Vijf eeuwen geleden, in 1517, gaf Maarten Luther met zijn ‘95 stellingen’ in Wittenberg het ‘startschot’ van de Reformatie. Dit zou resulteren in het grootste schisma van Europa. Na de dood van de grote hervormers (Luther, Calvijn, Zwingli) bestond er een duidelijke scheiding tussen de katholieke kerk aan de ene kant en de protestantse kerken aan de andere kant.

Maar die verschillen lijken de laatste tijd minder groot te worden. Keren de protestanten langzaamaan terug naar Rome? Of wordt er slechts selectief gewinkeld uit de katholieke traditie?

Zichtbare toenadering tot de katholieke kerk

Is er een toenadering van protestanten tot de katholieke kerk? Wynia’s Week stelde deze en andere vragen aan hoogleraar en Theoloog der Nederlanden Arnold Huijgen en katholiek priester en filosoof Jan-Jaap van Peperstraten. Beide heren zien dat er al enkele decennia een ‘zichtbare toenadering’ is tot de katholieke kerk.

Huijgen: ‘Wat die toenadering betreft, valt op dat mensen onderdelen overnemen, zonder het totaalpakket. Voorbeelden zijn het opsteken van een kaarsje, het maken van een kruisteken, het gebruik van beelden. Er zijn ook veel jongeren die zich aangetrokken voelen tot rooms-katholieke gebruiken, soms samenhangend met culturele en/of politieke overtuigingen.’

Van Peperstraten ziet dat die toenadering niet alleen zit in bepaalde gebruiken, maar ook in het overnemen van katholieke priestergewaden. De albe en de stola, maar ook het priesterboordje – hoewel een katholieke uitvinding – worden in toenemende mate gedragen door predikanten in de protestantse kerken.

Askruisje en vastentijd

Een voorbeeld van een katholieke traditie waar steeds meer protestanten aan meedoen is het ontvangen van het askruisje op Aswoensdag en de invulling van de Veertigdagentijd in de aanloop naar Pasen.

Er zijn inmiddels een aantal protestantse gemeenten die kerkdiensten houden op Aswoensdag, inclusief het ritueel van het askruisje. In 2020 vertelde dominee Wim de Groot van de Waterpleinkerk in Rotterdam aan het Nederlands Dagblad (ND) dat er ‘veel behoefte’ bleek te bestaan aan het ontvangen van een askruisje. ‘Veel mensen gingen op Aswoensdag naar een katholieke kerk,’ aldus De Groot in het ND.

Naast het askruisje is ook het vasten een vaker voorkomend gebruik onder protestanten. ‘Vanuit hun behoefte aan rituelen nemen steeds meer protestanten tijdens de Veertigdagentijd de traditie van vasten en bezinning over’, zo staat op de website van de Protestantse Kerk Nederland. Een opvallende trend, aangezien de protestantse traditie geen centraal gezag kent dat het vasten voorschrijft. De vastentijd werd door de reformatoren namelijk gezien als een niet-bijbelse, menselijke instelling, die overbodig was omdat gelovigen gerechtvaardigd worden door geloof alleen (sola fide).

Mariavieringen

Ook Maria, de moeder van Jezus Christus, krijgt bij veel protestanten een gewichtiger positie. Hoewel ook in de protestantse kerken Maria een belangrijke figuur is, wijzen zij aanroeping van en gebed tot Maria af, worden er geen liederen over Maria gezongen, en worden er geen beelden van haar gemaakt. Dat laatste geldt eigenlijk voor alle heiligen en bijbelse figuren, inclusief Christus zelf, omdat beelden volgens de hervormers en de hedendaagse protestanten (met uitzondering van Anglicanen en veel lutheranen) een vorm van afgoderij zijn.

Protestantse oproep om Maria te eren

In 2021 bracht Arnold Huijgen een boek uit over Maria, getiteld: Maria, icoon van genade. Hetzelfde jaar verscheen in het Reformatorisch Dagblad een interview met Huijgen over zijn boek. In dat interview deed hij opvallenderwijs een oproep aan protestantse kerken om Maria vaker te eren.

