Het gaat me hier om het uitdijende lokale verzet tegen nieuwe industriële projecten, tegen miljardeninvesteringen die welvaart en economische groei moeten brengen. Industriële investeringen stonden ooit gelijk aan bestendige werkgelegenheid met een hoge productiviteit en dito salaris. Aan vernieuwing. Aan de Vooruitgang, met een hoofdletter V.

En vooruitgang was ons aller ambitie, toch? Van de burger tot de politicus, vooruit in de vaart der volkeren.

Kortsluiting

Maar beng! Er is kortsluiting ontstaan tussen (een deel van) de burgerij en gekozen en benoemde bestuurders.

Drie heel recente voorbeelden. De eerste is de locatie voor de bouw van twee nieuwe kerncentrales. De provincies Zeeland (Zeeuws-Vlaanderen) en Groningen (Eemshaven) krijgen de centrales op kosten van de rijksoverheid in de schoot geworpen. Twee schone energiebronnen in een duurzame wereld. De rode loper uitleggen? Vergeet het maar. Je ziet eerder rode konen van ontzetting en woede. Waar zijn die oude stickers? Atomkraft? Nein Danke.

Tweede voorbeeld. De investering van 3 miljard dollar (2,6 miljard euro) van de Amerikaanse farmamoloch Eli Lilly nabij Katwijk. Toen het concern zijn plannen aankondigde was toenmalig minister van Economische Zaken Vincent Karremans (VVD) laaiend enthousiast. Een opsteker voor het vestigingsklimaat. Maar daar denkt de actiegroep ‘Eli Lilly dat moet je niet…’ heel anders over. De groep heeft meer dan tweehonderd kritische vragen, schreef NRC vorige week, en stimuleert Katwijkenaren om bij de gemeenteraad een zienswijze in te dienen tegen de fabriek. De raad, de provincie én het kabinet steunen Eli Lilly.

Verzet nummer drie: geen nieuwe datacentra. Daarin zijn inmiddels investeringen van tientallen miljarden gedaan. Alleen al Microsoft heeft in Noord-Holland voor 12,5 miljard euro laten bouwen, becijferde NRC onlangs.

Tolplicht

Steeds vaker echter blijken niet alleen burgers tégen, maar ook gemeenten. Dat geldt voor de gemeente Hollands Kroon, waar Microsoft zijn supercentra heeft staan, maar ook voor Amsterdam, een knooppunt van internetverkeer en daarom een gewilde bouwplaats.

Elk verzet heeft zijn eigen beweegredenen en geschiedenis. In Groningen hebben grote groepen burgers en bestuurders het wel gehad met de rijksoverheid die hen in de steek liet met de door gaswinning veroorzaakte bevingsschade en herstel in het honderd liet lopen.

In Zeeland voelen mensen zich achtergesteld ten opzichte van de randstad en wijzen bijvoorbeeld op hun jarenlange tolplicht voor de Westerscheldetunnel.

In Katwijk verzet men zich tegen de omvang van de fabriek (‘28 voetbalvelden’) en het slurpen van stroom en drinkwater. Dat zijn argumenten die ook bij de vestiging van kolossale datacentra te horen zijn. In Katwijk blijken ook buurgemeenten Leiden en Wassenaar vol vragen en twijfels. Terwijl de Eli Lilly-fabriek ook het wat verbleekte imago van Leiden als centrum van biotech en farma moet opvijzelen.

Niet in mijn achtertuin

Je kunt natuurlijk zeggen, en sommige belanghebbenden zullen dat zeker doen: niks van aantrekken dat verzet. Gevalletjes nimby. Not in my back yard. Geen kerncentrale/datacentrum/pillenfabriek in mijn achtertuin.

Maar zo’n reactie gaat voorbij aan de essentie van de botsingen tussen bestuurders en burgers over de toekomst van hun stukje Nederland. Botsingen die nog veel vaker zullen ontstaan. Denk alleen aan de ruimte voor defensie.

Aan de ene kant staan de bestuurders, meestal op het niveau van de rijksoverheid, die redeneren: kernenergie, datacentra of een farmafabriek zijn in het belang van Nederland. Goed voor de zekerheid van levering van duurzame stroom. Een illustratie van het aantrekkelijke vestigingsklimaat. Een project dat werkt (in Katwijk zo’n 500 vaste banen).

Daartegenover organiseren zich burgers en belangengroepen die wijzen op de aanslag op natuur, water en op hun leefomgeving. Daarachter gaan botsende visies schuil op wat Nederland nodig heeft. Wethouders, gedeputeerden en ministers van Economische Zaken lobbyen graag voor industriële vestigingen. Die zijn vanzelfsprekend goed, altijd al geweest. De opening ervan geeft nog prestige bovendien.

Maar deze visie, zeg maar: de toekomst uit de tijd dat rokende schoorstenen, staalproductie, scheepswerven en zware industrie de dragers waren van werk en welvaart, blijkt steeds lastiger te ‘verkopen’. De industriële economie is in een diensteneconomie geëvolueerd. De werkgelegenheid in de fabrieken en serverhallen van nu is een schim van die in de industrie van vroeger.

Botsingen

Burgers zien dat: in een overvol land wordt ons nog een fabriek, datacentrum of kerncentrale opgedrongen. Goed voor de werkgelegenheid? Maar er bestaat al een schromelijk tekort aan werkers, niet aan werk. Vandaar wachtlijsten van de ggz tot en met de aansluiting op het elektriciteitsnetwerk. Plus een permanente roep van werkgevers om extra arbeidsmigranten. Met alle druk op de lokale voorzieningen die dat oplevert.

Welke van de twee botsende visies realiteit wordt, zal van plaats tot plaats verschillen. Alle politiek is lokale politiek, is een Amerikaanse wijsheid. Het is goed als het Binnenhof dat ook beseft. Het antwoord aan de burgers à la ‘We horen u en we zullen het beter uitleggen’ is niet de oplossing voor de botsende lokale en landelijke visies.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Bewoners verzetten zich tegen miljardeninvesteringen. Geen wonder: Nederland is een overvol land met een tekort aan werkers, niet aan werk verscheen eerst op Wynia's Week.

En het protest leek te werken, het was in elk geval één steentje van een vooralsnog rustig voortrommelende lawine. Op 10 juli namen Provinciale Staten van Zeeland een motie aan, die nee zegt tegen de komst van kerncentrales naar de Paulinapolder, nadat ook Borssele en de Tweede Maasvlakte als vestigingsplek al waren afgevallen. De Groningse Eemshaven blijft over als enige optie.

Maar de publieke weerstand in het noorden is na alle aardbevingsellende nog veel groter dan in het deels lauw gebleven Zeeland, afgezien van protestgroepen aldaar met spitsvondige namen als ‘Terneuzen tot de Kern’ en ‘Borsele tot de Kern’. De provincie Groningen heeft al meermalen in moties vastgelegd dat de centrales evenmin welkom zijn bij de Eemshaven.

Vier nieuwe centrales

De Nederlandse kernenergie-saga beslaat al bijna zestig jaar. Dodewaard startte op in 1969, toen ook de bouw aanving (zonder officiële vergunning trouwens) van de centrale in Borssele. Borssele draait in tegenstelling tot Dodewaard nog steeds en de plek werd vanwege de aanwezige nucleaire infrastructuur en de aanwezigheid van de COVRA (afvalverwerking) meteen aangewezen als voorkeurslocatie in de plannen voor klimaatneutrale energievoorziening van kabinet-Rutte IV (2022-2024).

Daarnaast werden ook het voormalige Thermphosterrein in Vlissingen-Oost (Sloegebied) aangewezen, bekend van de peperdure opruiming van deze zwaar vervuilde locatie op kosten van de gemeenschap, en verschillende sites bij Terneuzen. Volgens de definitieve Plan-MER locatiestudie van begin 2026 moeten in totaal vier nieuwe centrales in Nederland verrijzen, wegens de hoge kosten met participatie van het Rijk via bijvoorbeeld een nucleair staatsbedrijf.

De draai van BBB

Intussen was in de zuidwestelijke delta toch meer deining ontstaan dan verwacht. De blokkade van Provinciale Staten van 10 juli was te danken aan de verrassende steun van de BBB aan de daartoe strekkende motie van PRO, die hierdoor een meerderheid haalde. CDA, SGP, VVD en JA21 stemden wel tegen. ‘Mijn dag kan niet meer stuk,’ jubelde Sandra Dieleman vanuit de belaagde Paulinapolder. Ger van Unen (Statenlid SP) meldde: ‘Deze motie zegt gewoon: we willen dit niet. In Groningen zijn ze daar ook duidelijk over. Dan komt het maar als een verrassing in Den Haag, wij worden zo vaak verrast door Den Haag.’

In juni waren de locaties bij Borssele en Vlissingen-Oost (Thermphos) al afgevallen. Te complexe bouwproblemen in Borssele (er zou bijvoorbeeld een dijk moeten worden verlegd), te veel effect op Natura 2000-gebieden, knelpunten bij de aansluiting op het hoogspanningsnet. Bij Thermphos deden zich koelwaterproblemen voor. De Paulinapolder bleef over, ondanks grote bezwaren ook hier. Een Zeeuws-Vlaamse kerncentrale produceert zodanige overcapaciteit dat het net deze niet deugdelijk kan afvoeren naar de afnemers elders.

Op 19 juni bleek uit een Kamerbrief van het kabinet dat men naast de Paulinapolder als reserve toch al vooral mikte op de Eemshaven. De netwerkproblemen bestaan daar niet, aldus netbeheerder TenneT. Afkoppeling van de Zeeuwse locaties betekent echter niet einde verhaal. Het Rijk houdt de Paulinapolder in theorie aan, terwijl ook andere opties worden onderzocht. Ook voor het Sloegebied worden andere kansen gezocht, zoals een minder bezwaarlijke gesmolten-zoutreactor (MSR).

De brief, opgesteld door onder anderen staatssecretaris Jo-Annes de Bat (Klimaat en Groene Groei), kondigde vóór het einde van 2026 een definitieve keuze aan. De Bat had op 29 mei in het Provinciehuis in Middelburg al een aangescherpt Zeeuws voorwaardenpakket in ontvangst genomen. De komst van nieuwe kerncentrales moest volgens dit pakket ook iets opleveren voor de regio: nieuwe banen, kansen voor bedrijven, een nucleair kennis- en innovatiecluster in Zeeland. Verder werden voorwaarden gesteld op het gebied van veiligheid, gezondheid, bereikbaarheid, leefbaarheid.

