Het nieuwe kabinet heeft, ruim voordat het op het bordes staat, een eerste onzalig plan al geblokkeerd gezien. Twee onzalige plannen eigenlijk, want deze week werd duidelijk dat het voornemen om ‘informeel onderwijs’ nauwkeurig te gaan inspecteren, inclusief zondagsscholen en de padvinderij, van tafel is en zich zal beperken tot streng toezicht op scholen die financieel door ‘onvrije landen’ worden gesteund. Het gaat dan dus om avond- en weekendscholen die worden gesponsord door islamitische landen en China. Een oud plan van het kabinet-Schoof, dat veel maatschappelijk protest heeft opgeroepen, wordt door het nieuwe kabinet dus in herziene vorm bij de Kamer ingediend.

Tegen een door dit nieuwe kabinet zelf bedacht plannetje stemde deze week de voltallige oppositie, en daarmee een ruime Kamermeerderheid. Het gaat om het idee uit het coalitieakkoord om te gaan onderzoeken of er niet een kiesdrempel zou moeten komen. Een kiesdrempel betekent dat een partij minstens een bepaald percentage van het totale aantal uitgebrachte stemmen moet hebben behaald om een zetel in de Tweede Kamer te kunnen innemen. Alle stemmen die op een partij zijn uitgebracht die in totaal minder dan een bepaald percentage van de stemmen heeft behaald, belanden dan in de prullenbak.

Zestien fracties

In Duitsland en in België hebben ze dat systeem bijvoorbeeld: een partij moet minstens vijf procent van de stemmen hebben behaald, anders gaat het feest niet door. Het systeem is bedacht om te voorkomen dat een groot aantal kleine partijtjes in het parlement komt, met als gevolg dat er steeds meer partijen nodig zijn om een meerderheid te vormen: een land wordt dan zo goed als onbestuurbaar. De Tweede Kamer bestaat momenteel uit zestien fracties, en de meeste zijn zogeheten mediumfracties met vijf tot vijfentwintig zetels. Slechts vijf fracties hebben meer dan tien zetels. Met zijn 26 zetels is D66 de kleinste grootste partij ooit.

Het kabinet van D66, CDA en VVD wilde een onderzoek naar de wenselijkheid om zo’n systeem met een kiesdrempel ook in Nederland in te voeren. Alle drie hadden ze deze wens in hun verkiezingsprogramma staan. Het CDA wilde een onderzoek en de VVD dacht al hardop na over een drempel van 2 procent (dat is in de praktijk zo’n drie zetels). CDA-woordvoerder Tijs van den Brink zei voor de televisie dat de ‘fragmentatie’ in de Kamer is toegenomen en hij vond dat een kiesdrempel daar de oplossing voor was. ‘We moeten wat.’ Als die kiesdrempel zou worden ingevoerd, zouden Volt (1,1 procent), 50PLUS (1,43 procent), de ChristenUnie (1,9 procent) en de SP (1,89 procent) bij de laatste verkiezingen geen zetels hebben bemachtigd en zouden de SGP (2,25 procent) en de Partij voor de Dieren (2,08 procent) op het randje hebben gebalanceerd.

Dat voorstel lijkt een onhandigheidje dat op een moment van onbedachtzaamheid in het coalitieakkoord is geslopen. Want als minderheidskabinet ben je aangewezen op de medewerking en de steun van de oppositie om bepaalde plannen er doorheen te krijgen, en dan kunnen juist kleine partijen als 50PLUS, SGP en CU een belangrijke, doorslaggevende rol spelen. Je dingt dus naar de hand van partijen die je tegelijkertijd bedreigt met een systeem waarin zij niet meer in de Kamer zullen terugkeren.

Mirjam Bikker van de ChristenUnie noemde het argument van de onbestuurbaarheid een ‘kulargument’’, dat aan de werkelijke oorzaak van de versplintering van de Kamer voorbij gaat: de vele afsplitsingen en weglopers. ‘Het is de arrogantie van de macht’, zei Bikker, en zij verwees naar de veel kleinere fracties die CDA en D66 recent nog vormden. D66 behaalde in 2006 drie zetels, en het CDA in 2023 vijf zetels. ‘Nu beide partijen teruggekeerd zijn in het centrum van de macht, is het je reinste vorm van machtspolitiek om kleine partijen door een kiesdrempel de nek om te draaien’.

Zij verwoordde daarmee gedachten die ook bij DENK, 50PLUS en de SGP leefden. Bovendien heeft een commissie onder leiding van Johan Remkes in 2018 al vastgesteld (in het rapport Lage drempels, hoge dijken) dat een kiesdrempel tot vijf procent ‘onvoldoende effectief is als het gaat om het verminderen van het aantal fracties’. Het zou pas zin hebben, zo’n kiesdrempel, wanneer die drempel op 10 procent van de stemmen zou liggen. En dat is weer onaanvaardbaar omdat de pluriformiteit in het parlement dan zou afnemen.

