De angst voor manipulatie door kunstmatige intelligentie is begrijpelijk. Systemen die emoties bespelen, meningen sturen en democratische processen beïnvloeden: het klinkt als een nieuw, dreigend gevaar. Maar die angst verhult een fundamenteler punt. De manipulatie waar we bang voor zijn, bestaat al – en is veel diffuser, chaotischer en minder controleerbaar dan welke kwaadwillende AI ooit zou kunnen zijn. AI is niet het begin van een probleem, maar het eindpunt van een ontwikkeling die we nooit serieus hebben willen reguleren.

Wie AI ziet als de nieuwe bedreiging, kijkt voorbij aan het bestaande ecosysteem van reclame, sociale media, politieke communicatie en overheidsvoorlichting. Dat landschap is niet ontworpen als manipulatiemachine, maar functioneert wel als zodanig. Het is een omgeving waarin miljoenen boodschappen, algoritmes en belangen elkaar voortdurend versterken. Niet door een centraal plan, maar door de logica van gemanipuleerde aandacht. In zo’n omgeving kan een klein signaal – een tweet, een framing, een – uitgroeien tot een maatschappelijke storm.

Manipulatie als verdienmodel

Een recent voorbeeld is de risicocommunicatie rond weerwaarschuwingen. Een enkele modelrun kan leiden tot een code geel of oranje die vervolgens niet uitkomt. Het probleem is niet de meteorologie, maar de digitale omgeving waarin zulke waarschuwingen worden versterkt, opgeblazen en geconsumeerd. Burgers weten niet meer wanneer een waarschuwing echt is, omdat het systeem zelf zijn geloofwaardigheid heeft verloren.

Binnen de commerciële wereld is manipulatie geen incident, maar het verdienmodel. Online reclame optimaliseert op aandacht en gedragsverandering, niet op begrip. Microtargeting, kunstmatige urgentie en emotionele sturing zijn standaard. Sociale platforms zijn gebouwd om verslaving te maximaliseren, niet om autonomie te beschermen. De ironie is dat AI nu wordt gezien als het gevaar, terwijl AI‑systemen strenger worden begrensd dan de ‑industrie ooit is geweest – een claim die vooral theoretisch is, want de praktijk van digitale beïnvloeding is veel minder ordelijk.

Minder zichtbaar, maar maatschappelijk veel belangrijker, is de rol van de overheid. De Nederlandse overheid is de grootste adverteerder van het land. Haar communicatie – van publiekscampagnes tot beleidsuitleg – maakt structureel gebruik van framing, selectieve eenvoud en strategische weglatingen. Niet uit kwade wil, maar uit institutionele logica: beleid moet worden uitgelegd, draagvlak moet worden gecreëerd.

Een treffend voorbeeld is de stikstofcrisis. Jarenlang werd één getal – de ‘kritische depositiewaarde’ – gepresenteerd als harde natuurwet, terwijl het in werkelijkheid een beleidskeuze was. Die nuance verdween volledig in de digitale communicatiestroom. Het resultaat was een informatie‑omgeving waarin burgers, boeren en zelfs bestuurders dachten dat het getal een natuurkundige grens was. De manipulatie zat niet in een kwaadwillende actor, maar in de manier waarop het internet een simplificatie versterkte tot een schijnbare zekerheid.

Manipulatief ecosysteem

Dit klinkt paradoxaal, maar volgt logisch uit de structuur van AI‑systemen. Een taalmodel is één consistent geheel: één logica, één normatieve laag. Dat maakt het voorspelbaar, analyseerbaar en detecteerbaar – en juist daardoor kwetsbaar voor tegenspraak. Als een AI consequent één richting op stuurt, valt dat op. Sporen zijn traceerbaar, patronen zijn herkenbaar, en de bron is aan te wijzen.

Het huidige internet doet dat niet. Het is een emergent systeem waarin manipulatie ontstaat uit de interactie van duizenden kleine prikkels, zonder auteur en zonder adres. Wie vreest dat AI ons gaat misleiden, onderschat hoe diep we al in een manipulatief ecosysteem leven – en hoe onzichtbaar dat ecosysteem is gebleven. Hoe programmeer je een AI-systeem dat consistent misleidt of manipuleert?

Radicale transparantie

Regulering van AI lost het bestaande probleem niet op. Regulering van reclame en overheidscommunicatie evenmin. Beide zijn te groot, te complex en te adaptief. Wetgeving kan misbruik beperken, maar niet bepalen welke waarden overheid, bedrijven en media werkelijk willen dienen. Zolang het internet wordt gebruikt als instrument om gedrag te sturen, zal AI dat mechanisme versterken.

