Syp Wynia wijst erop dat coalitiepartijen die elkaar onderling vliegen afvangen of opzichtig ruzie maken daar bij volgende verkiezingen altijd een hoge prijs voor betalen. Ruziekabinetten zijn een cadeautje voor de oppositie. Kijk naar het derde kabinet Lubbers in 1994: een nederlaag voor zowel het CDA van premier Ruud Lubbers als de PvdA van vicepremier Wim Kok. Of 2010: na het ruziekabinet Balkenende-Bos was het gedaan met het CDA. Oppositiepartij VVD werd voor het eerst de grootste.

Waar blijft de hoop?

Hoewel Geert Wilders de laatste tijd wat milder lijkt, blijft hij vooral via Twitter (‘X’) chagrijn uitstralen. Coalitiegenoten VVD en NSC doen ook niet lekker mee en eigenlijk probeert alleen BBB de stemming erin te houden. Als ze er nog wat van willen maken, moet er vooral aandacht komen voor de hoop waarmee een jaar geleden nog werd geschermd, zegt Syp Wynia. Hij noemt als voorbeeld het eerste paarse kabinet (1994-1998). Daar hing een geur van vooruitgang en harmonie omheen. Het leidde tot winst voor de twee grootste regeringspartijen (PvdA en VVD) in 1998.

Wynia’s Week leeft dankzij u, de kijker, lezer en luisteraar. Doet al mee als supporter van Wynia’s Week? Kijk hier. Hartelijk dank!

Het bericht Hoop! En hou op met chagrijn en elkaar vliegen afvangen! verscheen eerst op Wynia's Week.

Tijdens de formatie werd gauw duidelijk dat de PVV veel ingeleverd had om met de overige partijen te kunnen regeren. Wilders moest afstand doen van het premierschap en PVV-standpunten werden afgezwakt. Maar nog altijd noemen linkse politici en verschillende media het kabinet geregeld ‘radicaal-rechts’ of ‘extreemrechts ’. In de praktijk zien we daar weinig van terug. Sterker nog: op de grote thema’s wordt het overwegend linkse beleid van de vorige kabinetten voortgezet. Hieronder enkele voorbeelden.

1. Migratie

Op het gebied van migratie, waar de PVV hoopte het meest te kunnen betekenen, lijkt nog maar weinig fundamenteel veranderd. Laat staan dat er een ‘radicaal-rechtse’ politiek is gevoerd. Het CBS berichtte op 1 mei van dit jaar dat in het eerste kwartaal van 2025 de immigratie hoger uitviel dan in het eerste kwartaal van vorig jaar. Tot en met maart van dit jaar kwamen 79 duizend immigranten naar Nederland, waar dat er in dezelfde periode  vorig jaar 75 duizend waren. In het eerste kwartaal groeide de Nederlandse bevolking tot 18,07 miljoen inwoners. Deze bevolkingsgroei komt, aldus het CBS, ‘volledig door migratie’. Nog altijd komen er locaties bij om meer asielzoekers op te kunnen vangen. Zo komt er een nieuw AZC in Amsterdam-Sloterdijk, dat minstens 10 jaar lang zal blijven en op termijn 600 asielzoekers zal opvangen.

Ook het door de PVV zo felbegeerde intrekken van de Spreidingswet is nog altijd niet gerealiseerd. Uit een recente ‘contourennota’ van Asielminister Faber blijkt dat het kabinet de Spreidingswet bij voorkeur pas intrekt na februari 2026. Dan is de eerste cyclus afgelopen, waarin gemeenten plannen hebben gemaakt om opvangplekken voor asielzoekers te regelen. Het kabinet koos ervoor niet voor die tijd de Spreidingswet in te trekken, omdat dat afbreuk zou doen aan eerdere afspraken die door de regering en de lokale overheden zijn gemaakt in het kader van asielopvang. Met de immer voortdurende spanningen binnen het kabinet is het de vraag of het überhaupt lukt om in 2026 de Spreidingswet in te trekken. Ook de opt-out voor EU-wetgeving inzake asiel en migratie is tot dusver niet op de rails gezet.

Bovendien beloont het kabinet gemeenten met 30 duizend euro voor elke woonruimte die ze statushouders weten te bieden. En voor een tijdelijk onderkomen zoals een hotel staat er zelfs een vergoeding van 38 duizend euro tegenover. Voor het bieden van een woonruimte voor een Nederlandse starter krijgt de gemeente helemaal niets. Dit is dus een verdienmodel voor gemeenten, die nog steeds voorrang kunnen geven aan statushouders bij de verkrijging van een sociale huurwoning. Weet een gemeente 100 plekken te geven aan statushouders, dan levert haar dat 3 miljoen euro op. Dat wordt bijna 4 miljoen euro als ze die 100 plekken weten te onderhandelen met een hotelketen.

2. Woke, diversiteit en inclusie

Ook wat woke en ‘diversiteit en inclusiviteit’ betreft, laat dat ‘extreemrechtse’ of ‘meest rechtse kabinet ooit’ aardig te wensen over. Minister Eppo Bruins (OCW) trekt miljoenen euro’s uit om Amerikaanse ‘wetenschappers’ (dikwijls milieu- en genderactivisten) naar Nederland te halen. Enkele tientallen zogenaamde ‘topwetenschappers’ dreigen hun baan te verliezen onder de nieuwe Trump-regering. Trump kondigde recentelijk aan om te stoppen met subsidies aan onderwijsinstellingen die er een ‘radicale klimaatagenda’ op na houden. Onze regering toont zich enthousiast bereid om deze wetenschappers hier op te vangen zodat ze het onderzoek in ons land kunnen voortzetten.

Ons kabinet trekt eveneens miljoenen uit voor ‘inclusief werven’. Duizenden ambtenaren moeten verplicht op cursus en krijgen bijvoorbeeld een ‘workshop ter voorkoming van vooringenomenheid en ter verbetering van het selectiegesprek’. In alle sollicitatiecommissies moet minstens één vrouw zitten, en deze commissies moeten ‘zo divers mogelijk’ zijn. In het ambtenarenapparaat moet nóg meer worden ingezet op diversiteit en inclusie. Zo hanteert de rijksoverheid voor haar functies inmiddels ‘streefcijfers’ voor de verhoudingen tussen mannen versus vrouwen, en allochtoon versus autochtoon: het streefcijfer voor vrouwen ligt tussen de 45 en 55 procent. Die voor niet-westerse allochtonen op 13,8 procent. Het percentage werkzame ambtenaren met een niet-westerse achtergrond mag overigens niet lager worden, wat inhoudt dat ontslaan praktisch onmogelijk wordt gemaakt.

Slavernijmuseum

De in 2021 door het kabinet Rutte-III ingestelde Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme (NCDR) wordt door dit kabinet verlengd tot en met 2029. Nationaal Coördinator Baldewsingh, oud-PvdA’er en redacteur bij verschillende migrantenomroepen, baarde onlangs groot opzien door tegenover de islamitische zender Al Jazeera te verklaren dat ons land een ‘oorlog voert tegen moslims’.

Onder dit kabinet komt het nationaal slavernijmuseum ook dichterbij. Bekend is al dat John Leerdam (PvdA) er de directeur van wordt. Op een gebedsceremonie voor dit museum was namens het ministerie van OCW directeur-generaal voor cultuur en media Barbera Wolfensberger aanwezig. Zij sprak, mede namens minister Eppo Bruins, ‘vastberaden steun’ uit voor het museum.

3. Klimaat

De door de vorige kabinetten ingezette koers op het gebied van klimaat lijkt ook onveranderd. Nederland is nog altijd van plan klimaatkoploper van Europa te worden. Het plan is om in 2030 55 procent minder CO2-uitstoot te hebben ten opzichte van 1990. In 2050 wil Nederland klimaatneutraal zijn. Wat de energiekosten betreft, lijkt weinig substantieels te gaan veranderen. Het kabinet erkent het ‘stikstofprobleem’. En door de aangescherpte stikstofregels wordt het verkrijgen van vergunningen voor bouw of aanleg van woningen, stroomkabels of hoogspanningsstations haast onmogelijk gemaakt. De regering wil van het gas af, en legt wijken aan op warmtenetten. Die warmtenetten liggen inmiddels plat, omdat het stroomnet overvol is. Nu roept de regering Nederlanders op om tussen 16:00 en 21:00 uur zo min mogelijk stroom te gebruiken.

