De Europese gasprijs bereikte onlangs het hoogste punt in twee jaar: op 10 februari kostte een megawattuur op de grootste Europese gasbeurs TTF iets meer dan 58 euro. Begin januari was dat nog 50 euro en een jaar geleden 26 euro.

De laatste dagen lijkt de gasprijzen op de beurs weer iets te zakken, maar de trend blijft zorgelijk. Onderzoeks- en adviesbureau CE Delft voorspelde eind vorig jaar dat Nederlandse huishoudens in 2030 voor evenveel gasverbruik als in 2023 in het meest ongunstige geval meer dan 400 euro duurder uit zullen zijn.

Tien keer duurder dan in Oekraïne

Volgens een recent onderzoek van HEPI (Household Energy Price Index) wordt in Nederland voor gas gemiddeld 17,8 cent per kilowattuur betaald. Alleen Zweden (32,7 cent per kilowattuur) en Zwitserland (18 cent) weten dat te overtreffen. Bij onze oosterbuur Duitsland kost gas slechts 11,9 cent per kilowattuur en in België 9,3 cent. In Oost-Europa is gas nog veel goedkoper. In Oekraïne bijvoorbeeld kost gas niet meer dan 1,7 cent per kilowattuur. Dat is maar liefst tien keer goedkoper dan in Nederland. (NB: in vergelijkingen met andere landen worden gasprijzen doorgaans uitgedrukt in euro’s per kilowattuur in plaats van euro’s per kubieke meter. De reden daarvoor is dat de verbrandingswarmte van gas verschilt per land, wat betekent dat één kuub gas soms meer of minder warmte kan opwekken. Ook Energievergelijk.nl berekent de gasprijs in euro’s per kilowattuur).

De voornaamste reden waarom het gas bij uitstek in Nederland zo duur is, zijn de hoge belastingen. Volgens Energievergelijk.nl bestaat momenteel ongeveer 59 procent van de gasrekening uit energiebelastingen en btw. Volgens cijfers van HEPI was dat vorig jaar nog ongeveer 51 procent en had Nederland toen de op afstand hoogste belastingdruk op gas van heel Europa. Nummer twee was Zweden (31 procent), maar ook Duitsland (29,9), België (19,5) en het Verenigd Koninkrijk (10) lieten we ver achter ons.

Hoewel de voorspelling is dat in de toekomst het aanbod van gas weer zal toenemen – met dank aan de verbeterende relaties tussen Amerika en Rusland en ook Donald Trumps befaamde ‘drill baby drill’-ambities – lijkt dat in Nederland niet voor lagere gasrekeningen te gaan zorgen. CE Delft wijst in dit verband op ‘structurele veranderingen in de nationale aardgasvoorziening’, zoals meer import van lng (vloeibaar gemaakt gas) in plaats van goedkoper aardgas uit Rusland of eigen productie uit het Groningenveld. Ook zal de doelstelling van de rijksoverheid om in 2050 volledig ‘aardgasvrij’ te zijn waarschijnlijk gepaard gaan met nog hogere belastingen op gas, om zo huishoudens aan te sporen over te stappen op ‘duurzame’ warmtebronnen.

Daar komt nog bij dat energieleveranciers door de overheid worden verplicht om aardgas voor een deel te vervangen door groen gas, de zogenoemde bijmengverplichting. Ook dat zal leiden tot een hogere energierekening, evenals het schaarser worden van gasaansluitingen. Voor energieleveranciers, zo is de verwachting, zal dat reden zijn om hogere aansluitkosten in rekening te brengen.

Noodfonds verlengd

CE Delft waarschuwt dan ook dat er extra gerichte en structurele maatregelen nodig zullen zijn om te voorkomen dat het met de energiearmoede helemaal uit de hand loopt. Nu al hebben meer dan 400.000 huishoudens er last van. Ze hebben onvoldoende financiële middelen om hun woning energiezuiniger te maken of om over te stappen naar ‘duurzame’ bronnen voor warm water en verwarming, zoals een (hybride) warmtepomp.

Onlangs werd bekend dat het in 2023 geopende Tijdelijke Noodfonds Energie (TNE) voor gezinnen met een laag inkomen en een hoge energierekening ook dit jaar nog blijft bestaan. Reden: de hoge gasprijs. Energieminister Sophie Hermans en staatssecretaris Jurgen Nobel (Armoedebeleid) steken dit jaar 60 miljoen euro in het fonds. De energiesector stort daar 10 miljoen euro bij. Het is geld voor een steeds nijpender probleem dat de overheid grotendeels zelf heeft gecreëerd. 

Calvin Schukkink is verslaggever van Wynia’s Week en masterstudent staats- en bestuursrecht aan de universiteit Utrecht.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Onze torenhoge gasrekeningen komen uit Den Haag verscheen eerst op Wynia's Week.

Ik heb het al eens ‘de communicatieve salamitactiek van falend klimaatbeleid’ genoemd. Want het in dunne plakjes communiceren van inconsistent en onwelkom energienieuws is niet een gevolg van technische innovaties en nieuwe wetenschappelijke inzichten. Alles wat we nu weten over toenemende netcongestie, CO₂-verhogende biomassa, relatief schoon aardgas en CO₂-vrije kernenergie wisten we tien jaar geleden ook al. Het moeten toegeven van inconsistent en onwelkom energienieuws is het gevolg van eerder verspreide desinformatie.

