De woorden schoten me te binnen toen ik de tekst teruglas van het debat in de Tweede Kamer over de val van het kabinet-Schoof. VVD-leider Dilan Yeşilgöz predikte daar de onverantwoordelijkheid van PVV-fractievoorzitter Geert Wilders. Hij had zijn steun aan het kabinet ingetrokken. Reden van de breuk: tekortschietend asielbeleid.

Yeşilgöz deed in het debat een greep in de grabbelton van angsten en onzekerheden. Kennelijk had de inhoud van deze grabbelton Wilders ervan moeten weerhouden het kabinet te laten vallen. Van oorlog op ons continent tot te hoge asielinstroom en mensen die thuis wakker liggen van hoge rekeningen. En in dat rijtje profeteerde zij bijna achteloos ook dat er ‘misschien wel een economische crisis op ons af komt’.

Beleggers haalden hun schouders op

Wat weet zij, wat weet partijgenoot minister Eelco Heinen van Financiën, wat weet de VVD wat wij niet weten? Kiezers zien de VVD als de partij die staat voor competent en profijtelijk economisch beleid.

Het opvallende is: binnen- en buitenlandse beleggers haalden hun schouders op. Zij namen de val van het kabinet voor kennisgeving aan. De rente op Nederlandse staatsobligaties, belangrijk omdat Nederland permanent behoefte heeft aan geleend geld, vertrok geen spier.

Dat was in de VS in april wel anders. Als beleggers op de obligatiemarkt schrikken van overheidspolitiek dan nemen ze ogenblikkelijk actie door effecten te verkopen. Daardoor steeg de rente in april. De regering Trump bevroor nieuwe importheffingen. Rust keerde terug.

We leven in ongewisse tijden, ook economisch. Vandaar de vraag: hoe staat de economie ervoor? Na de Israëlische aanvallen op Iran spoot de olieprijs vrijdag 13 procent omhoog, voordat een daling inzette.

Sinds de verkiezing van Trump vorig jaar maken economen en hun computermodellen overuren. De stortvloed aan decreten, proefballonnetjes en (gewijzigde) importheffingen overweldigt hen. Dat geldt voor commerciële banken, centrale banken en voor internationale instituten als de OESO (club van grootste industrielanden) en het IMF (internationale monetaire brandweerman)

De enige zekerheid van de economische voorspellers lijkt wel de heersende onzekerheid over de hoogte en de duur van Amerikaanse importtarieven en de reacties daarop van de rest van de wereld.

Angst

Kenmerkend voor de onzekerheid is de angst om te kiezen. Het IMF en De Nederlandsche Bank presenteerden bijvoorbeeld meerdere economische scenario’s. De Nederlandsche Bank had er altijd twee, nu is er ook een derde. Kies uw eigen scenario en kleur de plaatjes, zeg maar.

De rode draad in hun ramingen is eenduidig. De economische groei zet een paar stappen achteruit. Afgelopen zondag hield minister Heinen zich in Buitenhof aan de feiten. Hogere prijzen aan de pomp. Prijsstijging en onzekerheid zetten de economische groei verder onder druk. Hij zaaide geen crisisangst.

Op wereldschaal verlaagden de OESO en het IMF na Trumps handelsheffingen hun groeiramingen. Toch zijn ze nog steeds positief én de VS groeien nog steeds harder dan Europa. Het IMF verlaagde eind april zijn raming voor de eurolanden van 1 procent naar 0,8 procent, maar de OESO is optimistischer: 1 procent dit jaar, 1,2 procent in 2026. Het IMF zet de VS op 1,8 procent groei, de OESO op 1,6 procent.

Voor exportland Nederland is de economische groei om ons heen en in de VS uitermate relevant.

Altijd wat

Maar alom klagen over onzekerheid heeft ook iets gemakzuchtigs. Directeur Olaf Sleijpen van de Nederlandsche Bank, de opvolger van Klaas Knot, deed bij zijn recente prognose een nuchtere ontboezeming over onzekerheid. Hij zei: ‘In de vijf jaar dat ik deze ramingen presenteer, is er elke keer weer wat. De pandemie. De inval in Oekraïne.’

Verder heerst naast onzekerheid ook uitzonderlijke zékerheid. Het enthousiasme waarmee Amerikaanse en andere techbedrijven én hun regeringen misschien wel duizenden miljarden dollar willen besteden aan de ontwikkeling van AI lijkt wel grenzeloos.

Dichter bij huis. De laatste raming (uit februari) van het Centraal Planbureau is 1,9 procent groei in Nederland. Twee weken geleden was de Nederlandsche Bank al weer een stuk pessimistischer. De prognose van een gemiddelde groei van 1,5 procent de komende jaren is afgewaardeerd naar 1 procent.

En hoe is de economie van alledag, de economie thuis aan de keukentafel, waar de rekeningen betaald moeten worden?

Eerste het goede nieuws. Hogere besteedbare inkomens. Licht stijgende, maar toch lage werkloosheid. Stijgende huizenprijzen. Geen faillissementsgolf. Voor het eerst vorige maand een dalende inflatie en koersen van aandelen en bitcoins niet eens zo ver van recordhoogte.

Opvallend is de uitkomst van onderzoek (17.978 deelnemers) van bureau Citisens na de val van het kabinet naar de hoofdpijnthema’s van de kiezers. Veiligheid in de wereld wordt het meest (52 procent) genoemd bij de meerkeuzevraag. Woningnood is twee (46 procent), op acht staat het kunnen betalen van rekeningen (14 procent).

Politici aan zet

Deze cijfers suggereren enig economisch optimisme, maar ook duidelijke prioriteiten voor de grote binnenlandse thema’s die de economische groei hinderen. Zonder doorbraak in de stikstofmalaise blijft het behelpen met de woningbouw. Zonder oplossing voor het overbelaste stroomnet blijft de economie onder zijn niveau presteren. En op de arbeidsmarkt blijven tekorten overheersen.

Maar weet u wat de positieve kant van deze obstakels is? Het zijn Nederlandse struikelblokken, die Nederlandse politici moeten oplossen. Daarover moet het debat gaan, niet over het lijden dat men vreest, maar dat nu niet op komt dagen.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Dilan Yeşilgöz verspreidt economische crisisangst. Ze zou beter de hoofdpijnthema’s van de burger kunnen fiksen verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Opa, op wie ga je stemmen?’

‘Gaat je niet aan.’

‘OK. Je kunt per brief stemmen. Kan ik je stembiljet op de post doen. Dan hoef je de deur niet uit.’

‘Als dat maar goed gaat. Donald Trump vindt dat de uitslag in Amerika dan niet deugt.’

‘We zijn hier niet in Amerika. We zijn in Nederland.’              

‘We zijn in Nederland ja. Heb je ooit het rapport van de parlementaire commissie-Bosman gelezen?’

‘Nee. Wat is dat?’

Commissie-Bosman

‘Dat is een kritisch rapport over het functioneren van de Tweede Kamer. De commissie concludeert dat de Kamer te veel bezig is met incidentenpolitiek en haar controlerende taak als het gaat om de uitvoeringsorganisaties niet adequaat invult. Het gevolg is dat burgers klem komen te zitten. Het parlementair onderzoek vond gelijktijdig plaats met het onderzoek naar de toeslagenaffaire. Waar die commissie zich alleen richtte op wat er misging bij de Belastingdienst, heeft de commissie-Bosman een veel breder onderzoek gedaan naar de onderliggende problemen bij uitvoeringsorganisaties. 

‘De commissie geeft een ontluisterend beeld van de bestuurscultuur in Nederland, van overwerkte Kamerleden die vooral doen aan incidentenpolitiek en die door het gebrek aan volledige informatie het zicht verliezen op de onderliggende problemen. Een leemlaag op de departementen waardoor problemen blijven liggen, en ambtenaren die de informatiestroom beheersen en de werkelijkheid mooier voorstellen dan ze is. De commissie-Bosman concludeert: “Voor haar controlerende taak krijgt de Tweede Kamer in toenemende mate onvolledige informatie. Van de andere kant zijn Kamerleden ook gemakzuchtig, ze zouden te veel leunen op de informatie die de departementen verstrekken. Ze verdiepen zich te weinig in de uitvoering en ontwikkelen er geen gevoel voor.” Waarom zou je gaan stemmen op gemakzuchtige Kamerleden die geen gevoel hebben voor de uitvoering van wetten?’

‘Is het zo erg? Hoe komt dat dan?’

‘De belangrijkste oorzaak is volgens de commissie het feit dat de Tweede Kamer, departementen en uitvoeringsorganisaties niet goed samenwerken. Er is “weinig onderling vertrouwen” en “te weinig interesse in elkaars werkzaamheden”. Beleid wordt niet getoetst op uitvoerbaarheid en problemen “aan de balie” komen niet terecht bij de mensen die ze kunnen oplossen. “Burgers komen in de knel.”

Vertrouwen en deemoed

‘Cultuurverandering is nodig, maar niet eenvoudig. De commissie komt in haar rapport met een hele reeks aanbevelingen. Ze pleit ervoor dat de Tweede Kamer meer ambtelijke ondersteuning krijgt. Veel Kamerleden zijn bang om de ondersteuning uit te breiden, uit angst om als zakkenvuller te worden weggezet. Ook noemt de commissie de Ombudsman, die al jaren waarschuwt voor de problemen in de uitvoeringsorganisaties, als “een belangrijke partner” met wie de contacten moeten worden geïntensiveerd.

‘De Kamer moet professionals uit de uitvoeringsorganisaties meer betrekken bij nieuw beleid, wetgeving moet structureel geëvalueerd worden, er moet sneller worden ingegrepen als er signalen zijn dat het mis gaat. Maar bovenal pleit de commissie voor terugkeer van vertrouwen en enige deemoedigheid van Kamerleden als het gaat om problemen veroorzaakt door wetten die ze zelf hebben aangenomen. “De Kamer kan het goede voorbeeld geven, accepteren dat er soms dingen misgaan in de uitvoering. Ze kan ervan leren in plaats van bewindspersonen af te rekenen.”’

‘De vroegere Kamervoorzitter Khadija Arib maakte zich al grote zorgen over de snelheid waarmee “wetten door de Kamer worden gejast”, waardoor het parlement zich er niet goed in kan verdiepen. “De Kamer moet voor zichzelf opkomen. Wetgeven is belangrijk en heeft een grote impact”, zei ze. 

‘In 2020 is vooral op het gebied van corona veel beleid in recordtempo opgesteld en door beide Kamers gegaan. Recent voorbeeld is de spoedwet waarin de avondklok is vastgelegd. Die is na een uitspraak van de voorzieningenrechter in enkele dagen gemaakt en door beide Kamers behandeld.

‘Ach, er is een hoop gezeik in de politiek. De VVD wil nu niet meer met Wilders en zou zich alleen al daarvoor diep moeten schamen. Over “weinig onderling vertrouwen” en “te weinig interesse in elkaars werkzaamheden” gesproken. “Burgers komen in de knel.”

‘Misschien ga ik dit keer wel niet stemmen. Haalt toch niets uit. Ergens in Europa, ik meen in Frankrijk, zijn onlangs zelfs verkiezingen afgelast omdat te weinig kiezers bereid waren te gaan stemmen. Een teken aan de wand dat het systeem niet deugt. Als mensen niet meer willen gaan stemmen, ligt dat aan het systeem, niet aan de mensen.’   

*J.M.C.M. Smarius is jurist in ruste.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Opa, op wie ga je stemmen? verscheen eerst op Wynia's Week.

Haar manoeuvre is geen politieke strategie. Het is hooguit een tactische zet. Yesilgöz moest voorkomen dat de aanstaande ‘Liberale Open Dag’ – een congres-achtige VVD-bijeenkomst zaterdag in Nieuwegein – zal ontaarden in een vechtpartij tussen de linker- en rechtervleugel van de partij over de vraag of Wilders al dan niet moet worden uitgesloten.

Nijpels, Weisglas en Rutte

De toon werd vorige week al gezet door twee ‘mastodonten’ van de VVD: oud-partijleider Ed Nijpels en voormalig Kamervoorzitter Frans Weisglas. Beiden zijn fel anti-Wilders. Nadat het kabinet-Schoof op 3 juli was gevallen, doken ze meteen op in de publiciteit. Hun boodschap was dat de VVD in 2023 niet met de PVV had moeten gaan samenwerken en dat ook in de toekomst nooit meer mag doen.