Wie zelf op een groene manier stroom opwekt, wordt ook niet meer gesteund door dit kabinet: de salderingsregeling wordt in 2027 definitief afgeschaft. Ook de vakantiegangers moeten eraan geloven in naam van het klimaat: het kabinet wil de vliegtaks opschroeven. Vanaf 2027 wordt de vliegbelasting voor verre vluchten waarschijnlijk hoger. Dan wordt de vliegtaks vermoedelijk variabel, dus afhankelijk van de afstand. Bij een vlucht die verder dan 2.500 kilometer zal zijn, moeten passagiers naar verwachting 50 tot 70 euro extra gaan betalen. Die nieuwe vliegtaks levert het kabinet naar verwachting zo’n 250 miljoen euro extra op.

4. Financiën

Ook de manier waarop dit kabinet met financiën omgaat, wijst bepaald niet op een ‘rechtse’ of populistische koers. Zo blijft de controversiële expatregeling bestaan, ondanks eerdere uitspraken over het afschaffen ervan. Tot en met 2027 hoeven expats over 30 procent van hun inkomen geen belasting te betalen. Daarna wordt dit verlaagd naar 27 procent. Bedrijven met een groot aandeel buitenlandse werknemers (en de werknemers zelf) worden hiermee flink gematst.

Uit de recente Voorjaarsnota blijkt wel dat Nederlanders over het algemeen meer belasting gaan betalen. Het heffingsvrij vermogen in box 3 gaat omlaag, waardoor spaarders meer belasting zullen betalen over hun spaargeld. Ook gaat er een streep door enkele verhogingen van belastingkortingen zoals de algemene heffingskorting en arbeidskorting. Daarnaast lijkt meer geld te gaan naar de EU-begroting voor defensie.

Bij lange na niet ‘extreemrechts’

Veel tegenstanders van dit kabinet doen het voorkomen dat de huidige regering een ‘extreemrechtse’ koers vaart. Opiniemakers en politici strooien regelmatig met termen als ‘radicaal’, ‘extreemrechts’ of ‘ultrarechts’. Maar de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat dit kabinet niets doet wat daarbij in de buurt komt. Niet alleen gaat het kabinet mee in zeer linkse (lees: progressieve) agenda’s – denk aan klimaatbeleid en diversiteitsbeleid –op andere thema’s voert het beleid uit dat door vorige kabinetten in gang is gezet. Rechts is het kabinet-Schoof over het geheel genomen niet. En waarom het kabinet ‘extreemrechts’ genoemd wordt, is een raadsel.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Het ‘meest rechtse kabinet ooit’ is behoorlijk links verscheen eerst op Wynia's Week.

Enquêtes dateren van voor de verkiezingen

De verkiezingen van 2023 resulteerden in een ruime meerderheid voor partijen die een daling van de instroom van asielzoekers op hun prioriteitenlijst hadden staan, met het kabinet-Schoof en voorstellen voor het ‘strengste asielbeleid ooit’ als resultaat. De enquêtes die ten grondslag liggen aan het SCP-rapport dateren van voor die verkiezingen. Bijgevolg kan die 58 procent sowieso niet worden opgevat als een draai in de publieke opinie die na de verkiezingen zou zijn opgetreden.

De NOS greep niettemin het bericht over dat SCP-rapport aan om straatinterviews te selecteren die bevestigden dat er geen reden is om de verkiezingsuitslag en het regeerprogramma op het punt van asiel serieus te nemen. Dat de meerderheid het een morele plicht vindt om mensen op te vangen die vluchten voor oorlog en geweld, betekent echter geenszins dat de bereidheid om die mensen hier in Nederland op te vangen onbegrensd is.

Driekwart van de respondenten in een ander onderzoek voorafgaand aan de verkiezingen betoonde zich voorstander van een bovengrens. En de verkiezingsuitslag impliceert dat die bovengrens lager ligt dan de recente instroom. Ondanks een daling van het kabinet in de kiezersgunst volgens de peilingen, zijn er geen aanwijzingen dat de opvattingen van de kiezer over het asielbeleid zijn veranderd in minder restrictieve zin.

Zo’n categorische uitspraak is in het SCP-rapport niet terug te vinden, maar bij nadere beschouwing blijken er wel cijfers in dat rapport te staan die in dezelfde richting wijzen: ‘Een grote minderheid van de bevolking zou verdergaande maatregelen steunen om het aantal asielzoekers te beperken. Bijna 40% is voorstander van een asielstop, oftewel het sluiten van de Nederlandse grenzen voor asielzoekers. Zelfs als dit ingaat tegen internationale en Europese regels. Daartegenover staat dat een derde van de bevolking het hier niet mee eens is.’ Zo’n 20% is het eens noch oneens met de stelling, en de rest valt in de categorie weet niet/geen antwoord.

Asielmigranten zijn wel degelijk het meest problematisch

Met andere woorden: een ruime meerderheid spreekt zich niet uit tegen een asielstop. En dat is dan nog een veel verdergaande maatregel dan het pakket waar het kabinet nu mee komt. Zou de kiezer er inmiddels heel anders over denken? Dat is niet aannemelijk, want de asiel-gerelateerde problemen zoals uitkeringsafhankelijkheid, woningnood en overlast, zijn intussen niet minder geworden. Gelet op het voorgaande kan worden gesteld dat het kabinet, zolang het tegendeel niet is aangetoond, met het asielbeleid op een koers ligt die in lijn is met de opvattingen van een meerderheid onder de kiezers.

Het SCP-rapport bevat nog een andere opmerkelijke uitspraak: ‘Asielmigratie maakt slechts 12% uit van de totale migratie naar Nederland per jaar. Maar de maatschappelijke en politieke discussie over het opnemen van asielzoekers is al sinds de jaren negentig verhit.’ Dit is echter een valse tegenstelling. Als je rekening houdt met volgmigratie van gezinsleden en met de geringe remigratie van statushouders in vergelijking met arbeids- en studiemigranten, dan blijkt dat het uiteindelijke aandeel van asielmigratie in de door migratie veroorzaakte bevolkingsgroei een veelvoud bedraagt van genoemde 12%. En daar komt bij dat asielmigranten de meest problematische categorie migranten vormen, al was het alleen maar vanwege hun, gemiddeld genomen, hoge en persistente uitkeringsafhankelijkheid en aanspraak op schaarse sociale huurwoningen.

Argumentatie SCP is al vaker weerlegd

Die ‘slechts 12%’ in het gegeven citaat is dus misleidend en suggereert ten onrechte dat de gesignaleerde ophef overdreven is en dat het allemaal wel meevalt met de nadelige impact van asielmigratie op de samenleving.

Anderen, zoals de activistische hoogleraar Leo Lucassen gingen het SCP hierin voor. Opmerkelijk dat het SCP er nu nog mee komt, want er is al vaker op gewezen dat de argumentatie die in genoemd citaat besloten ligt mank gaat; recentelijk nog –  uitgebreid beargumenteerd – in hoofdstuk 6 van Migratiemagneet Nederland door Jan van de Beek.

Er was vorige week nog meer nieuws over de asielproblematiek. Nederland zit altijd graag in de ‘Europese kopgroep’. Welnu, als het gaat om de inwilliging van asielverzoeken in eerste aanleg is dat aardig gelukt. In 2022, de beginperiode van het kabinet-Rutte IV, stonden wij met 85% vijfde op de EU-ranglijst. Die lijst werd – verrassend – aangevoerd door Hongarije, maar het aantal asielzoekers dat daar jaarlijks wordt toegelaten tot de procedure is bij wijze van spreken te tellen op de vingers van één hand. Verder stonden Bulgarije, Ierland en Estland ongeveer gelijk met, maar nog net boven, Nederland. Ons omringende landen hadden een veel lager inwilligingspercentage: Duitsland ruim 60%, België ruim 40% en Frankrijk nog geen 30%. Het EU-gemiddelde lag rond de 50% (Bron: Rijksoverheid, DG Migratie).

Toenmalig staatssecretaris Eric van den Burg weet destijds het hoge inwilligingspercentage aan het hoge aandeel van herkomstlanden, zoals Syrië, waarop ‘categorale bescherming’ van toepassing is. En verder wees hij op de omkering van de bewijslast ingegeven door rechterlijke uitspraken: de asielzoeker krijgt het voordeel van de twijfel en de IND moet bewijzen dat zijn verhaal niet klopt.

Immigratielobby zit niet stil

Inmiddels is gebleken dat er toch wat meer rek in de geldende regels zit dan de staatssecretaris wilde doen voorkomen. Onder druk van de Tweede Kamer is het hem – in blessuretijd, want het kabinet was reeds demissionair – gelukt het inwilligingspercentage naar beneden te krijgen tot 65% medio vorig jaar. Zowel wijziging van het landenbeleid – Irak en Jemen werden voor bepaalde groepen veilig verklaard – als strengere toetsing van asielverzoeken door de IND verklaren deze daling. Je vraagt je af waarom dit zo lang moest duren.