Vóór 1 januari 2028 wilde de Provincie Zeeland bovendien een actueel evacuatie- en crisisplan zien; hulpdiensten moesten worden versterkt en het Rijk diende voldoende geld te reserveren voor infrastructuur, voorzieningen en compensatie voor inwoners, boeren en bedrijven. Ook mochten er geen koeltorens komen en geen nieuwe bovengrondse kabeltracés door de Zak van Zuid-Beveland en de regio Kapelle-Reimerswaal. Maar toen kwam de motie van 10 juli, die ook een streep haalde door de locatie Paulinapolder.

Deltaboys

De Bat pakte het voorwaardenpakket aan van zijn opvolger als Zeeuws gedeputeerde en CDA-partijgenoot Johan Aalberts. De Bat had als gedeputeerde zelf meegewerkt aan een eerdere, mattere versie van het pakket. De sfeer bij overhandiging was gemoedelijk, maar de verhoudingen lagen toch aanzienlijk anders dan bij de voorbereidingen van de eerste centrale in Borssele, geopend in 1973.

Die eerste centrale kwam geheel volgens de verlangens van de provinciale overheid tot stand. In het kader van de industrialiseringspolitiek was aan de Franse aluminiumgigant Pechiney (later als Zalco failliet gegaan) in ruil voor vestiging goedkope stroom beloofd en daarvoor moest er een kerncentrale komen. Vergunningen kwamen wel, ooit.

Zeeland verkeerde in de ban der ‘Deltaboys’, een los verband van politici, bestuurders en ambtenaren met als grote roergangers ‘Jan Industrie’ (commissaris van de koningin Jan van Aartsen, ARP) en Rien Verburg (PvdA), directeur van het Economisch-Technologisch Instituut voor Zeeland, en ook een belangrijke rol voor ‘de onderkoning van Zeeland’ Ad Kaland, CHU-gedeputeerde.

Ze realiseerden het Sloegebied, ontwikkelden de Kanaalzone Zeeuws-Vlaanderen, haalden multinationals binnen, werkten aan betere verbindingen met de havens van Antwerpen en Rotterdam. Niet alles lukte: het Baalhoekkanaal dwars door Oost Zeeuws-Vlaanderen bleef een droom, evenals de volledige afsluiting van de Oosterschelde (nu Nationaal park), inclusief industrialisering van het oostelijk deel.

Door toedoen van tegenstanders als de weerbarstige Vlissingse loods Hans Bannink en zijn Vereniging Milieuhygiëne Zeeland, en grote internationale ongelukken met kerncentrales (Harrisburg, Tsjernobyl) kantelde de mentaliteit en kregen natuur en ecologie net als elders veel meer aandacht. Ook het rapport van de Club van Rome (1972) dreunde door in de polder. De Deltaboys vervaagden, gaandeweg beklom het handige en flexibele segment der activisten het fluweel en dat bracht een heel andere dynamiek en andere problematieken met zich mee.

Onmisbare krachtbron

Waarom dit opgerakeld? Omdat er nieuwe Deltaboys zijn opgedoemd met een nieuwe, van een glanzende pr-laag voorziene toekomstvisie Zeeland 2050, waarin kernenergie niet zonder reden als een ‘onmisbare krachtbron’ geldt. Men mikt zowel op grote reactoren als kleine modulaire kerncentrales (zoals de MSR’s), waarmee Zeeland moet uitgroeien tot groene energiehub en motor van Nederland.

De nieuwe Deltaboys werden aangevoerd door commissaris van de koning Hugo de Jonge en gedeputeerde Jo-Annes de Bat, beiden CDA. Het duo is al snel uiteengetrokken. Ex-minister De Jonge was nedergedwarreld uit Den Haag, De Bat steeg juist derwaarts op om in het kabinet-Jetten plaats te nemen. Maar weest gerust, voorlichters en publieksmanagers: Zeeland 2050 dendert vrolijk door.

Hardnekkige provincialen

Enkele keerzijden van het concept: een beoogde grote bevolkingsgroei als echo van de oude Deltaboys-plannen met verdere verknoeiing van het landschap tot gevolg, gebrek aan werkelijke lokale inspraak en de typische afstand tussen bestuurlijke vergezichten en de financieel-economische en infrastructurele realiteit.

De pr-machine walst de burger echter unverfroren plat met genadeloze prietpraat. Van de website leren we dat het bij Zeeland 2050 gaat om ‘een verhaal van slimme groei, waarbij we dorpen en steden versterken en onze troefkaarten natuur, rust en ruimte beschermen en benutten. Wie zin heeft in de toekomst moet in Zeeland zijn.’ Wereldburgers aller landen, verenigt u en reis af naar de Scheldedelta!

Maar wat jammer toch dat die provincialen van de noordelijke en zuidelijke periferie zo hardnekkig blijken, zowel in Groningen als in Zeeland zelfs gesteund door hun vertegenwoordigers – en dat zie je ook niet elke dag. Het ‘definitieve’ kabinetsbesluit wacht. Waar zal het Rijk mee komen om de nogal eendrachtige volkswil te breken, een spreidingswet voor kerncentrales misschien?

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Na Groningen nu ook Zeeland tegen nieuwe kerncentrales. Tijd voor een nucleaire spreidingswet? verscheen eerst op Wynia's Week.

Opmerkelijk genoeg komt het voor de provincie Zeeland eveneens als een onaangename verrassing. In het noordoosten van het land willen ze geen nieuwe kerncentrales, en in het zuidwesten wel. Het zou voor de Groningse bestuurders ‘onbespreekbaar’ zijn, maar als ze toch ergens moeten komen zijn nieuwe kerncentrales wel een kip met gouden eieren voor de provincie.

Kip met gouden eieren

De Groningse tegenstand heeft te maken met de gasbevingen en het naastgelegen werelderfgoed Waddenzee. Ook zouden provincie en gemeentes een voorkeur hebben voor andere vormen van niet-fossiele energie in de Eemshaven, zoals waterstof. Dat is vreemd, want waterstof is helemaal geen energiebron. Het moet gemaakt worden in fabrieken.

Het kabinet-Schoof heeft eerder aangegeven geen nieuwe kerncentrales in de Eemshaven te willen bouwen, teneinde Groningen te ontzien na alle schade van de gaswinning. Toch kreeg de provincie eind vorig jaar bijna een half miljoen euro van Den Haag om onder meer kennis op te bouwen over kernenergie. Verschillende partijen wilden dat geld toen niet aannemen. Het is nog onduidelijk wat het kabinet-Jetten gaat doen met het huidige advies van Tennet.

Dat advies is met name gebaseerd op de bestaande infrastructuur van het elektriciteitsnet. Die is in Groningen al zeer uitgebreid, omdat daar veel windenergie van zee het land inkomt. Twee grote nieuwe kerncentrales van elk 1,6 gigawatt – ruim drie maal zo groot als Kerncentrale Borssele – zouden in die bestaande infrastructuur kunnen worden ingepast.

Bovendien zijn er in de Eemshaven veel grootverbruikers van elektriciteit, en dan is het gunstig om in de nabijheid ook veel elektriciteit op te wekken. In Zeeland en op de Rotterdamse Maasvlakte is de bestaande infrastructuur veel minder toereikend. Het advies van Tennet is dan ook logisch, zeker omdat we de komende tien jaar de grootste moeite zullen hebben om in het hele land snel genoeg netcapaciteit bij te bouwen.

Toekomstscenario sluit niet aan bij actuele trends

Tennet baseert zich in zijn advies op de zogenaamde Koersvaste Middenweg voor 2040, kortweg KM2040. Dit scenario is de verwachte koers van de energietransitie op basis van actuele trends. Het kenmerkt zich door een sterke groei van elektriciteitsverbruik, hernieuwbare energiebronnen en economie. Dat strookt echter niet met elkaar, want de actuele trends zijn juist tegengesteld aan die kenmerken. Het elektriciteitsverbruik schommelt al twintig jaar rond 120 miljard kilowattuur per jaar, en is sinds 2018 zelfs licht gedaald.

De groei van windenergie stagneerde vorig jaar vanwege onder meer mislukte aanbestedingen voor zeewindmolens en toenemende maatschappelijke weerstand tegen landwindmolens. De groei van particuliere zonnepanelen stagneert eveneens, vanwege afschaffing van de salderingsregeling en het overvolle stroomnet. De economie tenslotte blijkt mede vanwege de oorlogen in Oekraïne en het Midden-Oosten volatiel, en groeide sinds 2023 gemiddeld met maar 1,1 procent per jaar.

Klassiek politiek wensdenken

Die tegengestelde actuele trends worden voor KM2040 aangevuld met beleidsambities uit onder meer het Nationaal Plan Energiesysteem (NPE), beleidsnota’s en provinciale energievisies. Kennelijk gaan Kamer en kabinet ervan uit dat de oorzaken en gevolgen van stagnatie in elektriciteitsverbruik, windenergie en economie binnen enkele jaren met Nederlands beleid kunnen worden omgebogen naar sterke groei.

Dat ziet eruit als klassiek politiek wensdenken, zeker omdat de actuele trends in hoge mate internationaal worden bepaald. Daar hebben we vanuit Den Haag, de provincies en de Regionale Energie Strategieën (RES) bijzonder weinig invloed op.

Daarmee wordt het op zichzelf logische advies van Tennet voor de Gronings Eemshaven minder eenduidig. Als elektriciteitsverbruik, hernieuwbare energie en economie in de komende veertien jaar minder snel groeien dan KM2040 veronderstelt, dan wordt bijvoorbeeld Zeeland wellicht toch een geschikte locatie voor grote nieuwe kerncentrales.

De verantwoordelijke staatssecretaris van Klimaat en Groene Groei Jo-Annes de Bat zou dat in elk geval graag zien. Hij is een Zeeuw, en heeft zich eerder als gedeputeerde sterk gemaakt voor nieuwe kerncentrales in zijn provincie.

Structurele hoogwaardige werkgelegenheid, innovatie en onderzoek

De Groningse bestuurders die nu zo uitgesproken tegen kerncentrales zijn kunnen zich in een uitgebreid werkbezoek terdege laten voorlichten door lokale bestuurders, werknemers en burgers in en om Kerncentrale Borssele. Zo’n kerncentrale heeft veel minder invloed op mens en milieu dan de 700 grote landwindmolens en de kolen- en biomassa gestookte Eemscentrale in Groningen.