In 2023 werd niet naar Nijpels en Weisglas geluisterd. Yesilgöz negeerde hen. Nu halen ze hun gelijk en de media lusten er wel pap van. Yesilgöz kon hun voorspelbare kritiek maar op één manier onschadelijk maken, namelijk door op zondagavond hun punt te omarmen. Ook de VVD-leider wil dus niet meer met Wilders. Reken maar dat ze hierover ook met haar voorganger Mark Rutte heeft gebeld. Als het spannend wordt en de NAVO-werkzaamheden het toelaten, wil Rutte heus wel souffleren. Hij is per slot van rekening erelid van de VVD. En dat hij geen fan is van regeren met Wilders, is bekend.

Aldus sluit Yesilgöz de PVV uit. Let wel, dit is de grootste partij in de Tweede Kamer, tevens grootste partij in de peilingen. Ze levert haar VVD daarmee feitelijk uit aan GroenLinks-PvdA van Frans Timmermans, maar – betoogde Yesilgöz in De Telegraaf – die partij kan ze ‘op de inhoud’ bestrijden.  

Het ligt voor de hand dat nu de rechtervleugel van de VVD zal gaan muiten, maar dan bedenkt Yesilgöz wel weer een nieuwe tactische manoeuvre. Zo huppelt de VVD verder.

Het VVD-taboe op Wilders

Want hoe voltrekken dergelijke dingen zich in de VVD? Het is goed de gang van zaken in juli 2023 even terug te halen. Op vrijdag 7 juli trok de VVD de stekker uit het kabinet-Rutte IV, omdat D66 en ChristenUnie dwarslagen bij het verscherpen van het asielbeleid, met name de gezinshereniging. Diezelfde avond zat VVD-fractieleider Sofie Hermans in een tv-talkshow. Hoe nu verder met het asielbeleid? Hermans bezwoer dat de VVD nooit met de PVV van Geert Wilders zou gaan samenwerken. Haar politieke baas, toenmalig VVD-premier Mark Rutte, had de PVV immers in de ban gedaan, nadat Wilders in het voorjaar van 2012 wegliep uit de gedoogcoalitie met VVD en CDA. Hermans hield zich keurig aan het VVD-taboe op Wilders. De gedachte dat de VVD bij de verkiezingen van 22 november 2023 niet als grootste zou eindigen, kwam waarschijnlijk niet eens bij haar op.

De dag daarna, zaterdag 8 juli 2023, begon het te rommelen in het rechterdeel van de VVD-fractie. Als er niet mocht worden samengewerkt met de PVV om het asielbeleid aan te scherpen, met wie dan wel? vroegen onder anderen de Brabantse Kamerleden Ruben Brekelmans en Thierry Aartsen zich af. Met de middenpartijen D66 en ChristenUnie was een akkoord onmogelijk gebleken. Met de PvdA zou het zeker niet lukken, vooral ook doordat die partij een fusie met GroenLinks was begonnen.

Ruben Brekelmans

Een goede week later ging ondergetekende als Elsevierverslaggever naar Ruben Brekelmans om een interview te maken. Gezellig bij hem thuis. Hij was die dag jarig (37!) en serveerde taartjes. Brekelmans, sinds juli 2024 minister van Defensie, was toen reeds de coming man in de VVD. Hij denkt na voordat hij iets zegt. Hij is helder en standvastig. Op televisie vertrekt hij geen spier en daarmee maakt hij een koelbloedige, weloverwogen indruk. Van de jonge garde VVD’ers is hij degene die het meest op Frits Bolkestein lijkt.

Brekelmans was op dat moment asielwoordvoerder van de VVD-fractie en had de val van het kabinet-Rutte IV vanaf de eerste rang meegemaakt. Het interview voor weekblad EW en de website EWmagazine.nl zou gaan over het asielbeleid. De logische vraag was: als het met D66 en ChristenUnie niet lukt, met wie kan de VVD dan een strenger asielbeleid regelen? Moet de VVD Wilders blijven uitsluiten?

Brekelmans zei het heel voorzichtig. Hij is bepaald geen flapuit en wierp zich heus niet op als koersbepalende partijleider. Maar we wisten wat er in de VVD-fractie speelde en hij durfde het te verwoorden. Hij zei dat de VVD moest discussiëren over eventuele samenwerking met Wilders. Gezien de val van het kabinet-Rutte IV was dat logisch. Brekelmans: ‘Het is een dilemma. We behouden fundamentele bezwaren tegen Wilders. Maar de andere kant is dat je niet moet blijven steken in compromissen met links als je een stevig beleid wilt voeren. Dan kan het nodig zijn met Geert Wilders tot oplossingen te komen. Hierover moet de partij discussiëren.’

Die voorzichtige woorden sloegen in als een bom, want opeens was het VVD-taboe op de PVV ter discussie gesteld en dus opgeheven. Wilders snapte het meteen en gooide een tweet eruit dat er met hem prima te onderhandelen viel. Opeens was hij Geert Milders en dat zou hij tot en met verkiezingsdag blijven.

De koersverandering

Ed Nijpels reageerde ook op sociale media: ‘Dit kan niet waar zijn!’ De VVD mocht zich niet inlaten met ‘de abjecte opvattingen’ van Wilders. Op radio en televisie deed Nijpels er nog een schepje bovenop: ‘Hoe haal je het in je hoofd om een paar maanden voor de verkiezingen zo’n koerswijziging in te zetten? Ik raad onze vriend Brekelmans aan om een aspirientje te slikken en vroeg onder de wol te kruipen, dan is hij morgen misschien genezen. Dilan Yesilgöz is een begaafde vrouw en ik mag hopen dat ze snel afstand neemt van dit soort opvattingen. Het is echt niet goed als de verkiezingscampagne hiermee begint.’

Daarmee was het niet Brekelmans, maar Nijpels die over een VVD-koersverandering begon. Nijpels had de voorzichtige formuleringen van het Kamerlid uitvergroot tot een verkiezingsstrategie. VVD-voorlichters overwogen nog de uitspraken van het Kamerlid te gaan ontkennen: gewoon glashard beweren dat Brekelmans niet correct was geciteerd. Maar het interview stond op band en Brekelmans had het toch echt allemaal gezegd.

Wilders stijgt in peilingen

Yesilgöz – op dat moment beoogd lijsttrekker, het verkiezingscongres moest haar nog formeel aanwijzen – besloot tot een vlucht naar voren: ze omarmde het standpunt van Brekelmans. De PVV was voortaan een potentiële regeringspartner, verklaarde ze. Probleem opgelost, zo leek het.

Naderhand werd die draai beschreven als de cruciale fout in Yesilgöz’ verkiezingscampagne. Zij had Wilders acceptabel gemaakt. Een stem op de PVV was niet langer een stem op de oppositie, een verloren stem. Sterker, het was een stem voor een strenger asielbeleid.

Vanaf eind juli 2023 begon Wilders te stijgen in de peilingen. Maar pas in de slotfase van de campagne – toen de andere protestpartijen NSC en BBB flink terugvielen in de peilingen – trok Wilders beslissende aantallen zwevende kiezers naar zich toe. De PVV oogstte 37 zetels en werd de grootste. GroenLinks-PvdA kreeg er 25. De VVD moest genoegen nemen met een derde plek en 24 zetels.

Yesilgöz gokte in 2023 op een tweestrijd: VVD tegen GroenLinks-PvdA. Ze zag zichzelf als opvolger van Rutte, dus als eerste vrouwelijke en eerste allochtone premier van Nederland. Daar kon GroenLinks-PvdA-lijsttrekker Frans Timmermans vast niet tegenop. Het bleek een misrekening. De tweestrijd die aan het eind van de campagne ontstond, was er vooral een tussen Wilders en Timmermans. De VVD verloor hierdoor massa’s rechtse kiezers aan de PVV.

In vrijwel alle analyses werd de PVV-overwinning van november 2023 toegeschreven aan de strategische blunder van Yesilgöz. Maar dat was te veel eer. Er zat weinig of geen strategie achter. Haar opstelling in de campagne naar de verkiezingen van november 2023 was – net als nu, twee jaar later – een tactisch handigheidje op het luidruchtige slagveld in de media. Ze kon een probleempje wegpoetsen.

Mooie sier maken

‘Een onhandige opmerking van een jong Kamerlid’, noemde Nijpels het. Misschien wilde Yesilgöz zich tevens laten gelden als een nieuwe leider, die heus niet alles van Mark Rutte overnam. Ze wilde de PVV leegzuigen, maar begreep niet dat ze de PVV juist in de kaart speelde. Hoe dat kon? In wezen reageerde ze ondoordacht op een reeks gebeurtenissen. De VVD had in juli 2023 de stekker uit het kabinet getrokken zonder zich ervan te vergewissen hoe een strenger asielbeleid dan wél tot stand zou kunnen komen. Vervolgens was Rutte vertrokken en werd Yesilgöz tot leider gebombardeerd.

Zonder Wilders was er geen meerderheid voor een strenger asielbeleid. Toen niet en nu ook niet.

De VVD maakt zich sinds vorige week hard om de asielwetten van de vertrokken PVV-minister Marjolein Faber door de Tweede en Eerste Kamer te loodsen. Plaatsvervangend minister David van Weel (VVD) van Justitie en Veiligheid wil dat klusje gaan klaren, zodat de VVD daarmee mooie sier kan maken in de campagne naar de verkiezingen van 29 oktober 2025.

Maar Wilders heeft al laten weten dat zijn fractie tegen de wetsvoorstellen kan stemmen, omdat die hem niet ver genoeg gaan. NSC heeft er al aan geknabbeld. Zelfs als Van Weel de steun krijgt van de eigen VVD, van de regeringspartijen NSC en BBB, en van de oppositiefracties CDA, SGP, FVD en JA21, blijft hij steken op 63 zetels in de Tweede Kamer en 37 zetels in de Eerste Kamer. En wees maar gerust dat Wilders voet bij stuk houdt: hij gunt de VVD geen succes op het asielfront tijdens een verkiezingscampagne. Het is immers niet in Wilders’ belang dat Van Weel en Yesilgöz straks zouden kunnen opscheppen: ‘Kijk eens, de VVD regelt het!’ Wilders wil juist aantonen dat hij terecht uit de coalitie met VVD, NSC en BBB wegliep.

Wilder stijgt opnieuw

In de top van de VVD wordt nu gedacht dat ook de 2025-campagne een tweestrijd wordt. Wilders heeft zichzelf op een doodlopend spoor gerangeerd, dus zullen de kiezers heus begrijpen dat het gaat om Yesilgöz versus Timmermans, rechts tegen links.

Maar de eerste peilingen wijzen daar niet op. Wilders stijgt volgens de EenVandaag-peiling met vijf zetels ten opzichte van de peiling van twee weken geleden. GroenLinks-PvdA valt ietsje terug. De VVD verliest virtueel vier zetels in de week van de kabinetscrisis. Het CDA zet zijn opmars voort. Als er al een tweestrijd ontstaat, dan lijkt het er vooralsnog op dat het zal gaan tussen Wilders en Timmermans. Die twee gaan de VVD leegzuigen.  

Zover is het nog niet. De campagne is nog lang. Pas over 139 dagen worden de verkiezingen gehouden. Daar zitten ook nog de vakantiemaanden tussen. Bij thuiskomst kijken de kiezers weer heel anders tegen de dingen aan.

Samendrommen

De kiezersmarkt is extreem beweeglijk. Je moet het zien als een groot busstation waar massa’s reizigers samendrommen die niet precies weten waar ze naartoe willen. Ze hebben tamelijk vastomlijnde opvattingen, maar ze twijfelen over de bus die hen ernaar toebrengt.

Bij de Statenverkiezingen van 2022 verdrongen de reizigers zich bij het perron waar de bus van Caroline van der Plas stilhield. Bij de Kamerverkiezingen van 2023 schoolden ze eerst samen op het platform waar de bus van Pieter Omtzigt zou stoppen, maar opeens werd het drukker bij de halteplaats van Geert Wilders. En als het eenmaal drukker wordt bij een van de perrons, dan stromen steeds meer reizigers toe, want ze letten heel erg op elkaar en niemand wil de touringcar met de favoriete bestemming missen.

