Dertig jaar geleden was dit ondenkbaar. Het communisme was dood. De Sovjet-Unie stortte in, de Berlijnse Muur verdween en China werd rijk zodra het ruimte gaf aan particulier ondernemerschap. Zelfs de sociaaldemocratie trok haar conclusies. Blair had zijn Third Way. Kok schudde zijn ideologische veren af.

Nog geen rode golf

Nu is communist zijn weer een carrière. Daar hoeven we niet direct een rode golf in te zien. De SP haalde in oktober slechts drie zetels. In Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittannië leiden AfD, Rassemblement National en Reform UK de peilingen, alhoewel Reform op dit moment een terugval doormaakt. Electoraal beweegt Europa naar rechts. Maar politieke omslagen beginnen zelden in de stembus. Eerst verschuift het discours aan de keukentafel en op straat. Daarna komen de media en de opiniemakers.

In Groot-Brittannië bouwde Gary Stevenson een YouTube-kanaal met 1,6 miljoen abonnees. Opgegroeid in een arm deel van Oost-Londen, miljonair geworden als handelaar bij Citibank, inmiddels de bekendste Britse criticus van vermogensongelijkheid. Zijn stelling: bezit concentreert zich bij een steeds kleinere groep, en zonder forse vermogensbelasting bouwt een gewone werknemer nooit meer iets op.

Stevenson is geen communist, en zijn ster kreeg dit jaar de eerste krassen en er is genoeg in te brengen tegen zijn visie. Maar twintig jaar geleden had niemand met dit verhaal de Britse mainstream gehaald.

Dan Amerika. Zohran Mamdani, 34 jaar, lid van de Democratic Socialists of America, en is sinds januari burgemeester van New York. Hij hanteert een extreem-linkse agenda. En nog onlangs won Abdul El-Sayed de Democratische senaatsvoorverkiezing in Michigan van de kandidaat van het partijestablishment. Dat ging zeker niet alleen over economie. Gaza en de pro-Israëlische lobby speelden een hoofdrol. Maar het patroon telt: een jonge activistische linkerflank die gevestigde kandidaten daadwerkelijk verslaat, zoals de Tea Party dat vijftien jaar geleden bij de Republikeinen deed.

Volgens Gallup oordeelt nog 54 procent van de Amerikanen positief over het kapitalisme, tegen 60 procent in 2021. De laagste peiling sinds jaren. Socialisme blijft impopulair met 39 procent.

Voor wie de Koude Oorlog bewust meemaakte betekende communisme de Muur, de Goelag, de censuur en de miljoenen doden van Stalin en Mao en lange rijen voor winkels en tekorten aan alles. Een vijfentwintigjarige heeft die herinnering niet. Die ziet een woningmarkt waar hij niet in komt, ouders die moeten bijspringen, en vermogen dat sneller groeit dan zijn salaris. Dan komt iemand langs die zegt dat het systeem niet meer werkt. Dat is dan een aantrekkelijk verhaal.

Maar het is ook een verhaal dat de feiten negeert. Tussen 1990 en 2022 ontsnapten volgens de Wereldbank ongeveer 1,5 miljard mensen aan extreme armoede. En in het Westen deed de arbeidersklasse precies wat Karl Marx niet voorzag. Zij verpauperde niet. Zij werd eigenaar. Van een huis, een auto, een pensioen en aandelen.

Nederland en andere Europese landen zijn geen ongeremde kapitalistische samenlevingen. Wij kennen hoge belastingen, minimumlonen, sociale zekerheid, pensioenstelsels, subsidies en een regelapparaat dat elk jaar uitdijt. Wie onze problemen toeschrijft aan veertig jaar ongebreideld kapitalisme kijkt niet goed.

De woningmarkt is het beste voorbeeld. Jongeren zien prijzen die veel sneller stegen dan hun inkomen en trekken daar hun conclusies uit. Alleen stijgen de prijzen niet door de vrije markt alleen. Ze komen vooral door bouwbeperkingen, ongeremde immigratie, ruimtelijke ordening, stikstofregels, eindeloze procedures, jarenlang te weinig bouwen en een rentebeleid dat bezit beloonde en sparen bestrafte. Overheidsfalen wordt gepresenteerd als marktfalen. Het kapitalisme krijgt de rekening.

