problemen met de instroom van asielzoekers en, vooral, hun gebrekkige integratie. Deze ervaring is inmiddels uitgeroepen tot een crisis die alleen maar met noodrecht kan worden bestreden. Als ambtelijke adviezen, de Raad van State en een meerderheid in de Eerste Kamer, en ook het tegenstribbelen van coalitiepartner NSC, dat noodrecht onbereikbaar lijken te maken, dan kiezen we voor spoedwetgeving.

Als ik het goed begrijp komen beide scenario’s aanstaande maandag in de ministerraad, en we zien nu al uit naar het vervolg op die discussie in het kabinet. Komen ze er met elkaar uit, komen ze met een voorstel dat ongetwijfeld veel discussie en strijd zal oproepen, of implodeert de boel en leidt de destructie tot chaos in plaats van tot de creatie van een alternatieve, ongekende oplossing?

Innovatie in uitkomst en proces

De politiek van het populisme heeft er ondertussen wel voor gezorgd dat in ‘het asieldossier’ meer dan ooit beweging is gekomen – zowel op Europees niveau (naar minister-president Schoof op zijn eerste Europese Raad in Brussel vaststelde) als op nationaal niveau in de vorm van onaangekondigde improvisaties en proefballonnetjes. Het idee om in Oeganda een ‘hub’ voor in Europa uitgeprocedeerde asielzoekers in te richten, een idee geopperd door een minister die er niet over gaat (PVV’ster Reinette Klever van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp), overviel zelfs Schoof. Maar hij noemde het een ‘innovatief idee’.

Die woordkeuze is verhelderend – het laat precies zien welke politieke kracht zich nu in Nederland breed maakt. De innovatie zit niet alleen in de uitkomst (wat voor beleid gaan we krijgen?), maar ook in het proces – de onvoorspelbare werkelijkheid van onverwachte uitspraken en met aplomb gebrachte voorstellen nemen oude procedures en waarborgen, een hele bestuurcultuur, radicaal op de schop.

De destructie waar Schumpeter het over had, is onweerstaanbaar, als een tsunami, en wie zich ertegen verzet, wordt er vroeg of laat door meegesleurd en gaat ten onder. Dat is in deze coalitie de rol van NSC. Het verzet heeft natuurlijk iets nobels. Schumpeter beschreef zelf al dat innovatie niet alleen oude, vermolmde systemen vernietigt, maar ook de instituties die noodzakelijk zijn voor het voortbestaan van veranderingen en vernieuwingen.

Een verwoestende natuurkracht

Op de politiek toegepast: de creatieve destructie kan zich ook zomaar richten op basisprincipes, op onze Grondwet, op internationale afspraken – allemaal van die zaken die nodig zijn om de kracht van het nieuwe te kanaliseren en in goede banen te leiden.

Het nieuwe populisme en zijn creatieve destructie van alles wat een pragmatische oplossing van problemen in de weg staat, is een verwoestende natuurkracht. De leider van NSC zit ziek thuis, en zijn partij staat in de peilingen op drie zetels.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week. 

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Bart Jan Spruyt: De innovatieve kracht van het populisme neemt de hele bestuurscultuur op de schop   verscheen eerst op Wynia's Week.

Gelukkig was Nederland goed voorbereid: het KNMI had tijdig de code oranje uitgeroepen en het RIVM had daarop het nationale hitteplan in werking gesteld. De verkopers van plastic badjes, sproeislangen, ijsjes, ventilatoren en airco’s deden uitstekende zaken.

‘Airco warmt aarde op’

Terwijl Nederland zich voorbereidde op een verzengende hitteperiode kwam de NRC, altijd goed voor de nuance, met een actueel artikel over airco’s, op de voorpagina aangekondigd met de alarmerende titel ‘De airco warmt de aarde op’. De schrijver was Paul Luttikhuis, redacteur buitenland en gespecialiseerd in klimaatverandering, volgens hem ‘het grootste verhaal van deze tijd’.    

Luttikhuis liet er in zijn artikel geen misverstand over bestaan: ‘Airco’s zijn blinde vlekken in het energiedebat. Men schaft ze aan, maar ze dragen bij aan het probleem [van de opwarming]. Tot wel een halve graad aan het einde van de eeuw.’ Airco’s mogen dan verkoeling brengen, ze warmen de aarde wel weer op. Van de regen in de drup dus, om moedeloos van te worden. Hebben we een slimme technische oplossing voor een existentieel probleem, is het weer niet goed.

Recht uit de alarmistische klimaatkeuken

Maar klopt het wel wat Luttikhuis zijn lezers voorhoudt? Nee, het is een onversneden doemverhaal, recht uit de alarmistische klimaatkeuken. Het is op zijn best een halve waarheid. Luttikhuis’ verhaal blijft steken bij de probleemstelling. Aan de oplossing heeft hij geen boodschap. Of die kent hij niet,  dat kan natuurlijk ook.