In de analyses van de talkshowtafels is het uitgangspunt vaak dat politieke partijen het gedrag van de busreizigers kunnen beïnvloeden door tactische opzetjes à la Yesilgöz, in combinatie met gewiekste spindoctoring en ‘profileren’. De VVD-leider past precies in dit beeld, want de partij laat veel onderzoek doen naar electorale psychologie. Dat lijkt heel slim en intelligent, maar het geeft de VVD’ers vooral ook een goed zelfgevoel. Als je op die manier de kiezersmarkt kunt doorgronden, krijg je vanzelf het idee dat de VVD de natuurlijke regeringspartij is en dus de verkiezingen wel móet winnen.

Yesilgöz moet premier worden, voor minder doet ze het niet. Met de juiste beelden en emoties wil ze de kiezers naar de VVD lokken, want ja… zo werkt het menselijke brein. Maar daarmee veronachtzaamt de VVD het gevoel van wantrouwen onder de kiezers.

Het grote ongenoegen

Wie zijn oor te luisteren legt in de samenleving, hoort vooral ongenoegen. Gewone mensen voelen zich bedrogen, omdat ze straks boetes betalen voor het terugleveren van elektriciteit uit hun peperdure zonnepanelen. Ze zien de markt achteruitgaan en de prijzen stijgen, omdat de stadsbestuurders bezig zijn de dieselbusjes van de marktkooplui uit het centrum te verbannen. Ze schrikken van de prijzen in de supermarkt en nu Wilders weg is uit de regering gaan de huren in de sociale sector toch weer omhoog. Ze betalen zich scheel aan het waterschap en dan komt ook nog eens de rekening voor het drinkwater, waarvan de prijs voor bijna driekwart uit heffingen en belastingen bestaat. De opvang van asielzoekers in hotelkamers mag vele tienduizenden euro’s per jaar per persoon kosten, maar van de verlaging van het eigen risico in de zorg is nog altijd niks te merken.   

Het ongenoegen over het overheidsoptreden is tamelijk algemeen. De lijsttrekker die dat straks het best weet te verwoorden, eindigt als grootste partij. Verkiezingen winnen is eerst sociologie, dan pas psychologie. De VVD probeert het om te draaien. De kans is reëel dat Yesilgöz de fout van de vorige VVD-campagne gaat herhalen.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Yesilgöz loopt risico dat verkiezingsstrijd opnieuw gaat tussen Wilders en Timmermans verscheen eerst op Wynia's Week.

Columnist Bart Jan Spruyt besprak in de Wynia’s Week-editie van afgelopen zaterdag al Boomsma’s rede (zie hieronder): ‘Zijn verhaal is goed, nu de uitwerking nog.’ Nu publiceert Wynia’s Week als service aan de lezer ook de integrale tekst van Boomsma’s Schaepmanrede. Click daarvoor HIER

NSC, opgericht in de zomer van 2023, heeft de afgelopen twee jaar misschien van alles en nog wat fout gedaan. In ieder geval in het oog van de kiezer: in een mum van tijd gleed de partij van twintig Kamerzetels af naar een stuk of twee in de peilingen. De partij werd onderdeel van een coalitie waarin het zich nooit heeft thuis gevoeld, met alle wrijvingen die daarvan het gevolg waren. En de fractie was op de keper beschouwd een verdeeld huis, met conservatieven en D66’ers in één team bij elkaar. Maar waar het de partij vooral aan heeft ontbroken, was een verhaal.

Welmoed Vlieger, een filosofe die aan een proefschrift werkt, maakte een beginnetje, maar in dat beginnetje is het ideologische verhaal blijven steken. NSC werd eigenlijk vooral een partij met enkele onderscheidende standpunten en met een scherp oog voor goed bestuur en procedurele zuiverheid. Het verhaal is in technocratie ten onder gegaan.

Geloof in de samenleving

Is het nu te laat? De Stichting voor sociale christendemocratie, een soort denktank op de achtergrond en in de nabijheid van NSC, houdt de moed erin en belegde vrijdagavond een bijeenkomst in het Oude Tolhuys in Utrecht waar NSC-Kamerlid Diederik Boomsma de Schaepmanrede uitsprak. Boomsma was jarenlang CDA-raadslid in Amsterdam, stond 21^ste op de NSC-lijst, kwam in juli 2024 alsnog in de Kamer kwam en werd daar asielwoordvoerder. De jaarlijkse rede is vernoemd naar Herman Schaepman, een priester die in 1880 lid van de Tweede Kamer werd. Samen met de gereformeerde Abraham Kuyper bestreed hij de liberalen en het tweetal was daarin zo succesvol dat de confessionelen in 1888 hun eerste kabinet konden vormen en in 1901 het eerste kabinet-Kuyper konden doen aantreden. Hij nam het op voor de arbeiders, maar vervloekte het staatsdenken van de socialisten.

Het oorspronkelijke christendemocratische gedachtengoed biedt volgens Diederik Boomsma nog altijd ‘het richtsnoer voor de uitdagingen waar Nederland nu, in 2025, voor staat’, zo zei hij gisteravond. De belangrijkste reden bestaat hierin dat mensen als Schaepman niet zozeer in de onzichtbare hand van de markt of de harde vuist van de staat geloofden, maar in de samenleving, ‘als gemeenschap van trotse en vrije burgers die verantwoordelijkheid nemen voor zichzelf, voor elkaar en voor hun omgeving als gemeenschappelijk thuis’.

Boomsma wilde in zijn rede een middenweg wijzen tussen de twee uitersten die tegenwoordig de politiek domineren, die van populisme en technocratie.

Populisten zijn ‘hyperdemocratisch’ en zoeken de grenzen van de rechtsstaat op. Anderzijds zijn er de technocraten die zich schuil houden in ‘ongekozen internationale organisaties of ongrijpbare lichamen van de Europese Unie’ en daarmee een bedreiging vormen van de democratie. Beide stromingen zijn verleidingen en dichten elkaar de meest kwaadaardige intenties toe. De technocratie heeft een ‘bestuurlijk-juridisch moeras’ gecreëerd en daarmee het populisme opgeroepen, waarop de technocraten steeds dieper in hun bestuurlijke fuik zijn gezwommen en vooral erg veel tegenzin hebben gemobiliseerd om aan de wensen van de populisten tegemoet te komen.

Is er een uitweg uit deze vicieuze cirkel? Beide stromingen zijn volgens Boomsma een ‘pervertering van de kern van democratische politiek’. Zij vluchten beide weg voor het eenvoudige gegeven dat politiek geen oplossingen biedt maar afwegingen. Politiek is tragisch van karakter: aan iedere oplossing zijn immers nadelen en ongewenste neveneffecten verbonden. Die moet je eerlijk benoemen en de voor- en nadelen van je politieke keuze moet je vanuit een ‘basis van morele waarden’ eerlijk tegen elkaar afwegen en heel transparant met de kiezer delen. De technocraat maakt geen afweging omdat zijn ‘oplossing’ de enige oplossing zou zijn die rechters, juridische protocollen, wetenschappelijke modellen of internationale verdragen mogelijk maken. Hij maakt zijn keuzes onzichtbaar, verschuilt zich en roept daarmee allerlei complottheorieën in het leven. De populist doet net alsof er geen afweging gemaakt hoeft te worden, roept dat het allemaal wel kan ‘en loopt vervolgens weg’.

Bureaucratische fuik

In het stikstofdebat worden geen afwegingen meer gemaakt maar vervangen ongeschikte modellen ons oordeelsvermogen, en worden er op Europees niveau ambities geuit en door rechters afgedwongen, zonder dat naar de gevolgen en de kosten wordt gekeken. Het is, aldus Boomsma, politieke kitsch.

Ook bij het asielbeleid is Nederland een bureaucratische fuik in gezwommen, een ingewikkeld woud aan wettelijke regels, internationale verdragen, Europese afspraken en rechterlijke uitspraken. Het ‘debat’ is uitgelopen op een wedstrijd tussen de etaleerders van barmhartigheid en de roepers om daadkrachtigheid: decreten versus kreten. ‘En ondertussen verandert er niets, want de echte belangenafweging wordt niet gemaakt, en de diepere morele vragen raken uit zicht’.

Een van die afwegingen die moet worden gemaakt, bestaat in de vraag wat de komst van vreemdelingen voor de ontvangende samenleving betekent, een afweging die de Griekse koning Pelasgos al moest maken (in de tragedie De Smekelingen van Aeschylus) toen Egyptische vluchtelingen zich aan de poorten van zijn stad meldden. ‘Migranten brengen ook een cultuur mee, een stelsel aan normen, tradities en waarden, die niet altijd goed samengaan met de onze. De samenleving kan niet zonder een belangrijke mate van samenhang en solidariteit. Die kan alleen floreren als het aantal nieuwkomers beperkt is, zodat er ruimte en de tijd is om hen op te nemen’.

En zo komt Boomsma tot het benoemen van de klassieke kern van staatsmanschap die alleen een uitweg kan bieden uit alle problemen en crises: de prudentie, ‘het maken van moeilijke afwegingen, ten behoeve van het algemeen belang, maar met het besef van het tragische karakter van politiek’. En een beetje moed om niet toe te geven aan ons natuurlijke verlangen om geliefd te willen zijn.

Technocratie in de haarvaten

Deze analyse lijkt mij heel erg waar en juist. Maar er was gisteravond ook een co-referaat, uitgesproken door Maarten Neuteboom, docent rechtsfilosofie aan de universiteit van Leiden en ooit medewerker van het Wetenschappelijk Instituut van het CDA. Hij wees er in alle vriendelijkheid op dat de technocratie die Boomsma wil bestrijden, ook tot in de haarvaten van NSC is doorgedrongen.  

Boomsma kan dan wel zeggen dat ‘veel fenomenen moeilijk te definiëren zijn, en al helemaal niet in cijfers te vatten’, maar wie dat zegt ‘moet misschien wat voorzichtiger zijn met een migratiesaldo van 50.000 migranten als richtgetal. En wat te denken van het plan om ten aanzien van het beleidsdoel om 100.000 woningen te bouwen, niet-vrijblijvende afspraken vanuit het Rijk te maken met gemeenten, met toezicht daarop? Waarom de nagenoeg onomkeerbare sluiting van de Groninger gasvelden? En als iets me moeilijk te verenigen lijkt met het terugveroveren van de politieke ruimte dan is het wel het instellen van een Grondwettelijk hof, een diep gekoesterde wens van Pieter Omtzigt die ik eigenlijk nooit goed begrepen heb.’

Nu de analyse en het verhaal van Boomsma er liggen, heeft NSC nog een maand of drie om de afwegingen te gaan maken en de beslissingen die uiteindelijk het meest in het algemeen belang zijn, aan de kiezers voor te leggen, uit te leggen en in debatten te verdedigen. En de technocratie waardoor de partij zelf ook bevangen leek te worden, van zich af te schudden. Op hoop van zegen.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Wolf, stikstof en asiel: Diederik Boomsma over democratie, klem tussen technocratie en populisme verscheen eerst op Wynia's Week.

Het Tien Puntenplan van Wilders speelde een cruciale rol bij de breuk in de coalitie. Het lijkt erop dat het in de groep gooien van dit plan vooral een tactische zet was van Wilders, bedoeld om zijn aftocht, waartoe hij toch al had besloten, te dekken. Anders gezegd: zo kon hij zijn (potentiële) kiezers ervan overtuigen er alles aan gedaan te hebben om de asielinstroom af te remmen. Maar helaas, zo kon hij dan zeggen, de coalitiegenoten weigerden hierin mee te gaan.

Wetsvoorstellen lagen al bij de Tweede Kamer

Opmerkelijk bij dit alles is dat de wetsvoorstellen van PVV-asielminister Marjolein Faber al bij de Tweede Kamer lagen en daar waarschijnlijk binnen afzienbare tijd hoogstwaarschijnlijk zouden worden aangenomen. Die voorstellen bevatten maatregelen – zoals afschaffing van de permanente verblijfsvergunning en beperking van de gezinsmigratie voor statushouders – die wel degelijk tot minder asielmigratie kunnen leiden. Mogelijk ging Wilders ervan uit dat deze wetgeving vrijwel zeker zou stranden in de Eerste Kamer.