Een nieuwe centrale instantie of technocratische oplossing zou het probleem alleen verplaatsen. Wat wél zou helpen, is radicale transparantie: systemen die zichtbaar maken hoe publieke communicatie werkt, zonder zelf een nieuwe bron van sturing te worden. Niet om te corrigeren, maar om bloot te leggen. Maar ook hier schuilt een paradox: transparantie werkt alleen als mensen haar willen zien, en de logica van aandacht beloont niet de onthulling maar de prikkel. Misschien is de eerlijkste conclusie dat we een probleem hebben gecreëerd dat niet ordelijk oplosbaar is – en dat we dat liever niet onder ogen zien.

Wie bang is voor AI, kijkt weg van het echte probleem: een internet dat al twintig jaar onze aandacht, emoties en meningen vormt – zonder dat iemand er verantwoordelijk voor lijkt te zijn. Maar waar velen aan verdienen.

*Jan Hartmann is historicus en was medewerker computer-cartografie (GIS) aan de Universiteit van Amsterdam.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Het echte gevaar is niet AI, maar het internet dat ons al twintig jaar stuurt verscheen eerst op Wynia's Week.

De gegevensdragers van asielzoekers werden uitgelezen om asielzoekers te kunnen identificeren en om ‘mogelijke signalen’ te ontvangen omtrent ‘risico’s voor nationale veiligheid’, zoals ook de Inspectie JenV zegt. Maar dat bevalt diezelfde inspectie niet. Eind mei stelde die Inspectie namelijk dat dit ‘uitlezen’ ‘zonder wettelijke basis’ gebeurt. Sindsdien zou met het uitlezen zijn gestopt.

Extra motivatie voor komst naar Nederland

In andere EU-landen worden ook telefoons van asielzoekers uitgelezen, aldus Diederik Boomsma (JA21). Hij stelt in een motie terecht dat asielzoekers een extra belang hebben om naar Nederland te komen als ons land stopt met het uitlezen van hun telefoons en laptops, ‘zeker als ze iets te verbergen hebben’. Boomsma’s betoog snijdt hout, want uiteraard meld je je als criminele of extremistische asielzoeker dan in een land met weinig strenge toegangseisen.

Marina Vondeling (PVV) diende een soortgelijke motie in. Minister Van den Brink ontraadt echter de beide moties omdat hij geen mogelijkheid ziet om het uitlezen van de gegevensdragers voort te zetten ‘zonder wettelijk kader’. Van den Brink legt uit dat al eerder bekend was dat een wettelijk kader ontbrak, waarna is geprobeerd is om een ‘work around’ – een ‘geitenpaadje’ – te creëren, maar ook dat is afgeschoten door de Inspectie JenV, aldus de minister. Vondeling reageerde dat de privacy van asielzoekers niet boven de nationale veiligheid mag gaan. Vondeling stelt dat dit al dan niet vrijwillig mogelijk zou moeten zijn. Van den Brink spreekt echter de Inspectie JenV na.

Morele beginselen of redenen

Boomsma besteedt ook aandacht aan het ontbreken van ‘morele beginselen of redenen’ om te stoppen met het uitlezen van gegevensdragers. Met dat laatste doelt hij vermoedelijk op het ongeoorloofd maken van onderscheid tussen asielzoekers en Nederlanders. In reactie stelt minister Van den Brink dat hij het voor wat betreft dit morele punt geheel met Boomsma eens is.

Onnodig te zeggen, dat nationale veiligheid zwaarder dient te wegen. Dat is niet ‘nationalistisch’ en al zeker niet discriminerend. De overheid heeft het veilig houden van mensen op haar grondgebied als eerste taak, zelfs als plicht. Het uitlezen van telefoons, laptops of tablets ter identificatie van de asielzoeker en ter verkrijging van signalen van problematisch gedrag draagt daaraan bij.

Toch lijkt de inspectie blijkens haar duiding wel degelijk morele bezwaren te hebben tegen de voortzetting van de praktijken. Gelet op het ontbreken van een wettelijk kader vroeg de DISA asielzoekers de afgelopen tijd toestemming voor onderzoeken in hun telefoons. Dat compenseerde volgens de inspectie niet het ontbreken van een wettelijke kader. ‘Vragen om toestemming is in dit soort gevallen doorgaans niet passend in de verhouding tussen burger en de overheid en daarom problematisch. Een asielzoeker is afhankelijk van de overheid. De telefoon niet afgeven, kan in zijn beleving mogelijk zijn asielprocedure schaden.’ Voor de inspectie is de bescherming van de asielzoeker belangrijk. Dat is enigszins begrijpelijk, maar hoe ver reikt die bescherming en tegen welke kosten?

Het gaat hier niet om discriminatie, om een ongeoorloofd verschil tussen Nederlanders en asielzoekers in het nadeel van asielzoekers – omdat hun situatie geheel anders is. Als destijds de DISA zijnde, en nu IND, zou je wellicht tegen nieuwe asielzoekers moeten zeggen: ‘meneer of mevrouw, wij weten niet wie u bent en kennen u dus niet. Om een kans te maken om hier in Nederland opgevangen te worden dienen wij in het kader van de algemene veiligheid enkele maatregelen te treffen die u misschien als privacy-schendend zult ervaren. U mag dat uiteraard weigeren, maar dan bent u hier niet welkom.’