Uitwassen aanpakken

Dat ontslaat ons niet van de plicht echte uitwassen aan te pakken. Ga kijken hoe sommige arbeidsmigranten in het Westland wonen. Voor hun baan én hun bed afhankelijk van dezelfde uitzender. Wie zijn werk verliest, staat op straat. Dat is uitbuiting en geen kapitalist kan dat verdedigen. Ook binnen het kapitalistisch model moeten uitwassen bestreden worden. Een markteconomie heeft regels nodig die de markt in stand houden. Dat wist Adam Smith al.

Kapitalistische samenlevingen hebben dat eerder gedaan. John D. Rockefeller bouwde Standard Oil uit tot een bijna onaantastbare macht. In 1911 liet het Amerikaanse Hooggerechtshof het concern opknippen in afzonderlijke bedrijven. Rockefeller werd er alleen maar rijker van, want zijn belangen in de opvolgers stegen hard in waarde. Concurrentiebeleid bleek uiteindelijk zelfs goed voor de kapitalist die het trof.

De grootste test moet nog komen. Niemand weet hoeveel werk kunstmatige intelligentie zal vervangen, en de voorspellingen van Elon Musk en zijn collega’s verdienen scepsis, want zij hebben belang bij hun eigen revolutie. Maar stel dat ze deels gelijk krijgen. Dan produceren machines de welvaart en resteert er één vraag die ertoe doet: wie bezit die machines?

Kansen voor gewone mensen

Als een handvol ondernemingen de chips, de data en de robots bezit, kan de economie spectaculair groeien terwijl miljoenen mensen economisch overbodig worden. Op dat moment krijgt Left Laser zijn aanhang cadeau.

De grote overwinning van het kapitalisme was nooit alleen de groei. Het was dat gewone mensen een belang kregen in het systeem. Een huis, spaargeld, een pensioen, een eigen zaak, en het vooruitzicht dat hun kinderen het beter zouden krijgen.

Wie dat wil behouden, moet gewone mensen weer in staat stellen zelf iets op te bouwen. Dat begint met bouwen in plaats van vergaderen, en met monopolies opknippen voordat ze de politiek kopen.

Vermogens laten groeien

En het betekent ook ophouden met het afromen van vermogensopbouw. Een land dat de vermogensvorming van zijn middenklasse wegbelast en zich vervolgens afvraagt waarom twintigers niet meer geloven dat zij ooit iets zullen bezitten, hoeft niet verbaasd te zijn wie er dan wél naar hen luistert.

Het communisme verloor de twintigste eeuw. Of het kapitalisme de eenentwintigste overleeft, hangt mede af van de vraag of een nieuwe generatie weer het gevoel krijgt dat er voor haar iets te winnen valt.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Nee Left Laser, wie onze problemen toeschrijft aan ongebreideld kapitalisme kijkt niet goed verscheen eerst op Wynia's Week.

Op de keper beschouwd vertoont ook geen van de zes politieke partijen die in de vier kabinetten-Rutte hebben geregeerd veel affiniteit met het bedrijfsleven.

Het boek Hollands Glorie van Jan de Hartog uit 1940 schopte het in 1977 nog tot een AVRO-televisieserie die goed werd bekeken, maar eind 2021 tekende het kabinet-Rutte achteloos de ‘Glasgow Verklaring’ die onder meer maakt dat sinds 1 januari geen exportkredietverzekeringen voor de fossiele energiesector worden verstrekt. Geen Hollands Glorie meer op de wereldzeeën.

Omgekeerd krijgen ondernemingen wel steeds meer taken en plichten opgelegd. Eerst werden de banken op straffe van gigantische boetes gedwongen om tienduizenden mensen in te huren die kijken of hun klanten verdachte dingen doen, een taak waar anders de overheid tienduizenden ambtenaren voor had moeten inzetten.