Twee grote nieuwe kerncentrales zouden bovendien structurele hoogwaardige werkgelegenheid creëren tot eind van deze eeuw. Ze zouden ook veel onderzoek en innovatie stimuleren in mbo, hbo, universiteit en bedrijfsleven. Dat zou heel Noord-Nederland deelgenoot maken van het Nederlandse koploperschap in verrijkt uranium, medische isotopen en kernfysica.

Het onverwachte advies van Tennet voor de Groningse Eemshaven was vorige week uitgebreid in het nieuws. Het radioprogramma 1Vandaag liet direct minutenlang een Groningse burger aan het woord, die gaandeweg een uitgesproken tegenstander en activist tegen kernenergie in het algemeen bleek te zijn. Daar ging het advies van Tennet echter helemaal niet over.

Het is geen nieuws dat het kabinet nieuwe kerncentrales wil, dat staat gewoon in het regeerakkoord. Het is nieuws dat die nieuwe kerncentrales misschien in de provincie Groningen zouden komen. Het voegt weinig toe om daarover uitgebreid een Groningse burger aan het woord te laten die categorisch tegen kernenergie op welke locatie dan ook is.

Gronings verzet blijkt aanleiding voor lobby tegen kernenergie

Het zou veel informatiever zijn geweest om Groningers en ook Zeeuwen aan het woord te laten die neutraal of welwillend tegenover kernenergie in het algemeen staan. Als die vervolgens uitleggen waarom ze in hun provincie juist niet of juist wel nieuwe kerncentrales willen hebben worden staatssecretaris de Bat, Tennet en wij allen daar wijzer van.

In plaats daarvan bleef het bij 1Vandaag en ook in De Volkskrant bij een politiek en journalistiek achterhaalde discussie over de wenselijkheid van nieuwe kerncentrales in het algemeen. Het is vanzelfsprekend ieders goed recht om daartegen te zijn en over te berichten, maar dat is nogmaals niet de kwestie die nu voorligt.

Staatssecretaris De Bat van Klimaat en Groene Groei heeft de Tweede Kamer inmiddels laten weten dat de Groningse Eemshaven en het Zeeuwse Terneuzen nu als voorkeurslocaties worden aangemerkt. Het kabinet gaat naar verwachting later dit jaar een definitieve keuze maken. De tegenstanders van kernenergie blijven zich begrijpelijkerwijs roeren, maar kunnen in Duitsland en Frankrijk met eigen ogen zien wat het verschil is tussen wel of geen kerncentrales.

In Frankrijk wekken 56 kernreactoren op 18 verschillende locaties momenteel continu 30 tot 40 gigawatt elektriciteit op. In Duitsland wekken ruim dertigduizend windmolens en 400 miljoen zonnepanelen nu afwisselend 1 tot 70 gigawatt elektriciteit op. Zonder deze confronterende getallen kunnen we ons niet bevrijden uit het huidige wensdenken.

Frankrijk en Duitsland illustreren het verschil tussen wel en geen kerncentrales

Het gemiddelde landelijke verbruik in beide landen schommelt momenteel per dag en nacht tussen 35 en 45 gigawatt. De Franse kerncentrales voorzien daar voortdurend vrijwel volledig in. De Duitse windmolens en zonnepanelen voorzien daar helemaal niet in.

De enorme dagelijkse stroomoverschotten van met name zonnepanelen exporteert Duitsland nu op grote schaal naar een dozijn omringende landen. De nachtelijke stroomtekorten worden op vergelijkbare schaal aangevuld met binnenlandse fossiele centrales en geïmporteerde stroom uit omringende landen.

De nachtelijke import naar Duitsland komt met name uit de buurlanden Frankrijk, Nederland en Denemarken. Dat kan alleen doordat die landen over voldoende stabiele opwekcapaciteit uit kernenergie, aardgas, steenkool en biomassa beschikken. Duitsland heeft sinds 2023 geen enkele kerncentrale meer en stookt daarom steeds meer bruinkool.

Nederland wil uiterlijk in 2030 drie bestaande kolencentrales sluiten, en heeft dan nog lang geen nieuwe kerncentrales. De recente waarschuwing van Tennet dat we mogelijk al in 2028 met stroomtekorten zullen kampen is dus urgent, temeer daar Nederland en Duitsland op dezelfde uren en dagen afwisselend enorme stroomoverschotten en -tekorten zullen gaan krijgen.

Die kunnen wij en onze oosterburen niet op uur- en dagbasis gelijktijdig blijven opvangen met in- en export van elektriciteit. We kunnen ze ook niet opvangen met waterstof, want dat komt om technische en economische redenen niet goed van de grond.

Niet wensdenken maar doorpakken

Het is zaak dat het kabinet kordaat gaat doorpakken, conform het regeerakkoord getiteld Aan de slag. Het is zaak dat staatssecretaris Jo-Annes de Bat en minister Stientje van Veldhoven van Klimaat en Groene Groei vlot beslissen waar de twee nieuwe kerncentrales gaan komen, en alles op alles zetten om ze voor 2035 te realiseren. In Zuid-Korea kunnen ze zien hoe je binnen tien jaar meerdere grote kerncentrales bouwt voor 5 miljard euro per stuk. Meer tijd en geld zouden niet nodig moeten zijn om betaalbare en betrouwbare CO₂-vrije elektriciteit als eerste levensbehoefte te blijven garanderen voor de huidige en de volgende generatie.

Wynia’s Week heeft een naam op te houden als kritisch en constructief podium voor deskundige auteurs op het vlak van klimaat en energie. Steunt u deze onafhankelijke berichtgeving? Hartelijk dank!

Het bericht Kabinet-Jetten moet nu niet langer aarzelen met de bouw van twee nieuwe kerncentrales verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar de middelmatige knoeier, de feitenresistente ideoloog, de ruggengraatloze wegkijker, de brave tassendrager die volgens de partijleider aan een fraai postje toe is – die stromen na een paar roemloze maanden of jaren in de schijnwerpers af naar de luwte, die mogen zonder dat er een haan naar kraait verder hun tijd uitzitten als burgemeester of commisaris van het een of ander.

Toch zou het goed zijn om over falende politici vaker de balans op te maken: wat heeft hun contraproductieve beleid Nederland gekost? De feitenresistente ideologen richten verreweg de meeste schade aan, en in deze categorie heeft geen naoorlogs politicus Nederland meer schade berokkend dan Diederik Samsom.

Blijf politicus los zien van de persoon

Toen hij en ik allebei nog in Leiden woonden, zag ik hem wel eens langsrijden op weg naar het station. Niet in een geblindeerde auto met drie bodyguards erbij, maar gewoon op de fiets, met een peuter in een stoeltje aan het stuur.

Voor alle duidelijkheid: hoezeer ik het ook met Samsom oneens ben, en ongeacht de hekel die ik heb aan zijn ideologische gedram over kernenergie, heb ik nooit de geringste neiging gehad om zo iemand van zijn fiets te trekken, ook zonder kind niet. We moeten de politicus wel los blijven zien van de persoon, iets wat in het geval van Pim Fortuyn gruwelijk mis gegaan is.

Samsom heeft als PvdA-politicus aan de basis van de PAS-regeling gestaan, het gecompliceerde systeem van geitenpaadjes om, zo dacht hij, het stikstofprobleem langs de Raad van State te loodsen. Nadat de Raad van State daar zijn banvloek over uitsprak, is het in Nederland van kwaad tot erger gegaan met de stikstofwaanzin.

De schade door de stikstofwaanzin is gigantisch, maar slechts gedeeltelijk in geld uit te drukken. De 25 miljard euro – of hoeveel het uiteindelijk ook wordt – die expliciet in de begroting staat om de landbouwsector te slopen is niet meer dan een beginnetje. Daardoor zullen de voedselproductie en landbouwexport structureel afnemen, met elk jaar miljarden aan gederfde winst, gederfde belastinginkomsten, een verslechterde handelsbalans en hogere voedselprijzen. Hoeveel jaar vooruit mogen we dat redelijkerwijs aan het geknoei van Samsom toerekenen? 30 jaar? 50 jaar?

Strijd tegen kernenergie

Daar komt nog bij de vooral immateriële schade van de verergering van het woningtekort door het stikstofslot, en het ontnemen van elk agrarisch beroepsperspectief binnen de EU aan duizenden boerenfamilies en hun kinderen. Hoe zetten we dat allemaal op de factuur? Er is eigenlijk geen beginnen aan, dus daar ga ik deze keer aan voorbij.

Op het politieke strafblad van Samsom staat een ander wapenfeit waar we wel een zinnige berekening op los kunnen laten: zijn strijd tegen kernenergie, die het fundament van zijn politieke carrière vormt. Dat begon al toen hij nog student aan de TU Delft was, als actievoerder van Greenpeace, daarna als PvdA-prominent, als kabinetschef van Frans Timmermans met zijn Green Deal voor de EU, en nu weer als president-commissaris van de Gasunie.

In die laatste functie heeft hij weliswaar niet direct iets met kernenergie te maken, maar hij fungeert daar als aanjager van de groene waterstof-economie. Het hele bestaansrecht daarvan is dat die, volgens Samsom, in combinatie met de wiebelstroom uit windmolens en zonnepanelen, kernenergie overbodig maakt. Nu al worden pilot-projecten voor groene waterstof stopgezet wegens uit de hand lopende kosten, en ik geef u op een briefje: groene waterstof om stroom te produceren als het niet waait en de zon niet schijnt is een fiasco, economische zelfmoord.

Episch falen van de hele Nederlandse politiek

Als Nederland rond de eeuwwisseling kerncentrales was gaan bouwen, hadden we nu een elektriciteitsvoorziening gehad met 70 à 80 procent kernstroom, zonder netcongestie, zonder windmolenparken die de rest van deze eeuw op subsidie moeten draaien, zonder Stekker op Zee die een slordige 100 miljard euro kost, en die niet de energie-intensieve industrie het land uit jaagt.

Natuurlijk is het discutabel om slechts één persoon de schuld te geven van dit epische falen. De hele Nederlandse politiek heeft dat laten gebeuren, en het was niet eens een puur linkse hobby: vlak ook niet uit wat VVD-er Ed Nijpels als kwartiermaker van de ‘hernieuwbare’ energietransitie hieraan heeft bijgedragen, met zijn Klimaattafels waar iedereen mocht aanschuiven, als je maar niets met kernenergie te maken had.