Desinformatie is van alle tijden. Het is niet hetzelfde als een leugen, net zomin als een reclame of een sprookje een leugen is. Desinformatie kan best feiten bevatten, maar het schetst net als een reclame en een sprookje een beeld dat niet overeenkomt met de werkelijkheid. Het is daarbij niet precies duidelijk wat wel en niet klopt. Bij een sprookje is dat de bedoeling, en ik kon daardoor als kind Sneeuwwitje en Doornroosje behoorlijk eng vinden. Vandaag de dag vinden veel volwassenen het energienieuws ook behoorlijk eng, omdat niet duidelijk is wat wel en niet klopt.

Biomassa is niet CO₂-neutraal

Energiedesinformatie varieert van uitspraken en beloftes zonder onderbouwing tot aan natuurkundige onmogelijkheden en achtergehouden nadelen en risico’s. Ik vind het potsierlijk dat de overheid zich opwerpt als bestrijder van desinformatie terwijl zij die zelf actief verspreidt. De overheid noemt waterstof een energiebron, maar het komt op aarde vrijwel niet voor en het maken ervan verspilt meer dan de helft van de energie uit schaarse bronnen. De overheid zegt dat biomassaverbranding CO₂-neutraal is, maar het stoot meer CO₂ uit dan steenkoolverbranding.

De overheid zegt dat elektrische auto’s schoon zijn, maar ze zijn met hun batterijen zeer vervuilend. De overheid zegt dat elektriciteit de energiedrager van de toekomst is, maar netcongestie en snel oplopende netwerkkosten zijn tot na 2035 een structureel probleem. De overheid zegt dat elektrische auto’s emissievrij zijn, maar ze rijden grotendeels op fossiele stroom. Nederland moet van het gas af en wil nieuwe kerncentrales bouwen, terwijl Duitsland vorig jaar alle kerncentrales voortijdig heeft gesloten en nu nieuwe aardgascentrales wil subsidiëren.

Onze twee naburige en vergelijkbare kenniseconomieën kunnen met dit compleet tegengestelde energiebeleid niet allebei optimale CO₂-reductie bereiken, dus moet er bij de een of de ander de nodige desinformatie meespelen waar ergens in de toekomst schoorvoetend op zal worden teruggekomen. Ik kan nu al voorspellen wat dat zal zijn. Nederland zal moeten toegeven dat een aardgasverbod contraproductief was en is, en Duitsland zal moeten toegeven dat de ‘Atomausstieg’ van april 2023 een ernstige misstap was.

De Duitse subsidies voor nieuwe aardgascentrales zijn in strijd met de klimaattop COP-26 in 2021, waarin publieke investeringen in fossiele energie officieel in de ban werden gedaan. Hiermee komen onze oosterburen terug op de desinformatie dat hun samenleving en economie zonder fossiele brandstoffen en kernenergie zouden kunnen. Het noodzakelijke alibi voor Duitsland zelf en voor de EU is dat die aardgascentrales in de toekomst op groene waterstof zouden draaien – anders zou de EU dergelijke subsidies voor commerciële aardgascentrales niet toestaan. Het is onduidelijk wanneer in de toekomst dat dan zou zijn, en bij mijn weten kan een aardgascentrale niet zomaar op waterstof draaien. Los daarvan heb ik wat sommetjes gemaakt.

Een veel te rooskleurig beeld

Duitsland streeft naar nieuwe aardgascentrales met een gezamenlijk vermogen van 5 gigawatt. Dat is ongeveer 10 procent van het gemiddelde Duitse stroomverbruik. Als die 5 gigawatt ergens in de toekomst met groene waterstof moet worden opgewekt vergt dat twintig maal zoveel geïnstalleerd zon- en windvermogen. U leest het goed: Dat vergt 20 x 5 = 100 gigawatt geïnstalleerd zon- en windvermogen, twee derde van de 150 gigawatt die Duitsland nu heeft staan.

Zonnepanelen hebben volgens de eigen Duitse cijfers een capaciteitsfactor van 9 procent, en windmolens van 23 procent. Dat betekent dat 56 gigawatt opgesteld zonvermogen gemiddeld over een heel jaar 9% x 56 = 5 gigawatt vermogen levert. Het betekent evenzo dat 44 gigawatt opgesteld windvermogen gemiddeld 23% x 44 = 10 gigawatt vermogen levert. Dit ontmaskert de buitengewoon vileine desinformatie van ‘opgesteld vermogen’, die strikt genomen geen leugen is maar een veel te rooskleurig beeld van de werkelijkheid schetst. Overheden zouden een realistisch beeld behoren te schetsen, met gemiddelde vermogens van wind- en zonne-energie gedurende een heel jaar.

Met de bovengenoemde 5 + 10 = 15 gigawatt gemiddeld zon- en windvermogen in Duitsland kan bruto 10 gigawatt groene waterstof worden gemaakt, want bij waterstofproductie gaat zeker een derde van het vermogen verloren. Een moderne elektriciteitscentrale heeft ongeveer 50 procent rendement. Met bruto 10 gigawatt groene waterstof kan dus netto 5 gigawatt elektrisch vermogen worden opgewekt. Daarvoor is zoals gezegd 56 + 44 = 100 gigawatt opgesteld zon- en windvermogen nodig, twee derde van wat onze geachte oosterburen nu hebben staan.