Wie de rechten van de asielzoeker echter hoger in aanzien plaatst dan die van de bevolking lijkt eerder een bureaucratische jurist of woke-activist te zijn. Het inperken van veiligheidsrisico’s rondom asielzoekers is essentieel, al helemaal voor landen met een hoge asielinstroom. Nationale veiligheid dient te prevaleren boven het voorkomen van beperkte privacyschendingen van asielzoekers.

Wynia’s Week is uniek: kwaliteitsjournalistiek, vrij toegankelijk voor iedereen en mogelijk gemaakt door de betalende lezers, kijkers en luisteraars. Doe u al mee? Hartelijk dank!

Het bericht Onze nationale veiligheid is belangrijker dan een beetje minder privacy voor asielzoekers verscheen eerst op Wynia's Week.

Regelmatig lees je over minderjarigen of jongvolwassenen die worden verdacht van (ernstige) misdrijven: intimidaties en diefstallen, geweldplegingen en plofkraken. Misdaad lijkt in Nederland steeds vaker en heftiger voor te komen, en de daders lijken steeds jonger te worden. Maar is dat ook zo? Is onze jeugd steeds vaker betrokken bij misdrijven? Worden de daders steeds jonger? En mocht dat niet zo zijn, wat is er dan aan de hand met het onveiligheidsgevoel in ons land?

Toename onveiligheidsgevoel

Wie de veiligheidsmonitor 2023 van het CBS raadpleegt, ziet dat het onveiligheidsgevoel, na een lange periode van afname, van 2005 tot 2019, de laatste jaren juist weer toeneemt. Dat geldt zowel voor het onveiligheidsgevoel in de eigen buurt als in het algemeen. De grootste stijging van het onveiligheidsgevoel (ten opzichte van 2021) is waarneembaar in de (politie)regio’s Rotterdam, Limburg en Noord-Nederland. In de regio Amsterdam is het onveiligheidsgevoel het grootst, en ook hier is het ten opzichte van 2021 (weliswaar gering) toegenomen. Zo voelt 22% zich weleens onveilig in de eigen buurt. In de gebieden Nieuw-West en Zuidoost-Bijlmermeer ligt dit percentage ruim boven de 30%. In de politieregio Rotterdam voelt zo’n 20% van de mensen zich weleens onveilig in de eigen buurt (in de wijk Charlois is dat zelfs 37,1%) – dat is een toename van zo’n 2 procent ten opzichte van 2021.

Ook buiten de grote gemeenten en steden zijn de onveiligheidsgevoelens in de buurt de afgelopen jaren toegenomen. De vraag is of het de criminele minderjarigen en jongvolwassenen zijn die bijdragen aan de stijging van ons onveiligheidsgevoel.

Het meest recente Jaarrapport Jeugdmonitor van het CBS laat zien dat in 2022 zo’n 53 duizend jongeren (van 12 tot 25 jaar) werden geregistreerd als verdachte van een misdrijf – zo’n 2% van alle jongeren in Nederland. Dat is een lichte toename vergeleken met het jaar ervoor, toen nog zo’n 1,6% van alle jongeren geregistreerd werd als verdachte van een misdrijf. Wie echter een ruimere periode aanhoudt, ziet dat het aantal jeugdige verdachten van criminaliteit zeer sterk is afgenomen. Want waar in 2022 dus iets meer dan 53 duizend jongeren werden geregistreerd als verdachte van een misdrijf, waren dat er tien jaar eerder bijna 92 duizend, een daling van zeker 41 procent. En bij geweldsmisdrijven onder de 12- tot 25-jarige jongeren is deze afname nog sterker: waar het aantal verdachten van geweldsmisdrijven onder jongeren in 2012 op 22.760 lag, was dit aantal in 2022 10.460 – een afname van 54 procent.

Al is er dus recent een kleine toename zichtbaar van jeugdige verdachten (die grotendeels het gevolg is van het zeer lage aantal misdrijven ten tijde van de coronapandemie en de lockdowns tussen 2020-2021), op langere termijn bezien ligt het aantal geregistreerde jeugdige verdachten van misdrijven laag.

Zwaardere delicten

De sterke afname van de criminaliteit onder jeugdigen heeft echter niet geleid tot een evenredige afname van het onveiligheidsgevoel. Hoe is dit mogelijk? Het landelijke, in enkele regio’s zeer hoge onveiligheidsgevoel valt deels te verklaren uit het feit dat, hoewel veel minder misdrijven worden gepleegd door jeugdigen, deze misdrijven wel steeds zwaarder worden. Zo is tussen 2018 en 2021 het aandeel van strafrechtelijk minderjarige daders van (poging tot) ernstig geweld per 100.000 leeftijdgenoten gestegen van 12,8 naar 22,7. Dit zijn vooral jongens die zijn veroordeeld voor zware mishandeling en doodslag in de vier grootste steden (Amsterdam, Den Haag, Rotterdam en Utrecht).