Niettemin is Samsom onbetwist de grote roerganger van de anti-nucleaire energiepolitiek van de laatste dertig jaar. Zonder zijn door Greenpeace gedicteerde houdgreep op het publieke en politieke discours was een koerswijziging nog mogelijk geweest. In het geval van Nijpels geldt ‘never ascribe to malice what can adequately be explained by stupidity‘, maar Samsom, als tweevoudig winnaar van de Nationale IQ-test, heeft dat excuus niet. Samsoms malice (slechtheid) is zijn diepe behoefte om zich ideologisch in te graven, en dan gebruikt hij vanuit die loopgraaf zijn intelligentie en dossierkennis om iedereen met een andere visie onder vuur te nemen.

Dat is in de Nederlandse politiek zeer effectief gebleken, en ook toen hij de Raspoetin van Timmermans was. Maar in Brussel was het snel gedaan met zijn invloed toen Timmermans wegging, en nu omarmt de EU kernenergie weer als deel van de oplossing voor de energiecrisis.

Wat had keuze voor kernenergie opgeleverd?

Maar goed, hoe gaan we dat allemaal op de politieke factuur aan Samsom zetten? Het is uiteraard zeer ingewikkeld om een economisch ‘als-dan’ scenario door te rekenen als Nederland, bijvoorbeeld onder premier Balkenende in 2003, resoluut voor kernenergie gekozen had.

Gelukkig bestaat er een zeer reëel gidsland, namelijk Frankrijk, dat in de jaren zeventig resoluut voor kernenergie koos, en binnen 15 jaar op 70 procent kernstroom zat. Frankrijks 57, merendeels bijna een halve eeuw oude, kernreactoren houden nu het complete stroomnet van West-Europa overeind als zon en wind weinig tot niets leveren – wat met grote onregelmaat gebeurt.

Stel dat Balkenende visie getoond had, dan had Nederland vanaf 2015 ook voor 70 procent kernstroom gehad. Ik heb Grok een scenariootje laten doorrekenen wat dat voor Nederland had betekend, met behoud van de feitelijke ontwikkeling van zon- en wind-stroom. Dan was de elektriciteitsproductie nu al vrijwel volledig fossiel-vrij geweest (in plaats van in 2040, wat nu het officiële doel is), en hadden we sinds 2015 ongeveer 200 miljoen ton CO2-uitstoot bespaard. Daar komt dan voorlopig nog elk jaar 20 miljoen ton CO2-besparing bij. En daar is het Samsom allemaal om te doen, zegt hij: de CO2-uitstoot omlaag brengen.

Historische schuld

Aan CO2-uitstoot hangt in het EU ETS-systeem een prijskaartje, en dat schommelt momenteel rond de 80 euro per ton. Dus alleen al die niet-vermeden uitstoot kost Nederland nu jaarlijks 1,6 miljard euro, maar die prijs per ton zal in de toekomst sterk gaan stijgen, naarmate de EU meer gratis uitstootrechten inneemt.

Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) rekent met een klimaatschade van 174 euro per ton CO2, en dan komt de historische schuld op Samsoms factuur uit op 34,8 miljard euro, waar vanaf nu nog ieder jaar minstens 3,48 miljard euro bij komt.

Over wat het bouwen van een stuk of tien grote kerncentrales vanaf 2003 gekost had kun je eindeloos twisten (waarschijnlijk minder dan wat de Stekker op Zee kost, alleen maar om al die windstroom aan land te krijgen, maar we zijn de beroerdste niet, dus dat strepen we tegen elkaar weg) maar uiteindelijk komen de kosten van het hele systeem tot uitdrukking in de kostprijs per kilowattuur.

De kale kostprijs ligt in Frankrijk zo’n 2 eurocent per kilowattuur lager dan hier, dankzij de goedkope kernstroom. Bij een jaarverbruik in Nederland van 120 terawattuur kost dat de burger 2,4 miljard euro per jaar. Hoewel stroom in Nederland vooral duur is door belastingen, wat gewoon een keuze van de overheid is, maken ook de hoge netbeheerkosten stroom duur, en dat is weer grotendeels te wijten aan de netverstorende wiebelstroom uit zon en wind.

Een gemiddelde consument betaalt in Frankrijk zo’n 6 cent per kilowattuur, in Nederland 18 cent per kilowattuur, wat alle Nederlandse consumenten gezamenlijk nog eens zo’n 3 miljard euro per jaar kost. Daar plakt de overheid tegenwoordig dan wel weer subsidie voor de burger met de kleine beurs tegenaan, maar het verlies voor de Nederlandse economie is er gewoon.

Wanbeleid werkt door op hele economie

Dit zijn maar een paar voorbeelden van posten die je op de politieke faalfactuur van Diederik Samsom kunt zetten. Dat houdt nog helemaal geen rekening met hoe zulk wanbeleid doorwerkt op de economie als geheel. Bij het krankzinnige stikstofbeleid is het evident dat de landbouwsector daar een enorme tol voor gaat betalen. De netcongestie die er niet zou zijn als we voor 70 procent op kernstroom draaiden, en die volgens Tennet zeker nog tot 2035 gaat duren, heeft enorme repercussies voor allerlei bedrijfstakken en de aantrekkelijkheid van Nederland voor buitenlandse bedrijven. Uitrekenen wat dat kost, tot 2035, laat ik graag aan het PBL over.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Geen naoorlogs politicus heeft Nederland meer schade berokkend dan Diederik Samsom verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar het alternatief dat nog steeds als een serieuze optie de ronde doet in de politiek is de Smal Modular Reactor (SMR).

Een SMR is in wezen een gewone kerncentrale, zoals er momenteel op de wereld honderden in bedrijf zijn – waaronder meer dan honderd alleen al in de EU – maar dan kleiner. Moderne kerncentrales leveren per reactor een vermogen van 1600 of 1200 megawatt (1,6 of 1,2 gigawatt), tegen een SMR een paar honderd megawatt. Rolls Royce wil nu de markt op met een SMR die 470 megawatt levert, nauwelijks minder dan onze middelgrote kerncentrale in Borssele (485 megawatt).

Emotionele aantrekkingskracht

De SMR heeft een alleen emotioneel te begrijpen aantrekkingskracht op politici. ‘Klein’ en ‘modulair’, dat klinkt veilig, makkelijk en modern, alsof je een Ikea-meubel aanschaft, dus heel wat beter te verkopen aan het volk dan zo’n ouderwetse, nucleaire moloch van het genre Tsjernobyl of Fukushima. Dieper gaat deze liefde van veel politici en bestuurders voor SMR’s niet, vrees ik. Laatst klopte CDA-leider Henri Bontenbal zich nog op de borst dat zijn partij ‘al in 2022’ een actieplan voor de ontwikkeling van SMR’s gepresenteerd heeft. Dat was na twintig jaar passiviteit en obstructie tegen het uitbreiden van nucleaire energie in Nederland, terwijl je ook toen echt geen bijbelse profetische gaven nodig had om te voorzien dat we dit nodig gingen hebben.

Ik hang die kalverliefde voor SMR’s met name op aan CDA-leider Bontenbal, omdat die qua opleiding fysicus is en als adviseur in de duurzame energiesector gewerkt heeft. Die zou je toch enig verstand van zaken willen toeschrijven.

De realiteit is dat er weliswaar nog geen enkele SMR is opgeleverd, maar vast staat al wel, dat de kostprijs per aan het net geleverde kilowattuur hoger zal zijn dan die van een grote kerncentrale. Dat is niet verrassend: schaalvergroting levert bijna altijd efficiencywinst op. Zo zijn kleine windmolens qua elektriciteitsopbrengst inferieur aan grote windmolens – daarom zijn die de afgelopen decennia steeds groter geworden.

Ook bij kernreactoren is dat nogal wiedes, om diverse redenen. Bijvoorbeeld: een van de duurste onderdelen van zo’n reactor is de RPV (reactor pressure vessel) een stalen vat met een wanddikte van 10 tot 15 centimeter, waar de eigenlijke reactorkern met de uranium splijtstofstaven in ondergedompeld is, in water onder hoge druk.

De nucleaire energieproductie is evenredig met het volume van die reactorkern, dus ook ongeveer met het volume van dat vat. Een brugklasser kan dan uitrekenen, dat als je, zeg, 1410 megawatt elektriciteit wilt opwekken, het veel meer staal kost om drie RPV’s te maken die elk 470 megawatt leveren, dan één RPV met een drie keer zo groot volume die in z’n eentje 3×470 = 1410 megawatt levert. Immers, drie kleine RPV’s hebben samen veel meer vierkante meters stalen wand dan één grote. En het gaat niet eens primair om de kosten van het materiaal, maar zo’n vat moet met uiterste precisie en allerlei veiligheidscontroles in elkaar gelast worden, en drie RPV’s bevatten samen veel meer meters lasnaad dan één grote RPV.

Dat schaalvoordeel werkt op allerlei gebieden door. Drie kleine koelwatercircuits hebben samen meer meters pijpleiding, lasnaden, koppelingen, afsluiters en wat dies meer zij dan één grote met wat dikkere leidingen.

Onoverkomelijk schaalnadeel

Dat is dan nog maar het puur technische schaalvoordeel van een groter reactorvat. Om die reactor heen hangen uiteraard allerlei systemen om met de geproduceerde stoom onder hoge druk daadwerkelijk elektriciteit te produceren. Drie kleine stoomturbines zijn samen duurder dan één grote, maar hebben wel een lager rendement, net als bij die windmolens. Het verhaal wordt eentonig: allerlei elektrische systemen in zo’n SMR hebben een back-up dieselgenerator nodig voor als de stroom uitvalt. Drie back-up generatoren kosten meer dan één wat grotere.

En wat dacht u van de buitenste containment, de circa een meter dikke koepel van staal en beton rond elke moderne kerncentrale? Die is zo dik om, bijvoorbeeld, de inslag van een groot vliegtuig te weerstaan. De grootte van zo’n koepel ‘schaalt’ nauwelijks met het aantal geleverde megawatts, dus ook op dat onderdeel is klein en modulair veel duurder dan groot.