‘Ik heb protestanten aangeraden te beginnen met het vieren van de Annunciatie, omdat dit het Mariale feest is waar protestanten zich het gemakkelijkst toe kunnen verhouden. (…) Hetzelfde geldt voor Maria’s lied (het Magnificat), dat wereldwijd dagelijks gezongen wordt. Laten protestanten daaraan meedoen’, zegt Huijgen tegen Wynia’s Week. Hij verwijst ook naar Luther, die zelf vond dat het Magnificat minstens tweemaal per dag moest worden gezongen.

In protestantse kringen vindt dus een zekere herontdekking plaats van Maria. ‘Ik zie dat als positief,’ stelt pastoor Van Peperstraten. ‘Ik denk dat het voor een deel komt omdat de spanningen over en weer (tussen katholiek en protestant) verdwenen zijn, dat maakt vrij om wat nieuws te ontdekken.’

Nieuwjaarszegen

Voorbeelden zijn ook te vinden in de protestantse kalender. De Nationale Nieuwjaarszegen is weliswaar geen kerkelijke liturgie, maar een in 2021 door de Evangelische Omroep (EO), Kerk in Den Haag, de Kloosterkerk en de Vermeulen Brauckman Stichting bedachte traditie. Bij deze traditie – die lijkt te zijn gestopt in 2023 – zond de EO een tv-special uit waarin een theoloog of voorganger een zegen uitspreekt over heel Nederland. Het heeft veel weg van het katholieke ‘Urbi et Orbi’ (‘voor de stad en de wereld’), waarbij de paus – traditioneel met Kerstmis en Pasen – een plechtige, apostolische zegen uitspreekt over de hele wereld.

De paus: van antichrist tot geliefde herder?

Over de paus zijn protestanten eveneens vele malen positiever dan voorheen. Waar de paus namelijk nog door Calvijn en andere protestanten de antichrist werd (en soms wordt) genoemd, tonen veel protestanten tegenwoordig veel meer interesse in de Heilige Vader. Hij wordt door protestanten soms ‘onze paus’ genoemd. Ook het boek van paus Benedictus XVI over Jezus vond onder protestanten gretig aftrek.

Het mag dus wel duidelijk zijn dat veel protestanten en protestantse gemeenten ‘flirten’ met tradities en gebruiken van de rooms-katholieke kerk (RKK). Zien we daarmee dat de Reformatie op zijn retour is? Komen protestanten langzaam terug bij Rome, waar ze eeuwen geleden van zijn weggelopen, of zijn ze aan het ‘cherrypicken’ van de RKK?

‘Beide niet,’ aldus Van Peperstraten. ‘Dat zie ik zo niet. Gebruiken worden overgenomen, en er wordt serieus theologisch met elkaar meegedacht. Maar iedereen blijft wie hij is. En dat is prima. Maar men ziet zich wel verrijkt door wat we in huis hebben, en dat is goed. “Cherrypicking” vind ik te cosmetisch en een beetje cynisch geformuleerd.’

‘Reformatie wordt hoog gehouden’

Huijgen deelt het beeld van Van Peperstraten in grote lijnen: ‘De meest vitale kerken in Nederland zijn nog altijd de orthodox-protestantse kerken, waar veel jeugd en veel dynamiek te vinden is, en waar de Reformatie hoog wordt gehouden. Maar ook daar is behoefte aan beleving. Morgen is er weer een evensong (kerkdienst aan het einde van de middag of vroege avond, red.) in de Anglicaanse traditie in de Kamper Bovenkerk. Het zit daar iedere keer vol met mensen uit reformatorische kerken, die daaraan meer beleven dan aan de zondagse preek. Dat leidt nog niet bepaald tot institutionele eenheid, maar voedt wel het verlangen.’

Niet terug naar Rome

Gebruiken en tradities van de katholieke kerk blijken populair onder verschillende protestantse kerken. Om meer beleving en mysterie in de geloofslevens van de protestanten te brengen, wordt er – zonder daar geheimzinnig over te doen – inspiratie opgedaan door te kijken naar hoe de katholieken het doen. Ondanks deze bewegingen lijkt van een brede terugkeer naar Rome (nog) geen sprake te zijn.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Van Reformatie naar Rome: worden protestanten echt katholieker? verscheen eerst op Wynia's Week.