We zetten dit alles op een rijtje. Er wordt 5 gigawatt elektrisch vermogen gezegd, voorlopig op aardgas maar ergens in de toekomst op groene waterstof. Als je enigszins bent ingewijd, besef je dat daar straks bruto 10 gigawatt groene waterstof voor nodig is. Als je nog wat beter bent ingewijd, snap je dat dat 15 gigawatt gemiddeld zon- en windvermogen vergt. En als je je er verder in verdiept, kom je tot de conclusie dat dat in de huidige Duitse mix van zon en wind neerkomt op 100 gigawatt opgesteld vermogen, twintig maal zoveel als de 5 gigawatt die wordt gecommuniceerd.

Dat is een compleet ander beeld dan die aanvankelijk redelijk ogende 5 gigawatt, en daarmee desinformatie die geen houdbaar alibi oplevert voor subsidiering van commerciële aardgascentrales. Dat zal echter pas na 2030 worden toegegeven, door andere mensen in Berlijn en Brussel dan er nu zitten, als die nieuwe aardgascentrales niet op groene waterstof kunnen overstappen maar aardgas moeten blijven stoken.

Overheden zijn geen reclamebureaus

Het stapsgewijs speculeren op verschillende kennisniveaus en geheugentermijnen in de samenleving – in plaats van het hele verhaal open en eerlijk te vertellen – is een kenmerk van vileine desinformatie: er zit niet een direct aantoonbare leugen in, en veel mensen zullen erin trappen omdat ze niet alles kunnen narekenen en onthouden. Overheden zijn echter geen reclamebureaus die hun eigen beleid zo goed mogelijk zouden moeten aanprijzen.

Commerciële reclamebureaus mogen overdrijven en nadelen achterhouden, maar de door alle burgers en ondernemers aangestelde en betaalde overheden niet. Die behoren het volledige verhaal aan al die belastingbetalende burgers en ondernemers te vertellen. Journalisten behoren dat verhaal vervolgens kritisch te onderzoeken, te duiden wat er wel en niet van klopt, en desinformatie aanhoudend te ontmaskeren. Het best aangeprezen product is lang niet altijd het beste product, en dat geldt zeker voor het belangrijke maatschappelijke thema van energietransitie.

Maarten van Andel is chemicus en publiceerde in 2023 Kies Wijzer Klimaat. Praktische gids voor consument en kiezer. Dit verhelderende boek verscheen bij Uitgeverij Blauwburgwal, kost €17,50 en is overal verkrijgbaar, ook in de winkel van Wynia’s Week.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Nederland en Duitsland hebben een tegengesteld aardgasbeleid. Hoe kan dat?   verscheen eerst op Wynia's Week.

In Duitsland werd eerder deze maand gemeld dat het Europese stroomnet ongeschikt is voor de geambieerde ‘Energiewende’. Het bovengrondse hoogspanningsnet in regio’s maar ook het ondergrondse laagspanningsnet in steden en wijken kunnen de groei van elektriciteitsverbruik en toenemende fluctuaties van wind- en zonnestroom niet aan. Bovendien bestaat er geen effectieve grootschalige opslagtechnologie voor elektriciteit, dus blijven we voor leveringszekerheid afhankelijk van 100 procent fossiele opwekcapaciteit.

Waar is de praktische uitvoerbaarheid?

Als Stedin, Tennet en hun branchegenoten over tien jaar het net hebben uitgebouwd voor het huidige stroomaanbod en -verbruik, zal het opnieuw te klein zijn voor het dan sterk toegenomen stroomaanbod en – verbruik dat het PBL voorstaat. Waarom vermeldt het PBL dit waarschijnlijke scenario niet? Het PBL bepleit wel een ‘beleidsversnelling’, maar beleid is een papieren tijger die niks concreets doet. Effectief beleid in een gezonde democratie met verbinding tussen politiek en samenleving kenmerkt zich met name door praktische uitvoerbaarheid, en niet door hoogdravende en steeds maar groeiende ambities. Die uitvoerbaarheid wordt allang niet meer beperkt door achterblijvend beleid of geldgebrek. Onze schaarse arbeid, ruimte en grondstoffen bepalen hoe snel we hoogspanningsmasten, windmolens, zonneparken, waterstoffabrieken en ondergrondse CO2-opslag kunnen bijbouwen. Toch houdt het PBL vol dat we alles moeten doen: ‘niet of-of, maar en-en’. Alles kiezen is echter niks kiezen, en een kenmerk van ineffectief strategieloos beleid.

‘Het is technisch haalbaar: Nederland klimaatneutraal in 2050’, stelt het PBL in het deze week gepubliceerde rapport Trajectverkenning klimaatneutraal 2050. Het lijkt mij onmogelijk dat een overheidsorgaan dit 26 jaar in de toekomst zo ondubbelzinnig kan vaststellen voor ons kleine land, in een grote wereld vol onvoorspelbare en onbeheersbare ontwikkelingen. Het lijkt mij ondenkbaar dat hier geen gerede twijfels over bestaan, en dat er geen scenario’s zijn waarin het niet haalbaar blijkt. Het gaat er bij mij niet in dat een dermate deskundig instituut met zoveel middelen geen onderbouwde vraagtekens plaatst bij de haalbaarheid van klimaatdoelen en geen serieuze kritiek uit op de klimaataanpak.