Dat zou je wellicht allemaal nog af kunnen wegen tegen de voordelen, ware het niet dat we in Nederland een onoverkomelijk schaalnadeel van ‘klein en modulair’ hebben opgetuigd: de vergunningsverlening. Elk groot project is in dit land een bureaucratische nachtmerrie in slow motion, maar voor alles wat met nucleair te maken heeft is dat nog veel erger.

Voor SMR’s wordt geschermd – eerst zien, dan geloven – met een bouwtijd van slechts twee jaar, maar dat is vrijwel irrelevant gezien de tijd die nodig is om alle inspraak- bezwaar- certificerings- en vergunningsprocedures te doorlopen. Waarom denken Bontenbal en anderen dat dit voor een SMR van Rolls Royce (470 megawatt) veel sneller zal gaan dan voor de kerncentrale Borssele (485 megawatt)? Laka, Wise, Greenpeace en Johan Vollenbroek staan al in de startblokken om dat traject maximaal te gaan vertragen en frustreren.

In het kabinet-Rutte IV had klimaatminister Jetten zeven jaar ingepland voor alle inspraak- en bezwaarprocedures tegen de voorgenomen tweede kerncentrale in Borssele. Al die tijd gebeurt er concreet dus niets. Duur en kosten van dat hele circus zijn voor een SMR hetzelfde als voor een grote kerncentrale. Je hoort dan soms zeggen: SMR’s zijn ‘modulair’, dus als je vergunning hebt voor één SMR, dan kan je zonder opnieuw dat hele traject te doorlopen identieke SMR’s bijplaatsen.

Hoe naïef. Zelfs als twee SMR’s volkomen identiek zijn, staan ze niet op exact dezelfde locatie, dus op z’n minst de hele procedure voor een natuurvergunning – met berekening van de stikstofdepositie in Aerius – zal opnieuw doorlopen moeten worden. Ook dat is dus onderworpen aan het hele vergunningencircus.

Veelkoppig monster

Het kabinet-Rutte IV wees met pijn en moeite twee locaties aan de kust aan waar nieuwe kerncentrales zouden kunnen komen: Borssele en de Tweede Maasvlakte. Opnieuw de vraag aan Bontenbal en geestverwanten: hoe denken jullie dan locaties voor tien of twintig SMR’s door het hele land te vinden? Of een locatie binnen de huidige regelgeving geschikt is voor een kerncentrale hangt – afgezien van de koelwaterbehoefte – niet af van hoeveel megawatts die centrale opwekt.

Zelfs als er letterlijk niets verandert aan een bestaande situatie, duikt het veelkoppige monster van de vergunningsverlening op. Kerncentrale Borssele staat al 53 jaar stroom te leveren zonder één enkel ongeluk of enige schadelijke invloed op natuur en omgeving. Echter, de huidige vergunning loopt af in 2033. Technisch staat buiten kijf dat Borssele daarna nog zeker tien jaar door kan. Maar alleen om die kerncentrale in 2033 gewoon door te laten draaien, eiste Rob Jetten dat de complete MER (Milieu Effect Reportage) voor Borssele overnieuw gedaan werd; een goudmijn voor consultancies en goed voor jaren inspraak- bezwaar- en proceduregedoe.

Wat betreft SMR’s verschil ik dus nogal van inzicht met mijn collega op deze site, Eduard Bomhoff, die in september vorig jaar een lans brak voor een SMR in elke provincie. Toegegeven, 12 SMR’s met in totaal een vermogen van 5,6 gigawatt zou altijd nog beter zijn dan de luchtfietserij van de ‘hernieuwbare’ energietransitie, waarin de Noordzee volgestouwd wordt met 70 gigawatt aan windmolens en op land ook nog 40 gigawatt elektrolysecapaciteit nodig is om de groene waterstof te produceren die de gigantische pieken en dalen in die windstroomproductie op moet vangen. Dat is een ontstellend dure, energieverspillende en omslachtige manier om per se geen kernenergie in te zetten voor een betrouwbare elektriciteitsvoorziening.

Maar al het heil dat men verwacht van een dozijn SMR’s, kan ook geleverd worden door vier grote kerncentrales (bijvoorbeeld van het type EPR), tegen een lagere prijs. Het struikelblok voor beide varianten is de verstikkende regeldruk in Nederland. Het argument dat meer, maar kleinere kerncentrales beter zijn dan een paar grote vanwege de netcongestie is een misvatting: kernenergie maakt sowieso grote aantallen windmolens en zonnepanelen overbodig, en die zijn de oorzaak van de netcongestie. Voordat we – bij vlagen – een groot deel van onze elektriciteit met wind en zon opwekten, was het inpassen van grote kolencentrales in het net geen enkel probleem en was van netcongestie geen sprake.

Praktijkvoorbeeld Frankrijk

Als je wilt weten wat voor ons land in de praktijk gaat werken, kijk dan naar een land waar het al lang in de praktijk werkt: Frankrijk. Tientallen grote kerncentrales wekken daar al decennia 70 à 80 procent van alle elektriciteit op. Netcongestie is daar geen issue. Frankrijk heeft recent besloten om haar nucleaire opwekking verder uit te breiden. Kiezen zij ervoor om dat te doen met tientallen SMR’s? Nee, in eerste instantie met zes EPR’s, die in 2038 klaar moeten zijn, en aansluitend waarschijnlijk nog acht EPR’s. De echte ervaringsdeskundigen weten, dat SMR’s een oplossing zijn op zoek naar een probleem.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Waarom in hemelsnaam kleine kerncentrales bouwen, als grote net zo veilig en veel rendabeler zijn? verscheen eerst op Wynia's Week.

Geen tijd voor tegenwerkende GroenLinks-ambtenaren, maar beloven dat als een reactor van Électricité de France (EDF), de grootste exploitant van kerncentrales in Europa, veilig genoeg is voor Frankrijk, dan ook veilig genoeg is voor ons. En dan vervolgens voor een fotomoment met de dienstauto naar Opmeer in Noord-Holland, om daar het plan voor een Small Modular Reactor (SMR) te steunen. Opnieuw is obstructie van linkse ambtenaren nergens voor nodig, want SMR’s zijn goedgekeurd voor het Darlington-project in Ontario (Canada) en zullen daar in 2030 starten. Dan zijn ze dus ook geschikt voor ons.

Daarna over de Afsluitdijk door naar Groningen voor foto’s met bewoners van beschadigde huizen. Een aantal gasputten moet nu echt weer open. We kunnen nieuwe schade voorkomen en oude schade royaal vergoeden. Dan in het regeringsvliegtuig terug naar Schiphol voor een foto met een vliegtuig van KLM en de belofte om Schiphol minder zwaar te belasten. Want de KLM kan onmogelijk blijven concurreren met Emirates wanneer de brandstof bij ons een veelvoud kost.

Dankbare mkb’ers

Vervolgens snel naar Utrecht, Groningen, Nijmegen en elders waar de gemeenteraad heeft doorgedrukt dat mkb’ers met bedrijfswagens op diesel weg moeten uit de binnenstad. Overal foto’s van het stralende gebit van Rob Jetten omringd door dankbare mkb’ers omdat hij belooft om zo’n verbod op diesel in de binnenstad wettelijk onmogelijk te maken. Jettens ‘ik heb er heel veel zin in’ moet niet alleen gelden voor een makkelijk fotomoment in Brussel, maar ook voor lastige gesprekken in Groningen en in al die universiteitssteden waar zijn D66 heeft meegestemd met GroenLinks om het mkb te weren uit de binnenstad.

Als de oorlog in Iran langer duurt, worden de rekeningen voor gas, elektriciteit en benzine moeilijk betaalbaar voor de mensen met lagere inkomens. De Kamer zal zeker – net als in 2022 – willen helpen. Dat is goed en nuttig, maar zelfs wanneer dat financieel rondkomt en Jetten al zijn fotomomenten met succes afwerkt, is dat niet meer dan een noodverband.

De diepere economische kwaal waar Nederland aan lijdt, moet dan nog worden verholpen: een verlies aan creativiteit en dynamiek. Ik ben net terug van een reis naar Japan en heb gesproken met Azië-specialisten. Hun bezorgdheid over Europa gaat niet over financieringstekorten en staatsschuld, maar over een gebrek aan creativiteit en durf in het bedrijfsleven en bij de overheid.

Bij ons in Nederland is het voor de grote bedrijven moeilijk om dynamisch te ondernemen want ze moeten concurreren met landen waar energie heel veel goedkoper is en de overheid in feite al lang is afgestapt van de onrealistische en geldverslindende ‘netto nul’-eis. En dan heeft de bouw bij ons nog de handicap van ons wereldwijd unieke en schadelijke stikstofbeleid.

Mijn collega-economen verklaren het gebrek aan dynamiek in Europa deels uit de regels voor loondoorbetaling bij ziekte en uit de blokkerende macht van de vakbonden wanneer bedrijven moeten krimpen. Alle Nederlandse bedrijven hebben te maken met onze twee jaar loondoorbetaling bij ziekte. In Singapore, Korea en Japan is die doorbetaling maximaal twee maanden.

JA21 en BBB willen de doorbetaling van loon bij ziekte niet meer, zoals nu, twee jaar bij de werkgever houden, maar die periode inkorten. Dan kunnen kleinere werkgevers makkelijker besluiten om oudere sollicitanten aan te nemen, en is het ook waarschijnlijk dat werknemers bij ziekte sneller op zoek gaan naar mogelijk geschikter ander werk. Het CPB laat al zulke positieve effecten buiten de berekening, en noteert alleen dat de overheid dan duurder uit is, bijvoorbeeld omdat er eerder keuringen moeten plaatsvinden.

Werkende ouderen

Wat direct opvalt in Japan en ook in Singapore, is hoe veel ouderen werken (in Japan 25 procent van de 65-plussers). Deels is dat de cultuur in Oost-Azië, maar wat natuurlijk helpt, is dat de overheid de loonbetaling overneemt wanneer zo’n oudere collega langer afwezig is door ziekte. In Amsterdam kun je in de horeca beter direct in het Engels bestellen; in Osaka en Kyoto blijft het ‘arigato gozaimasu’ (‘hartelijk dank’), want daar werken overal Japanse zestigers als kok en ober.