Hadden de maatregelen voorgesteld in het Tien Puntenplan waarmee Wilders de zaak binnen de coalitie op scherp zette, nog een substantiële bijdrage kunnen leveren aan de terugdringing van de asielinstroom? Laten we dat eens punt voor punt nagaan. Maurice de Hond heeft gepeild welk percentage van de kiezers met de onderscheiden punten instemt, dat cijfer staat telkens tussen haakjes.

Maatregel 1: Grenzen dicht voor asielzoekers (47 procent). Dit naar voorbeeld van Duitsland, waar ondanks de grenscontroles vooralsnog maar weinig asielzoekers direct worden teruggestuurd.

Maatregel 2: Fors meer grensbewaking (49 procent). Een noodzakelijke voorwaarde voor het doorvoeren van maatregel 1.

Maatregel 3: Tijdelijke stop gezinshereniging (60 procent). Dit naar voorbeeld van Oostenrijk. Deze maatregel zal Nederland minder aantrekkelijk maken voor asielzoekers.

Maatregel 4: Statushouders uit AZC’s (32 procent). In eerste instantie alleen van toepassing op eenpersoonshuishoudens. Betrokkenen worden dan zelf verantwoordelijk voor hun huisvesting, net als al die Nederlanders die geen eigen woonruimte kunnen vinden en een beroep moeten doen op familie of kennissen, en soms zelfs dakloos worden. Dat laatste punt zal een belangrijke verklaring vormen voor het relatief lage percentage voorstanders van 32 procent: op rondzwervende jonge mannen met afwijkende zeden en gewoonten zit de kiezer niet te wachten.

Maatregel 5: Syriërs terug naar Syrië. We sturen Syrische asielzoekers en Syriërs met een tijdelijke verblijfsvergunning zo snel mogelijk, maar binnen een half jaar, terug naar (de veilige gebieden van) Syrië. Bij voorkeur vrijwillig en anders onvrijwillig. Het betreft ongeveer 60.000 personen (67 procent). Betrokkenen hebben hier asiel aangevraagd vanwege het Assad-bewind en/of onveiligheid ten gevolge van de burgeroorlog. Assad is verdreven en delen van Syrië zijn weer veilig. Dus kunnen betrokkenen niet langer aanspraak maken op asiel.

Maatregel 6: AZC-stop. Wij willen géén enkel AZC er meer bij in Nederland. We willen AZC’s sluiten. Dit kan door de invoering van maatregelen zoals hiervoor genoemd onder 1 t/m 5 waardoor de instroom daalt en de uitstroom stijgt (52 procent). Zonder nadere onderbouwing lijkt dit twijfelachtig.

Maatregel 7: Geen Spreidingswet, geen voorrang sociale huurwoning (57 procent). Afschaffing van de Spreidingswet stond al in het Hoofdlijnenakkoord van het kabinet-Schoof, maar werd tegengehouden door de Eerste Kamer. Of die daar nu anders over denkt, is de vraag. Stoppen met het voortrekken van statushouders bij de toewijzing van sociale huurwoningen is een kwestie van gelijke behandeling.

Maatregel 8: Criminele vreemdelingen uitzetten (76 procent). Dat kan in sommige gevallen nu al, maar in de praktijk wordt de soep meestal niet zo heet gegeten als die wordt opgediend. Criminele asielzoekers en statushouders zijn volgens het asielrecht praktisch immuun voor uitzetting, en verder zitten we met het bekende probleem dat nogal wat herkomstlanden weigeren hun eigen staatsburgers terug te nemen. Ook strafbaarstelling van illegaliteit wordt in maatregel 8 van het Tien Puntenplan genoemd. Dat voorstel was onder premier Rutte ook al eens aan de orde, maar stierf onder druk van de linkse partijen een stille dood.  

Maatregel 9: Denaturaliseren en uitzetten (70 procent). Dit betreft mensen met een dubbele nationaliteit die zijn veroordeeld voor gewelds- en zedendelicten.Uitzetten gebeurt nu ook al, zij het zelden. De toelichting suggereert dat opzegging van het Europees Verdrag inzake Nationaliteit (EVN) dit zou vergemakkelijken.

Maatregel 10: Steun voor hard optreden politie (64 procent). Dit punt heeft slechts zijdelings te maken met het asieldossier.

Intensivering van bestaand beleid

Het geheel overziend, zou je kunnen zeggen dat het vooral gaat om intensivering van bestaand beleid. En zoals bekend staan tussen droom en daad wetten in de weg en praktische bezwaren. Wat die wetten betreft, gaat het dan vooral over internationale verdragen en EU-regelgeving, en over rechters die een en ander interpreteren. Als de coalitiepartners, al dan niet gedeeltelijk, zouden hebben ingestemd met het Tien Puntenplan, dan zouden zij de facto een inspanningsverplichting en geen resultaatverplichting op zich hebben genomen.

Neem bijvoorbeeld de maatregelen 1 en 2 (‘grenzen dicht voor asielzoekers’ en ‘fors meer grensbewaking’). Gevolg zou kunnen zijn dat asielzoekers, in plaats van direct door te reizen richting Ter Apel, vaker asiel aanvragen in het land van aankomst in de EU. Dat is in de geest van de Dublin-conventie. Maar de grenscontroles die Nederland onder het kabinet-Schoof heeft uitgevoerd, stelden in de praktijk weinig voor. Andere landen, waaronder Duitsland, maken er meer werk van en proberen asielzoekers aan de grens terug te sturen, al worstelen zij daarbij met het juridisch kader, onlangs nog leidend tot duw- en trekwerk tussen een dwarsliggende rechter en een ongehoorzame Duitse minister. De Bondsrepubliek en andere EU-lidstaten zoeken hierbij duidelijk de (figuurlijke) grenzen op en bieden weerwerk aan activistische rechters.

Dat terugsturen kan – als het lukt – een ontmoedigend effect hebben op asielzoekers om hierheen te komen, maar – voor zover het niet lukt – kan het ook politiek draagvlak creëren voor modernisering van verdragen en EU-regelgeving. Nederland doet hier vooralsnog niet aan mee en speelt nog steeds liever het braafste jongetje van de klas. Zo worden wij nog aantrekkelijker voor asielzoekers in vergelijking met omringende landen.

Nu we het toch over modernisering van verdragen hebben: nog even over maatregel 8 (‘criminele vreemdelingen uitzetten’), dat met 76 procent de meeste bijval krijgt. De kiezers vinden het onverdraaglijk dat dit in de praktijk maar niet wil lukken. De oorzaak ligt in Straatsburg bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, dat rechtspreekt op basis van het mensenrechtenverdrag EVRM. Dat Hof verabsoluteert de rechten van criminele vreemdelingen en maakt geen afweging met de rechten van hun slachtoffers; het Hof heeft dus zijn prioriteiten niet op orde. En een ander heet hangijzer: met het ‘outsourcen’ van asiel naar landen buiten Europa moet je bij het Hof ook niet aankomen.

Twee moedige regeringsleiders, te weten Giorgia Meloni van Italië en Mette Frederiksen van Denemarken, hebben het initiatief genomen om een begin van een eind te maken aan deze onwenselijke situatie. In een open brief wezen zij het Hof er met name op dat de huidige interpretatie van het EVRM een belemmering vormt voor de aangesloten landen om vooral ten aanzien van criminele vreemdelingen effectief beleid te voeren, en riepen zij op tot een herinterpretatie die meer handelingsvrijheid biedt om hun inwoners te beschermen.

Samen optrekken

Maar de strekking van de open brief is veel breder dan dit specifieke onderwerp. De brief werd mede ondertekend door één president en zes andere regeringsleiders, onder wie de premier van België. Nederland was daar niet bij, want premier Schoof weigerde zijn handtekening. Hoe kon dat?

In het regeerprogramma van het kabinet-Schoof staat nota bene: ‘Nederland zet zich bovendien, waar mogelijk samen met gelijkgestemde EU-lidstaten, in voor aanpassingen van het VN-vluchtelingenverdrag.’ Waarom zou samen optrekken met gelijkgestemde landen wel een goede beleidslijn zijn voor aanpassingen van het VN-vluchtelingenverdrag, maar niet voor een herinterpretatie van het EVRM? Of vindt Schoof het soms geen probleem dat het met de huidige interpretatie van dat verdrag in veel gevallen nauwelijks mogelijk is om criminele vreemdelingen uit te zetten? Naar verluidt zou de premier in de ministerraad zijn oren hebben laten hangen naar de NSC-ministers, waaronder voormalig rechter Judith Uitermark.

Een aantal maatregelen uit het Tien Puntenplan zou de asielinstroom kunnen afremmen. Bij de implementatie zouden dan wel – zoals landen om ons heen al doen, maar wat in een coalitie met NSC onmogelijk was – de grenzen van het bestaande internationale juridische kader moeten worden opgezocht en uiteindelijk doorbroken. In dat kader zijn een aantal verdragen zoals het VN-vluchtelingenverdrag en het EVRM leidend. Die verdragen kwamen tot stand kort na de Tweede Wereldoorlog, zijn volkomen verouderd, en in deze vorm niet langer te handhaven. In de woorden van de hiervoor genoemde open brief van Meloni en Frederiksen: ‘What was once right might not be the answer of tomorrow […] We now live in a globalized world where people migrate across borders on a completely different scale.’

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Had het kabinet met het Tien Puntenplan van Wilders de asielinstroom drastisch kunnen beperken? Dat is maar zeer de vraag verscheen eerst op Wynia's Week.

De val van kabinet-Schoof mag geen aanleiding zijn voor stilstand. Juist nu moet essentieel beleid worden voortgezet. De VVD moet koers houden: klassiek-liberaal, daadkrachtig en verantwoordelijk. Samenwerking moet gebaseerd zijn op inhoud — niet op zwak bestuur of ideologisch activisme. Nu is het moment om door te pakken.

Het kabinet is gevallen nadat de PVV onder leiding van Geert Wilders de stekker eruit trok. Ondanks de grote verkiezingswinst heeft de partij bestuurlijk zwak geopereerd. Dit was hét moment om verantwoordelijkheid te nemen en mee te bouwen aan oplossingen. Weglopen, hoe begrijpelijk het ongeduld soms ook lijkt, helpt Nederland niet verder. De PVV had nu de kans om problemen daadwerkelijk op te lossen in plaats van ze enkel te agenderen. Of de oorzaken nu lagen in interne verdeeldheid, een gebrek aan bestuurservaring of vermeende tegenwerking: wie bestuurt, moet verantwoordelijkheid nemen en blijven leveren. Ook Geert Wilders als partijleider moet hierin nu reflectie tonen.

NSC heeft de bestuurlijke stabiliteit eveneens ondermijnd door een onvoorspelbare, afwachtende houding. Te veel vertraging in het asielmigratiebeleid is mede aan NSC te wijten. De partij twijfelde, polderde en weifelde — alsof ze terugverlangde naar het oude CDA — terwijl duidelijke afspraken al waren gemaakt. Voeg daarbij de weigering van NSC om op te treden tegen Rabin Baldewsingh na diens uitspraken bij Al Jazeera (‘Nederland voert oorlog tegen de islam’) en de afwijzing van een brief aan het Europees Hof over het uitzetten van criminele asielzoekers, en het gebrek aan politiek pragmatisme wordt pijnlijk duidelijk.

Hoofdlijnenakkoord uitvoeren

Daartegenover staan de VVD en BBB, die wél bestuurlijke verantwoordelijkheid hebben genomen. Ondanks onderlinge verschillen is constructief samengewerkt aan tastbare resultaten: het stikstofbeleid werd realistischer, de NAVO-norm voor defensie werd gehaald en de oneerlijke voorrangsregeling voor statushouders bij sociale huurwoningen werd afgeschaft. Stuk voor stuk doorbraken na jaren van stilstand.