Het is een ernstige omissie dat die vraagtekens en kritiek ons worden onthouden door een gezaghebbend en invloedrijk instituut dat met ons belastinggeld wordt betaald. Ook is het een ernstige tekortkoming dat er geen plausibele scenario’s zijn beschreven waarin Nederland níet klimaatneutraal kan zijn in 2050. Dat maakt het PBL-rapport eenzijdig en ongeloofwaardig. Het planbureau laadt de verdenking op zich om alleen op te schrijven wat overheid, politiek en samenleving willen horen, niet open te zijn over wat ze zouden móeten horen, en toe te rekenen naar een politiek gewenste uitkomst.

Rekenwerk ontbreekt

De recente historie van pandemie, oorlog, energiecrisis en inflatie leert dat er alle aanleiding is voor twijfels en onwelgevallige scenario’s. Zorgvuldig rekenwerk op basis van de informatie in het PBL-rapport bevestigt dit. Het PBL kan dit rekenwerk ook uitvoeren, maar heeft dat kennelijk achtergehouden of niet gedaan. Ik weet niet wat erger zou zijn.

Het zit dat rekenwerk eruit? We zouden in de komende 25 jaar tenminste 10 windmolens en 200.000 zonnepanelen per week moeten bouwen, zonder onderbreking. Na 2050 zouden we, met een levensduur van 25 jaar, in datzelfde tempo eeuwig moeten blijven doorbouwen. Tevens zouden we nog nauwelijks bestaande technologie en opslagcapaciteit moeten bouwen voor zo’n 140 miljard kilowattuur, meer dan ons totale huidige jaarlijkse stroomverbruik. En dat terwijl we de komende tien jaar niet eens genoeg netcapaciteit hebben voor dat huidige stroomverbruik.

Voorts moeten we drie kerncentrales bijbouwen die twee maal zo groot zijn als het huidige Borssele. Wellicht is dat een van de weinig elementen in het PBL-rapport die wel uitvoerbaar zullen blijken. Het is in elk geval noodzakelijk om de toenemende onbalans in elektriciteitsaanbod en -verbruik nog engszins te stabiliseren. Zonnepanelen bijvoorbeeld werken sterk anticyclisch. Ze produceren veel stroom in warme lichte periodes en weinig in koudere donkere periodes. De vraag naar elektriciteit doet precies het omgekeerde. Dat zal in Utrecht mede aanleiding zijn geweest om terug te grijpen op aardgas voor huisverwarming.

Windmolens werken minder anticyclisch dan zonnepanelen, maar zijn zeker zo variabel en onvoorspelbaar op dag- en weekbasis. We hebben behalve fossiele back-upcapaciteit geen oplossing om de groeiende mismatch in stroomaanbod- en vraag langer dan een paar uur te overbruggen. Vrijwillig of gedwongen aanbodgestuurd elektriciteitsverbruik zal weinig helpen, menen ook ingewijden bij Tennet, omdat de toenemende structurele mismatch zich uitstrekt over weken (weersveranderingen) en zelfs maanden (seizoenswisselingen).

Het PBL kan en moet beter

‘Het is van groot belang om het energie- en grondstoffensysteem integraal te beschouwen,’ schrijft het PBL. Waarom doet het planbureau dat dan zélf niet? Het kritiekloos aanprijzen van de klimaatdoelen en -aanpak, en het niet vermelden van serieuze onzekerheden, risico’s en onwelgevallige scenario’s, getuigen van een eenzijdige en dus juist niet-integrale beschouwing.

We zouden volgens het PBL moeten ‘overschakelen op elektriciteit waar mogelijk’. Dat is een bizarre aanbeveling, gegeven de noodgreep van Utrecht en andere regio’s naar aardgas, en gegeven de structurele en langdurige netcongestie waar we evenals vele landen om ons heen tot ver na 2030 mee te maken zullen hebben. Het PBL, dat elke belastingbetalende burger en ondernemer behoort te dienen en ondersteunen in het verbeteren van onze leefomgeving, kan en moet veel beter dan dit.

Maarten van Andel is chemicus en publiceerde in 2023 ‘Kies Wijzer Klimaat. Praktische gids voor consument en kiezer’. Dit verhelderende boek verscheen bij Uitgeverij Blauwburgwal, kost €17,50 en is overal verkrijgbaar, ook in de winkel van Wynia’s Week.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Zonder aardgas loopt Nederland vast. Maar het Planbureau voor de Leefomgeving is daar blind voor verscheen eerst op Wynia's Week.

Stedin is de monopolist die gas en stroom levert aan 2,3 miljoen bedrijven en consumenten in Zuid-Holland, Zeeland en Utrecht. Het bedrijf is nu nog volledig in handen van 42 gemeenten in zijn eigen werkgebied. Stedin telt zo’n 5.000 werknemers.

Voor de goede orde: Stedin wordt ‘gered’, maar staat niet op omvallen. Met de kapitaalinjectie redt de rijksoverheid zijn eigen energiepolitiek, waarin gas plaats moet maken voor stroom. Voor verwarming, voor vervoer (laadpalen), voor elektrificatie van het bedrijfsleven.

500 miljoen voor Stedin is nog maar het begin

De investering van 500 miljoen is op zich al een indrukwekkend bedrag, maar het is nog maar een begin. Het is de stellige verwachting op de ministeries van Economische Zaken en Klimaat (EZK) en van Financiën dat andere grote regionale netbeheerders, Liander en Enexis, ook een beroep zullen moeten doen op de rijksoverheid. Daarom kun je gerust stellen dat deze kapitaalinjectie de voorbode is van nationalisering door de rijksoverheid van de regionale netwerkbedrijven.