Hier is het hele verhaal. Een airco gebruikt elektriciteit, heel veel zelfs, en die elektriciteit wordt nog steeds voor het grootste deel opgewekt door verbranding van fossiele brandstoffen, met name kolen en gas. Daarbij komt CO2 vrij die zich in de atmosfeer ophoopt en dat leidt tot opwarming van de aarde, het bekende broeikaseffect. Niet alleen airco’s, ook elektrische auto’s en warmtepompen lijden aan dit euvel. Dat zal natuurlijk ophouden zodra de opgewekte elektriciteit geheel fossielvrij is, maar dat zal nog wel even duren.

De vraag naar airco’s zal deze eeuw exponentieel toenemen. Voor het grootste deel komt dat door de te verwachten toenemende welvaart in de wereld en de gestage groei van de wereldbevolking. En voor een klein deel door de opwarming van de aarde.

De Global Cooling Prize

De Amerikaanse klimaatdenktank het Rocky Mountain Institute (RMI) schat dat het aantal residentiële airco’s (huis-airco’s) zal stijgen van de huidige 1,2 miljard naar 4,5 miljard in 2050. En dat zou misschien wel een halve graad extra opwarming in het jaar 2100 ten gevolge kunnen hebben. Het lijkt wat aan de hoge kant maar laten we daar niet over zeuren. Op dit punt stopt het NRC-verhaal, het constateert een groot probleem en dat is het dan. Maar het echte verhaal van de airco’s loopt nog even door.

Eind 2018 nam een coalitie bestaande uit de regering van India, de Mission Innovation (een door president Obama opgerichte alliantie van landen ter bevordering van klimaatinnovatie) en het RMI het initiatief om de klimaatimpact van airco’s drastisch te verlagen. Dat deden ze door het uitschrijven van een wereldwijde prijsvraag, de Global Cooling Prize, een beproefd middel om de beste en origineelste ideeën naar boven te brengen. Alle bedrijven, onderzoeksinstellingen, technische universiteiten en startups in de wereld die ook maar iets met koeling te maken hadden, werden uitgenodigd een ontwerp voor een nieuwe generatie residentiële airco’s in te dienen. De winnaar van de Global Cooling Prize kon rekenen op 1miljoen dollar.

139 ontwerpen

De eisen die aan de ontwerpen werden gesteld waren niet mis: een vermindering van de klimaatimpact met op zijn minst een factor 5. Het betekende niet alleen een drastisch lager elektriciteitsverbruik maar ook de vervanging van het gangbare koelgas, een sterk broeikasgas, door een klimaatvriendelijker koelgas. Ook mochten de nieuwe airco’s niet meer dan twee maal zoveel kosten als conventionele airco’s.

139 teams uit 31 landen stuurden hun ontwerpen in. Uit die 139 ontwerpen selecteerde een jury van experts er 8 voor verdere uitwerking, inclusief het bouwen van werkende prototypes. Daarvoor kregen de teams ieder 200.000 dollar als tegemoetkoming voor de te maken kosten. 6 teams slaagden er in hun werkende prototypes voor de deadline van augustus 2020 af te leveren bij een testlocatie in India. Vervolgens werden die prototypes aan een intensief testprogramma onderworpen, zowel in het laboratorium als in de praktijk.

Eind goed, al goed

Uiteindelijk heeft de jury in april 2021 twee verschillende ontwerpen bekroond met de Global Cooling Prize. Beide ontwerpen waren gelijkwaardig en voldeden ruimschoots aan de ontwerpeis van een vijf maal lagere klimaatimpact. De winnende ontwerpen worden op dit moment klaar gemaakt voor de markt. Het is de bedoeling de nieuwe generatie airco’s in 2025 wereldwijd te introduceren.

De initiatiefnemers schatten dat de mondiale temperatuur in 2100 als gevolg van de nieuwe generatie airco’s een halve graad minder zal zijn opgelopen. Daarmee wordt dus de verwachte halve graad extra stijging door conventionele airco’s teniet gedaan. Eind goed, al goed.

Hoogopgeleide NRC-lezer verkeerd voorgelicht

Het ware en hele verhaal van de airco’s is dus het tegendeel van het doemverhaal in de NRC. Het is een prachtige illustratie hoe je in betrekkelijk korte tijd met gerichte innovatie en de juiste financiële prikkels met succes een nieuwe generatie van klimaatvriendelijke airco’s op de markt kunt zetten.

Intussen is het kwaad geschied, hele scharen van hoogopgeleide NRC-lezers zijn er nu van overtuigd geraakt dat het maar niks gedaan is met die airco’s die de aarde alleen nog maar verder zullen opwarmen. Behalve natuurlijk die lezers die naast hun dure NRC-abonnement ook een gratis abonnement op Wynia’s Week hebben. Wynia’s Week brengt iedere woensdag en zaterdag verrassend nieuws en verrijkende inzichten. De donateurs maken dat mogelijk. Mogen we u ook noteren? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Met doemverhaal over airco’s is NRC-lezer verkeerd voorgelicht verscheen eerst op Wynia's Week.