Juist nu is het essentieel dat dit beleid wordt voortgezet — ook in demissionaire status. Geen ‘op de winkel passen’, wat Rutte IV ook niet deed in demissionaire status, zie bijvoorbeeld de invoering van de spreidingswet. Het hoofdlijnenakkoord uit mei 2024 ligt er nog steeds en moet worden uitgevoerd. De VVD moet zich juist nu krachtig opstellen en blijven leveren. Want in dat akkoord staan stevige afspraken over asielmigratie, veiligheid, economische veerkracht en de bestrijding van antisemitisme.

Met name asielmigratie is cruciaal — Rutte IV is erover gevallen, en in kabinet-Schoof bleef het te veel liggen. De overgebleven PVV-posten moeten nu worden ingevuld door ervaren bestuurders, die bereid zijn écht door te pakken — zoals bij het door de Kamers loodsen van wetgeving om de asielmigratie fors terug te dringen. Schouders eronder, eendrachtig doorpakken. Stabiliteit vraagt om daadkracht.

En met de blik naar de komende tijd? Voor ons is het VVD-verkiezingsprogramma van 2023, samen met het hoofdlijnenakkoord (een stevig VVD-oormerk), het uitgangspunt. Beide kunnen verder uitgewerkt worden in geest van wijlen Frits Bolkestein. Dat moet leidend blijven — niet de waan van de dag. Beleid dus voor mensen die willen ondernemen, die hebben gespaard, een eigen huis hebben. Realistisch klimaatbeleid, forse beperking van de asielinstroom, steun voor Israël, versterking van defensie, herstel van gezag en ondersteuning van het mkb. Een gezond rechts geluid ingezet in 2023, met dank aan partijleider Yeşilgöz. Goed dat zij opnieuw als lijsttrekker is voorgedragen door de VVD, zij kan nu verder bouwen.

Voor de toekomst geldt één principe: we moeten samenwerken op basis van inhoud, niet op basis van zwak bestuur of ideologische dwaalwegen. Bestuurlijke verantwoordelijkheid moet een randvoorwaarde zijn, geen bijzaak. Partijen die willen meedoen, moeten leveren op inhoud, zoals het indammen van de asielinstroom, dat als een zwaard van Damocles boven onze vrije samenleving hangt.

Doorpakken dus — nu en in toekomstige kabinetten. Wie dat erkent én bestuurlijk wil handelen, is wat ons betreft welkom. Dat geldt ook voor de economie: geef de ondernemer de ruimte, voer een realistisch klimaatbeleid met de staat van de natuur als uitgangspunt, en voorkom onbetaalbaar beleid. Herstel het gezag: geen de-escalatie meer, maar aanpakken. Israël moet we blijven steunen, antisemitisme hard bestrijden. Hiermee houdt de VVD de PVV ook de wind uit de zeilen.

Timmermans heeft gecapituleerd

Wie puur naar de inhoud kijkt, ziet dat GroenLinks-PvdA sinds 7 oktober 2023 geen potentiële samenwerkingspartner meer is. De partij is gekaapt door activisten als Tofik Dibi en de GroenLinkse jongerenorganisatie DWARS. De traditionele PvdA-achterban staat buitenspel, Frans Timmermans lijkt te hebben gecapituleerd voor het GroenLinks-cocon — ook inhoudelijk.

Hij weigert de asielinstroom te beperken en stelt dat de maatregelen ‘veel te ver gaan’. Timmermans verspreidt aantoonbare onwaarheden over Israël, omarmt de woke-agenda, wil lastenverzwaringen en verwerpt kernenergie. Met GroenLinks-PvdA loopt de staatsschuld op en vlucht nog vaker het bedrijfsleven het land uit. Nederland wordt met zo’n koers het Venezuela van de EU. Slechts 17 procent van de VVD-kiezers wil samenwerking met GroenLinks-PvdA. Een helder signaal.

Bovenal: dit kabinet, ook in demissionaire staat, moet nu leveren. De afspraken liggen er. Het verkiezingsprogramma van 2023 biedt een stevig fundament. Geen compromissen om de lieve vrede. Geen concessies aan radicalisme. Maar koersvast liberalisme, geworteld in realiteitszin. De VVD kan verder bouwen. Het is nu aan andere partijen om over hun schaduw heen te stappen en mee te doen.

*Reinier Geerligs is voorzitter van Klassiek Liberaal, een platform binnen de VVD.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht GroenLinks-PvdA is gekaapt door activisten. Regeren met Frans Timmermans kan voor de VVD dus geen optie zijn verscheen eerst op Wynia's Week.

Volgens VVD-fractievoorzitter Dilan Yeşilgöz laat Wilders ‘de kiezers in de steek’. NSC-leider Nicolien van Vroonhoven wil niet meer ‘met Wilders in zee’ (dat sentiment is ongetwijfeld wederzijds) en BBB-vicepremier Mona Keijzer zei dat Wilders ‘Nederland verraadt’. Een té hard oordeel over een Nederlandse politicus met het strengste bewakingsregime. De oppositiepartijen verkeerden uiteraard in een vreugdesfeer, verlost uit een nachtmerrie.

Volgens politiek Den Haag heeft Wilders afgedaan; achter diens tijdperk kan een punt worden gezet. Hij is ‘uitgeteld’. Als er onder de fractieleiders een dirigent zou zijn geweest, wellicht de Rotterdamse prediker Henri Bontenbal (CDA), dan zou het politieke koor eenstemmig zingen: ‘Wij wensen Wilders weg’.

Vreemdeling in eigen land

Is Wilders weg?

Dat is niet evident. Het kernthema van Wilders – overmatige immigratie in combinatie met het sterk groeiende islamisme in Nederland – is niet weg. Integendeel, steeds meer burgers merken de ‘verdringingsverschijnselen’ die overmatige immigratie veroorzaakt: meer asielcentra in weigerachtige gemeenten, nijpend gebrek aan woonruimte, volle klaslokalen en moeizame toegang tot de zorg.

De cultuurkloof met steeds assertievere moslims produceert twee afgesloten maatschappijen. Door de stortvloed aan nieuwkomers functioneert integratie niet meer. Wél nemen zij hun conflicten mee, zoals de Somaliërs in Den Haag die hun vetes uitvechten op straat. Burgemeester Jan van Zanen (VVD) zag het niet aankomen.

Gevolg: veel inwoners vragen zich af of ze nog wel in Nederland wonen en voelen zich vreemdeling in eigen land, vooral in grotere steden. De problemen die Wilders benoemt, nemen toe. Zo blijft de factor-Wilders een politieke realiteit. Zijn opponenten maken hem groter. De verwijten van andere fractieleiders tegen Wilders creëren een scheidslijn: allen tegen één. Hij zit strategisch in een unieke positie, die van de underdog. Verkiezingen in het najaar draaien om hém.

Het kabinet-Schoof met de PVV in een hoofdrol is de zoveelste aflevering van Nederland en het immigratievraagstuk. In 1991 was VVD’er Frits Bolkestein de eerste fractievoorzitter van een grote partij die het thema immigratie op de agenda zette. Hij deed dat beredeneerd, maar ook dat verstoorde de rust in het gezapige Den Haag. Hij kreeg dan ook de stempel ‘stoorzender’ of erger, maar zag in werkelijk zaken waarvoor anderen blind bleven – een zeldzame vooruitziende blik. De VVD werd bij de Provinciale Statenverkiezingen van 1995 zelfs met afstand de grootste partij. Na het vertrek van Bolkestein zakten de liberalen weer terug naar het bitterballenniveau.

Daarna kwam de flamboyante Pim Fortuyn die vanuit de startblokken bepleitte om artikel 1 uit de grondwet te schrappen. Hij zag het discriminatieverbod als beperking van de vrijheid van meningsuiting en bescherming van de islam tegen kritiek. Op 6 mei 2002 werd Fortuyn vermoord door een dierenactivist die alweer vrij en vrolijk rondfietst. In de meeste landen zou hij er minder genadig zijn afgekomen.

Wilders is de erfgenaam in die traditie. Dat heeft hem intussen een islamitische banvloek opgeleverd, met alle gevolgen van dien. Hij is geen vrije vogel zoals het doorsnee Tweede Kamerlid, maar vogelvrij. Dat maakt hem een ‘man met een missie’. Hij maakt dezelfde punten als Ayaan Hirsi Ali, een vrouw met een missie en zelfs ervaringsdeskundige. Beiden zitten in dezelfde situatie: doelwit van islamisten.

Permanente onderschatting

De politiek-culturele spanningen tussen de islam en westerse samenlevingen zijn niet kunstmatig maar reëel. Wilders geeft er uiting aan, wat hem bij de politieke goegemeente en de gevestigde media in het verdomhoekje brengt. Het debat over Gaza maakt van Amsterdam een veredelde Gazastrook; antisemitisme duikt op als spook uit het verleden. Neem ‘tolerante Hollanders’ vooral met een korreltje zout.

Wat vinden doorsnee burgers en vooral de kiezers? Het wegwensen van Wilders gebeurt vooral door politici ter linkerzijde en door de progressieve media. Zij hebben Wilders permanent onderschat. Met z’n allen tegen één zou Wilders nog wel eens meer succes kunnen oogsten dan men nu denkt.

Wie de recente verkiezingsuitslagen analyseert, ziet grote, onverwachte verschuivingen. Bij de Provinciale Statenverkiezingen van 15 maart 2023 werd de BoerBurgerBeweging (BBB), met toen één Tweede Kamerzetel, plotseling de grootste partij. In Amerika heet dat een landslide. Kiezers hebben opvattingen en stemmen op een partij die deze het meest beeldend naar voren brengt.

Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november 2023 werd de PVV veruit de grootste partij. Thema: migratie. Wederom een landslide. Was ooit een verschuiving van vijf tot tien zetels in Den Haag al een politieke aardbeving, intussen rijzen de golven steeds hoger. De huidige Tweede Kamer telt vijftien fracties; slechts vier daarvan hebben twintig zetels of meer. Dat maakt coalitievorming moeilijk.

Er zijn zelfs steekvlammen. Nieuw Sociaal Contract (NSC) kwam in 2023 als nieuwkomer in de Kamer met twintig zetels, maar staat inmiddels in de peilingen op één zetel. Dit golfslagbad duidt op onrust en ongenoegen. Gevestigde partijen zoals de VVD prediken vrijheid, maar praktiseren binnenskamers een dwangcultuur. Alles wordt zorgvuldig georkestreerd, want beeldvorming is koning.

Vijandige overname

Aan de linkerzijde is het niet anders. Frans Timmermans, leider van de fractie van GroenLinks-PvdA, was dolblij met de val van het kabinet-Schoof. Voor links zouden zonnige dagen aanbreken. Dat valt te bezien.

In Nederland heeft nooit een linkse meerderheid bestaan en bovendien moeten GroenLinks en de PvdA hun fusie nog consumeren. Dat is niet eenvoudig want beide partijen hebben verschillende culturen. GroenLinks is de politieke erfgenaam van onder meer de communistische CPN, zij het nu in een groen hesje. De PvdA, met een ouder stempubliek, staat in de traditie van de sociaaldemocratie. Het is opvallend dat Timmermans het hoge woord voert, en GroenLinks-voorman Jesse Klaver vooral stil is. Hij wacht zijn beurt af, want de fusie wordt ruzie, uitmondend in een vijandige overname van de PvdA die inmiddels Israël al heeft laten vallen en Hamas vergoelijkt.

De fusiepartij, nu 25 zetels, zal vervolgens proberen zoveel mogelijk stemmen te kannibaliseren van de kleinere linkse partijen, die samen ook ongeveer 25 zetels hebben. Links vertegenwoordigt één derde van de kiezers maar roept alsof dat twee derde is.

Het parcours van Wilders voltrekt zich niet in Nederlands isolement. Het is de trend in heel Europa. De meeste regeringen zijn wankel. De christendemocratische Duitse bondskanselier Friedrich Merz heeft zich overgeleverd aan de sociaaldemocratische SPD om de opmars van Alternative für Deutschland (AfD) te stuiten. Thema: immigratie. In Frankrijk hetzelfde. President Emmanuel Macron loopt op zijn laatste benen, en Marine Le Pen wordt een serieuze uitdager bij de presidentsverkiezingen van 2027. Als ze niet mag meedoen van de rechter, staat de jonge Jordan Bardella klaar. Italië heeft Giorgia Meloni, Hongarije Viktor Orbán en Polen heeft weer een conservatieve president: Karol Nawrocki.