Dat is natuurlijk het kernargument. Nederland kent een representatieve democratie, waarbij het voor iedere levensovertuiging in de samenleving relatief gemakkelijk is om haar stem in de Kamer te laten horen: 0,67 procent van de stemmen (de kiesdeler) is genoeg voor één zetel. Die diversiteit, en de idee van de Kamer als een adequate afspiegeling en representatie van het geheel van de bevolking, is natuurlijk een groot goed. Maar het betekent niet het einde van de discussie.

Volksvertegenwoordiger met 115 stemmen

Want wat stelt die representatie nou helemaal voor wanneer je bedenkt dat teveel mensen het parlement binnen rollen zonder dat zij een adequaat democratisch mandaat hebben. Om zo maar een willekeurig voorbeeld te noemen: de vervanger van Thierry Baudet in de fractie van Forum voor Democratie, Tom Russcher, behaalde in oktober vorig jaar 115 stemmen. De zeven leden van de PVV die zich recent hebben afgescheiden, hebben samen 26.848 stemmen behaald (nog niet de helft van de kiesdeler).

Dat heeft natuurlijk alles te maken met het gegeven dat de meeste Kamerleden op de slippen van de lijsttrekker in de Kamer terechtkomen. De leider behaalt de stemmen, en die worden vervolgens doorberekend naar de personen die lager op de lijst staan. Niemand kent ze, maar ze vertegenwoordigen formeel toch de Nederlandse bevolking.

Dit stelsel is in 1918 ingevoerd en verving het districtenstelsel dat we tot dan toe hadden. Via een grondwetswijziging en een nieuwe kieswet kwam er algemeen kiesrecht, en tegelijkertijd werd het districtenstelsel vervangen door het systeem van evenredige vertegenwoordiging. Om de versplintering en het gebrek aan representatie te repareren, is het misschien wel een goed idee om die beslissing te heroverwegen. In een districtenstelsel geldt het principe dat degene die in een bepaald district de meeste stemmen behaalt, namens dat district in de Tweede Kamer komt, met een duidelijk democratisch mandaat dus, bevochten in een eigen campagne.

‘Mannen van bekwaamheid’

Het waren niet de minsten die zich destijds tegen de invoering van het nieuwe stelsel uitspraken. Onze grootste historicus ooit, Johan Huizinga (1872-1945), schreef in een meesterwerkje, Neerland’s geestesmerk (1934), dat de evenredige vertegenwoordiging de ‘dode mechanisering van het staatkundig leven’ betekende. ‘Wanneer men de massa uitnodigt, zich te groeperen naar ideeën en inzichten, dan is het resultaat, dat zij zich groepeert naar belangen, of belangetjes, of leusjes’. Hij voorzag dat de totstandkoming van de evenredige vertegenwoordiging tot een bevestiging en versterking van nationale partijorganisaties zou leiden. Politiek zou meer en meer partijpolitiek worden. Huizinga steunde een nieuw ‘Comité voor de Verkiezing van Onafhankelijke Kamerleden’, omdat Nederland behoefte had aan onafhankelijke Kamerleden, aan ‘mannen van bekwaamheid en hooggestemd karakter’.

Een districtenstelsel voorkomt niet alleen dat de Tweede Kamer versplinterd raakt maar ook dat onbekenden met behulp van de stemmen van de leider, en niet op eigen kracht, in de Tweede Kamer komen. Dat systeem is meer dan het (her)overwegen waard.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Een districtenstelsel helpt veel beter tegen versplintering dan een kiesdrempel – en heeft nog andere voordelen ook verscheen eerst op Wynia's Week.

Een cultuur ontwikkelt zich in een lang proces uit allerhande ongeschreven regels en wisselwerkingen tussen mensen. Het is hoogmoed (of volksverlakkerij) om te doen alsof je daarvoor zomaar een nieuwe cultuur in de plaats kunt stellen. Culturen zijn nergens te koop.

Wie een andere bestuurscultuur wenst, zal daarvoor enige tijd moeten uittrekken. Het gaat om mensen, niet om apparaten.

Heb je grote haast, emigreer dan.

Oude bestuurscultuur draait nog op volle toeren

Het helpt niet om het begrip bestuurscultuur te demonteren zoals in het coalitieakkoord wordt gedaan. Daar floept opeens politieke cultuur te voorschijn, als verbijzondering van bestuurscultuur. Er zal vast een grote wijsheid achter schuil gaan, maar die wordt niet geopenbaard. En dan nog: ook een politieke cultuur is niet zomaar nieuw te maken.