Een goed voorbeeld van het zwaarder wordende geweld is zichtbaar in Rotterdam en Amsterdam, waar huizen en winkels de laatste jaren zeer vaak doelwitten zijn van explosies en/of beschietingen – wat vermoedelijk te maken heeft met de drugshandel. De NOS berichtte op 16 juli vorig jaar dat de eerste helft van 2023 evenveel explosies kende als heel 2022 en dat de politie zich zorgen maakte om het ‘grote aantal jongeren dat betrokken is bij aanslagen op huizen en andere panden.’ Van de verdachten die werden opgepakt voor excessief geweld (explosies en beschietingen) was tweederde jonger dan 23 jaar. In Rotterdam zouden zelfs 14- en 15-jarige verdachten zijn opgepakt.

Meer vuur- en steekwapens

Een andere aanwijzing voor de toegenomen ernst van de jeugdcriminaliteit is dat vuur- en steekwapens nooit eerder zo populair zijn geweest onder jongeren. Zo heeft de politie in 2022 maar liefst 1268 jongeren tot en met 17 jaar (!) aangehouden wegens verboden wapenbezit. In 2019 waren dat er welgeteld 315 (NB: dit betreft ook verboden vuurwerk). Het aantal inbeslagnames van messen en andere steekwapens steeg in vier jaar tijd van 33 tot 355 stuks. En in diezelfde periode vervijfvoudigde het aantal vuurwapens dat de politie in beslag nam (van 27 in 2019 naar 144 in 2022).

Niet alle criminele jongeren worden geregistreerd

Een andere relativering van de daling van het aantal jeugdige verdachten van misdrijven is dat niet alle asielzoekers en statushouders zijn opgenomen in de statistieken. Als verdachten van een misdrijf worden alleen jongeren geregistreerd die in een bepaald jaar één keer of meer zijn aangehouden als verdachte van een misdrijf én zijn ingeschreven in de Basisregistratie Personen (BRP).

Statushouders en asielzoekers kunnen zich pas inschrijven in de Basisregistratie Personen als ze langer dan 6 maanden in Nederland verblijven. Op dit moment bestaat er een enorme wachttijd, waardoor veel statushouders en asielzoekers die wel aan die eis voldoen toch niet zijn ingeschreven. Bovendien kunnen niet alle asielzoekers zich inschrijven in de BRP. Dublinclaimanten (asielzoekers die via een ander Europees land in Nederland aankwamen en daar asiel hadden moeten aanvragen conform het Europese Verdrag van Dublin), asielzoekers uit een veilig herkomstland, vreemdelingen die al recht hebben op bescherming in een andere EU-lidstaat en asielzoekers waarvan de identiteit niet is vastgesteld kunnen zich niet inschrijven in de BRP. Daardoor worden niet alle jeugdige asielzoekers die onderling of jegens Nederlanders een misdrijf hebben gepleegd als verdachte van een misdrijf opgenomen in de cijfers van het CBS.

Aangiftebereidheid laag

Ook moet bij de daling van de jeugdcriminaliteit worden bedacht dat de aangiftebereidheid in Nederland laag is. Uit de Veiligheidsmonitor 2023 van het CBS blijkt dat het afgelopen jaar slechts 32% van de slachtoffers van ‘traditionele’ criminaliteit (geweldsdelicten, vermogensdelicten zoals diefstal of fraude en vernielingen) aangifte hebben gedaan. In de jaren 2012, 2017 en 2019 was de aangiftebereidheid nog geringer, respectievelijk 28, 23 en 22 procent.

Zorgwekkender is misschien nog wel de reden voor het niet doen van melding en/of aangifte bij de politie. De Veiligheidsmonitor 2023 laat zien dat het belangrijkste motief voor slachtoffers om het delict niet bij de politie te melden of aan te geven is dat ‘het toch niets helpt’; dit is bij 43 procent van de ondervonden delicten als reden aangegeven. Een zeer groot aantal misdrijven komt dus niet aan het licht, omdat men het idee heeft dat melding doen bij de politie nergens toe leidt.

Afgezien van bovenstaande factoren is wellicht de belangrijkste verklaring voor de immense daling van de jeugdcriminaliteit de afname van avontuurzucht onder jonge mannen. Het avontuur, de ‘gekkigheid’, het kattenkwaad dat zolang typerend is geweest voor jongeren – het stelen van spullen uit andermans tuin, vandalisme, dronken een fiets jatten, verboden gebieden betreden – is onder meer door de komst van internet niet meer van deze tijd. De jeugd treft elkaar hooguit bij huisfeestjes, in een veilige omgeving. Men hangt niet meer zo gauw buiten rond. De avonturen vinden online plaats.