De structuurfout in het gesneuvelde kabinet was dat Wilders zelf geen premier werd. Doorgaans krijgt de leider van de winnende en grootste partij die functie want dat reflecteert de wil van de kiezer. In plaats van Wilders verscheen de totaal onbekende Dick Schoof als premier op het bordes. Het algemeen gevoel was: blij dat hij het wil doen. Maar het was een zwaktebod.

Gemist momentum

Als premier had Wilders het kabinetsbeleid moeten aanvoeren, verdedigen en bijwerken. Hij zou dan regelmatig hebben overlegd met de fractieleiders van de coalitie en ook in Europa zijn gezicht hebben laten zien.

In plaats daarvan kreeg hij te maken met een premier die vooral ambtelijk dacht. Zo was er het initiatief van de Deense (socialistische) premier Mette Frederiksen en haar Italiaanse evenknie Giorgia Meloni voor een strenger asielbeleid. Zeker negen landen tekenden, een groeiende coalitie. Maar Schoof tekende niet. Hij vond het ‘een stap té ver’. Typisch een ambtelijke reactie, op kousenvoeten. Wilders zou dat momentum niet hebben gemist.

Nederland is de afgelopen decennia sterk gepolariseerd, waarbij migratie en klimaat een morele meetlat werd. De Haagse politiek ontwikkelde ‘religies zonder God’. De Tweede Kamer debatteert over migratie en klimaat met de passie van de Synode van Dordrecht (1618-1619). Maar geloofsijver is in de politiek een slechte raadgever.

Het effect is dat de instituties van het land worden gepolitiseerd door partijen en hun geloofsgenoten, verenigd in ngo’s. De ambtenarij was ooit de bakermat van politieke neutraliteit en publieke hulpvaardigheid. In toenemende mate ontwaart men partijdigheid en actiegedrevenheid.

Het modewoord komt uit het Engels: ‘deep state’. Elke staat heeft een serie instituties die moet zorgen voor stabiliteit en rechtvaardigheid. Als echter instituties worden gepolitiseerd voor specifieke doeleinden, wordt de democratie gedemonteerd. De kiezers spreken zich uit bij verkiezingen, maar instituties gaan ongestoord door met hun eigen agenda, alsof er geen verkiezingen zijn geweest. De ‘Beambtenstaat’ regeert.

Geen beleidskracht

De val van het kabinet kwam niet uit de lucht vallen, want ook de PVV was niet op regeren voorbereid. Regeren betekent van tevoren goed weten wat de doelen zijn en langs welke weg men die kan bereiken. Het is makkelijker van A naar Z te redeneren dan een stap van A naar B te realiseren.

Een regering moet regeren als een goed getraind voetbalelftal. Dat was niet het geval. Soms leek het alsof een minister voor het eerst op een ministerie kwam en het spoor bijster raakte in de ambtelijke molens van ‘Yes Minister’. Hoe zwakker de minister hoe sterker de ambtenaren, met de status quo als resultaat. De PVV miste de beleidskracht, nodig om zaken voor elkaar te krijgen.

Migratie blijft nog lang hoog op de agenda, waar het al dertig jaar staat. Wilders is niet ‘uitgeteld’ en kan niet worden ‘weggewenst’. Het enige dat de PVV-leider riskeert, is een anti-Wilders coalitie van allen tegen hém. Maar eerst zijn de kiezers aan zet.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Zijn tegenstanders vergissen zich: Wilders is niet uitgeteld en kan ook niet worden weggewenst verscheen eerst op Wynia's Week.

NSC, opgericht in de zomer van 2023, heeft de afgelopen twee jaar misschien van alles en nog wat fout gedaan. In ieder geval in het oog van de kiezer: in een mum van tijd gleed de partij van twintig Kamerzetels af naar een stuk of twee in de peilingen. De partij werd onderdeel van een coalitie waarin het zich nooit heeft thuis gevoeld, met alle wrijvingen die daarvan het gevolg waren. En de fractie was op de keper beschouwd een verdeeld huis, met conservatieven en D66’ers in één team bij elkaar. Maar waar het de partij vooral aan heeft ontbroken, was een verhaal.

Welmoed Vlieger, een filosofe die aan een proefschrift werkt, maakte een beginnetje, maar in dat beginnetje is het ideologische verhaal blijven steken. NSC werd eigenlijk vooral een partij met enkele onderscheidende standpunten en met een scherp oog voor goed bestuur en procedurele zuiverheid. Het verhaal is in technocratie ten onder gegaan.

Geloof in de samenleving

Is het nu te laat? De Stichting voor sociale christendemocratie, een soort denktank op de achtergrond en in de nabijheid van NSC, houdt de moed erin en belegde vrijdagavond een bijeenkomst in het Oude Tolhuys in Utrecht waar NSC-Kamerlid Diederik Boomsma de Schaepmanrede uitsprak. Boomsma was jarenlang CDA-raadslid in Amsterdam, stond 21^ste op de NSC-lijst, kwam in juli 2024 alsnog in de Kamer kwam en werd daar asielwoordvoerder. De jaarlijkse rede is vernoemd naar Herman Schaepman, een priester die in 1880 lid van de Tweede Kamer werd. Samen met de gereformeerde Abraham Kuyper bestreed hij de liberalen en het tweetal was daarin zo succesvol dat de confessionelen in 1888 hun eerste kabinet konden vormen en in 1901 het eerste kabinet-Kuyper konden doen aantreden. Hij nam het op voor de arbeiders, maar vervloekte het staatsdenken van de socialisten.

Het oorspronkelijke christendemocratische gedachtengoed biedt volgens Diederik Boomsma nog altijd ‘het richtsnoer voor de uitdagingen waar Nederland nu, in 2025, voor staat’, zo zei hij gisteravond. De belangrijkste reden bestaat hierin dat mensen als Schaepman niet zozeer in de onzichtbare hand van de markt of de harde vuist van de staat geloofden, maar in de samenleving, ‘als gemeenschap van trotse en vrije burgers die verantwoordelijkheid nemen voor zichzelf, voor elkaar en voor hun omgeving als gemeenschappelijk thuis’.

Boomsma wilde in zijn rede een middenweg wijzen tussen de twee uitersten die tegenwoordig de politiek domineren, die van populisme en technocratie.

Populisten zijn ‘hyperdemocratisch’ en zoeken de grenzen van de rechtsstaat op. Anderzijds zijn er de technocraten die zich schuil houden in ‘ongekozen internationale organisaties of ongrijpbare lichamen van de Europese Unie’ en daarmee een bedreiging vormen van de democratie. Beide stromingen zijn verleidingen en dichten elkaar de meest kwaadaardige intenties toe. De technocratie heeft een ‘bestuurlijk-juridisch moeras’ gecreëerd en daarmee het populisme opgeroepen, waarop de technocraten steeds dieper in hun bestuurlijke fuik zijn gezwommen en vooral erg veel tegenzin hebben gemobiliseerd om aan de wensen van de populisten tegemoet te komen.

Is er een uitweg uit deze vicieuze cirkel? Beide stromingen zijn volgens Boomsma een ‘pervertering van de kern van democratische politiek’. Zij vluchten beide weg voor het eenvoudige gegeven dat politiek geen oplossingen biedt maar afwegingen. Politiek is tragisch van karakter: aan iedere oplossing zijn immers nadelen en ongewenste neveneffecten verbonden. Die moet je eerlijk benoemen en de voor- en nadelen van je politieke keuze moet je vanuit een ‘basis van morele waarden’ eerlijk tegen elkaar afwegen en heel transparant met de kiezer delen. De technocraat maakt geen afweging omdat zijn ‘oplossing’ de enige oplossing zou zijn die rechters, juridische protocollen, wetenschappelijke modellen of internationale verdragen mogelijk maken. Hij maakt zijn keuzes onzichtbaar, verschuilt zich en roept daarmee allerlei complottheorieën in het leven. De populist doet net alsof er geen afweging gemaakt hoeft te worden, roept dat het allemaal wel kan ‘en loopt vervolgens weg’.

Bureaucratische fuik

In het stikstofdebat worden geen afwegingen meer gemaakt maar vervangen ongeschikte modellen ons oordeelsvermogen, en worden er op Europees niveau ambities geuit en door rechters afgedwongen, zonder dat naar de gevolgen en de kosten wordt gekeken. Het is, aldus Boomsma, politieke kitsch.

Ook bij het asielbeleid is Nederland een bureaucratische fuik in gezwommen, een ingewikkeld woud aan wettelijke regels, internationale verdragen, Europese afspraken en rechterlijke uitspraken. Het ‘debat’ is uitgelopen op een wedstrijd tussen de etaleerders van barmhartigheid en de roepers om daadkrachtigheid: decreten versus kreten. ‘En ondertussen verandert er niets, want de echte belangenafweging wordt niet gemaakt, en de diepere morele vragen raken uit zicht’.

Een van die afwegingen die moet worden gemaakt, bestaat in de vraag wat de komst van vreemdelingen voor de ontvangende samenleving betekent, een afweging die de Griekse koning Pelasgos al moest maken (in de tragedie De Smekelingen van Aeschylus) toen Egyptische vluchtelingen zich aan de poorten van zijn stad meldden. ‘Migranten brengen ook een cultuur mee, een stelsel aan normen, tradities en waarden, die niet altijd goed samengaan met de onze. De samenleving kan niet zonder een belangrijke mate van samenhang en solidariteit. Die kan alleen floreren als het aantal nieuwkomers beperkt is, zodat er ruimte en de tijd is om hen op te nemen’.

En zo komt Boomsma tot het benoemen van de klassieke kern van staatsmanschap die alleen een uitweg kan bieden uit alle problemen en crises: de prudentie, ‘het maken van moeilijke afwegingen, ten behoeve van het algemeen belang, maar met het besef van het tragische karakter van politiek’. En een beetje moed om niet toe te geven aan ons natuurlijke verlangen om geliefd te willen zijn.

Technocratie in de haarvaten

Deze analyse lijkt mij heel erg waar en juist. Maar er was gisteravond ook een co-referaat, uitgesproken door Maarten Neuteboom, docent rechtsfilosofie aan de universiteit van Leiden en ooit medewerker van het Wetenschappelijk Instituut van het CDA. Hij wees er in alle vriendelijkheid op dat de technocratie die Boomsma wil bestrijden, ook tot in de haarvaten van NSC is doorgedrongen.  

Boomsma kan dan wel zeggen dat ‘veel fenomenen moeilijk te definiëren zijn, en al helemaal niet in cijfers te vatten’, maar wie dat zegt ‘moet misschien wat voorzichtiger zijn met een migratiesaldo van 50.000 migranten als richtgetal. En wat te denken van het plan om ten aanzien van het beleidsdoel om 100.000 woningen te bouwen, niet-vrijblijvende afspraken vanuit het Rijk te maken met gemeenten, met toezicht daarop? Waarom de nagenoeg onomkeerbare sluiting van de Groninger gasvelden? En als iets me moeilijk te verenigen lijkt met het terugveroveren van de politieke ruimte dan is het wel het instellen van een Grondwettelijk hof, een diep gekoesterde wens van Pieter Omtzigt die ik eigenlijk nooit goed begrepen heb.’

Nu de analyse en het verhaal van Boomsma er liggen, heeft NSC nog een maand of drie om de afwegingen te gaan maken en de beslissingen die uiteindelijk het meest in het algemeen belang zijn, aan de kiezers voor te leggen, uit te leggen en in debatten te verdedigen. En de technocratie waardoor de partij zelf ook bevangen leek te worden, van zich af te schudden. Op hoop van zegen.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Goed gezien van Diederik Boomsma (NSC): in een tijd van politieke kitsch hebben we prudentie en moed nodig verscheen eerst op Wynia's Week.