En daar houdt het niet mee op. Leen Paape, bestuurder van het ooit door het bedrijfsleven als eigen opleidingsinstituut opgezette Nyenrode, betoogde eind vorig jaar in zijn afscheidsrede dat er een maatschappelijke zorgplicht voor ondernemingen zou moeten worden ingevoerd. Actievoerders gaan nog verder. Advocate Bénédicte Ficq laat weten: ‘De ceo van Tata Steel moet de gevangenis in.’

De eigen lobbyclub VNO/NCW probeert onder D66-leiderschap niet eens meer om dit soort ontwikkelingen tegen te houden. Daarentegen hebben activistische belangengroepen de publieke opinie in handen. Zo hebben zij invloed op de lasten die het bedrijfsleven worden opgelegd.

Geen oliewinning bij Suriname

Bij gebrek aan gemeenschappelijke lobbykracht moest de baas van Boskalis, Peter Berdowski, begin dit jaar zelf aan de bel trekken tegen de komst van een Wet Internationaal Verantwoord Ondernemen, die bedrijven verplicht tot het soort zorg waar Paape voor pleitte. Ondernemen wordt in Nederland onmogelijk gemaakt, stelde Berdowski. Hij gaf als voorbeeld dat hij moest beslissen over een investering van honderden miljoenen in nieuwe baggerschepen, die zeker dertig jaar mee moeten. Wat als straks strengere eisen aan de CO2-uitstoot worden gesteld?

Een ander voorbeeld: Bij Suriname is olie gevonden. Nederlandse bedrijven gaan niet helpen bij de ontwikkeling en winning daarvan, vanwege de Glasgow Verklaring. Belastinggeld uitgeven ter compensatie van het slavernijverleden is politiek eerder haalbaar.

Wanprestaties van pensioenfondsen

Het lijkt allemaal niet uit te maken. Toen Shell eind 2021 besloot om zijn hoofdkantoor naar Londen te verplaatsen, noemde PvdA-Kamerlid Joris Thijssen dat besluit ‘een zegen voor het land’. Maar toen hij toch iets te ver voor de troepen bleek uit te lopen, trok hij de tweet haastig in.

Eerder had GroenLinks-Kamerlid Bart Snels al een wetsvoorstel gemaakt om aandeelhouders van bedrijven in Nederland een vertrekboete op te leggen als hun bedrijf naar elders zou verhuizen. Het is er nog niet van gekomen, maar Snels kreeg een hoge functie bij de belastingdienst.

En pensioenfondsen, die door beleggingsbeleid gebaseerd op ontkenning van de daling van de rente, er jarenlang niet in slaagden hun eigenlijke taak van het verzorgen van een waardevast pensioen waar te maken, leidden de aandacht van hun wanprestaties af door zich op te werpen als scherprechters van het bedrijfsleven en te bepalen welke ondernemingen wel en niet deugen zoals zijzelf.

Hoewel Nederland ook in de strijd tegen het kapitalisme ‘gidsland’ lijkt, is de groeiende afkeer in de hele westerse wereld te zien. Toen in 1989 de Berlijnse Muur viel en Oost-Duitsers naar de winkels van het Westen stroomden, leek het kapitalisme te zegevieren. Maar dat duurde niet lang. Sinds in 2011 de ‘Occupy Wall Street’-beweging óntstond, groeit de tegenkracht. Financial Times-commentator Martin Wolf waarschuwt tegen deze ontwikkeling in zijn dit jaar verschenen boek ‘De crisis van het democratisch kapitalisme’.

Vanwaar die sterk toegenomen afkeer van ondernemen en van het achterliggende idee van kapitalisme? Zijn organisaties als OxfamNovib en Greenpeace, die de rol van de communistische partij hebben overgenomen als criticasters van het bedrijfsleven daar succesvoller in? Of wordt de afkeer misschien met de paplepel ingegoten?

‘Bij het vak economie op de middelbare school leerde ik nog dat de mens van nature een egoïstisch wezen is. Het kapitalisme zou voortkomen uit onze diepste instincten. Kopen, verkopen, onderhandelen. Allemaal voor eigen gewin’, schreef Rutger Bregman in zijn boek ‘De meeste mensen deugen’.