Heviger pieken

Wat overblijft zijn de uitschieters. De ietwat slecht gesocialiseerde en gewelddadige jongens die weinig op de radar komen tot ze echt een probleem worden. Hun geweld is dan ook vaak buitensporig en wordt gepleegd met messen, soms zelf vuurwapens en explosieven.  

De conclusie is dat de criminaliteit onder jongeren sterk afgenomen is, maar heviger pieken kent, waardoor het onveiligheidsgevoel niet even hard daalt als de criminaliteit.

Calvin Schukkink (22) is masterstudent staats- en bestuursrecht aan de universiteit Utrecht. Hij komt uit Enschede en verdiept zich in politiek en filosofie.

WYNIA’S WEEK kent geen zomerstop of komkommertijd. Wynia’s Week verschijnt altijd, minstens 104 keer per jaar. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Wordt u ook donateur? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De jeugd pleegt minder maar zwaardere delicten. Aangeven? Helpt toch niet! verscheen eerst op Wynia's Week.

Drieënveertig procent van de meisjes in het voortgezet onderwijs heeft emotionele problemen. Bij de jongens is dat 13%. In het basisonderwijs zegt bijna 33% van de meisjes en 14% van de jongens emotionele problemen te ervaren. Zo’n 70% van de meisjes zegt vaker dan een keer per week last te hebben van psychosomatische klachten. Vier jaar eerder was dat 56,2%. Ook bij de jongens is een stijging te zien.

Eenzaamheid, leegheid en angst

Het RIVM dat mentale problemen bij jongeren onderzoekt in relatie tot Covid-19 signaleert gevoelens van eenzaamheid bij 47% van de jongeren. Eenzelfde percentage voelt zich vaak gestressed door de situatie thuis en door wat anderen over hen denken. Psychiater Esther van Fenema schreef er een boek over met als thema ‘waarom we ons zo leeg voelen’. Ze ziet het als maatschappelijk thema, haar boek gaat niet alleen over jongeren. In het algemeen lijden wij aan eenzaamheid, onzekerheid, somberheid en angst.

Canada en Engeland laten eenzelfde beeld zien. Rond 2010 is er een aanzienlijke toename van teenagers die zichzelf lichamelijk wat aandoen. In Engeland is er een toename van 78% bij meisjes en 134% bij jongens. De jongens hadden een achterstand in te halen. Opnames in psychiatrische klinieken in Australië laten eenzelfde beeld zien. Noordelijke landen als Zweden, Noorwegen, Denemarken en IJsland vertonen een vergelijkbaar beeld.

De Amerikaanse sociaal-psycholoog Jonathan Haidt zoekt de verklaring voor deze plotselinge ontwikkeling in het toegenomen gebruik van de smartphone door jongeren. Zijn boek The Anxious Generation is een uitgebreide wetenschappelijke analyse van dit verschijnsel.Het lijkt erop dat een belangrijk deel van Gen Z  (de generatie die na 1995 is geboren) ongeveer permanent online is. Ook als ze wat anders doen dan gamen en appen, bijvoorbeeld op school zitten of aan tafel zitten voor het avondeten, dan nog zijn ze met hun gedachten bij hun smartphone. Er mag niets gemist worden. De onrust is permanent.

In juni 2010 werd de iPhone 4 geïntroduceerd, gevolgd door Samsungs Galaxy. Het was de eerste smartphone met de camera aan de voorkant waardoor je gemakkelijker selfies kon maken. In 2012 werd Instagram overgenomen door Facebook en groeide snel uit met miljoenen deelnemers. Meisjes konden zich nu met ieder ander meisje gaan vergelijken. Jongens storten zich op de videogames, YouTube, Reddit en porno. De ‘Great Rewiring of Childhood’ was begonnen.

Overtuigende argumenten

En hoewel Gen Z opgroeit in een wereld vol problemen, met oorlogen in Afghanistan en Irak, de financiële crisis, global warming, de hoge leningen die studenten afsluiten, die verklaren niet haar mentale problemen. Het tijdpad klopt niet, die problemen hadden de millennials moeten treffen (die tussen 1981 en 1995 geboren zijn), maar niets wijst daarop in de statistiek. De tienerjaren van de millennials worden niet gekenmerkt door depressies.

Candice Odgers kritiek in Nature op Haidts boek is dat Haidts verklaring onvoldoende rekening houdt met sociale factoren als racisme, economische deprivatie en de financiële crisis van 2008. Maar al lezend raakte ik overtuigd van Haidts argumenten: er is wel degelijk een directe (causale) relatie tussen de smartphone en de onrust- en depressiegevoelens.