De tegenwerking die het kabinet bij de realisatie van zijn asielplannen te verduren heeft, en de door Brussel aangewakkerde oorlogsstemming die zich van Den Haag heeft meester gemaakt (zie mijn vorige bijdrage), maken de realisatie binnen afzienbare tijd van die plannen twijfelachtig. Hetzelfde geldt voor de voorgenomen aanscherpingen van het beleid inzake arbeidsmigratie en studiemigratie. Intussen zit de immigratielobby niet stil. De betreffende organisaties hebben vertakkingen in de media, de politiek, de universiteiten en andere geledingen van de samenleving.

Organisaties als VluchtelingenWerk, VNO/NCW, alsmede de uitzendbranche en de universiteitsbestuurders keren zich tegen de meer restrictieve koers die het kabinet-Schoof heeft uitgezet, en ijveren voor het vertrouwde laissez faire-beleid.

Aan geld geen gebrek. Vluchtelingenwerk wordt gefinancierd door de overheid en ontvangt – alleen dit jaar al – ook nog eens 10 miljoen euro van de Postcodeloterij. En wie herinnert zich niet de storting van een ton in de partijkas van de VVD door Frank van Gool, CEO van het uitzendbureau voor arbeidsmigranten Otto Workforce, aangevuld met nog eens een ton door diens zakenpartners?

Eenzame minister

Deze immigratielobby laat zijn stem horen en zet de toon in Den Haag. Maar wie komt op voor de belangen van de reeds aanwezige bevolking? Die bevolking krijgt wel alle nadelige gevolgen van de hoge immigratie die door de immigratielobby wordt nagestreefd voor haar kiezen, te weten: stijgende lasten en versobering van de verzorgingsstaat, nog langer wachten op een sociale huurwoning, overbelaste overheidsvoorzieningen (zorg en onderwijs), verdringing van Nederlandse studenten, alsmede aantasting van de leefomgeving door overlast en onveiligheid, afbrokkeling van de sociale samenhang en een toenemende bevolkingsdichtheid.

De reeds aanwezige bevolking heeft geen lobby en moet het nu stellen met een eenzame minister, omringd door ambtenaren en adviesorganen die haar doelen – die de wil van een meerderheid van de kiezers vertolken – niet delen. Als het kabinet zou vallen, valt ook die stem weg.

Hans Roodenburg is econoom en gaf bij het Centraal Planbureau leiding aan onderzoek naar de economische gevolgen van immigratie. Hij publiceert sinds 2021 in Wynia’s Week over het Nederlandse immigratiebeleid. 

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Anders dan SCP-rapport suggereert zijn de meeste Nederlanders het eens met het asielbeleid van het kabinet verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Events, my dear boy, events!’, antwoordde Harold MacMillan op de vraag wat het moeilijkste was aan het zijn van minister-president. MacMillan was minister-president van het Verenigd Koninkrijk in de jaren 1957-1963, en zijn jaren in Downing Street 10 werden geplaagd door economische en sociale onrust.

Geopolitieke oppositie

De echte oppositie, heeft Winston Churchill in 1919 gezegd, bestaat uit ‘events’, onverwachte gebeurtenissen die alle plannen, vaak het resultaat van moeizaam gesmede compromissen, in één klap in de prullenbak doen belanden.

Ons kabinet had het al te stellen met geduchte oppositie, van binnen en van buiten de coalitie, maar de recente geopolitieke wendingen hebben een serie van gebeurtenissen gecreëerd waarbij de politieke oppositie tegen het kabinet-Schoof zowel qua omvang als qua consequenties in het niet valt.

De puzzel van de Voorjaarsnota – de update van de lopende begroting over 2025 – was al ingewikkeld. Weliswaar voorspelde het CPB voor dit jaar een economische groei van 2 procent die miljarden extra naar de staatskas zal doen vloeien, en weliswaar hopen NSC (Pieter Omtzigt) en BBB (Caroline van der Plas) op enige inschikkelijkheid van de strenge minister Heinen van Financiën nu er forse meevallers zouden zijn op grond van te strikte ramingen, maar de wensen van de coalitiepartijen zijn fors.

NSC wil extra geld om de bestaanszekerheid te vergroten, onder andere via een lagere gasbelasting. BBB wil miljarden extra voor de boeren, onder andere via 5 miljard uit het Klimaatfonds. De VVD eist leuke dingen voor de hardwerkende Nederlander die ongeveer 1 miljard gaan kosten, en de PVV zet in op extra geld voor gewone Nederlanders die steeds meer moeite hebben om hun huur en boodschappen te betalen.

Verschuivende tektonische platen

En dan liggen er ook nog wat oudere financiële problemen op een oplossing te wachten. Het ministerie van Volksgezondheid moet nog steeds bezuinigingen vinden om een deel van de bezuinigingen op Onderwijs te voorkomen. En de Tweede Kamer moet nog altijd een dekking vinden voor het financiële gat van 1,2 miljard euro, dat recent ontstond toen een meerderheid besloot toch maar af te zien van een btw-verhoging op boeken, media, cultuur en sport.

Begin januari sprak Schoof al van ‘een ingewikkelde puzzel’, en die is door de verschuivende tektonische platen onder de internationale politiek alleen maar nog veel ingewikkelder geworden. Om een vredesakkoord tussen Rusland en Oekraïne af te dwingen en de veiligheid in Europa verder aan Europa zelf over te laten, heeft Amerika zich teruggetrokken en staan de Europese landen voor een ongekende uitdaging die hallucinante geldbedragen vereist.

PVV en BBB steunen extra uitgaven niet

Tijdens een debat over Oekraïne deze week zei Schoof dat het kabinet de steun aan Oekraïne wil voortzetten en daarvoor opnieuw 3,5 miljard euro reserveert. Mooi die steun, zei Wilders, maar die staat niet in het hoofdlijnenakkoord en hij voelde zich daarom niet gehouden deze afspraak uit het regeerakkoord te steunen. Als er al meer geld naar Defensie en naar Oekraïne gaat, dan ook meer geld naar de mensen voor hun gasrekening, huren en boodschappen. Alleen als daarin wordt voorzien, zal de PVV die nieuwe uitgave van 3,5 miljard bij de besprekingen over de Voorjaarsnota steunen.

Frans Timmermans (GL-PvdA) noemde deze houding ‘trumpiaans’, een ‘verantwoordelijkheidsvakantie’, omdat Wilders zich deze houding kan permitteren nu hij weet dat oppositiefracties de extra uitgave van 3,5 miljard toch wel zullen steunen. Omdat ook de BBB die extra uitgave niet steunt, is er volgens Timmermans sprake van een ‘tot op het bot verdeeld kabinet’ waar de VVD uit zou moeten stappen. De nieuwe internationale verhoudingen leiden dus meteen al tot een dreigement met nieuwe verkiezingen.

En alsof al deze binnenlandspolitieke schermutselingen al niet genoeg zijn, stond Schoof aanvankelijk ook nog eens met lege handen op de extra Europese top van afgelopen donderdag. De voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, stelde afgelopen dinsdag voor om zo’n 800 miljard vrij te maken voor een Europees ‘herbewapeningsplan’, en daartoe de begrotingsregels te versoepelen en gezamenlijke leningen (ter hoogte van 150 miljard) aan te gaan.

Een Kamermeerderheid (inclusief drie van de vier coalitiepartijen) sprak zich daartegen uit, wat Schoof in een ongemakkelijke positie leek te manoeuvreren. Maar donderdagavond besloot Schoof zich in Brussel toch ‘positief en constructief’ op te stellen. Hij ging toch akkoord met de plannen omdat de gezamenlijke schulden toch geen ‘eurobonds’ zouden zijn en de plannen nog in wetten moeten worden uitgewerkt waar alsnog kritisch naar kan worden gekeken.

Interessante tijden

Het zijn ‘events’ die het Nederlandse kabinet voor ongekende uitdagingen stelt. Ondanks het feit dat er nog geen begin van een einde aan de oorlog in Oekraïne in zicht is, hebben de eerste twee maanden Trump tot een paniek en dynamiek geleid die ervoor zorgt dat alle wilde plannen gewoon moeten doorgaan – wat het parlement er ook van vindt, en hoezeer die uitgaven ook ten koste lijken te zullen gaan van de beloften waarop partijen in november 2023 bij de verkiezingen hebben gewonnen.

Het zijn nogal interessante tijden, waarin de politieke verhoudingen snel kunnen verschuiven en de populistische revolte ineens de geschiedenis kan ingaan als een hinderlijk intermezzo.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.    

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Geopolitieke verschuivingen bedreigen kabinet-Schoof meer dan binnenlandse oppositie verscheen eerst op Wynia's Week.