Singapore, Korea en Japan gaan ook beter dan Europa om met de vergrijzing en de toenemende kosten van de zorg. Alle drie landen liggen mijlen voor op Nederland in het gebruik van robots, in de industrie maar ook in de zorgsector (Singapore 200 procent meer robots, Korea 350 procent meer en Japan 60 procent meer). Ziekenhuizen maken ook breed gebruik van spraak-software. In Singapore maakt AI automatisch samenvattingen van de dokter-patiënt gesprekken.

In Nederland daarentegen moet AI-software voor dokters en verpleegkundigen buiten pathologie en radiologie (sectoren waar de specialist veel solo werkt en dus makkelijk kan dicteren) nog bijna beginnen. En nu zegt premier Jetten in de regeringsverklaring dat we met de zorgkosten ‘een pas op de plaats moeten maken’. Een vergrijzende bevolking, nieuwe dure medicijnen tegen kanker, en dan toch een ‘pas op de plaats’, hoewel dat betekent minder geld per patiënt.

Anders maar snel verkiezingen

Laat Jetten liever een overtuigende foto maken in doktersjas met een patiënt en tussen hen in een nieuwe microfoon uitgerust met AI-transcriptie. Geef alle dokters en verpleegkundigen zo’n apparaat. Fijner voor de patiënt wanneer dokters in gesprek kunnen blijven en niet steeds naar een scherm hoeven te turen om met twee vingers het volgende zinnetje in te typen. En per ziekenhuismedewerker anderhalf tot twee uur meer per dag voor de patiënt. Dat is maar één voorbeeld van innovatie die in Singapore, Korea en Japan allang onderweg is en hier even urgent is, maar hapert.

Als we elke dag worden getrakteerd op een nieuwe foto van onze minister-president, dan – ‘other things equal’ – liever een die lacht. Maar als Jetten niets waar kan maken, dan maar liever snel nieuwe verkiezingen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Er liggen volop kansen voor onze fotogenieke premier. Maar dan moet hij ze wel benutten verscheen eerst op Wynia's Week.

In feite is er helemaal geen energiebeleid; ze heeft een aantal dossiers onder haar hoede, met titels als ‘wind op zee’, ‘zonnepanelen’, ‘biomassa’, ‘waterstof’, en helemaal achteraan ‘kernenergie’. Ik heb haar nooit kunnen betrappen op enig besef dat al die onderwerpen binnen een echt energiebeleid communicerende vaten zijn.

Garantiesubsidie voor exploitanten

Onlangs zat Hermans bij WNL om uit te leggen dat ze nu toch weer vier miljard euro subsidie gaat geven aan een nieuw te bouwen windpark op zee, IJmuiden Ver Gamma A. ‘Want anders valt de hele sector stil’. Op de tender van vorig jaar, oktober 2025, voor windpark Nederwiek 1-A zijn namelijk nul biedingen gekomen: geen enkel bedrijf wilde die windmolens onder die voorwaarden bouwen en exploiteren. Dit ondanks dat ze, net als alle windmolenbouwers, de peperdure hoogspanningsleidingen naar de kust en de transformatorstations op zee en op land cadeau krijgen van staatsbedrijf Tennet.

Dus komt er nu weer een regeling die de exploitanten van die windmolens een garantiesubsidie met een strike price van rond de 100 euro per geproduceerde MWh (megawattuur) stroom geeft. Dat wil zeggen: zodra de momentane marktprijs van stroom onder deze 100 euro zakt, past de overheid de komende twintig jaar het verschil bij.

Blijkbaar verwachten de bouwers van windparken dat ze die ‘spotgoedkope’ (famous last words van Frans Timmermans) windstroom van de Noordzee niet voor minder dan €100/MWh kunnen produceren, wat ruim twee keer zo duur is als de stroom uit, bijvoorbeeld, de kerncentrale Borssele die wel direct aan het hoogspanningsnet op land levert.

In de media klonk de kritiek dat Hermans hier de sunk cost fallacy beging: ‘We hebben nu al zo veel in wind op zee geïnvesteerd, dat we nu moeten doorpakken, anders is dat allemaal weggegooid geld’. Maar Hermans heeft zelfs dat excuus niet, want de windparken die al gebouwd zijn, draaien gewoon door, daar heeft haar subsidie voor nieuwe windparken geen invloed op. Het enige wat stilvalt, of beter gezegd instort, als Hermans die subsidie niet geeft, is de illusie van de ‘hernieuwbare’ energietransitie.

Een van de dogma’s van die ‘hernieuwbare’ energietransitie is dat wind op zee verreweg de belangrijkste energiebron moet worden, en vanaf 2050 het leeuwendeel van de Nederlandse stroom moet gaan leveren. Dat is anderhalf à twee keer zoveel stroom als we nu verbruiken, omdat de hele samenleving dan geëlektrificeerd is en we niet of nauwelijks nog fossiele brandstoffen inzetten.

Wind op zee wordt niet alleen gepromoot in Nederland, maar breed in Europa. Zoals u hier in Wynia’s Week heeft kunnen lezen, schoof Hermans deze week in Hamburg aan bij de Europese Noordzeetop, waar door negen landen afspraken werden gemaakt over jaarlijks 15 gigawatt aan wind op zee bijbouwen, totdat in 2050 het opgesteld vermogen 300 gigawatt is. Ter vergelijking: Nederland verbruikt momenteel op piekmomenten zo’n 20 gigawatt.

Flinke korrel zeezout

Jettens ambitie in het kabinet-Rutte IV voor het Nederlandse deel van de Noordzee was maar liefst 70 gigawatt in 2050. Onder Hermans is dat bijgesteld tot minimaal 30 gigawatt in 2040 en daarna maar zien hoe het verder gaat. Gezien de omvang van deze bijstelling moeten we ook dat getal van 30 met een flinke korrel zeezout nemen. En wat dan nog? Dit is het tijdperk van D66, dus getallen, dat zijn maar metaforen.

Voor de potentiële rol van wind op zee in onze energievoorziening had Hermans twee factoren van cruciaal belang moet wegen.

Ten eerste natuurlijk de bouwkosten van die windmolens en de hele infrastructuur daar omheen (de ‘stekker op zee’, dat wil zeggen hoogspanningskabels op de zeebodem, en grote transformatorstations op land en op zee). Die kosten zijn de afgelopen jaren sterk gestegen, en die stijging zal doorzetten. Al onder Jetten werd tussen neus en lippen door gemeld dat de stekker op zee tot 2050 niet de begrote 40, maar 90 miljard euro ging kosten.

Ten tweede de daadwerkelijke stroomproductie van die windmolens. Inmiddels weet zelfs het brede publiek dat een windpark van ‘1 gigawatt’ op geen stukken na continu een gigawatt stroom levert. Dat is alleen zo als het hard genoeg waait, maar gemiddeld over een jaar is het voor windmolens op zee – volgens de prognoses van Jetten en Hermans – 0,53 gigawatt. De zogeheten capaciteitsfactor van wind op zee is daarom in die prognoses 53 procent.

Recent onderzoek van onder meer de TU Delft heeft echter uitgewezen dat die capaciteitsfactor veel te optimistisch is, omdat onvoldoende rekening is gehouden met de mate waarin die windmolens op de overvolle Noordzee elkaars wind wegvangen. Zij komen voor de toekomstige Nederlandse windparken uit op een capaciteitsfactor van 35 procent. Saillant detail waar Hermans op die Noordzeetop vast geen ruchtbaarheid aan gegeven heeft: Nederland is wat dat betreft onbetwist koploper luchtfietserij; de overige landen die daar aanwezig waren, hanteren een meer realistische capaciteitsfactor.

Bij gelijkblijvende kosten gaan de Nederlandse windparken dus een derde minder stroom leveren dan begroot, waardoor de kostprijs van wind op zee met de helft stijgt. De Delftse ingenieurs komen nog hoger uit dan bovengenoemde strike price van rond de 100 euro, namelijk 115 euro. Er zal dus nog veel meer subsidie bij moeten dan Hermans nu al heeft toegezegd, willen die nieuwe windparken echt gebouwd worden.

In de ontkenningsmodus

Hermans’ ambtenaren zijn in de ontkenningsmodus gegaan en beweren dat het TU Delft-onderzoek niet deugt, en dat Hermans dus van een ongeloofwaardige capaciteitsfactor van 53 of zelfs 60 procent uit moet blijven gaan. Blijkbaar volgt Hermans gewoon haar ambtenaren, want ze hield ook op die Noordzeeconferentie onverkort vast aan het Jetten-dogma van wind op zee als de ruggengraat van onze toekomstige energievoorziening.

Als Hermans in staat was geweest tot een eigenstandige afweging van alle communicerende vaten in een echt energiebeleid, dan had ze die nieuwe subsidie van 4 miljard euro gereserveerd voor nog een extra kerncentrale boven de twee à vier die al in de planning staan. Kerncentrales leveren namelijk ook megawatturen, maar dan continu en betrouwbaar. Gegeven de uit de hand lopende kosten en de zwaar opgepimpte capaciteitsfactor van wind op zee, slaat de economische balans nu helemaal door naar kernstroom.

Waarom? Een standaard kerncentrale van 1,6 gigawatt levert ook echt 1,6 gigawatt aan het net gedurende 90 procent van de tijd, dus die heeft een capaciteitsfactor van 90 procent. Alleen al daarom maakt die ene kerncentrale 90/35 x 1,6 gigawatt, ofwel ruim 4 gigawatt aan wind op zee overbodig. Dat zijn vier windparken van het formaat IJmuiden Ver Gamma A, die op planeet Hermans dus 16 miljard euro subsidie mogen opslobberen.

Echter, de situatie is in de ‘hernieuwbare’ werkelijkheid nog veel schever. In De Klimaatoptimist (hoofdstuk 3) reken ik voor hoeveel windmolens op zee door één kerncentrale overbodig gemaakt worden als je rekening houdt met de zeer inefficiënte groene waterstofcyclus die nodig is om de enorme stroompieken op te slaan die al die windmolens leveren op momenten dat de vraag laag is (zoals ‘s nachts), als buffer voor wanneer het niet waait.

Ik ga daar uit van 75 gigawatt aan windturbines, en kom uit op slechts 20 gigawatt echt aan het net geleverde, vraaggestuurde stroom. Maar daar reken ik nog met een capaciteitsfactor voor die windturbines van 48 procent. Als je die berekening opnieuw doet met een capaciteitsfactor van 35 procent, levert 75 gigawatt aan windmolens maar 14,5 gigawatt echt bruikbare stroom op. Dat kan ook met 11 EPR’s (kerncentrales van 1,6 gigawatt, maar omdat die de vraag moeten volgen, draaien ze gemiddeld op 80 procent van hun maximale vermogen).