Gen Z vindt alles bedreigend

Haidt schrijft dat hij in zijn werk als sociaal-psycholoog aan de universiteit zag hoe zijn studenten steeds meer gespannen (anxious) en onrustig werden, en steeds meer verslaafd raakten aan hun smartphone. De millennials gebruikten nog een simpel model, maar met de smartphone voorzien van vele apps begint een andere generatie, generatie Z, een generatie met een heel ander leefpatroon. Ze besteden vele uren per dag aan het scrollen door Instagram, TikTok en andere apps. Ze spelen weinig buiten, maken nauwelijks oogcontact met vrienden en leven in een wereld van laptopcomputers, tablets en videogames.

Op de universiteiten zag je de omslag rond 2010. Terwijl de millennials nog een leergierige populatie was, kwam er in 2015 met Gen Z een angstige generatie binnen die alles bedreigend vond. Boeken en docenten met een ‘verkeerde mening’ moesten geweerd of verboden worden. De wereld van Gen Z is een digitale, sociaal contact loopt via elektronica over het web, of in de ‘safe spaces’ van gelijkgestemden. De ‘great rewiring’ is begonnen.

Sociale dreiging

De spannings- en onrustgevoelens van generatie Z zijn een uiting van een gevoelde dreiging. Dat kan evolutionair een prima antwoord zijn op een realiteit die je niet vertrouwt, maar wanneer die gevoelens de overhand gaan nemen, hebben we een ongezonde situatie. Evolutionair gezien zijn die gevoelens niet alleen ontstaan door fysieke bedreiging, maar ook door sociale dreiging. We zijn immers sociale dieren die niet uit de groep gestoten willen worden.

Precies die bedreigende gevoelens zijn enorm toegenomen, op de voet gevolgd door depressieve gevoelens. De toename van depressieve gevoelens bij meisjes en in de LGBTQ-gemeenschap is nog hoger dan bij andere groepen. Gevoelens van onrust uiten zich ook cognitief, er is een neiging om ongeveer alles als een catastrofe te ervaren, er wordt overmatig gegeneraliseerd en zwart-wit denken is favoriet.

Deze ontwikkelingen gingen samen met een steeds beschermender houding van ouders tegenover hun kinderen. Het ‘rubberen tegelparadijs’ van de overbeschermende ouders begint in Amerika zo rond 1990. Geen kind mag nog een schrammetje oplopen.

Er is natuurlijk meer aan de hand dan smartphone en internet alleen. Gedrag wordt medebepaald door genen, jeugdervaringen en sociologische factoren. Maar de vraag blijft waarom het gedrag van generatie Z (de periode van de ‘great rewiring’) zo sterk veranderd is in vergelijking met vorige generaties. De genen zijn niet plotseling veranderd.

Verbied de smartphone!

Haidt heeft voor zijn onderzoek niet alleen self report-gegevens gebruikt, want die kunnen een vertekend beeld geven, maar ook geobjectiveerde cijfers zoals bezoeken aan de spoedeisende hulp en zelfmoordstatistieken. Het aantal bezoeken aan de eerste hulp blijkt enorm te zijn toegenomen, Daarbij kan het gaan om pogingen tot zelfmoord of automutilatie. Bij meisjes is er sinds 2010 een stijging van 188%. Bij jongens van 48%. Tussen 2010 en 2020 is het cijfer verdrievoudigd.

Jonathan Haidts oplossing voor de problemen van jongeren is even simpel als voor de hand liggend: geen smartphone voor je 16^e verjaardag. Ga er maar aanstaan als ouder.

Jonathan Haidt, The Anxious Generation, How the Great Rewiring of Childhood is causing an epidemic of mental illness, Allen Lane, Penguin Random House UK, 2024, 385 pp.

Arie Graafland is emeritus-hoogleraar aan de TU Delft. Hij schrijft regelmatig voor Wynia’s Week, vooral over non-fictie boeken.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Geen smartphone voor je 16e? Het helpt wel tegen angst en depressie onder jongeren. verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar de nadelen worden ook steeds duidelijker. Onze persoonlijke ervaringen worden op een openbare markt verhandeld. De Amerikaanse Harvard-hoogleraar Shoshana Zuboff noemt het ‘surveillance-kapitalisme’. Surveillance-kapitalisme verhandelt menselijke ervaring als een soort onbewerkt materiaal om het om te vormen tot datasets over gedrag.

Handel in immateriële goederen

Een deel van deze data is bedoeld om ons leven makkelijker te maken, er is bijvoorbeeld een servicepakket dat je nodig hebt voor je cv-ketel, maar er zijn extra’s aan verbonden, en die worden ingevoerd in computerprogramma’s die je gedrag kunnen voorspellen. En die voorspelling is interessant voor andere bedrijven, die graag betalen voor die gegevens. De bedrijven die deze immateriële goederen verhandelen zijn er schatrijk mee geworden.

Niemand komt bij u aan de deur om u te verplichten iets aan te schaffen. Het is allemaal veel subtieler, een duwtje hier, en een aanbod daar. Bestel eens een boek bij Amazon, u krijgt daarna een lijstje te zien van andere boeken die gedestilleerd zijn uit de koopervaring van anderen. Amazon weet precies waar u in geïnteresseerd bent.