Ook voorafgaand aan het opnieuw aantreden van de Amerikaanse president Donald Trump waren de machtsverhoudingen en de ordening in de wereldpolitiek al aan het schuiven, met als gevolg meer instabiliteit, onzekerheid en onveiligheid.

Maar de recente acties van de Amerikaanse president, zoals de start van een tarievenoorlog in de wereldhandel en zijn wensen met betrekking tot annexatie van onder andere Groenland en het Panamakanaal, geven extra vaart aan de teloorgang van de ’liberale internationale orde’. In tegenstelling tot wat veel Nederlandse commentatoren denken is dat helemaal niet zo erg, maar Trump moet niet overdrijven.

Het begrip ‘liberale internationale orde’ is voor een groot deel gebaseerd op het sociaalliberalisme, overigens net als alle andere liberale theorieën in de leer der internationale betrekkingen. De bekendste denker over de liberale internationale orde is hoogleraar G. John Ikenberry (Princeton).

Amerikaanse wereldorde

Ikenberry schetst een ontwikkeling die begon na de Eerste Wereldoorlog, mede onder invloed van de Amerikaanse president Woodrow Wilson en zijn 14 puntenplan voor wereldorde. Dat bevatte onder andere de oprichting van de Volkenbond (waar de Verenigde Staten zelf uiteindelijk geen lid van werden), maar ook pleidooien voor openheid bij het afsluiten van verdragen, vrijhandel, en dekolonisatie. Dit denken mislukte jammerlijk, maar werd na de Tweede Wereldoorlog, toch doorgezet in ‘vrije en democratische Westen’, weer onder leiding van de Verenigde Staten.

Hoewel de Volkenbond weinig voor elkaar kreeg, werd zij toch opgevolgd door de Verenigde Naties, die al snel werd uitgebreid met een fors aantal specialistische dochterorganisaties zoals UNWRA en Unicef. Daarnaast werden er nog veel meer internationale organisaties opgericht, waarvan de bekendste zijn het International Monetair Fonds, de Wereldbank en de GATT (later WTO) zijn. Ook breidde het internationaal recht fors uit. Na de Koude Oorlog stelden de ‘liberale democratieën’ dit systeem open voor de voormalige landen van het communistische blok en ook diverse tot dan toe ongebonden landen, zoals India en Indonesië. 

‘Internationale gemeenschap’

Volgens Ikenberry waren de belangrijkste kenmerken van deze liberale internationale orde: een systeem van soevereine staten, waarbij de open onderlinge verhoudingen worden gedomineerd door het internationaal recht en andere internationale afspraken. Daarmee – althans zo was het idee – wordt de machtspolitiek ingekaderd, hoewel defensiesamenwerking (onder andere NAVO) onlosmakelijk deel uitmaakt van de liberale internationale orde.

Een ander belangrijk punt is de ontwikkeling en uitbreiding van de wederzijdse verbondenheid en afhankelijkheid tussen landen. Het idee is dat de wereldhandel, het internationale overleg en de volkenrechtelijke verbintenissen ook een vredesbevorderende werking uitgaat. Maar daarvoor is weinig overtuigend bewijs, zoals de vele oorlogen van de afgelopen decennia bewijzen.

Desondanks claimen Ikenberry en de aanhangers van de liberale internationale orde dat de deelnemende landen solidair zijn op basis van hun gedeelde waarden en dat er een hoger gezamenlijk doel is: voortdurende verbetering, zowel op materieel gebied, als in de richting van een ‘sociaal rechtvaardige wereld’.

De luchtfietserij voorbij

Op Ikenberry’s idee valt het nodige af te dingen, want het is betwistbaar of dit nu echt een accuraat beeld geeft van de internationale politiek in de afgelopen decennia. Het idee dat we op weg zijn naar een sociaal rechtvaardige wereld was altijd al wereldvreemd. Met de recente acties van Trump kunnen alle idealistische ideeën over solidariteit en progressie de koelkast in. Door de oorlog van Rusland tegen Oekraïne is er weer een interstatelijke oorlog op Europees grondgebied, nota bene tussen landen die voorheen nauw waren verbonden door wederzijdse handel.

Internationale organisaties als de WTO disfunctioneren al langer en veel van de dochterorganisaties van de VN zijn ineffectief. Daarbij neemt het aantal democratieën in de wereld af. Volgens The Economist waren het er verleden jaar maar 34. Kortom: als die liberale internationale orde überhaupt al heeft bestaan, dan is dat echt verleden tijd.

Maar zo erg is het niet. Want de sociaal-liberale internationale orde was doordrenkt van maakbaarheid. Vooral door de explosie van internationaal recht (dat boven het nationale recht uitgaat) en de vele internationale organisaties. In de afgelopen decennia kwamen daar nog de ‘humanitaire interventies’ bij, al dan niet bedoeld om de democratie ergens te vestigen. Dat werd bijna nergens een succes, terwijl de kosten in levens en belastinggeld enorm waren. Deze liberale internationale orde vormde dan ook vooral een bedreiging van de individuele vrijheid en kon de veel te hoge verwachtingen niet waarmaken. 

Bij deze Trumpiaanse tijd passen de klassiek-liberale ideeën over internationale betrekkingen veel beter, hoewel er belangrijke verschillen zijn. Het uitgangspunt blijft een internationale orde van staten. Net als bij Trump, die deals maakt met landen. Defensie is van het allergrootse belang, in de regel in internationale samenwerking. De machtsbalans tussen (allianties van) staten is een gewaardeerd ordeningsmechanisme voor klassiek-liberalen, hoewel oorlogen altijd zullen voorkomen.

Trump gaat te ver

Ook dat past op zich bij Trump, hoewel hij momenteel vooral ruzie maakt met zijn bondgenoten, maar wel tegen de achtergrond van de opkomst van China. Trump’s opzichtige machtsuitoefening is niet aangenaam, maar ook niet ongewoon in de wereldpolitiek. Het zou pas echt schadelijk worden als hij allianties zoals de NAVO op zou blazen. Uiteindelijk is dat ook niet in Amerikaans belang.

De beginselen van nationale soevereiniteit en non-interventie zijn volgens klassiek-liberalen een goede leidraad. Ook hier zoekt Trump nu de randen op. Als hij de soevereiniteit van bondgenoten zoals Denemarken en Panama uiteindelijk niet erkent en eventueel overgaat tot (een vorm van) interventie, dan is internationale chaos verzekerd. China en Rusland zullen zijn voorbeeld ongetwijfeld enthousiast volgen, om slechts de belangrijkste ususal suspects te noemen.   

Maar: staats-ontwikkelingshulp kan inderdaad afgeschaft

Volgens klassiek-liberalen dienen staten terughoudend zijn met het afspreken van nieuwe internationaal rechtsregels of de oprichting van internationale organisaties. Sowieso moeten deze zich voornamelijk beperken tot afspraken over functionele, grensoverschrijdende onderwerpen.

Ontwikkelingshulp werkt niet en moet worden afgeschaft, op tijdelijke noodhulp na. Hier geeft Trump het lichtend voorbeeld, onder andere met zijn ontmanteling van USAID. Maar hij is verkeerd bezig met zijn tarievenoorlog, want klassiek-liberalen zijn er al sinds David Hume en Adam Smith van overtuigd dat vrijhandel en globalisering iedereen in de wereld vooruitgang kunnen bieden. Hogere tarieven werken dat tegen, daar zijn ook bijna alle economen het wel over eens. Hierbij maken klassiek-liberalen zich echter geen illusies: de internationale orde wordt er niet vredelievender door.

Deze uitgangspunten moeten inspiratie bieden voor de Nederlandse politiek, die wel heel enthousiast meedeed aan de uitbouw van de liberale internationale orde. Dat kan en moet minder.

Aan serieuzer inzet op defensie wordt nu eindelijk weer gewerkt in NAVO-verband. Het klassieke domineesvingertje op het gebied van de mensenrechten kan weg, en de ontwikkelingshulp moet nog verder worden afgebouwd. In dat kader kan onder andere het lidmaatschap van de Wereldbank worden opgezegd, want ook multilaterale hulp levert geen resultaat. De verheerlijking van het internationaal recht moet worden gestopt en het waanidee dat Nederland de ontwikkeling van de internationale rechtsorde dient te bevorderen, dat expliciet het bevorderen van het welzijn van de wereldbevolking bevat, moet zo snel mogelijk uit de Grondwet worden geschrapt.

Al met al is het hoogtijd om de klassiek-liberale internationale orde vorm te geven, defensie de absolute prioriteit te maken, goede Amerikaanse plannen te omarmen en tegelijk te proberen om de uitwassen van Trump’s buitenlandse politiek te kanaliseren. Dat is niet makkelijk, maar het moet wel.      