Het is een beetje mal dat dit gezegd moet worden, want zo moeilijk is het ook weer niet om dit te bedenken. En als je het niet kunt bedenken, dan kun je het wel zien. In Den Haag draait die zogenaamde oude bestuurscultuur nog op volle toeren.

• Er wordt nog net zo hard gelekt uit het OMT en het kabinet als in de afgelopen twee jaar: niets anders dan proefballonnetjes om de publieke opinie te masseren.
• Kijk naar de ‘aanwijzing’ die een voormalige staatssecretaris aan gemeentes gaf om opvang voor asielzoekers te regelen: onwettig, terwijl ze dat wist, en aan de Kamer opbiechtte op de dag van haar vertrek. Overrulen en dan weglopen. Dat kennen we.
• Wat te denken van het willens en wetens beschikbaar stellen van een veel te kleine subsidiepot voor de Groninger aardbevingsslachtoffers? Uitspelen en wegkijken. En dan vanwege de ophef snel alsnog geld beschikbaar stellen: dat is meebewegen als het niet anders kan, ook erg klassiek.
• Waarom zijn de enorme budgetten voor de klimaat- en stikstofplannen in aparte fondsen ondergebracht? Het budgetrecht van de Kamer wordt daarmee uitgehold. Het was de Rekenkamer, toch niet bepaald een revolutionair lichaam, die dit moest aankaarten. Van de Tweede Kamer was nog niets vernomen. Hoezo tegenmacht?
• Zie verder de heimelijke beslissing om het gasvrij maken van bestaande woningen terug te draaien, nadat miljoenen euro’s vruchteloos waren besteed. Mislukkingen toedekken, hoe klassiek wil je het hebben.
• Tot slot nog de onverwachte beslissing om dit jaar de aardgasproductie in Groningen te verdubbelen, door de verantwoordelijke minister bekend gemaakt op – daar is ie weer – de dag van zijn vertrek. Sneaky en doorschuiven naar je opvolger.

Gewoon een greep uit het leven van de afgelopen twee weken.

Vrolijk word je er niet van, maar het geeft wel aan hoe diep ingeslepen bepaalde patronen zijn.

Esoterische algemeenheden

Toch zal deze verklaring snel aan kracht verliezen, áls die al kracht heeft. De verhoudingen in ons land zijn erg gepolariseerd en wachten op betere tijden is wel het laatste dat op het repertoire staat. Hoe langer het duurt, hoe meer men opzet zal vermoeden.

Kabinet en Kamer hebben zich ondertussen in de hoek geverfd. Terwijl hun toonhoogte toenam, bleef denkwerk achterwege. Veel verder dan het noemen van esoterische algemeenheden kwamen ze niet: transparantie, tegenmacht, draagvlak, de menselijke maat en meer aandacht voor de uitvoering.

Hier en daar zijn wel concretiseringen genoemd, maar alleen onversneden optimisten zullen daarin de nieuwe tijd ontwaren: het vaste coalitieoverleg op maandagochtend wordt afgeschaft, bepaalde ambtelijke adviezen zullen voortaan openbaar gemaakt worden en de Kamer mag voortaan beslissen waar dat in het verleden werd bedisseld door betrokkenen onderling (zoals aan de Klimaattafels).

Of deze losse voornemens bestand zijn tegen de praktijk van de bestaande bestuurscultuur zal moeten blijken.

Status quo is dwingend

Ook de opgebloeide liefde voor de menselijke maat zal nog de nodige hoofdbrekens kosten. Het lijkt mooi om in individuele gevallen af te wijken van een regel, maar al snel zal het verwijt zijn dat de overheid met twee (of meer) maten meet. Met alle rechtszaken van dien. Of daar de aangekondigde royalere fondsen voor de sociale advocatuur voor bedoeld zijn, is maar de vraag.

Hopen dat de wereld verder vanzelf beter wordt dankzij ‘het nieuwe elan’ waar de premier sinds kort de mond van vol heeft, is nogal naïef.

Dat geldt ook voor de diverse samenstelling van de nieuwe regeerploeg. Nieuwe mensen helpt vast, maar we weten allemaal hoe dwingend de status quo kan zijn. Eerder gaan nieuwlichters te gronde dan dat ze de werkelijkheid naar hun hand zetten. Vergeet ook niet de macht van de ambtenaren.

Tips

Wat te doen?

Ik geef een paar tips voor Kabinet en Kamer. Tips, geen handleiding.