Waarom moet de rijksoverheid met kapitaal over de brug komen? Simpel gezegd: het overhaast ingevoerde gasverbod en de energiepolitiek van verduurzaming vallen veel duurder uit. Stedin, maar ook de andere netwerkbedrijven, schermen met fenomenale bedragen die zij willen investeren. Stedin: 8 miljard euro tot 2030.

De huidige eigenaren kunnen of willen er zelf geen extra geld meer in steken. Zij hebben de afgelopen vier jaar samen 451 miljoen euro bijgedragen, al was daarvan 251 miljoen de opbrengst van een verkocht dochterbedrijf dat zij niet aan zichzelf hebben uitgekeerd. Of alle gemeenten alles op alles hebben gezet om Stedin te steunen is de vraag. De eigenaren van Stedin waren ook eigenaar van energieleverancier Eneco, dat in 2019 voor de hoofdprijs (4,1 miljard euro) is verkocht aan twee Japanse bedrijven: Mitsubishi en Chubu.

Stedin mocht en mag niet worden verkocht, omdat de netwerkbedrijven in overheidshanden (gemeenten, provincies) moeten blijven. Je kunt de gemeenten niet verplichten deze opbrengst van Eneco volledig te herinvesteren in Stedin, maar het lag wel voor de hand.

Het demissionaire kabinet had de 500 miljoen euro vorig jaar al in de Miljoenennota 2023 gereserveerd. Zo lang hebben de onderhandelingen geduurd met de gemeenten over wat Stedin waard is en dus hoeveel aandelen de rijksoverheid voor zijn geld kreeg. Aan de onderhandelingstafel moet het hard zijn toegegaan. De rijksoverheid en de eigenaren keken heel verschillend naar de waarde, er bleef een verschil, maar in ‘constructieve onderhandeling’ is er toch een prijs overeengekomen, schrijven demissionaire ministers Sigrid Kaag (Financiën, D66) en Rob Jetten (EZK, D66) vrijdag aan de Tweede Kamer.

De Nederlandse Staat krijgt 11,9 procent van de aandelen en de ministers spreken dan ook van deelneming als bij staatsdeelnemingen (zoals Schiphol en de NS). Sterker nog: ze noemen zichzelf c.q. de rijksoverheid de lender of last resort, dat is de financier die als reddende engel optreedt als een bedrijf een vermogenstekort heeft.

De rijksoverheid gaat eerste viool spelen

Ze maken de Kamerleden attent op het feit dat Stedin er nog niet is. Ook een kapitaalinjectie van andere overheden die nog geen aandeelhouder zijn (lees: de provincies Utrecht en Zuid-Holland) ‘is gewenst’, schrijven de ministers. Benieuwd wie de provincies de duimschroeven gaat aandraaien.

Kaag en Jetten maken duidelijk dat de rijksoverheid straks de eerste viool zal spelen onder de aandeelhouders. Zo zijn al afspraken gemaakt over het dividendbeleid van Stedin. Want wat is gebleken? Voor sommige gemeenten is het dividend een welkome, vaste inkomstenbron. Anders gezegd: hoe hoger de tarieven van monopolist Stedin, hoe meer opbrengsten, hoe meer winst, hoe meer dividend.

Zo is een nutsbedrijf, want dat zou Stedin moeten zijn, een melkkoetje voor overheidseigenaren. De (te?) hoge tarieven zijn dan stiekeme belastingheffing op burgers en bedrijven. De klanten van Stedin zijn wat dat betreft afhankelijk van de waakzaamheid van de ACM, de Autoriteit Consument en Markt, die de tarieven moet goedkeuren.

Omdat bij Stedin en de andere netwerkbedrijven zoveel politici aan tafel zitten, moet ook de vraag gesteld worden: wat zijn de economische en politieke consequenties van de bemoeienis van de rijksoverheid?

Stedin is het eerste netwerkbedrijf dat wordt ‘gered’, maar niet de laatste. Ruim een jaar geleden, in juni 2022, schatte minister Jetten de kapitaalbehoefte van de regionale netwerkbedrijven op 4,5 miljard euro. Nu de ministers zich opwerpen als de redders in nood zullen de andere aandeelhouders hen aan hun woord houden. Kortom: Den Haag betaalt.

De gevolgen laten zich uittekenen. Bij Stedin bedingt de rijksoverheid niet alleen de benoeming van een commissaris, maar heeft zij ook zeggenschap gevraagd én gekregen op de investeringsplannen. Kortom: welk bedrijf, welke regio, welke stad of welke categorie activiteit krijgt prioriteit bij investeringen.

De machtsgreep staat haaks op de wensen van BBB en Omtzigt

Om nog maar te zwijgen van een vraag die verder in de toekomst ligt: moeten de regionale netwerkbedrijven niet worden samen gevoegd tot één landelijk onderneming. Zoals er ook één Gasunie is (gas), één Tennet (hoogspanning) en één Prorail (spoorinfrastructuur).

Het eerste gevolg, de rijksinvloed op de regionale investeringen, moet nog inzinken, maar is politiek pikant. De machtsgreep staat haaks op de wensen van BBB en Nieuw Sociaal Contract (Pieter Omtzigt) die de regio’s buiten Den Haag en de Randstad juist een grotere stem willen geven.