De CV-thermostaat van Nest

Uw Nest-thermostaat is ontwikkeld door een bedrijf van Alphabet, de Google holding, en werd in 2018 door Google opgenomen in haar portfolio. De thermostaat maakt gebruik van bewegingssensoren en computerprogramma’s die uw gedrag registreren en vertalen naar de juiste temperatuur op het juiste moment in uw huis. In combinatie met een modulerende cv-ketel bespaar je ook nog eens energie. Uw gebruik wordt bijgehouden en teruggekoppeld naar de servers van Google. Iedere thermostaat heeft een privacy policy, en een service-overeenkomst.

Nest neemt nauwelijks verantwoordelijkheid voor de data die ze verzamelt, en verkoopt de data door aan andere geïnteresseerde bedrijven. U kunt natuurlijk weigeren. Maar uit een analyse van twee Engelse wetenschappers blijkt dat je ongeveer duizend contracten moet doorlopen om de precieze voorwaarden duidelijk te krijgen voor je thermostaat.

Het doel is ons te automatiseren

Het gaat niet alleen meer over een proces waarmee ons gedrag geregistreerd wordt, maar om een vergaande gedragsinvloed op ons leven. Het is niet langer voldoende om informatiestromen te automatiseren, maar het doel is om ons te automatiseren, zo schrijft Zuboff.

Ze maakt definitief een eind aan het ideaal van rond de eeuwwisseling, het idee dat het digitaal verbonden zijn met anderen per definitie sociaal is of, meer recent, ‘inclusief’ en dat dit altijd tendeert naar meer democratie en democratisering van kennis. De inmiddels gevleugelde uitspraak dat wanneer je iets gratis aangeboden wordt, jij zelf het product wel moet zijn, is maar ten dele waar. De eigenlijke klant is het bedrijf dat handelt in een markt voor toekomstig gedrag. Uw en mijn gedrag.

Data-opslag en de autoverzekeraar

Hal Varian, een van Google’s CEO’s, laat zien hoe computerisering, data-opslag en gedragsobservatie interessant zijn voor een autoverzekeraar. Het systeem dat je auto monitort kan ook de betalingen van je premie in de gaten houden. Als je te laat bent met je betaling kan het systeem een startonderbreker in werking stellen. Het algoritme geeft tegelijk je locatie aan en je auto kan opgehaald worden door de sleepdienst.

De verzekeraar kan ook je rijgedrag in de gaten houden, en dat resulteert in een hogere of lagere premie. Verzekeraars weten al sinds jaren dat rijgedrag samenhangt met persoonskenmerken. Ze konden er weinig aan doen, maar met dit systeem zijn er ongekende mogelijkheden.

Amerikaanse consultants adviseren hun klanten in de verzekeringswereld om gebruik te gaan maken van deze surveillancemogelijkheden. Deloitte weet uit eigen onderzoek dat de meeste mensen huiverig zijn om persoonskenmerken vrij te geven. De consultants van Deloitte adviseren dan ook om lagere premies in te zetten om mensen over te halen. Je krijgt met andere woorden kortingen als je maar keurig rijdt en op tijd betaald.

De EU en de maximumsnelheid

De EU heeft inmiddels wetgeving aangenomen die alle autofabrikanten vanaf 2024 verplicht de rijsnelheid te beperken tot een vastgestelde maximumsnelheid. Nieuwe auto’s krijgen een ‘kastje’ dat in verbinding staat met een computernetwerk dat snelheden en locaties registreert. Te hoge snelheid betekent waarschuwingstrillingen en automatisch afnemende snelheid tot een door de EU bepaald maximum. Een monitorsysteem dat ongekende mogelijkheden biedt voor verdere surveillance.

Zo lang er benzineauto’s zijn kun je niet meer te hard optrekken, want denk aan het milieu, je mag je motor niet onnodig laten draaien voor een stoplicht, want het milieu, etc. De maximum snelheid kan eenvoudig bijgesteld worden. Daar ga je dan met je Porsche op de Duitse snelweg met honderd kilometer per uur.

In feite hebben we niet goed door wat er aan de hand is, zegt Zuboff. We gebruiken nog steeds categorieën als ‘monopoly vorming’ of ‘privacy gevoeligheid’, om surveillance-kapitalisme tegen te gaan.

En hoewel deze categorieën van vitaal belang zijn, en er sprake is van monopolievorming en er bovendien een reële dreiging is van het schenden van onze privacy, schieten al deze woorden te kort waar het gaat om dit bewakingsfenomeen. Dit nieuwe regime dat we nog nauwelijks in beeld hebben is veel ingrijpender dan ‘monopolyvorming’ of ‘privacyschending’. Maar de EU heeft er geen belangstelling voor.