1. Stop met praten over een nieuwe bestuurscultuur en bepaal je tot de bestaande bestuurscultuur. Die is niet oud en dus rijp voor de vuilnisbak. De meeste elementen van die cultuur zijn prima, want in jarenlange wisselwerking met elkaar gegroeid.
2. Meestal is de cultuur niet het probleem, maar zijn sommige spelers daarin dat. Zij nemen bij tijd en wijle een loopje met bepaalde (ongeschreven) normen, waarden en regels. Soms onbewust, vaker bewust. Een minister die een bezuiniging ergens ver weg in een bijlage noemt, doet dat echt met opzet en niet uit onnozelheid.
3. Het zal best interessant zijn om uit te zoeken welke psychologische triggers er zijn die mensen op het verkeerde pad brengen, maar dat levert nog geen andere stijl van opereren op. Richt je daarom op hun daden. De minister met die verborgen bezuiniging kan gedreven zijn door goede of slechte motieven, de uitkomst is fout. Klaar.

Geen extern bureau

4. De ontsporingen in de bestuurscultuur reiken verder dan Kabinet en Kamer, maar zij zullen om het tij te keren het initiatief moeten nemen. Goed voorbeeld doet goed volgen, ook op lokaal niveau waar men aan hetzelfde euvel lijdt.
5. Doe het zelf. Huur geen extern bureau in dat de nieuwe bestuurscultuur gaat definiëren, met stappenschema’s en stroomdiagrammen, oefensessies en coaching. Het levert niets op, behalve veel geld voor zo’n bureau en de slappe lach bij de burgers.

Verbieden is het beste

6. Laten Kabinet en Kamer samen en ieder voor zich een lijstje van gedragingen opstellen waar ze per direct een streep door zetten. Met sancties. Dus die verborgen bezuiniging van die minister wordt zonder pardon door de Kamervoorzitter geretourneerd.
7. De lijstjes omvatten hooguit vijf, zes punten per stuk. Concreet en zonder mitsen en maren. Beter in het begin te hard opgetreden dan door nuances in het moeras terug te zakken.
8. De beste cultuuringreep is verbieden. Daar schrikken consultants en coaches vaak enorm van, maar uit ervaring weet ik dat verbieden verhelderend werkt en zeer effectief is.
9. De beste sanctie op verkeerd gedrag is publiciteit. Ook hier, het zal soms iets te hard of zelfs onrechtvaardig uitpakken, maar dat is de prijs voor het hogere doel.
10. Wees consequent. Dat geldt voor die sancties, maar in het algemeen bij cultuurverandering. Geen uitbreiding dus van de lijstjes, geen veranderingen en geen nuanceringen. Hou het ook een tijdje vol met als maatlat voor succes: het timmermansoog dat vaststelt dat Kabinet en Kamer hun lesjes hebben geleerd. Wat zal blijken is dat in de slipstream van dit gerichte veranderingsproces allerlei ander ongerief in de bestaande bestuurscultuur als vanzelf verdampt. Sociale controle en een beetje solidariteit doen wonderen.

Haal de ombudsman er niet bij

11. Premier en Kamervoorzitter nemen gezamenlijk en ieder voor zich de leiding in deze operatie. Niet nominaal en al helemaal niet tussen de bedrijven door, maar eigenhandig, systematisch en zichtbaar. Ze leggen daarvoor ook samen verantwoording af, een staatkundig experiment misschien, maar waarom ook niet. Verantwoording betekent ook dat bijvoorbeeld de Kamer een veelplegende bewindspersoon kan wegsturen, ook al is die inhoudelijk een kei.
12. Tot slot: hou het klein. Er zullen vast suggesties komen om burgerpanels in te schakelen, de ombudsman erbij te halen, in het buitenland te kijken of wat al niet, maar dat verduistert de boel alleen maar.

Schiet het een beetje op?

Gaat dit werken? Er is geen enkele garantie voor succes. We hebben van doen met een premier die op zijn laatste benen loopt, en een Kamervoorzitter die nooit in de benen is gekomen. Dat is een ongunstige uitgangspositie, maar het is niet anders. Ze zitten er. Regel het en als het niet lukt, is dat ook maar weer duidelijk.

Hetzelfde geldt voor al die Kamerleden die zo boos zijn over hun gemarginaliseerde positie. Regel het.

Wat misschien helpt – maar meer ook niet – is om jaarlijks een comité van heel verstandige en open minded personen de stand van de bestuurscultuur te laten opnemen. Een rapport schrijven zonder meel in de mond en vol lof voor de gezette stappen, maar met een opdracht zo plat als een dubbeltje: ‘Schiet het een beetje op daar in Den Haag?’

Uiteindelijk is een goede bestuurscultuur ook niet veel meer dan normaal doen.

Paul Verburgt publiceert in Wynia’s Week over politiek en samenleving. Bent u supporter van deze onafhankelijke berichtgeving? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER Hartelijk dank!

Het bericht Vergeet een nieuwe bestuurscultuur, verbeter de oude verscheen eerst op Wynia's Week.