Rechtse Nederlanders – en wellicht ook veel Nederlanders die zich tot het midden rekenen – vinden dat niet steeds het lot van de wereld in handen van Nederland en de Nederlanders moet worden gelegd met kostbaar, hemelbestormend beleid dat wel de ijdelheid van politici, ambtenaren en lobbyisten dient, maar weinig oog heeft voor het nationale belang. Ze vinden dat paal en perk moet worden gesteld aan het overdragen van macht, geld en bevoegdheden van hun volksvertegenwoordigers naar kantoren en rechtszalen in plaatsen als Brussel, New York, Straatsburg en Genève. Ze vinden ook dat de overheid niet zozeer de lakens moet uitdelen, maar dienend moet zijn. Van die wensen komt in het Nederland van de 21^ste eeuw weinig terecht.

Treurige geschiedenis

Het jongste hoofdstuk in die toch treurige geschiedenis is het uiteenvallen van de regeringscoalitie op 3 juni 2025 en de val van het kabinet-Schoof. De korte geschiedenis van dat kabinet (elf maanden) past in een reeks korte en goeddeels mislukte kabinetten: Balkenende-I in 2002, regerend met de partij van de vermoorde Pim Fortuyn, Rutte-I In 2012, regerend met gedoogsteun van de PVV van Geert Wilders. Ook die kabinetten kwamen tot stand na een soort kiezersopstand, waarbij als ‘populistisch’ benoemde partijen aan de macht werden gebracht.

De vraag dringt zich op of het werkelijk onmogelijk is om over rechts, of minstens met centrumrechts te regeren in Nederland, waarmee recht zou worden gedaan aan de wens van minstens de helft van de Nederlandse kiezers. Van het tweede kabinet-Balkenende (2003-2006) kan worden gezegd dat het nog het meest in de buurt kwam van een succesvol centrumrechts kabinet, met onder meer een geslaagde beteugeling van de huwelijksmigratie uit Marokko en Turkije.

Maar sinds 2007 is vooral centrumlinks aan de macht geweest, met de kabinetten Balkenende-IV en de kabinetten Rutte-II, Rutte-III en Rutte-IV, waarin CDA en VVD weliswaar de premier leverden, maar het beleid goeddeels werd getoonzet door de linkse coalitiepartners PvdA en D66. Vooral bij de laatste kabinetten-Rutte nam de ‘rechtse’ VVD steeds meer de kleur aan van de dominante coalitiepartner D66. Zo werd de stem van de overwegend rechtse kiezer aangewend voor overwegend links beleid. Het wordt zelden zo kras benoemd, maar eigenlijk kun je spreken van structureel kiezersbedrog.

Dat bedrog ontging de kiezers niet. Net als bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2002 (grote winnaar: de Lijst-Pim Fortuyn) en 2010 (grote winnaar: de PVV) en de Statenverkiezingen van 2019 (grootste partij: Forum voor Democratie) en 2023 (grootste partij: BBB) kwamen de kiezers bij de Tweede Kamerverkiezingen van eind 2023 in opstand tegen overwegend linkse beleid in een land met een centrumrechtse meerderheid. Je zou ook kunnen spreken van een reeks enigszins machteloze stormlopen van de kiezers tegen de onwil van de Haagse macht om naar de meerderheid te luisteren.

D66-gezind kader

Na die laatste Kamerverkiezingen, die voor het eerst een niet-traditionele partij de grootste maakte in de Tweede Kamer, kon Geert Wilders niet langer geweerd worden uit de regering. Maar daar bleek ook alles mee gezegd. Coalitiepartner VVD heeft in de Ruttejaren een deels D66-gezind kader gevormd, dat niets wil weten van wat ze misprijzend ‘populisten’ noemen. De VVD heeft overigens een langere traditie om nieuwe partijen wel mee te laten regeren, maar minstens ook om die nieuwe concurrent (LPF, PVV) daarmee op termijn te laten sneuvelen. Die dubbele agenda was bij de VVD ook nu nooit afwezig.

De jonge partij van Pieter Omtzigt, NSC, leek de afgelopen anderhalf jaar wel opgericht om coalitiepartner PVV zoveel mogelijk te kortwieken: was het niet tijdens de formatie, dan was het wel regerenderwijs. De beteugel-de-islam-agenda van Wilders moest al bij voorbaat geheel in de ijskast en iedere aanpassing van wetten en verdragen verdween eveneens van tafel onder het uitroepen van ‘rechtsstaat’ en ‘principes’. Samen met de VVD blokkeerde NSC het premierschap van Wilders, waardoor een partijloze, maar VVD-vriendelijke topambtenaar (Dick Schoof) premier kon worden.

Eigenlijk was alleen de kleinste coalitiepartner, de BoerBurgerBeweging, nog het meest loyaal aan coalitie en kabinet. Want ook Geert Wilders acteerde – ook getergd door het voortdurende traineren van NSC en de vileine machtsgreepjes van de VVD – vaak meer als oppositie dan als leider van de grootste regeringspartij. De coalitie hing van onderling vliegen afvangen, chagrijn en wantrouwen aan elkaar. Het kabinet-Schoof kwam nauwelijks aan regeren toe omdat de fractievoorzitters van de regeringscoalitie de regeringsrol vervulden. En dat deden ze slecht. Bovendien ging het kiezersbedrog ondertussen gewoon door: de immigratie werd niet aangepakt, de islam niet aan banden gelegd, de woke-agenda van de kabinetten-Rutte voortgezet, net als het klimaatbeleid en de eurofiele koers van de voorgaande kabinetten. D66 had niets te klagen onder het kabinet-Schoof.

Ergens in het voorjaar moet het Geert Wilders te bar zijn geworden. Dat hij de coalitie en het kabinet op 3 juni uiteen liet vallen, was wekenlang voorbereid. Soms leek het of Wilders deze week nog even spijt had, alsof hij in zijn eigen fuik was gezwommen en niet meer terug kon.

Wilders’ besluit om het kabinet, ten onrechte vaak betiteld als ‘zijn’ kabinet, al na elf maanden te laten vallen paste in ieder geval niet in Wilders’ eerdere overtuiging dat hij nu dé kans had om te laten zien dat hij kon regeren en dat het misschien wel de enige kans was. En dat het laten vallen van het kabinet het verspelen van zijn regeringskansen zou zijn. Het is, zoals wel vaker bij Wilders, soms een raadsel wat hem drijft, wat de aannames zijn die hem gaande houden. Dat hij na nieuwe verkiezingen nu wel premier zou kunnen worden, is in ieder geval hoogst onwaarschijnlijk. Deze keer is het ook zonneklaar wie het kabinet heeft laten vallen en zo gezien de ‘wegloper’ is, zoals de VVD graag zegt. Verkiezingswinst voor Wilders is met de kennis van nu niet geheel onmogelijk, maar wel onwaarschijnlijk.

Lange adem nodig

Wilders zelf zet ‘tegenwerking’ in als verkiezingsslogan. Werd hij, werden zijn ministers, werd het regeerprogramma van het kabinet-Schoof tegengewerkt? Maar natuurlijk. Het pleit het zwakke optreden van Wilders’ bewindslieden en het verstorende optreden van Wilders zelf niet goed, maar de aanhoudende signalen van binnen de coalitie, het stiekeme VVD-machtsgreepje over de defensie-uitgaven, ambtenaren die het kabinetsbeleid wensten te saboteren – het is allemaal waar. Maar als je de meerderheid van Nederland eindelijk een stem wilt geven heb je een lange adem nodig en laat je niet binnen het jaar het eerste centrumrechtse kabinet in twee decennia vallen.

De meerderheid wordt dus weer slecht bediend. Het is ook maar de vraag of de wispelturige Wilders met zijn eenmanspartij wel de ideale beweging is om bij te dragen aan de stem van die meerderheid van de Nederlanders. Maar de winst van Wilders en andere nieuwe partijen was ook eerder al direct te relateren aan het gegeven dat meer traditionele partijen hun kiezers steeds weer verwaarlozen. Links koos voor het wereldklimaat, voor immigratie van relatieve kanslozen, voor het overdragen van macht naar Brussel, voor het omarmen van anti-autochtone discriminatie en het vrij baan geven aan de islam en raakte zo de traditionele kiezers kwijt.

Het CDA koos ervoor een soort D66 met een vleugje religie te zijn en raakte het platteland kwijt. De VVD volgde de coalitiepartners en werd steeds minder de eerder toch zo succesvolle partij van wijlen Frits Bolkestein. Samen leverden die traditionele regeerpartijen de munitie voor de successen van Geert Wilders, Thierry Baudet, Caroline van der Plas en Pieter Omtzigt.

Geert Wilders heeft in ieder geval bereikt dat zijn plaaggeesten van NSC een vroegtijdige einde wordt bezorgd, want veel perspectief is er niet voor de politieke erfenis van Pieter Omtzigt. Wilders heeft ook voor elkaar dat de VVD in het zicht van het finest hour van Mark Rutte – de NAVO-top in Den Haag – een buts wordt bezorgd. Maar wat heb je aan het verlies van een ander als je er zelf – laat staan je kiezer – er niets beter van wordt?

Weer kabinet met CDA en D66

Nederland heeft in ieder niets aan deze kabinetsval. Wilders zal best weer enkele tientallen Kamerzetels binnenhalen van kiezers die zichzelf rechts vinden, maar hun stem niet in de regering terug gaan horen. Het lijkt of Dilan Yeşilgöz na de Ruttejaren toch echt weer de kant van Bolkestein op wil met de VVD, maar het is de vraag of ze daar de kans voor krijgt van haar partijkader.

Een volgende meerderheidscoalitie zal waarschijnlijk niet zonder CDA en D66 kunnen. Zelfs een coalitie met ook deelname van GroenLinks-PvdA kan niet worden uitgesloten.  

Het blijft zo hopen op een regering van constructief rechts dan wel centrumrechts die langere tijd krijgt om de hervormingen door te voeren die Nederland en de Nederlandse burgers dienen. Het wordt hoog tijd dat partijen als VVD en CDA bij zichzelf te rade gaan of ze kern van zo’n coalitie willen vormen, of dat ze voor de zoveelste keer de macht aan de linkse minderheid van Nederland gunnen.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Het blijft hopen op een regering van constructief rechts verscheen eerst op Wynia's Week.

De oude regel luidt: de breker betaalt. Wie een kabinetscrisis veroorzaakt, moet zorgen voor het lijmen. Als dat niet lukt, komen er nieuwe verkiezingen, waarbij de kiezers ervoor zullen zorgen dat de breker fors zetels moet inleveren. Het klinkt als een wetmatigheid, maar het is heus niet altijd zo dat de breker betaalt. En Wilders weet het. Wat zou hem er anders toe hebben aangezet om de PVV-ministers terug te trekken uit het kabinet-Schoof?

Het is terugtrekken om straks verder te kunnen springen. Na elf maanden gemarchandeer, gechicaneer en gedwarsboom met VVD, NSC en BBB, kwam PVV-leider Wilders tot de conclusie dat het experiment is mislukt. Hij had niks te winnen bij deze coalitie. Hij ging niet over één nacht ijs. Hij heeft het wekenlang gepland.

Onheilspellende naam

Dat de andere drie partijleiders in de coalitie zich hogelijk verbaasd tonen over deze plotselinge manoeuvre is toneelspel. Natuurlijk snapten ze dat Wilders ging breken. Alleen al de naam ‘Tien Puntenplan’ was onheilspellend. De PVV-leider publiceerde op 26 mei een onderzoek door Maurice de Hond naar de houding van Nederlanders tegenover immigranten en de islam. Daaruit kwam naar voren dat zeker de helft van de Nederlanders niet op de allochtone nieuwkomers en de islam zit te wachten.

Wilders knoopte er een aantal voorstellen aan vast voor een strenger asielbeleid. Hij zette er ‘Tien Puntenplan’ boven. Een veeg teken. Wilders stapte in september 2004 uit de VVD, toen de partijtop zijn ‘Tien Puntenplan’ niet pruimde. Dat hij die titel nu opnieuw gebruikte, moest duidelijk maken dat het hem menens was. Maar ze deden of ze het niet door hadden.  