Klaus Schwab

Surveillance-kapitalisme is niet hetzelfde als digitale technologie. Het is digitale technologie in actie. In een vorig artikel in Wynia’s Week over Klaus Schwab beschreef ik zijn gretige en kritiekloze omarming van fenomenen als artificiële intelligentie (AI), robotica, zelfsturende auto’s, 3D-printing en kwantum computing.

Er is veel meer aan de hand, de surveillancekapitalist wil ons doen geloven, net zoals Schwab, dat Google een onvermijdelijk gevolg is van nieuwe technologie. Commerciële belangen en technologische noodzaak zijn echter niet hetzelfde.

Mijn probleem met Schwab is niet dat hij de CEO’s van de tech-bedrijven uitnodigt, het probleem is de veronderstelde onontkoombaarheid van surveillance die met deze bijeenkomsten in Davos gemeengoed is geworden. Je zult je moeten verdiepen in de concrete praktijk en niet alleen in bijvoorbeeld de monopolievorming zoals de EU doet.

De EU en het anti-trust onderzoek

De Europese Commissie heeft een formeel anti-trust onderzoek ingesteld naar de juridische overeenkomst tussen Google en Meta (Facebook) met betrekking tot hun advertentiestrategie. De vraag is of hier niet een EU-wetgeving voor open concurrentie is geschonden. Google kon onze privé-ervaringen omzetten in financieel gewin omdat wetgeving op dat gebied ontbrak.

Margrethe Vestager die hier namens de EU toezicht op houdt, moet uitzoeken of de vele uitgevers die gebruik maken van online-advertenties niet in de wielen gereden worden door de ‘Jedi Blue’-overeenkomst tussen Google en Meta. Jedi Blue, het contract tussen de twee kan gezien worden als oneerlijke economische concurrentie door monopolievorming, waardoor andere aanbieders uit de markt gedrukt worden.

Dit maakt ook duidelijk dat technologie nooit op zichzelf staat, de reeks artificiële intelligentie, robotica etc heeft een economisch doel, het zijn geen interessante uitvindingen op zichzelf. Zuboff is in veel meer geïnteresseerd dan economie alleen, ze verzet zich terecht tegen het schenden van de grenzen van onze privé-ervaringen, en onze morele integriteit.

Duopoly

De vraag die zij stelt is hoe zinvol het is om de monopoliepositie van Google en Facebook aan te vechten zoals de EU voorstaat. Het zal volgens haar resulteren in meerdere surveillancebedrijven, die weliswaar op kleinere schaal actief zijn, maar wel de weg openen naar nog meer surveillance.

De ‘duo-poly’, een tweezijdig monopoly van Google en Facebook in hun advertentiestrategie vermindert het aantal surveillancebedrijven in online-advertenties niet wezenlijk. De EU die zich graag beroept op onze waardengemeenschap lijkt hier geen oog voor te hebben.

Het internet verdwijnt

Het lijkt of het werkelijke probleem onzichtbaar is. Onze digitale wereld is zo’n algemeen goed geworden, dat we nauwelijks doorhebben wat er speelt. Zuboff refereert aan een bijeenkomst van het World Economic Forum in 2015 in Davos, de ‘winter speeltuin van het neoliberalisme’ zoals ze het noemt.

Eric Schmidt, de vroegere CEO van Google (later Alphabet), was door Schwab uitgenodigd om te praten over de toekomst van het internet. Naast hem zaten Sheryl Sandberg en Marissa Mayer, beiden CEO van Google en Yahoo. Eric Schmidt weet hoe hij een zaal moet toespreken, zijn openingszin is dat het internet zal verdwijnen. Rumoer alom in de zaal.

Schaduwland

Zijn argument is als volgt. Er zullen zo veel IP-adressen komen, zo veel computers, sensors, spullen die je draagt, dat je het niet langer opmerkt. De digitale wereld is ondergronds gegaan. Net als de immense hoeveelheid infrastructuur in buizen, leidingen, kabels, relais en verbindingen die je niet meer ziet maar die wel degelijk ondergronds aanwezig zijn.

Schmidts opmerking was echter niet nieuw. Hij parafraseerde de computerwetenschapper Mark Weiser. Hij wees er op dat de verst gevorderde technologie inmiddels onzichtbaar is geworden. De computers zelf verdwijnen naar de achtergrond.

Weiser beschreef onze virtuele wereld als een ‘schaduwland’, want we zitten nog steeds achter een bureau, vaak met andere mensen, en buiten regent het of schijnt de zon. De materiële wereld is altijd aanwezig, en we zijn zelf onderdeel van die wereld als levende materie. Het wordt tijd dat we veel kritischer kijken naar dat schaduwland.

Arie Graafland schrijft voor Wynia’s Week artikelen over actuele onderwerpen, vaak naar aanleiding van recente boekpublicaties. Wynia’s Week verschijnt twee keer per week en is gratis. De donateurs maken dat mogelijk. Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht In de digitale wereld zijn wij zelf het product verscheen eerst op Wynia's Week.