Het individu lijkt de boosdoener

ChristenUnie-Kamerlid Pieter Grinwis lijkt op dezelfde school te hebben gezeten. Dat het wetsvoorstel om gemeenten de bevoegdheid te geven te bepalen aan wie een huiseigenaar zijn huis mag verkopen, ingrijpend werd gewijzigd, vond hij onlangs ‘typisch een staaltje liberaal individualisme’. ‘Het gaat over het vormen van een gemeenschap’, aldus Grinwis die betoogt dat gemeenten woningen moeten kunnen toewijzen aan jongeren die er willen blijven wonen. ‘We moeten het niet alleen overlaten aan een individu die het meeste kan bieden en daarmee de lokalo wegdrukt.’

Het individu lijkt de boosdoener bij hen die het kapitalisme haten. Zij zijn voor het collectief. Dat mensen eigen gewin nastreven in plaats van anderen te helpen, lijkt de kern van die afkeer te zijn. Hoewel we al lang weten dat die tegenstelling kunstmatig is. ‘Het is niet vanwege de goedheid van de slager, de brouwer of de bakker dat wij ons eten verwachten, maar vanwege hun eigenbelang’, schreef Adam Smith al in 1766. Dat heeft goed gewerkt. Volgens herziene cijfers van het CBS heeft de helft van de Nederlandse huishoudens 200.000 euro of meer aan vermogen.

Het kapitalisme is niet uitgevonden

Dat kapitalisme desondanks zo’n slechte naam heeft, komt misschien doordat het begrip gemunt is door zijn tegenstanders. Er heeft immers nooit iemand bestaan die het kapitalisme heeft uitgevonden. Nooit heeft iemand gezegd: laten we het kapitalisme oprichten.

De term kapitalisme is bedacht door mensen die het bestaande maatschappelijke stelsel wilden vernietigen en dat bestaande stelsel kapitalisme noemden. Die kijk op de bestaande situatie is uitvoerig beschreven door Werner Sombart in zijn standaardwerk ‘Der moderne Kapitalismus (Historisch-systematische Darstellung des gesamteuropäischen Wirtschaftslebens von seinen Anfängen bis zur Gegenwart)’ (1902/1927).

Volgens Friedrich Engels was Sombart de enige Duitse professor die Marx echt had begrepen, maar het begrip kapitalisme is beter te duiden dan Sombart heeft gedaan. De moderne tijd, waarin de mens moeizaam afstand nam van de collectiviteit, dwang en stagnatie van de Middeleeuwen heeft in het Westen geleid tot vrijheid op het gebied van godsdienst, politiek en economie.

De godsdienstvrijheid is vanaf de Reformatie begin 16^de eeuw zeker driehonderd jaar lang zwaar bevochten. De politieke vrijheid is vanaf de Franse revolutie aan het eind van de 18^de eeuw met horten en stoten tot stand gekomen. Het idee dat de legitimiteit van de macht afkomstig was van God dan wel voorouders, is tussen 1789 en 1918 definitief ontkracht. Alleen verkiezingen bieden sindsdien nog die legitimiteit.

Economische vrijheid blijft verdacht

Hoe moeizaam de vrijheden van religie en politiek er zijn gekomen, wordt in veel geschiedenisboeken beschreven en is vrij algemeen bekend. Maar de ontwikkeling van economische vrijheid, die rond 1760 begon, staat nog steeds in de slagschaduw van volhardende tegenstanders die blijven verkondigen dat de mens beter af is als zijn economische vrijheid aan banden wordt gelegd.

Tot 1989 deden ze dat onder de vlag van het socialisme met de belofte van meer welvaart. Nu doen ze dat onder de dreiging van de totale vernietiging van de planeet als de mens zich niet wil schikken.

Het wordt tijd voor enig intellectueel tegenwicht. Het belang van de economische vrijheid die kapitalisme heet, vereist uitleg en onderricht, opdat dit goed niet door nieuwe generaties achteloos met het ideologische badwater wordt weggegooid. Want zoals de dichter P.C. Hooft al wist: “Eige baat zoeken staat vry, wanneer ze met het gemeene best gemengt is.”

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Exit Hollands Glorie: we dreigen te vergeten dat kapitalisme een groot goed is verscheen eerst op Wynia's Week.