Op het moment dat Scheffer de straat binnenloopt naar de woning van de in ongenade gevallen natuurwetenschapper, duiken uit het niets allerlei beambten in burger op. Als de deur openzwaait, maant de gastheer zijn bezoeker tot stilzwijgen door naar het plafond te wijzen. Pas achter in de tuin zijn ze buiten het bereik van de afluisterapparatuur.

Dialectiek zonder dogma

In zijn nieuwe boek De dag na de bevrijding typeert Scheffer Robert Havemann treffend als de man ‘in wiens leven alle verschrikkingen van het moderne Duitsland samen komen’. Als verzetsstrijder tegen het naziregime werd Havemann ter dood veroordeeld, maar het vonnis werd niet voltrokken. Tijdens de Koude Oorlog kreeg hij een Berufsverbot in West-Berlijn wegens kritiek op de Amerikaanse kernwapenpolitiek. Hij verhuisde van West naar Oost, waar hij als hoogleraar aan de Humbold Universität furore maakte.

In het semester 1962-1963 gaf Havemann een aantal lezingen onder het motto Dialectiek zonder dogma. Hij keerde zich tegen de verkettering van de verworvenheden van de relativiteitstheorie, de kwantummechanica en de genetica door de partijmarxisten. Zijn conclusie in de bomvolle collegezaal: ‘Als deze vertegenwoordigers van het dialectisch-materialisme hun zin hadden gekregen, had de Sovjet-Unie geen Spoetniks gehad.’

Zoveel vrijzinnigheid konden de autoriteiten niet verdragen. Havemann werd geroyeerd als lid van de communistische partij. Nadat hij kritiek had geleverd op de verbanning van zijn vriend, de dissidente zanger Wolf Biermann, kreeg hij huisarrest.

In het gesprek met de Nederlandse verslaggever wisselt Havemann kritiek op de DDR af met harde veroordelingen van de ‘schandelijke’ Amerikaanse nucleaire agressie. Maar als Scheffer aanstalten maakt om zijn biezen te pakken, heeft Havemann een verrassing in petto. ‘Ik ben ervan overtuigd’, zegt hij kalm, ‘dat de deling van Duitsland overwonnen kan worden.’ Wie tegen de verdeling van Europa in twee vijandige helften is, vervolgt Havemann, kan onmogelijk het zelfbeschikkingsrecht van de Duitsers in het hart van Europa loochenen.

Scheffer hapt naar adem. Hier in een zonnige tuin in Oost-Berlijn doorbreekt een onafhankelijke geest het grootste taboe uit de naoorlogse geschiedenis. ‘Dat het Duitse vraagstuk open was, drong voor het eerst tot me door’, schrijft Scheffer 35 jaar later. ‘Een hereniging van Duitsland, leek niet alleen onmogelijk, het was ondenkbaar en volstrekt onwenselijk in de ogen van zowat iedereen. Ook van degenen die enthousiast spraken over een ‘derde weg’ voor Europa tussen beide grote mogendheden in.’

Oekraïne zo snel mogelijk in de EU

Paul Scheffer reflecteert in De dag na de bevrijding op een halve eeuw bemoeienis met Europa. Als journalist sprak hij met geleerden, autoriteiten en dissidenten. Als wetenschapper liet hij zich inspireren door schrijvers van fictie en non-fictie. Als adviseur van de regering was hij betrokken bij vraagstukken van Europese integratie en demografische ontwikkeling. Hij gaf lezingen op het hele continent en debatteerde met iedereen die zijn passie voor Europa deelde.

Het levert een rijk boek op waarin hij zich over de meest uiteenlopende kwesties uit heden en verleden uitlaat. Het mondt uit in een pleidooi voor een zo snel mogelijke opname van Oekraĩne in de Europese Unie. Scheffer stelt vast dat het belegerde Oekraïne als gevolg van de steun door het Westen ‘in feite al behoort tot de veiligheidsgemeenschap die Europa wil zijn’.