Ongewenste vergelijkingen

Eén EPR-centrale maakt dus ruim 6 (75/11) gigawatt aan windmolens op zee overbodig als je het hele systeem beschouwt. Dat is meer dan alle windmolens die tot nu toe op het Nederlandse deel van de Noordzee zijn gebouwd. Het maakt bovendien nog 4 gigawatt aan elektrolyse-capaciteit overbodig, ofwel de groene waterstof-fabrieken die in wezen alleen maar geld kosten (die zijn nu nog niet nodig omdat we gas- en kolencentrales hebben als back-up, maar die verdwijnen dus na de ‘hernieuwbare’ energietransitie).

Zulke vergelijkingen tussen verschillende energiebronnen worden in geen enkele officiële studie gedaan. Die gaan allemaal uit van de dogma’s van de ‘hernieuwbare’ energietransitie met voorrang voor wind en zon, met desnoods een beetje kernenergie erbij gefrommeld. En de reden dat zulke vergelijkingen niet gedaan worden laat zich raden: omdat kernenergie er dan veel te goed uitkomt.

Arnout Jaspers is auteur van de bestseller ‘De Kllimaatoptimist’. Het boek is verschenen bij Uitgeverij Blauwburgwal, kost €23,50 en is HIER te bestellen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Bijles voor klimaatminister Hermans: één grote kerncentrale maakt 4 windparken en minstens 16 miljard euro subsidie overbodig verscheen eerst op Wynia's Week.

Haar meest geciteerde uitspraak deed Merkel, dochter van een linkse DDR-dominee, in augustus 2015, op het hoogtepunt van de Europese vluchtelingencrisis: ‘Wir schaffen das.’ Het bleek vooral politiek correct wensdenken. Het aantal asielzoekers in de Bondsrepubliek verdubbelde, maar succesvolle integratie bleef in veel gevallen uit. In plaats daarvan: massale uitkeringsafhankelijkheid, taalachterstanden, en riante oververtegenwoordiging in de criminaliteitsstatistieken. Over de islamitische terreuraanslagen door (illegale) migranten zwijgen we dan nog.

Naïef en toegeeflijk

Na de Russische inval in Oekraïne, in februari 2022, kreeg Merkel van de Oekraïense president Volodymyr Zelensky het verwijt dat ze jarenlang naïef en te toegeeflijk was geweest in haar relatie met Rusland. De beschuldiging raakte al snel wijdverbreid. Hoe heeft Merkel, die van alle westerse leiders het beste contact had met Vladimir Poetin, zich zo in hem kunnen vergissen? Waarom gaf zij in 2015, kort na de illegale Russische annexatie van schiereiland de Krim, toch groen licht voor de aanleg van de pijpleiding Nord Stream 2, die Duitsland nog meer afhankelijk maakte van Russisch gas? Waarom luisterde ze niet wat meer naar Oost-Europese leiders, die waarschuwden voor de groeiende Russische dreiging? En hoe kon ze onder deze omstandigheden de Bundeswehr zo laten verslonzen?

Ook de electorale doorbraak van Alternative für Deutschland (AfD) kan worden gezien als onderdeel van Merkels politieke nalatenschap. Nog nooit in het naoorlogse Duitsland – het gold als een bewijs van nieuwverworven deugdzaamheid – was een rechts-nationalistische partij erin geslaagd door te dringen tot de Bondsdag. De AfD lukte het, in 2017, vooral omdat Merkels CDU zich met haar pro-migratiekoers had vervreemd van conservatieve kiezers. Sinds de Bondsdagverkiezingen van vorig jaar is de AfD de tweede partij van Duitsland en in veel recente peilingen zelfs de grootste.

De ongetwijfeld meest funeste beslissing van Merkel was om definitief en versneld alle Duitse kerncentrales te sluiten. Zelfs haar partijgenoot Friedrich Merz, de huidige Bondskanselier, noemde het onlangs ‘ein schwerer strategischer Fehler’: ‘So machen wir jetzt die teuerste Energiewende auf der ganzen Welt. Ich kenne kein zweites Land, das es sich so schwer macht und so teuer macht wie Deutschland.’ Voor de volledigheid: Duitsland heeft mede dankzij het sluiten van de kerncentrales niet alleen torenhoge stroomprijzen, maar stoot ook veel meer CO2 per kilowattuur uit dan al haar buurlanden.

Merkels Atomausstieg dateert uit 2011, na een tsunami voor de oostkust van Japan. Daardoor deed zich een ernstige storing voor in de kerncentrale van Fukushima, en hoewel daarbij niemand om het leven kwam, raakte de publieke opinie in Duitsland bevangen door een golf van anti-nucleaire massahysterie.

Dat was geen toeval. Want hoewel sinds de jaren zeventig overal in de westerse wereld werd gedemonstreerd tegen kernenergie, was het verzet tegen Atomkraft in Duitsland altijd het meest massaal en het meest hardnekkig. Dat paste ook prima bij de ‘groene’ traditie van het land, geworteld in de oeroude natuur- en woudenmystiek van de Germanen.

Religieuze bewondering

Bomen en bossen – zie ook het eikenblad op de Duitse euromunten van één, twee en vijf cent – gelden bij onze oosterburen al heel lang als symbolen van oorspronkelijkheid en geborgenheid. De Europese cultuurstroming die we kennen als de Romantiek deed daar in de achttiende en negentiende eeuw nog een flinke schep bovenop. De typisch ‘romantische’ afkeer van industrie, techniek, verstedelijking en verzakelijking, zorgde in Duitsland voor een bijna religieuze bewondering voor alles wat zich met natuur laat associëren: het plattelandsleven, kleinschaligheid, ‘zuivere’ voeding, ‘schone’ lucht maar ook naturisme en homeopathie.

De nazi’s zorgden er in de jaren dertig voor dat veel van deze sentimenten een politieke vertaling kregen: van een verbod op vivisectie tot de oprichting van nationale parken en van campagnes voor het eten van volkorenbrood, streekproducten en groenten tot een rookverbod in partijgebouwen en wachtkamers van overheidsdiensten. Burgers werd in het Derde Rijk continu op het hart gedrukt gezond te leven en alert te zijn op ziekten. Hoe ‘fout’ de motieven van de nazi’s ook waren, het betrof in veel gevallen wel degelijk pionierswerk op het terrein van preventieve gezondheidszorg en milieu- en natuurbescherming.

Eerste groene partij

Die traditie ging in het naoorlogse Duitsland niet verloren. Duidelijkste bewijs: in 1979 was de Bondsrepubliek het eerste Europese land waar een politieke partij op ecologische grondslag wist door te dringen tot een regionaal parlement. In 1980 volgde de oprichting van een landelijke partij (de Grünen), die drie jaar later debuteerde in de Bondsdag – met een programma waarin onder meer de sluiting van alle Duitse kerncentrales werd geëist.

Nergens ter wereld hebben anti-nucleaire sentimenten zulke diepe historische wortels als in Duitsland. Nergens ter wereld ook worden daar nu zulke zware offers voor gebracht. Zó zwaar dat zelfs de toekomst van de Bondsrepubliek als industriële grootmacht op het spel staat.

De Duitsers hebben een mooi woord voor het onder ogen zien en verwerken van historische zonden: Vergangenheitsbewältigung. De Atomausstieg van de toch al rampzalige Angela Merkel komt voor dat procedé ook in aanmerking. 

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Waarom groene Duitsers altijd nét iets maller zijn dan groene Nederlanders verscheen eerst op Wynia's Week.

Aanfluiting

De Tweede Kamer stemde zeven jaar geleden op initiatief van toenmalig VVD-leider Klaas Dijkhoff in meerderheid weer vóór kernenergie, terwijl de meeste Kamerleden zeven jaar daarvoor nog tegen waren. Het is tamelijk bizar dat er sinds 2018 nog geen schop in de grond is gegaan. Die destructieve traagheid is een serieuze zwakte van ons huidige bestel, in een wereld om ons heen die steeds sneller verandert en innoveert. Kernenergie is inmiddels één van de belangrijkste CO2- en stikstof-reducerende maatregelen die we in de afgelopen vijftien jaar hebben laten liggen. Dat is voor Nederland niets meer of minder dan een internationale aanfluiting.

De wereld inclusief de VS, China en Rusland kijkt jaloers maar ook meewarig naar onze wereldtoppers Urenco Almelo (verrijkt uranium) en NRG Petten (medische isotopen), beide mondiaal marktleider met ongeveer 30 procent wereldmarktaandeel. Ze zien ook de toonaangevende Kerncentrale Borssele en het Nationaal Instituut voor Subatomaire Fysica (Nikhef) in Amsterdam. Trump, Xi, Poetin en andere wereldleiders zullen niet begrijpen dat het kleine rijke Nederland deze strategische wereldtoppers niet ten volle benut door zonder dralen meerdere nieuwe veilige betrouwbare goedkope kerncentrales te bouwen. Amerika heeft dergelijke wereldtoppers niet, reden waarom Trump Venezuela binnenvalt om grip te krijgen op de grootste olievoorraden ter wereld. 

Goedkope betrouwbare CO2-vrije elektriciteit

Nederland wekt nu met slechts één kleine maar wel hoogwaardige kerncentrale slechts 3 procent van het nationale elektriciteitsverbruik op, en minder dan 1 procent van het totale energieverbruik. Nieuwe kerncentrales zullen net als die in Borssele meer dan 50 jaar veilig kunnen draaien, en onze kinderen en kleinkinderen in de rest van deze eeuw van goedkope betrouwbare CO2-vrije elektriciteit kunnen voorzien. We kunnen daarin samen optrekken met onze Europese vrienden in Zweden, Polen, Frankrijk, België en het Verenigd Koninkrijk.

Onze vrienden in Duitsland zijn helaas zo dom geweest om in 2023 onder druk van Die Grünen een totale Atomausstieg door te voeren, maar daar komen ze nog wel van terug. Onze oosterburen hebben nu per inwoner de hoogste CO2-uitstoot van West-Europa, bijna twee maal zo hoog als Frankrijk met 57 kernreactoren.