De timing was bijzonder. Ogenschijnlijk was Wilders flexibel. Hij wilde van VVD, NSC en BBB ‘binnen enkele weken’ hom of kuit. Toen hij op 26 mei naar Nieuwspoort toog om zijn tien punten te verdedigen tegenover de pers en om zijn coalitiepartners schrik aan te jagen, constateerde Wilders dat hij te inschikkelijk was geweest. Hij was klaar met telkens concessies doen, klaar met iedere keer weer het kabinet-Schoof overeind houden. Vanaf nu moesten de andere drie partijen het door de PVV gewenste ‘strengste asielbeleid ooit’ omarmen. Wie politiek rekende, wist dat ‘binnen enkele weken’ vanaf 26 mei niks anders kon betekenen dan vóór 24 en 25 juni, de NAVO-top in Den Haag.

Wilders verwees in Nieuwspoort naar een recente foto in de kranten waarop premier Dick Schoof (partijloos) in Brussel enthousiast wordt begroet door zijn voorganger Mark Rutte, nu secretaris-generaal van de NAVO. Die foto was Wilders’ nachtmerrie: Schoof en Rutte als kompanen. Wilders zag Schoof als een onderhorige, die nu vriendelijk knikkend werd ontvangen door de man die in 2012 de PVV naar de eeuwige oppositie wilde verbannen. Sterker, Rutte bezwoer de PVV kapot te maken.

Wilders verafschuwde het idee dat het kabinet van PVV, VVD, NSC en BBB de feitelijke voortzetting dreigde te worden van de veertien jaar onder premier Rutte. ‘Wat is er in godsnaam veranderd? Als dit kabinet gaat lijken op Rutte V, zijn wij weg,’ dreigde Wilders. Wie een dergelijk beeld oproept, heeft zijn besluit al genomen. Wie zegt dat hij weggaat, is eigenlijk al vertrokken.

Rekeningetjes

Wilders heeft nog rekeningetjes lopen met de VVD en met Rutte. Zijn breken met de coalitie heeft ook een element in zich van VVD’tje pesten. Dat Rutte hem in de periode 2010 – 2012 (de gedoogcoalitie VVD, CDA en PVV) geen ruimte gaf om punten te scoren en hem na de breuk snoeihard uitsloot van samenwerking, zit Wilders nog altijd dwars. Het was de tijd van ‘Doe normaal, man!’ en ‘Doe zelf normaal, man!’ Nadien kwam het nooit meer goed tussen die twee.

Eind mei moet Wilders hebben gezien dat het geschikte moment was aangebroken om Rutte terug te pakken. De NAVO-top in Ruttes geboortestad moest een Rutte-feestje worden. Kans voor open goal! Wilders bederft al bij voorbaat de feestvreugde door de regering van gastland Dick Schoof te laten struikelen. Dat is tevens een vlek op het blazoen van de gastheer, NAVO-chef Rutte.

Formeel is de demissionaire status van het kabinet-Schoof geen beletsel om twee dagen lang alle NAVO-vlaggen vrolijk te laten wapperen. Maar politiek is het uiterst pijnlijk. Ruttes eigen achterland is heftig verdeeld en gepolariseerd. De crisisstemming in de achtertuin van gastheer Rutte maakt alle retoriek over geallieerde eensgezindheid wrang en minder geloofwaardig. Om nog maar niet te spreken over het feitelijke voorbehoud dat Schoof zal moeten maken bij de bondgenootschappelijke verplichting om straks tot 5 procent van het nationale inkomen aan veiligheid te spenderen. Iedereen weet: Nederland kan niks garanderen, want er zijn verkiezingen op til. En als zelfs het gastland kan wegduiken, zijn de beloftes van de andere lidstaten ook niet krachtig.

Je hoort Rutte in de wandelgangen al tegen Schoof foeteren: ‘Verdorie, Dick! Had je jouw club niet minstens nog een paar weken overeind kunnen houden?’ Tja, dat had Schoof heus willen proberen. Maar Wilders is de kampioen van de politieke timing. Met zijn eis ‘binnen enkele weken’ benutte hij een buitenkansje om Rutte een hak te zetten.

Schopstoel

In Moskou zal Vladimir Poetin het met genoegen gadeslaan en dat vinden vooral de VVD’ers vreselijk. Voor Defensieminister Ruben Brekelmans (VVD) – altijd vooroplopend bij het militair en financieel steunen van Oekraïne – had de NAVO-top een hoogtepunt moeten worden. Ook NSC-minister Caspar Veldkamp van Buitenlandse Zaken moest 24 en 25 juni stralen. Veldkamp haalde zich de woede van Wilders op de hals door diens vriend Benjamin Netanyahu steeds luider te bekritiseren. Straks zitten Brekelmans en Veldkamp inderdaad op de NAVO-top, maar door toedoen van Wilders wel op een schopstoel.

Voor de hele VVD komt de kabinetscrisis hoogst ongelegen. Partijleider Dilan Yeşilgöz trotseerde de linkervleugel toen ze in 2023 de PVV als potentiële regeringspartner accepteerde en in 2024 inderdaad met de PVV een coalitie sloot. Kijk nou wat ervan terecht is gekomen! De linkervleugel van de VVD blijft haar verwijten maken. Straks mag ze aanschuiven bij GroenLinks-PvdA, waarvan leider Frans Timmermans deze week al een openingsbod voor de onderhandelingen heeft gedaan. Jazeker, Timmermans steunt hogere defensiebudgetten, maar wel onder voorwaarde dat ook de sociale voorzieningen en de milieu-investeringen met vele miljarden stijgen. Dus moet de staatsschuld omhoog en dienen ‘de rijken en de grote bedrijven’ flink extra belasting te betalen.

Aangezien Yeşilgöz nu praktisch is overgeleverd aan Timmermans, krijgt ze weldra ook nog de VVD-rechtervleugel over zich heen. De VVD had tot juli 2023 met Rutte het initiatief in Den Haag. Yeşilgöz raakte het kwijt door haar politieke flirt met Wilders. Ze kan alleen nog op voldongen feiten reageren en op de golfslag meedeinen. Dat verzwakt haar VVD-leiderschap. Tekenend waren haar eerste woorden na de kabinetsval. Ze sloot een nieuwe regeringssamenwerking met de PVV niet uit. Ze moest eerst met haar fractie overleggen.

In twee jaar zijn nu twee kabinetten (Rutte IV en Schoof) gevallen op het asiel- en migrantenbeleid. Veel media leggen het breken van Wilders uit als een poging de asielkwestie weer hoog op de politieke agenda te krijgen. Natuurlijk wil Wilders graag dat het over zijn kernthema gaat. Maar het is een povere Haagse kaasstolptheorie dat partijleiders onderling slag leveren door zich te ‘profileren’ met hun favoriete beleidsthema en dat Wilders zakt in de peilingen, doordat massa’s kiezers zich inmiddels om andere zaken bekommeren en het migratievraagstuk niet interessant meer vinden.

Het onderwerp migratie was het beslissende onderwerp bij vrijwel alle nationale verkiezingen sinds 2002. Als dit najaar weer verkiezingen worden gehouden, zal dat waarschijnlijk weer zo zijn. Klopt dat onderzoek van Maurice de Hond een beetje, dan heeft Wilders het heus goed gezien. Gewone mensen zijn ’s avonds op straat banger voor een losgeslagen vreemdeling dan voor een invasie van de Russen.

Groot risico

Op basis van de huidige stand van de PVV in de peilingen kon Wilders beter geen crisis maken. Hij neemt een groot risico. Maar tijdens een campagne komt de kiezersmarkt in beweging. Wilders is de meest ervaren campagnevoerder van allemaal. Hij moet echter incalculeren dat hij de komende jaren in de oppositie zit. Nadat hij in 2012 de gedoogcoalitie met VVD en CDA opblies, werd hij elf jaar uit de regeringssamenwerking verbannen. Wilders is nu 61 jaar. Als hij weer zo lang moet wachten, kan hij pas op zijn 72^ste of 73^ste aan een nieuwe poging tot regeren beginnen.

De afgelopen weken en maanden moet Wilders tot de conclusie zijn gekomen dat de PVV als regeringspartij op dood spoor zat. De PVV-bewindslieden met het meeste profiel – Marjolein Faber op Asiel en Migratie, Fleur Agema op Volksgezondheid – kregen niks voor elkaar. Bewindslieden die wel een vakbekwame indruk maakten – zoals Dirk Beljaars op Economische Zaken, Barry Madlener op Infrastructuur en Waterstaat, staatssecretaris Zsolt Szabo (Koninkrijksrelaties en Digitalisering) – waren ogenschijnlijk VVD’ers.

Wilders zelf probeerde vanuit zijn werkkamer de PVV-invloed op het regeringsbeleid te dirigeren. Voortdurend telefoontjes van onervaren bewindslieden en Kamerleden die niks uit zichzelf wilden, durfden of mochten doen. Het was om gek van te worden. En dan dat klassieke schilderij aan de muur van Winston Churchill met sigaar. De oude conservatieve Britse staatsman keek vermanend naar de enorme stapel beige, roze en vaalgroene dossiermappen die Wilders op zijn bureau had liggen. Die moest hij allemaal lezen en doorgronden om er vervolgens een PVV-stempel op te kunnen zetten. De PVV verloor haar felheid langzaam maar gestaag in de pasteltinten van de opgestapelde beleidsvoorstellen.

Wilders is gewend aan de Tweede Kamer, die hij met zijn ervaring en retorica kan domineren. Als spelverdeler in de regeringscoalitie – hij was de leider van de grootste fractie; premier Schoof was uitvoerder – moest hij per telefoon de dingen regelen.

De noodzakelijke beveiliging plaatste hem in een cocon. Nooit frisse lucht, zelden een raam om naar buiten te kijken, weinig ontspanning, alleen maar toewijding. Ook dat maakte het regeren moeilijker. Wilders dacht aan Rutte die – een appeltje etend – als premier door Den Haag fietste. Hijzelf bestuurde noodgedwongen per afstandsbediening in een papieren jungle. De resultaten bleven uit. De media werden steeds vijandiger. Wilders had de PVV-kiezers steeds minder te bieden.

Het begon hem ongetwijfeld steeds meer tegen te staan. Hij zocht contact met Viktor Orbán in Hongarije en Giorgia Meloni in Italië. Dan leefde hij op. Zij hadden een partijorganisatie en dus een rekruteringsmachine voor bestuurlijk talent. Wilders dacht aan de opzet van een ledenpartij, maar twijfelde en had er simpelweg geen tijd niet voor. Zo druk was hij om de coalitie overeind te houden.

Overwinning getorpedeerd

En dan: Orbán en Meloni waren premiers. Wilders was dat niet, al meende hij recht op die positie te hebben. Hij had zich in de formatie door Yeşilgöz en Pieter Omtzigt laten opdringen dat een premierschap onder de huidige omstandigheden niet voor hem was weggelegd. Hij moest eerst maar eens bestuurlijk examen afleggen. Van alles wat hij in die onderhandelingen en de elf maanden regeren had moeten slikken, was dat zijn grootste concessie. Het zat hem enorm dwars. Naarmate PVV-ministers als Faber en Agema vastliepen, groeide zijn overtuiging dat hij premier moest zijn om de echt dingen naar zijn hand te zetten.

Na een marathonvergadering van 24 uur bereikte Wilders met zijn tegenspelers van VVD, NSC en BBB in de ochtend van 16 april bijna een akkoord over de Voorjaarsnota. Het financiële plaatje was zowat rond. Wilders hamerde erop dat er nog iets aan de koopkracht moest worden gedaan. In pakweg tien minuten werd toen ‘de boodschappenbonus’ geregeld: de huren in de sociale sector zouden worden bevroren. Binnen een week werd Wilders’ overwinning getorpedeerd. Eerst door de woningcorporaties, de oppositie, de media en vervolgens ook door de bewindslieden, de Raad van State en de coalitiepartners.

Wilders voelde zich wegzakken in het bestuurlijk-juridische moeras. Hij koos voor de uitgang.

Alle andere partijen verwijten hem nu onverantwoord handelen, maar dat zijn krokodillentranen. Wilders ziet het anders. Hij is niet de voorzitter van een partijorganisatie gericht op bestuurlijke continuïteit. Hij is volksvertegenwoordiger met de opdracht te regelen wat de kiezers van hem verwachten: een strenger asielbeleid. Als dat op deze manier niet lukt, omdat ze hem dwarszitten, dan is het simpel. Hij moest ermee kappen.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Wilders moest kiezen: het moeras of de uitgang verscheen eerst op Wynia's Week.