Dr Edwin van de Haar* is gespecialiseerd in liberale (internationale) politieke theorie en is onder andere auteur van Classical Liberalism and International Relations Theory. Hume, Smith, Mises and Hayek (2009) en Human Nature and World Affairs. An Introduction to Classical Liberalism and International Relations Theory (2023). Zie www.edwinvandehaar.com

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Lessen voor kabinet-Schoof: Trump overdrijft, maar dat er in de ‘internationale orde’ gewied kan worden staat wel vast verscheen eerst op Wynia's Week.

Vijftig is niet genoeg. Dat is wel de belangrijkste les na zes maanden kabinet-Schoof. PVV en BBB hadden voor het eerst in hun bestaan kunnen pronken met eigen ministers, maar daar is weinig van terecht gekomen. Mona Keijzer is een onmiskenbare professional, maar heeft geen succes want de woningbouw voor Nederlanders vertraagt in plaats van versnelt. Dat heeft drie redenen die buiten haar bereik vallen: de stikstofwaanzin, foute grondprijzen en prioriteit bij woningtoewijzing voor goedgekeurde asielvragers.

Saboterende ambtenaren

Minister Reinette Klever is de enige minister met duidelijk succes. Zij slaagt er in om de 1,4 miljard belastinggeld te verlagen die voorheen zo gemakkelijk naar allerlei Nederlandse ngo’s vloeide. Veel van die ngo’s werden terecht berucht om hun hoge salarissen voor bestuurders en voor het onbeschaamd misbruiken van belastinggeld voor partijdige politieke propaganda tegen dezelfde overheid die hen financiert. Het succes van minister Klever is mooi, maar speelt op een zijtoneel van de politiek. De overige ministers hebben in hun eerste zes maanden nog heel weinig bereikt.

De tegenwerking van ambtenaren, gepolitiseerde bijzondere nep-hoogleraren, een paar kranten, de NOS en de voorzitters van het middenveld is te sterk om iets te bereiken. En zelfs al hadden alle ministers evenveel ervaring als Mona Keijzer, dan nog waren ze voorgesorteerd om te mislukken door de giftige combinatie van ambtenaren die zich alles menen te kunnen permitteren en kranten als NRC en Volkskrant die zulke sabotage van ministers zien als tekenen van een levendige democratie.

Tactisch is nu de veiligste weg voor PVV en BBB om vóór maart uit het kabinet te stappen, want dan komt VVD-minister van Financiën Eelco Heinen met een verse berekening van hoeveel er moet worden bezuinigd op de uitgaven. Dat is een valkuil voor PVV en BBB die dan weer worden uitgemaakt voor filistijnen die maar inhakken op onderwijs, zorg en cultuur. Slimmer om dat vóór te zijn. Eén mogelijkheid is om stevig vol te houden dat er referenda moeten komen over de nieuwe pensioenwet van DNB. Opinieonderzoek wijst uit dat 70 procent van de Nederlanders tegen die wet is. Die zullen blij zijn met een kans om van die slechte wet af te komen.

Ook is denkbaar om in het kabinet te eisen dat het ‘koplopen’ op klimaatgebied definitief stopt. Met name de plannen voor wind op zee en de kabels en waterstoffabrieken die daar dan bij horen worden almaar kostbaarder; daar valt niet tegenop te bezuinigen op onderwijs, zorg en cultuur.

CO2-paniek

Stoppen met wind op zee maakt minister Heinen misschien gelukkig, maar zijn VVD, inclusief de bijzonder zwakke klimaatminister Sophie Hermans, zou dan moeten erkennen dat de Nederlandse klimaatdoelen voor 2030 en 2035 en ‘Nederland net zero’ in 2050 onbereikbaar zijn. Dat waren ze toch al, maar Nederlandse politieke partijen durven nog niet. Uit Den Haag komt nog steeds geen eerlijk antwoord op de logische vragen: als er in 2050 nog olie in de grond zit in Saoedi-Arabië, belooft Aramco dan om alle olieputten met beton af te dekken? Nu de VS het klimaatakkoord van Parijs opzegt, moet Nederland dat dan goedmaken door nog meer te bezuinigen op CO2? Als onze landbouw en onze industrie uit Nederland vertrekken, hoe helpt dat dan het klimaat?

Er komt een tijd dat ook de Nederlandse kiezers gaan doorzien hoe ondoordacht het CO2-beleid altijd is geweest. Doelen zonder middelen; strenge maatregelen zonder analyse van kosten en baten. En dat wordt des te gevaarlijker nu de doelen al bijna buiten bereik zijn. Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), bij voorbeeld, is nu voorstander van het grootschalig kappen van buitenlandse bomen voor elektriciteit, met als enige reden dat zonder die bomen het zeker niet lukt met de CO2. Zo kan het PBL elk idioot plan verdedigen met als excuus dat anders het CO2-doel wordt gemist. Dat is geen analyse van kosten en baten; dat is CO2-paniek.

Wanhopig en dus gevaarlijk

Een goede illustratie van zulke idiotie is de vergelijking met een sympathiek maar onmogelijk doel voor het aantal verkeersongelukken, al vaak gemaakt door Björn Lomborg. Stel we verlagen ieder jaar de maximumsnelheid voor auto’s met nog weer eens extra 5 km/uur totdat er geen doden meer zijn in het verkeer. Dan staat over twintig jaar alles stil.

Het PBL is nu het meest wanhopig en dus het meest gevaarlijk. Alles krijgt goedkeuring als het maar iets doet tegen CO2. Ik wacht op het moment dat hondenbezitters een ‘carbon credit’ moeten kopen voor hun viervoeter. We zijn er al bijna: Europese autofabrikanten maken niet genoeg elektrische auto’s en moeten daarom van de EU ‘carbon credits’ kopen bij hun Chinese concurrenten.

Dat wat betreft de tactiek: vertrek uit Schoof voordat minister Heinen komt met zijn eisen voor nieuwe bezuinigingen. Maar PVV, BBB en hun partners hebben ook een strategie nodig. Trump staat nu sterker dan acht jaar geleden, onder andere omdat hij een aantal grote technologie-ondernemingen aan zijn kant heeft gekregen. Walter Russell Mead heeft dat scherpzinnig geanalyseerd in de Wall Street Journal. Trump wil Amerikaanse werkers beschermen tegen concurrentie uit China, en als hij dat doorzet komt Xi Jinping met tegenmaatregelen. Dat is een risico voor Starbucks, American Airlines en Disney, maar niet voor Facebook en Twitter. Daarom kon Trump een coalitie smeden tussen zijn MAGA-aanhang en de tech-miljardairs.

Nederland heeft in die categorie alleen ASML maar dat is nu al te kwetsbaar met de export naar China. PVV en BBB kunnen wel een Nederlandse coalitie tussen kiezers en bedrijven beginnen met een frontale aanval op het VNO/NCW van D66’er Ingrid Thijssen. Die heeft de afgelopen jaren de toekomst van haar leden opgeofferd aan de CO2-campagnes. Idem Doekle Terpstra van ‘Techniek Nederland’.

Dan gloort de dag van herstel

Zodra ondernemers een stem vinden om zich te verzetten tegen onmogelijk dure energie en verstikkende bureaucratie, zullen meer bondgenoten voor PVV en BBB opduiken en in het voetspoor treden van Boskalis. Allereerst komen dan Schiphol en de KLM, zodra ze eerlijk durven te zijn over hun eigen beste toekomst. Dan ook de landbouwcoöperaties; de bloemenveiling van Aalsmeer; het wegtransport. Allemaal sectoren en bedrijven die een coalitie tegen de CO2-obsessie sterk kunnen maken.

Dan gloort de dag van een herstel van onze samenleving. Op 20 januari 2029 zien we dan misschien een Nederlandse premier  – zoals nu al premier Giorgia Meloni van Italië bij Trump – op het podium bij de installatie van president Vance.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende. Op 25 november verscheen zijn nieuwe boek ‘Het Casinopensioen – en andere brandende kwesties’. Het boek is overal te koop of te bestellen, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week.    

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht PVV en BBB, treed uit het kabinet en smeed een coalitie met bedrijven tegen de CO2-obsessie verscheen eerst op Wynia's Week.

Wat je ook van Trump wilt vinden, doortastend is hij in ieder geval wel, zegt Syp Wynia. Daar kunnen we in Den Haag wel wat meer van gebruiken. Trump heeft ook haast, want over twee jaar zijn er al weer Congresverkiezingen en daarna kan hij zijn meerderheid kwijt zijn.