Menno Tamminga is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht Gasverbod en elektrificatie blijken een bodemloze put. Dus springen Kaag en Jetten bij, met Haagse miljarden verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is bovendien ontstellend duur, en het bespaart ook nog eens weinig broeikasgassen, zeker als we de onvermijdelijke lekkage van koelgassen uit warmtepompen meetellen. Die zijn als onnatuurlijke broeikasgassen 600 tot 2000 maal krachtiger dan het natuurlijke CO₂, en blijven als superstabiele, aan PFAS verwante chemicaliën eeuwenlang in de atmosfeer.

Onze Rijksoverheid zegt dat ‘bij vervanging van de cv-installaties mensen moeten overstappen op een duurzamer alternatief. In veel gevallen is dit een hybride warmtepomp (-) Dit leidt tot gemiddeld 60 procent besparing op het aardgasverbruik. In goed geïsoleerde woningen kan ook direct worden overgestapt naar een volledig elektrische warmtepomp, deze gebruikt helemaal geen aardgas.’ De vraag is of deze terloopse beweringen feiten of fictie zijn: Duurzamer alternatief, helemaal geen aardgasgebruik?

Fictie, geen feiten

Het blijkt fictie. Ten eerste kun je aardgas (of welke energievorm dan ook) niet gébruiken zoals je een stofzuiger gebruikt. Aardgas kun je alleen vérbruiken, en daarna is het er niet meer. Ten tweede zijn warmtepompen niet wezenlijk duurzamer dan cv-ketels. Ten derde verbruiken ook volledig elektrische warmtepompen indirect wel degelijk aardgas, en veroorzaken daarmee ook CO₂-uitstoot.

Om met dat laatste te beginnen: alle warmtepompen – hybride en volledig elektrisch – zijn zeer grote stroomverbruikers, veel groter dan elk ander apparaat in huis. Een warmtepomp verdubbelt al gauw het stroomverbruik van een gemiddeld huishouden.

Miljoenen extra warmtepompen verhogen de nationale stroomvraag dus aanzienlijk, ik schat rond 2030 met ongeveer 10 miljard kilowattuur per jaar. Dat is een toename van 9 procent ten opzichte van het huidige stroomverbruik van 115 miljard kilowattuur per jaar. Voorstanders van de contraproductieve verplichting zullen aanvoeren dat die extra stroomvraag uit extra zon en wind zal komen. Dat is echter een drogredenering.

We zullen in 2030 vast wel 10 miljard kilowattuur extra wind- en zonnestroom per jaar opwekken, maar daarmee blijft zonne- en windenergie minder dan 10 procent van ons totale energieverbruik. Die schaarse hernieuwbare energie is ook nodig om mobiliteit en industrie te elektrificeren, en je kunt elke groene kilowattuur maar één keer verbruiken. Als zo’n schaarse groene kilowattuur vanaf 2026 naar een extra warmtepomp gaat, gaat hij niet naar een trein, elektrische auto of industrieel proces, en moeten we dus blijven aanvullen met meer fossiele stroom.

Extra kernenergie zal er tegen die tijd helaas nog niet zijn, dankzij onze talmende regering. Over kernenergie gesproken: Nederland importeert jaarlijks 7 tot 9 miljard kilowattuur elektriciteit uit Duitsland. Dat is vergelijkbaar met de extra stroom die miljoenen extra warmtepompen na 2026 gaan verbruiken. Deze geïmporteerde Duitse stroom komt, na de recente Atomausstieg van onze oosterburen, meer dan voorheen uit bruinkool.

Extra stroom voor warmtepompen komt uit aardgas of bruinkool

Binnenlands kan de extra stroom die al die warmtepompen gaan verbruiken maar uit één bron komen: aardgas. We willen immers geen kolencentrales meer, we kunnen lang niet snel genoeg heel veel extra windmolens en zonneparken installeren, en de door eurocommissaris Frans Timmermans krampachtig omarmde biomassa kan met geen mogelijkheid doorgaan voor duurzaam en CO₂-besparend.

Het is waar dat warmtepompen gemiddeld een viermaal betere netto-prestatiecoëfficiënt hebben dan gasketels. Daarbij moeten we wel het rendement van elektriciteitsopwekking in Nederland in beschouwing nemen. Dat is vastgesteld op 40 procent: meer dan de helft van de energie gaat zoals gezegd verloren. De bruto-prestatiecoëfficiënt van elektrische warmtepompen daalt daarmee naar 40 procent van 4, oftewel 1,6. Dat is nog steeds beter dan gasketels, maar het broeikaseffect van de koelgaslekkage zit daar nog niet bij.

Die koelgaslekkage veroorzaakte in februari overigens de nodige commotie. De milieubelasting van de materialen in warmtepompen bleek elf keer hoger te zijn dan voorzien, en er dreigde stagnatie in de woningbouw. Die elf keer hogere milieubelasting is vervolgens genegeerd, door tegen beter weten in de oude rekenregels te blijven toepassen. En dat terwijl de koelgassen – anders dan CO₂ – onnatuurlijke aan PFAS verwante fluoralkanen zijn met onbekende langetermijneffecten.

Luchtwarmtepompen werken helaas anticyclisch

De bovenstaande prestatiecoëfficiënten zijn gemiddelden voor lucht- en bodemwarmtepompen samen. Luchtwarmtepompen hebben nog het nadeel dat hun prestatiecoëfficiënt anticyclisch varieert met de seizoenen: ’s winters, als we de meeste verwarming nodig hebben, is de prestatiecoëfficiënt aanzienlijk lager dan ’s zomers. Dat komt doordat een luchtwarmtepomp meer stroom moet verbruiken om warmte uit koude buitenlucht te halen dan uit warme buitenlucht.