Een vrome katholiek

Robert Havemann liep in 1981 vooruit op wat Scheffer ‘het einde van de naoorlogse tijd’ noemt. Die ‘naoorlogse tijd’ begon op de Conferentie van Jalta in februari 1945 waarin de geallieerde leiders de verdeling tussen Oost- en West-Europa in de grondverf zetten. Dat die verdeling op den duur onhoudbaar zou zijn, begrepen alleen degenen die – net als Havemann – opkwamen voor de mensenrechten en de zelfbeschikking van de volkeren van Midden-Europa. Mensen als Lech Walesa en Adam Michnik in Polen, Vaclav Havel en Milan Kundera in Tsjecho-Slowakije en György Konrad in Hongarije.

Als correspondent in Warschau verbaasde Scheffer zich over de katholieke erediensten die werden opgedragen tijdens de opstand in Gdansk tegen de Poolse regering. Leider Walesa van de vrije vakbond Solidarność was een vrome katholiek. ‘Op zijn revers heeft hij het insigne van de Zwarte Madonna van Częstochowa gespeld’, constateerde de oplettende verslaggever.

Totalitaire pretentie verongelukte

Maar de historicus Michnik herinnerde zich de rol van de RK-kerk in Polen in de jaren dertig. Die werd in intellectuele kringen beschouwd als een giftige cocktail van antisemitisme, fascisme, obscurantisme en fanatisme. ‘We zagen niet’, aldus Michnik, ‘dat de verdediging van religieuze vrijheden een inbreuk vormde op de poging tot gelijkschakeling van de Poolse cultuur door een van bovenaf opgelegd atheïsme.’

De versmelting van katholicisme en nationale identiteit maakte het moeilijk voor de heersende machten om zich de geschiedenis en het geestelijk leven toe te eigenen, stelt Scheffer. ‘Daarom verongelukte de totalitaire pretentie van het communisme in Polen.’

Geen Erasmusprijs voor Charta77

Lang niet iedereen was blij met de oppositie in Midden-Europa. Het denken in onwrikbare invloedssferen, dat in Jalta zijn oorsprong vond, vond je niet alleen bij rechtse ‘realisten’, maar ook bij links en de vredesbeweging.

Zo schreef de PvdA in haar verkiezingsprogramma: ‘In de Oost-West dialoog moeten maatregelen om tot ontwapening te komen voorrang hebben op punten zoals vrije uitwisseling van personen en gedachten.’

De Nederlandse regering voorkwam in 1986 dat de Erasmusprijs aan Charta 77, de beweging voor de verdediging van de mensenrechten in Tsjechoslowakije, werd uitgereikt. Het ging namelijk om ‘een delicate politiek kwestie.’

Vaclav Havel, medeoprichter van Charta 77, zag in die houding een appeasement uit naam van het behoud van de vrede. Dat hield toen de erkenning van de ‘legitieme veiligheidsbelangen van de Sovjet-Unie’ in. Het gevolg was een politiek van niet-inmenging. 

Paul Scheffer prijst Ronald Reagan omdat die daar geen boodschap aan had. De Amerikaanse president zag dat de ontspanningspolitiek de Koude Oorlog in stand hield. ‘Het communisme is een bizar hoofdstuk uit de menselijke geschiedenis’, stelde Reagan, ‘waarvan de laatste bladzijden nu worden geschreven.’ Hij dwong zijn Russische tegenspeler Michail Gorbatsjov in 1986 tot een ingrijpend akkoord over nucleaire ontwapening.

Bang voor reprise Jalta

In februari van dit jaar bezocht Scheffer in een ijskoud Kyiv Oleksandra Matviichuk. Met haar Center for Civil Liberties won zij in 2022 de Nobelprijs voor de Vrede. Ze sprak onbevreesd over de corruptie in het hedendaags Oekraïne: ‘In een normale tijd zou de president allang zijn getroffen door een impeachment vanwege de hardnekkige corruptie in zijn entourage.’

Maar het is nog altijd oorlog. Matviichuk is zeer bezorgd over wat zij ziet als een reprise van Jalta. Waarin Trump en Poetin het op een akkoordje gooien zonder rekening te houden met Oekraïne en de rest van Europa.

Paul Scheffer: De dag na de bevrijding. Een drieluik over Europa,

Prometheus, 560 pagina’s, € 39,99.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Een rijk boek over een halve eeuw bemoeienis met Europa verscheen eerst op Wynia's Week.