In Nederland is het net andersom. Als het kabinet-Schoof in leven blijft, duurt het nog 2,5 jaar voor er (mogelijk) een meerderheid voor de coalitie is in de Eerste Kamer. Tot die tijd blijft het in Den Haag aanmodderen, omdat er ondanks de meerderheid in de Tweede Kamer rekening gehouden moet worden met de ontbrekende meerderheid in de Eerste Kamer.

En dan nog. Ook binnen de coalitie en in de ambtenarij, de advieslichamen, de rechterlijke macht en elders in het Haagse establishment moet het kabinet tegen de stroom inroeien. De VVD lijkt op belangrijke punten (klimaat, stikstof, Europa, arbeidsmigratie, pensioenstelsel, begroting) het beleid van de Rutte-kabinetten voort te willen zetten. De NSC lijkt moeite te hebben met alles dat niet progressief overkomt. En de PVV zet het ongelukkige woonbeleid van Hugo de Jonge voort.

Het goede nieuws voor de coalitie luidt dat het hoongelach bij de oppositie en op het Mediapark over de ruziënde coalitiepartijen is verstomd. Het kabinet heeft immers de Kerst gehaald en zelfs een belangrijk besluit genomen over het asielbeleid.

De komst van Trump kan ook goed uitpakken, als hij niet alleen in het Midden-Oosten, maar ook in Oekraïne een bestand weet te bedingen. Er zijn ook thema’s van Trump die meer passen bij de Haagse coalitie dan bij de oppositie, zoals het inperken van immigratie en asiel en het terugdraaien van woke- en klimaatmaatregelen.

Maar Trump wil ook dat we nog weer meer uitgeven aan defensie, wat de Haagse begrotingsproblemen vergroot en voor spanning in de coalitie kan zorgen. Trump kan ook een handelsoorlog beginnen, wat extra schadelijk is voor Nederland. Struikelthema’s uit de Rutte-jaren zijn ook nog lang niet weg. Denk aan het nieuwe pensioenstelsel en aan de stikstof die door een gerechtelijke uitspraak – op aandrang van Greenpeace – het kabinet extra onder druk zet.

Wynia’s Week TV #WWTV is er iedere week. Het digitale magazine Wynia’s Week is er zelfs drie keer per week: op dinsdag, donderdag en zaterdag. De donateurs maken dat mogelijk. Doe u al mee? Doneren kan op verschillende manieren.

U kunt ook uw familie, vrienden en collega’s een gratis abonnement op Wynia’s Week aanbieden. Kijk HIER.

Het bericht Wat zijn de voor- en nadelen voor Nederland van het aantreden van Donald Trump? verscheen eerst op Wynia's Week.

Wat een pogrom is, dat wisten we tot nu toe vooral uit geschiedenisboeken en romans. Het meest indringend is een pogrom beschreven door mijn favoriete auteur Joseph Roth in diens boek Tarabas, waarin een groep soldaten samen met christelijke boeren een bloedbad onder de Joodse bevolking van het Russische stadje Koropta aanrichten. Een jood zou namelijk een afbeelding van de Moeder Gods hebben bezoedeld en met blauwe kalk bedekt. ‘Soldaten en boeren met zwepen, stokken en sikkels in hun hand dreven de sombere schare joden door de zwak verlichte, nachtelijke straat […] Er ontstond een krankzinnig tumult. De reusachtige, opengesperde monden braakten in een vreemd, regelmatig, bijna strak ritme onmenselijke kreten uit, waarin gesnik, gekrijs, gejammer, gejubel, gelach, gehuil en dierlijke bronst- en hongerkreten doorklonken.’ En het eindigt zo: ‘Daar, op de binnenplaats en in de kamers, in de ruime gelagkamer en de kelder, verdrongen zich de joden en de boeren. Sommigen waren van schrik, vermoeidheid, alcohol, verdoving en pijn in slaap gevallen. Kinderen schreeuwden in hun slaap, vrouwen snikten. Een paar joden hurkten op de grond, ze hadden niet meer de kracht om op te staan, baden neuriënd en zingend en wiegden hun bovenlichaam op de maat van hun oude melodieën.’ – Enzovoort, en zo verder, onverdraaglijk.

En Tarabas, de bevelhebber die de joden had moeten beschermen, lag met zijn officieren laveloos in de kantine van de barak, nadat zij het na een ruzie op een drinken hadden gezet.

Wegkijkende overheid, of erger

Nu hebben we een pogrom zich voor onze ogen zien ontvouwen. Maar wat is een pogrom eigenlijk precies? Een pogrom is een georganiseerde aanval op een deel van de bevolking dat zich etnisch of religieus van hun omgeving onderscheidt, waarbij fysiek geweld en moord gepaard gaan met vernietiging van huizen en religieuze centra. Een ander kenmerk van een pogrom is ook de passieve of zelfs aanmoedigende houding van de overheid.

We hebben allen de beelden gezien van de jonge Marokkaanse mannen die in de straten van Amsterdam op joden jaagden en hen molesteerden. Zij waren bewust op jacht naar joodse mensen, en als er twijfel over de identiteit van een potentieel slachtoffer bestond, moest hij zijn paspoort laten zien. Als dat Israëlisch was, was hij de klos.

De verontwaardiging was aanvankelijk groot. Woorden als ‘pogrom’ en ‘jodenjacht’ werden gebruikt om de taferelen te typeren. Maar al snel kwam er een kentering, op instigatie van linkse politici en de media. Die supporters van Maccabi Tel Aviv waren ook geen lieverdjes geweest. Ze hadden zich als hooligans schandalig misdragen en islamitisch Amsterdam diep beledigd door een Palestijnse vlag van een gevel te rukken. Ook hadden ze lelijke dingen over ‘Arabieren’ geroepen en het geweld van het Israëlische leger in Gaza verheerlijkt. Dus tja, het lag allemaal toch wat ‘genuanceerder’. Alsof een excuus hetzelfde is als een oorzaak. (De Duitsers hadden ook een excuus voor de Kristallnacht van 9 op 10 november 1938: had de jood Herschell Grynszpan niet de Duitse diplomaat Ernst vom Rath doodgeschoten?)

Sussende rol van de media

Vervolgens richtte de verontwaardiging zich op politici die de aperte uitingen van antisemitisme hadden aangegrepen om lucht te geven aan onversneden moslimhaat. En in de media werden vooral, zo niet uitsluitend, mensen uitgenodigd die dit tegenverhaal vertelden: verontwaardiging over de olie die rechtse politici op het vuur hadden gegooid, begrip voor de acties van de Marokkaanse jongeren want die werden al zo lang gediscrimineerd, en pleidooien voor een zachte oplossing, door bij een kopje koffie of thee het gesprek aan te gaan of jongeren op schoolreisje naar Vught of Westerbork te sturen. Eenzelfde tweedeling tekende zich af in het debat dat de Tweede Kamer van de week aan de Amsterdamse ongeregeldheden wijdde.

Dat er door islamitische jongeren georganiseerd op joden is gejaagd en dat velen van hen zwaar zijn mishandeld, staat niet ter discussie. De vraag is of we deze stand van zaken concreet mogen benoemen – zoals bijvoorbeeld Caroline van der Plas dat deed – of dat we bij dit benoemen van de identiteit van de daders telkens ook naar allerlei verzachtende omstandigheden moeten verwijzen en drie keer in de richting van ‘extreemrechts’ moeten spugen. Van links moet dat. Wie dat niet doet, is een hitser.

Hoezo democratie en rechtsstaat?

Het probleem is dat het concept democratie uitgaat van onderlegde en welwillende mensen die er graag op een vredige manier met elkaar uitkomen. Democratie stoelt op een fundamenteel vertrouwen dat de ander mij niet in mijn bestaan bedreigt en dat we al pratend een oplossing kunnen vinden voor alle belangenconflicten. Zo af en toe blijkt dit concept fictie. Dan blijken er ineens mensen te zijn, delen van bevolkingsgroepen, die niet van goede wil zijn, maar ons stelsel en onze spelregels fundamenteel verwerpen. We hebben het hier dus over pro-Palestina-demonstranten en islamitische jodenjagers. Iedere vorm van tolerantie jegens deze mensen, die zich niet als vriend maar als vijand ontpoppen, is ongepast en suïcidaal.

Het antisemitisme dat in de Amsterdamse pogrom aan het licht is gekomen, moet dus radicaal worden bestreden. Gebeurt dat nu ook?