Al met al schat ik dat de jaarlijkse broeikasgasbesparing vanwege de warmtepompverplichting vanaf 2026 langzaam oploopt naar 3 miljoen ton CO₂-equivalenten in 2035. Dat is 2 procent van onze huidige uitstoot.

Ik begrijp dat burgers en politici dolgraag willen geloven dat warmtepompen een wezenlijke hoeveelheid broeikasgassen besparen. Dat betekent echter niet dat het ook zo is, en ik kan met de beste wil van de wereld niet concluderen dat het zo is. Sterker nog, het voorzorgsprincipe ten aanzien van aan PFAS verwante koelgassen zegt mij als chemicus dat we voorlopig niet op grote schaal naar warmtepompen moeten overstappen. De totale aardgasbesparing is slechts 35 tot 40 procent per huishouden, de jaarlijkse broeikasgasbesparing is slechts 2 procent voor heel Nederland, en de langetermijnrisico’s van koelgaslekkage zijn ongewis.

10 miljard kilowattuur extra stroomverbruik van warmtepompen zal het elektriciteitsnet zwaarder belasten. Ik vraag me af hoe het kabinet dat voor zich ziet, nu overal in het land ondernemingen moeten wachten op een stroomaansluiting. Bedrijven wordt gevraagd om hun elektriciteitsverbruik te verminderen, terwijl ze net hadden geïnvesteerd in elektrificatie van hun wagenpark en hun productieprocessen. Een plaatselijke ondernemer grapte ooit morbide dat hij mogelijk een dieselaggregaat moest installeren om zijn bedrijf draaiende te houden. Zotter kan het niet worden, maar ik vrees dat het uiteindelijk geen grap zal blijken.

Een warmtepomp kost momenteel, afhankelijk van het type, tussen de 10.000 en 20.000 euro. Een (ultra) hoog rendement cv-ketel kost tussen de 2000 en 4500 euro, alles inclusief installatie. Voor een warmtepomp is momenteel tot 30 procent subsidie beschikbaar, maar dan nog blijft een warmtepomp drie tot vier keer zo duur als een cv-ketel.

De totale subsidie die we als belastingbetalers moeten ophoesten zal, mits de huidige regelingen van kracht blijven, ongeveer 10 miljard euro gaan bedragen. Warmtepompen zijn dus zowel voor de burgers als voor de staat ontstellend duur. Het laat zich raden wat er vanaf 2026 met de prijzen zal gebeuren, als warmtepompen verplicht worden en de vraag verder toeneemt.

Ruim drie maal zo duur als zonnepanelen en huisisolatie

De warmtepompverplichting kost dus uiteindelijk zo’n 10 miljard euro belastinggeld, en bespaart op termijn jaarlijks 3 miljoen ton CO₂. Dat is ruim 3000 euro per bespaarde ton CO₂. Dat is zeker drie maal zo duur als de btw-vrijstelling op particuliere zonnepanelen. Die vrijstelling kost de staat ongeveer 1000 euro per bespaarde ton CO₂, vergelijkbaar met de kosten van subsidies voor huisisolatie.

Zowel zonnepanelen als huisisolatie zijn voor burgers vele malen goedkoper dan een warmtepomp. En u raadt het al: Naarmate we huizen beter gaan isoleren vergen ze minder verwarming, en neemt de broeikasgasbesparing van warmtepompen ten opzichte van cv-ketels dus af.

Maarten van Andel ontdoet de ‘energietransitie’ in Wynia’s Week van mythes, hypes en nepnieuws.

Wynia’s Week is er twee keer per week, 104 keer per jaar. Wynia’s Week ontzenuwt wat anderen laten liggen. De betalende lezers, kijkers en luisteraars maken dat mogelijk. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Duur, schadelijk en minimale broeikasgasbesparing: wie stopt de warmtepompgekte? verscheen eerst op Wynia's Week.

Bekende voorbeelden zijn invloedrijke clubs als Milieudefensie, dat grotendeels draait op loterijgeld en belastinggeld, nota bene vooral van ontwikkelingshulp. Een andere is lhbti-belangenorganisatie COC dat geen leden heeft en vrijwel uitsluitend van belastinggeld leeft – ook weer van ontwikkelingshulp.

Maar ook andere ministeries dan Buitenlandse Zaken houden actie- en lobbygroepen op de been. Neem bijvoorbeeld het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) dat jarenlang ook over ‘wonen’ ging. In die rol werd het ministerie niet alleen de grote sponsor van de Woonbond, maar redde dit ministerie door het toedelen van een interessante, maar weinig effectieve klus ook de boekhouding van de lobbyclub Stichting Natuur & Milieu. Maar hoe netjes is dat?

‘Stem natuurlijk’

Vlak voor de verkiezingen voor Provinciale Staten deden 90 organisaties een oproep ‘Stem natuurlijk’ en om ‘te stemmen met een groen hart’. Waarna het in de gebruikelijke paniekerige termen ging over de klimaatcrisis die gaande is en ‘de natuur die onder grote druk staat’. Het is een duidelijk signaal dat deze clubs zich met hand en tand zullen verzetten tegen elke bijstelling van het huidige klimaat- en stikstofbeleid waarvoor verkiezingswinnaar BBB campagne heeft gevoerd.

BBB en mogelijke coalitiepartners vinden dus een gesloten activistisch front op hun weg, dat zich een half jaar geleden tijdens ‘Remkes’ al luidkeels roerde met de campagne ‘Niet zonder natuur’.