Salonfähige borrelpraat

In de afgelopen 40 jaar na de kernramp in Tsjernobyl zijn we door een atoomachtbaan van steile pieken en dalen gegaan. Deze sentimentele jojobeweging illustreert dat politieke partijen en regeringen geen moedige lange-termijnbeslissingen nemen op basis van de feitelijke voor- en nadelen van strategische technologieën zoals kernenergie. Ze laten zich in plaats daarvan leiden door de incidenten en sentimenten van het moment, en door ongekozen commerciële en activistische lobbyisten. Kamer en kabinet blijken niet meer in staat om zoiets omvangrijks als de Deltawerken over een periode van ruim 30 jaar (1954-1987) in detail te plannen en te realiseren. Er wordt wel ronkend gesproken over een Deltaplan 2.0 Energie, maar dat blijkt tot nu toe salonfähige borreltafelpraat.

Inconsistente aanpak van de huidige energietransitie

Voorlopig wordt een energietransitie, die binnen vijftien jaar al vastloopt op netcongestie en stikstofregels, door het Rijk via een verdeel- en heersstrategie weggedelegeerd naar dertig Regionale Energiestrategieën (RES). De verantwoordelijkheid daarvoor ligt bij een niet bestaande bestuurslaag die tussen provincies en gemeentes in valt, zonder rechtstreekse democratische controle (zoals bij de waterschappen). Het Rijk omklemt intussen alle bevoegdheden, zonder zelf verantwoordelijkheid te nemen voor de regionale uitvoeringsproblematiek van de overvloed aan dwingende Haagse directieven.

We zullen in de komende maanden zien dat de inconsistente ongecoördineerde aanpak van de huidige energietransitie bij herhaling leidt tot jojobeleid van een tiental grote klimaatbeleidsthema’s. Daar zitten naast kernenergie ook aardgasloze huizen, elektrische auto’s, windmolens, zonnepanelen, biomassa en waterstof bij. Zet u schrap, want dat worden geen vrolijke verhalen. Het is daarentegen geen slecht nieuws, want elk mens en elke nieuwe regering kan het meeste leren van de dingen die niet goed gingen. Ik zie daarom geweldige mogelijkheden voor dit nieuwe jaar.

Daarvoor is wel een open en eerlijke inhoudelijke reflectie van een nieuw kabinet nodig, die niet wordt vervormd door politieke en commerciële belangen. Het is tijd voor bewindslieden en volksvertegenwoordigers die met lef hun rug recht houden, natuurwetenschappelijke analyses serieus nemen, leren van dingen die niet blijken te werken, niet iedereen naar de mond willen praten en niet teveel uit zijn op behoud van hun zetel.

Kiezers zouden een inhoudelijk onderbouwde inzet met lef en bereidheid om impopulair te zijn wel eens kunnen waarderen, en regerende partijen bij volgende verkiezingen groter in plaats van kleiner kunnen maken.

Als dit ‘extreem weer’  is, is alles extreem weer

Ons nationale journaille zou het nieuwe kabinet daarbij nog beter kunnen stimuleren. In het Journaal van 6 januari viel de term ‘extreem weer’, naar aanleiding van een week matige vorst en een paar decimeter sneeuw. We horen die hijgerige term inmiddels elke maand van het jaar wel een keer. Als deze doodnormale omstandigheden in januari extreem weer zijn, dan is alles extreem weer.

Als het ’s winters zacht is klagen we over extreme warmte en het einde van de Elfstedentocht. Nu klagen we over extreme kou en sneeuwval. Het woord ‘extreem’ is journalistiek en politiek volledig opgeblazen, en lijkt synoniem te zijn geworden voor hinderlijk of ongebruikelijk. Dat draagt niet bij aan een positief-kritische controle van de macht en nuchtere feitelijke communicatie naar burgers.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht 40 jaar kernenergiebeleid blijkt 40 jaar sentimentele incidentenpolitiek verscheen eerst op Wynia's Week.

Er zijn twee routes naar herstel van grid reliability, en dat zijn kort gezegd ‘wind uit zee plus onbegrensde subsidies’ of ‘Borsele plus kleinschalige nucleaire energie dicht bij de gebruikers’. Minister Sophie Hermans (VVD) van Klimaat en Groene Groei kiest in haar brief van Prinsjesdag voor de eerste route. Slecht nieuws voor vogels en vissen, en bovendien gevaarlijk voor de landbewoners vanwege de bijbehorende ammoniaktreinen die energie uit de Noordzee verder op land moeten transporteren.

Misleidende passage

En wat betreft de kosten is deze passage in de brief van Hermans bewust misleidend: ‘De totale verplichting die netbeheerder TenneT voor het net op zee is aangegaan is circa €42 miljard in totaal. (-) Om dit in perspectief te plaatsen: op dit moment is de grootste kostenpost van het huidige energiesysteem de import van energiedragers, vooral fossiele brandstoffen.’

Een vergelijking tussen appels en peren is nog tot daar aan toe, maar hier vergelijken de ambtenaren de kosten van de appels (fossiele energie en nucleair) met alleen nog maar het vervoer over zee van de peren (de 42 miljard). Met die 42 miljard euro subsidie heeft minister Hermans nog geen kilowatt energie; dat dekt alleen de kabels van de Noordzee naar onder meer Rijnmond en Terneuzen. De peren moeten dan nog steeds worden betaald en daar is ook weer subsidie voor nodig, omdat zeeperen zelfs bij gratis vervoer naar het land niet kunnen concurreren met nucleaire appels. De voor nu geplande windmolens hebben al een miljard subsidie nodig (straks nog meer), omdat anders niemand ze wil bouwen en exploiteren.

Er zijn nog andere extra kosten van wind op zee voor het elektriciteitsnet, en die hebben te maken met het onvoorspelbare karakter van wind. Hermans geeft een hint: ‘Netbeheerder TenneT kan maximaal één project [een aantal windmolens] tegelijkertijd testen i.v.m. stabiliteit van het landelijk hoogspanningsnet.’ In Spanje faalde het elektriciteitsnet eerder dit jaar omdat het niet was toegerust voor zo variabele windenergie. In Engeland heeft de overheid al 1,2 miljard betaald aan eigenaars van wind op zee om de windmolens tijdelijk uit te schakelen want ze maakten het net instabiel. Die risico’s gelden ook bij ons. Meer windmolens betekent extra investeringen in de stabiliteit van het net. Mijn ruwe schatting is een minimum van acht miljard euro extra (berekend met behulp van het interdepartementale beleidsonderzoek Schakelen naar de toekomst, pagina 51).

Hermans heeft nu beloofd om de Kamer binnenkort vertrouwelijk te informeren over de extra kosten voor de stabiliteit van het Noordzeenet. Intussen mag TenneT werken met wat managers cost plus noemen, dat wil zeggen: ze melden geen toekomstige prijs aan hun achttien miljoen Nederlandse klanten, maar mogen alles in rekening brengen wat ze uitgeven plus een opslag voor de winst en de salarissen van het management.

Afhankelijk van externen

Zaken doen met een partij die toestemming heeft voor cost plus is altijd gevaarlijk, en extra met een minister die zelf geen enkele ervaring heeft buiten Den Haag, en met ambtenaren die ongetwijfeld veel weten van ‘bestuurskunde’, maar misschien voor kostenmanagement van grote technische projecten helemaal afhankelijk zijn van externen. Die willen vanuit hun eigenbelang als goedbetaalde adviseurs liever ‘meedenken’ dan protesteren.

Er is een alternatief en dat bestaat uit stoppen met wind op zee en zo direct het grootste deel van de 42 miljard euro uitsparen. Dan snel tot overeenstemming komen met Nieuwdorp, Lewedorp, ‘s-Heerenhoek en Borsele over de versterking en uitbreiding van de kerncentrales. Dat wordt makkelijker wanneer nog meer wind op zee wordt afgeblazen, want de vier dorpen zijn onder meer bang voor de bijbehorende ammoniaktreinen – overbodig met kernenergie.

Nucleair komt tegenwoordig in drie maten. ‘Groot’, zoals in Borsele, maar ook ‘medium’ en ‘klein’, aangeboden door Rolls-Royce, door het Amerikaanse NuScale en door leveranciers in Zuid-Korea. Het mooie van ‘medium’ en ‘klein’ is dat we een reactor kunnen plannen dicht bij een grootverbruiker van energie (en van de restwarmte). Dat betekent minder druk op het energienet. De route van nucleair in de maten ‘midden’ en ‘klein’ wordt nu al actief verkend door meer dan vijfentwintig landen.

Onze handicap is dat het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) niets wil leren uit het buitenland. Het PBL zet ‘medium’ en ‘klein’ bot weg met: ‘Nieuwere concepten zijn op zijn vroegst in 2040 of 2045 commercieel beschikbaar.’ Lezers van Wynia’s Week die hun vertrouwen in dit planbureau hebben verloren, bijvoorbeeld door de aanhoudende reclame van het PBL voor het verbranden van houtsnippers, kunnen zich informeren in de laatste catalogus van ‘medium’ en ‘kleine’ rectoren van de International Atomic Energy Association IAEA. (Voetnoot: ik schreef op 27 september in Wynia’s Week dat een kleine reactor in twee jaar gebouwd kan worden. Hopelijk komt dat in de toekomst, maar als Nederland zich zou aansluiten bij de koplopers, is voor nu drie jaar een betere schatting. De producenten hebben de productie nog niet kunnen opschalen. Dat kan snel verbeteren, want steeds meer landen kiezen voor ‘medium’ en ‘klein’ in aanvulling op hun grote reactoren).

Politieke onzekerheid

Door concurrerende aanbieders in de VS, Groot-Brittannië en Zuid-Korea is onzekerheid over de kosten van nucleair nu veel lager dan vroeger. De grote onzekerheid is politiek: hoeveel jaar hebben we nodig om alle vergunningen te regelen en hoeveel jaar gaan dan nog op aan de voorspelbare juridische acties van Greenpeace, Milieudefensie en Extinction Rebellion?

De route van Hermans is juridisch eenvoudiger – vogels en vissen hebben geen standing bij de Raad van State –  maar veel duurder. 42 miljard euro plus is heel veel geld, dat we beter kunnen besteden aan bijvoorbeeld een onmiddellijke verhoging van onze – op internationale schaal –  schandalig lage kinderbijslag.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Bij kernenergie zijn niet de kosten het probleem, maar onze politici verscheen eerst op Wynia's Week.