Streep in het zand

In het Kamerdebat zijn enkele moties aangenomen die de strafbaarstelling van de verheerlijking van terrorisme, de veroordeling van antisemitisme, steun aan de joodse gemeenschap, meer wijkagenten, meer lik-op-stukbeleid in de wijken en meer subsidie voor Westerbork en Vught bepleiten. Het lijkt heel wat, maar gaat aan het belangrijkste voorbij. En dat is die vermaledijde integratie, dat niet accepteren of niet verinnerlijkt hebben van de grenzen van ons bestel en de constitutionele spelregels die we met elkaar hebben afgesproken. Met name de islamitische cultuur staat op grote afstand van deze waarden, en groepen binnen de islamitische gemeenschap trekken daar de conclusie van gewelddadig verzet tegen onze samenleving uit, gedragen door een premoderne mannelijkheid die een moderne samenleving slechts met huiver vervult. Ze ruiken het angstzweet van de autoriteiten, het angstzweet van hun uitvluchten en nuanceringen en hun vergoelijkingen en zachte oplossingen.

Het is nu tijd voor een scherpe streep in het zand, een harde grens. Holocaust-onderwijs of bezoekjes aan herinneringscentra trekken die rode lijn niet. Veel duidelijkere maatregelen zoals het afnemen van paspoorten van mensen met een dubbele nationaliteit die zich aan antisemitisme schuldig maken, geven wel een ondubbelzinnig signaal.

Premier Schoof zei deze week dat er binnen het kabinet ‘weinig taboes’ op ‘vergaande maatregelen’ tegen antisemitisch geweld bestaan. Er komt een ‘strategie tegen antisemitisme’, maar minister Van Weel van Justitie en Veiligheid liet gelijk al weten dat de plannen niet al volgende week bij de behandeling van zijn begroting beschikbaar zullen zijn. Dat uitstel mag echter niet leiden tot een laten verlopen van het gevoel van urgentie dat zich nu van veel politici meester heeft gemaakt. Dit kabinet moet de kantine van de barak uit, en daar niet als een Tarabas laveloos van angst en onmacht achterblijven, terwijl het geweld tegen joden door de straten danst.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.  

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week – ook in 2025 zijn er weer 156 edities en tientallen video’s en podcasts! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Kabinet-Schoof moet streep in het zand zetten tegen pogrom-geweld en ander antisemitisme verscheen eerst op Wynia's Week.

Vóórdat Nieuw Sociaal Contract met tegenzin toetrad tot het ‘extraparlementaire’ kabinet met de PVV stond partijleider Pieter Omtzigt er op dat VVD, PVV en BBB zouden instemmen met een verklaring over het ‘waarborgen van de Grondwet, de grondrechten en de democratische rechtsstaat’.

Onbedoeld zette Omtzigt hiermee de oppositie op het paard. Bliksemsnel lag De Rechtsstaat (met hoofdletters) op de tong van elke oppositiepoliticus. Regels, wetten en rechterlijke interpretaties van vóór de start van het kabinet-Schoof kregen bij de oppositie en delen van de media de status van heilige schrift.

De dragende motivering

Na het opstellen van de ‘rechtsstaatverklaring’ is NSC in de Tweede Kamer nu mikpunt voor de oppositie. Bij de eerste Algemene Politieke Beschouwingen eisten de oppositiepartijen op hoge toon dat het kabinet geen uitzonderingsbepalingen in de Vreemdelingenwet (‘noodwetgeving’) mocht gebruiken om het aantal asielaanvragen in te dammen. ‘Rechtsverachting!’ galmde Mirjam Bikker van de ChristenUnie door de Kamer.

Een andere vondst van NSC, de dragende motivering als voorwaarde voor de ‘noodwetgeving’, keerde als een boemerang terug richting kabinet én richting NSC-fractieleider Nicoline van Vroonhoven. De oppositie eiste – als ware ze discipelen van Omtzigt uit de tijd van het Toeslagen-schandaal – dat alle ambtelijke advisering over de ‘noodwetgeving’ stante pede op tafel kwam.

Om zich de oppositie van het lijf te houden stemde Van Vroonhoven mee met de oppositie (‘artikel 68 van de Grondwet!’) en maakte de regering-Schoof een waslijst aan ambtelijke denkoefeningen openbaar over het inzetten va uitzonderingsbepalingen in de Vreemdelingenwet. Deze adviezen bevatten volop juridische bezwaren tegen activering van ‘noodwetgeving’. Alom klonk vanuit de oppositie: ‘dit kan niet, mag niet en sneuvelt bij de rechter!’.

Vanaf 2020 zijn uitzonderingsbepalingen uit diverse wetten door de regering gebruikt voor maatregelen ter bestrijding van Covid. Veel burgers hadden destijds wél begrip voor maatregelen ter voorkoming van verspreiding van corona, maar níet voor de vrijheidsbeperkende maatregel van de avondklok. Niet ten onrechte: die avondklok bleek achteraf amper effect te hebben gehad en was gemotiveerd met nogal dunne adviezen van het (destijds bijna heilig verklaarde) Outbreak Management Team.

Niemand riep ‘rechtsverachting!’

Er gingen in 2021 ook mensen naar de rechter vanwege de avondklok: ‘Viruswaarheid’ van Willem Engel om precies te zijn. Die gebruikten daarbij vergelijkbare grote woorden als die Bikker, Rob Jetten, Frans Timmermans en Henry Bontenbal nu inbrengen tegen het beleid van de regering-Schoof: dat de regering ten onrechte probeerde het parlement te passeren en een loopje nam met de democratie.

‘Viruswaarheid’ kreeg op 16 februari 2021 in eerste instantie gelijk van de rechter, maar de regering overtroefde hen door bliksemsnel de ‘Tijdelijke wet beperking op het vertoeven in de open lucht covid-19’ in te dienen om de avondklok achteraf juridisch recht te breien. De regeringspartijen en vrijwel de voltallige oppositie gingen binnen vier dagen zowel in de Eerste als in de Tweede Kamer akkoord met deze ‘Avondklok-wet’. Niemand van de gevestigde partijen vroeg om een dragende motivering of riep theatraal ‘rechtsverachting’.

Demonstratierecht

Goed toch, dat politici én media anno 2024 zo bezorgd zijn over de grondwet en de rechtsstaat? De regerende partijen legden zichzelf in de ‘rechtsstaatverklaring’ ook de verplichting op om ‘instituties als rechtspraak, wetenschap en media te beschermen en versterken’. Caroline van der Plas van de BoerBurgerBeweging vroeg zich voor de camera zelfs af of ze nog wel kritiek mocht hebben op het RIVM. Met een regering in dergelijke verwarring is het voor de oppositie eenvoudig om elke kritische opmerking van regeringspartijen op De Rechtspraak, De Wetenschap en De Media tot schandaal op te blazen.

De oppositie herontdekte al snel het demonstratierecht. Dat recht stond in Coronatijd regelmatig ter discussie, omdat de regering-Rutte uitzonderingsbepalingen uit de Wet op de Publieke Gezondheid had geactiveerd, die vervolgens burgemeesters de mogelijkheid gaf samenkomsten te verbieden.

Femke Halsema en de antisemitische straatmeute

De Amsterdamse burgemeester Femke Halsema liet op 7 oktober 2024 een luidruchtige groep pro-Palestijnse demonstranten op zicht- en gehoorsafstand staan van een pro-Israël bijeenkomst op de Dam ter herdenking van de moordpartij door Hamas één jaar eerder. Het leidde tot duw- en trekwerk en belaging van deelnemers die een Israëlische vlag bij zich droegen. Een aanhanger van de Partij voor de Dieren gooide tijdens het herdenkingsgedeelte bloed over de Israëlische vlag. Kritiek op de burgemeester volgde, ook van Geert Wilders die op X de anti-Israël schreeuwers én burgemeester Halsema het land uit wenste. 

Oppositie, collega-burgemeesters en rechtsgeleerden als Wim Voermans schoten de burgemeester te hulp: Halsema had op loffelijke wijze jurisprudentie van het EVRM tot op de letter geëerbiedigd. Gevoeligheden over antisemitisme deden er volgens deze juridische Schriftgeleerden niet toe. Waar tot voor zeer kort geleden een antisemitische straatmeute in Nederland gold als de ergst denkbare aanval op de beschaving heette het nu juist dat de X-post van Wilders zowat het einde van de rechtsstaat inluidde.

In het recente verleden lieten GroenLinks en Halsema zich overigens zelf door gevoeligheden leiden: zo dienden ze voorstellen in om demonstraties bij abortusklinieken te kunnen verplaatsen. En in september 2023 deed de PvdA in een Kamerdebat bij monde van Kamerlid Songül Mutluer samen met het islamitische DENK nog een oproep koranverbrandingen te verbieden, een voorstel zonder enige basis in de grondwet met als argument: gevoeligheden onder moslims. 

De disclaimer voor regeringsdeelname van NSC heeft bij oppositiepartijen en delen van de media al bijna de status van een verdrag. Een NOS-journaliste overhoorde Geert Wilders: had de PVV-leider met zijn kritiek op burgemeester Halsema (‘een Instituut!’) niet ‘de rechtsstaatverklaring’ overtreden? Minister Fleur Agema kreeg bij Nieuwsuur na haar aanvankelijke besluit geen vaccins tegen apenpokken te leveren aan Afrikaanse landen te maken met een bestraffende overhoring door presentatrice Mariëlle Tweebeeke: had Agema niet een heus advies van haar ambtenaren genegeerd?

Haperend journalistiek geheugen

Goed nieuws toch, deze hervonden scherpte van onze media richting ministers? Zo sprak EO presentator Tijs van den Brink schande van de suggestie vanuit regeringspartij BBB om het Commissariaat voor de Media onderzoek te laten doen naar de objectiviteit van de berichtgeving van de NOS over Israël.

Het journalistieke lange-termijn geheugen haperde: PvdA-kamerlid Mohamed Mohandis pleitte op 2 februari 2023 namelijk bij dezelfde Tijs van den Brink in de studio voor het uit het bestel zetten van de sterk PVV-FVD gezinde aspirant-publieke omroep Ongehoord Nederland. Dit nadat een (nogal dun) onderzoek van de Ombudsman van de Publieke Omroep ‘gebrek aan doorvragen’ en ‘eenzijdigheid’ bij het programma Ongehoord Nieuws vaststelde, journalistieke kwalen waar overigens vele NPO-programma’s aan lijden. De poging van het NPO-bestuur tot schorsing van ON strandde uiteindelijk bij nota bene D66-staatssecretaris voor media Gunay Uslu, bij gebrek aan dragende motivering.

De onheilstijdingen over de aanstaande ontmanteling van de rechtsstaat komen vooral van politici van de oppositie als Timmermans, Bikker en Jetten. Én van een groep zich met hen identificerende bestuurders, wetenschappers en mediamensen die tot voor kort amper tegenspraak kregen en nogal moeilijk kunnen verkroppen dat de kiezer op 22 november 2023 niet deed wat zij wilden.

Coen de Jong is auteur van de boeken ‘Dwingeland’ (2021) en ‘Wokeland’ (2022), beide onder meer verkrijgbaar in de winkel van Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De Heilige Rechtsstaat als bolwerk tegen kabinet en kiezer verscheen eerst op Wynia's Week.

Twee dagen na de verkiezingen kondigde VVD-leider Divan Yeşilgöz aan dat de VVD niet opnieuw wilde regeren. Haar partij verloor tien zetels, de kiezer had gesproken. Wel zou ze een rechts kabinet gedogen en daarmee mogelijk maken.

Terwijl ze dit zei, wist ze twee dingen: NSC was onmisbaar en de VVD had vier zetels meer. Geen enkele coalitie was mogelijk zonder haar medewerking. Door in eerste instantie alleen te gedogen, werd NSC de pas afgesneden. En zo werd zij, en niet Pieter Omtzigt, kingmaker.

VVD hield leuke dingen voor zichzelf

De VVD won de formatie. Ze kreeg vier ministers. Daarvan zijn er drie – Justitie en Veiligheid, Financiën en Defensie – aloude stokpaardjes van de partij. Onder de vorige partijleider Mark Rutte (2006-2023) werd Klimaat en Groene Groei belangrijk voor de linkervleugel. Weliswaar kregen de coalitiepartners van de VVD de ministeries die zij graag wilden, maar daar zaten ook hoofdpijndossiers bij. De VVD hield de leuke dingen voor zichzelf en schoof het lastige werk door naar andere partijen.

Bij de formatie van 2012 was sprake van een goede band tussen premier Rutte en PvdA-leider Diederik Samsom. De PvdA kreeg Binnenlandse Zaken. Alleen had de VVD de taken politie en wonen overgeheveld naar VVD-ministers. Daardoor had de PvdA een minister van ‘Frisse Lucht’ in het kabinet-Rutte 2 (2012-2017).

De VVD regeerde meestal met christendemocratische partijen. Partijleiders Pieter Oud (1948-1963) en Hans Wiegel (1971-1982) sloten regeren met de PvdA zelfs uit. Ook Rutte (2006-2023) wilde altijd het CDA in de regering. Zijn teleurstelling was dan ook groot toen CDA-leider Sybrand Buma niet meewerkte aan Rutte 2. Rutte noemde dat ‘verantwoordelijksheidsvakantie’.

Sommige VVD’ers, vooral van de linkervleugel, waren niet graag afhankelijk van de christendemocraten. Was het niet strategischer ook samenwerking met de PvdA te overwegen? In 1994 was het zover: de eerste ‘paarse’ regering van PvdA en VVD, aangevuld met D66. VVD en PvdA hebben nu drie keer samen geregeerd en zaten, op een maand na in 2002 (vanwege het Srebrenica-rapport), telkens de rit uit. Heel anders dan de kibbelkabinetten van CDA en PvdA die, op Lubbers 3 na, allemaal vielen.

Rechts van de VVD is het uitkijken

De VVD lijkt de ideale coalitiepartner. Maar niet als je de derde rechtse partij bent naast CDA en VVD. Dat was DS’70 begin jaren zeventig en de LPF in 2002. De VVD was er niet rouwig om dat die partijen zichzelf te gronde richtten. Toen BBB bij de Provinciale Statenverkiezingen van maart 2023 in alle provincies de grootste werd, werd uitgekeken naar het moment dat de landbouw- en regiopartij zichzelf in de vingers zou snijden.

Het CDA was voor de VVD een partij met voldoende overeenkomsten om goed samen te werken en voldoende verschillen om naast elkaar te bestaan. Maar andere rechtse partijen konden in potentie VVD-kiezers overnemen. Dat waren geen bondgenoten, maar concurrenten.

Rechtse campagnes

Geert Wilders, begonnen bij de VVD, wist misschien dat hij op zijn hoede moest zijn toen Rutte in 2010 sprak van een kabinet waar ‘rechts Nederland zijn vingers bij aflikt’. In 2012 trok hij zijn gedoogsteun aan Rutte-I (2010-2012) in. De PVV verloor de daaropvolgende verkiezingen, maar bleef bestaan, en won weer zetels in 2017.

In 2017 kwam Forum voor Democratie in de Tweede Kamer, in 2021 JA21 en BBB, vorig jaar NSC. Forum en haar afsplitsingen lijken geen blijvertjes. Als van de huidige drie coalitiepartners maar één dat wel is, kan de VVD mogelijk blijvend een deel van haar electoraat verliezen. Want alle VVD-leden samen vertegenwoordigen nog geen derde Kamerzetel. Rutte won verkiezingen door rechtse campagnes.

VVD wist al dat noodwet onhaalbaar was

In 2022 vroeg een VVD-Kamerlid of het mogelijk was een noodwet in te voeren om de asielstroom te stoppen. De VVD-staatssecretaris van Justitie, die diende onder een VVD-minister van Justitie, antwoordde dat dit wettelijk niet kon. Twee jaar later is Kamerlid Ruben Brekelmans defensieminister, staatssecretaris Eric van der Burg Kamerlid en minister Yeşilgöz partijleider.

Op het moment dat de noodwet voor asielzoekers werd opgenomen in de regeringsverklaring, wist de VVD al dat dit onhaalbaar was. Het kan zijn dat de VVD dit al had aangegeven, maar dat de PVV om ideologische redenen volhardde. Maar wat als de VVD willens en wetens Wilders in zijn eigen zwaard wilde laten vallen?

Binnen de VVD bestaat bij de linker- en rechtervleugel het beeld dat bewindspersonen en Kamerfractie afwachten tot PVV of NSC de stekker uit het kabinet trekt. Dan zou het niet liggen aan de VVD, die haar goede wil toonde, dat de samenwerking mislukte. Integendeel, Yeşilgöz toonde zich op de tweede avond van de Algemene Beschouwingen bereid om ook aan een spoedwet te werken. Boodschap: de VVD staart zich niet blind op het eigen gelijk, maar werkt aan oplossingen.

Volgens de VVD wilden vorige coalitiepartners geen strenger asielbeleid. De huidige coalitiepartners willen dit wel, maar letten niet op het begrotingstekort, omdat ze liever geld uitgeven aan zorg en bestaanszekerheid. Boodschap: alleen de VVD is echt verantwoordelijk.

Partners kunnen er genoeg van krijgen

Toen het CDA de grootste partij was, profileerde het zich ten koste van coalitiepartners. In regeringen met de VVD hadden zij oog voor de zwakkeren, in regeringen met de PvdA waren zij zuinig met belastinggeld. Op een dag waren de partners het zat – ze gingen regeren zonder het CDA. Zo kan het ook de VVD vergaan.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe loyaal is Dilan Yesilgöz aan het kabinet-Schoof? verscheen eerst op Wynia's Week.