Wie het lijstje deelnemers onder de loupe neemt, ziet dat de financiële basis onder deze coalitie wankel is. Dat zij zich naar eigen zeggen kunnen beroepen op de steun van miljoenen mensen blijkt niet uit de aantallen donateurs. Veel organisaties zouden niet of slechts kwijnend bestaan als zij niet financieel werden ondersteund met overheidssubsidie en bijdragen van de Postcodeloterij.

In een vorige aflevering van deze serie artikelen bleek al dat Stichting Natuur en Milieu een dergelijke organisatie is met een beperkte achterban van 9240 donateurs, die financieel leunt op de Postcodeloterij. Die beperkte achterban verhindert niet dat Natuur & Milieu zeer invloedrijk is en als enige vertegenwoordigd was aan alle klimaattafels, geraadpleegd werd bij de kabinetsinformatie en sprak met stikstofbemiddelaar Remkes.

Ook in de werkgroepen die naar aanleiding van het advies van Remkes zijn gevormd om te komen tot een Landbouwakkoord heeft Natuur en Milieu samen met de gelieerde koepel van provinciale natuur- en milieufederaties en de grootgrondbezitters LandschappenNL en Natuurmonumenten weer een prominente plek.

Niet zo gratis

Dagblad Trouw kwalificeerde Natuur & Milieu vorig jaar als ‘Gratis consultants voor overheden en bedrijven’. Maar gratis is wat Natuur & Milieu doet bepaald niet. Niet alleen komt jaarlijks de helft van de begroting van ruim 7,5 miljoen euro uit de gelden van de Postcodeloterij, ook tal van andere (gesubsidieerde) NGO’s dragen geld bij en in toenemende mate ook de overheid.

Dat laatste is vreemd, aangezien met ingang van 2012 de jaarlijkse Rijkssubsidie aan Natuur & Milieu werd stopgezet. Dat leidde tot een jarenlange worsteling om de eindjes aan elkaar te knopen, waarbij Natuur & Milieu ook commerciële activiteiten probeerde te ontplooien zoals de verkoop van zonnepanelen.

Ook in 2021 dreigde een tekort, maar dat kon via een substantiële financiële bijdrage van de Rijksoverheid worden voorkomen. Die financiële bijdrage ontvangt Natuur & Milieu door zekere diensten aan de overheid te leveren, waarvoor vervolgens ‘marktconform’ wordt betaald.

Zo maakte een dienst van het Ministerie van EZK 225.000 euro over voor het opstellen van de Gasmonitor, wat rijkelijk veel lijkt voor een rapport dat voornamelijk steunt op deskresearch. Door dit jaarlijks te herhalen heeft Natuur & Milieu alsnog een vaste bron van subsidie-inkomsten weten aan te boren.

Lucratief is ook de samenwerking van Natuur & Milieu met het Ministerie van BZK, zo ontdekte Wynia’s Week na het doorspitten van documenten hierover die in het kader van een WOO-verzoek (het voormalige WOB-verzoek) zijn ontvangen. Hoewel in de documenten die BZK verstrekte alle bedragen zorgvuldig zijn weggelakt, blijkt uit het jaarverslag van Natuur & Milieu over 2021 dat het dat jaar – Kajsa Ollongren van D66 was toen de verantwoordelijke minister – een bedrag van bijna 700.000 euro kreeg overgemaakt voor de campagne ‘Zet je cv op 50’. Volgens de in het kader van de WOO verkregen documenten betreft dit 72 procent van de totale aanneemsom, die dan circa 965.000 euro zou bedragen.

Natuur & Milieu startte in augustus 2021 met een campagne om mensen te bewegen hun cv-ketel op 50 graden te zetten. Dat was bedoeld om ze in het kader van de verduurzaming van hun woning van het gas af te krijgen en een stap richting de aanschaf van een warmtepomp te laten zetten.

Op bezoek bij Koffietijd

Dit gebeurde via radiocommercials, digitale abri’s, paginagrote advertenties in De Telegraaf en AD en een ‘duurzaamheidsspecial’ van De Groene, direct mail aan 200.000 huishoudens en een item in Koffietijd, pikant genoeg een tv-programma van de Postcodeloterij, het bedrijf dat menige actiegroep – ook Natuur & Milieu – samen met de overheid op de been houdt.

Ook werd presentator Eddy Zoey door Natuur & Milieu ingehuurd om acht huizen te bezoeken die verduurzamen en meedoen aan ‘de 50 graden challenge’. Vooraf gesteld doel was om zes miljoen mensen te bereiken, waarvan 90.000 zich zouden moeten melden om hun cv-ketel daadwerkelijk op 50 graden te zetten.

Maar hielp het ook?

Uit de WOO-stukken blijkt dat de campagne zowel volgens Natuur & Milieu als BZK een groot succes zou zijn. Maar liefst 6.313.000 mensen werden bereikt, waarvan er echter slechts 3.586 zich aanmeldden voor de ‘comfort challenge’. Zoals dat gaat leidde dit, ook volgens betrokkenen, ‘teleurstellende resultaat’ onontkoombaar tot de conclusie dat er nog een schepje bovenop moest en dat kon dan het best door de campagne te verlengen en in de jaren t/m 2024 drie extra ‘campagnesprints’ te doen.

Uit het naar aanleiding van de campagne opgestelde ‘strategische lange termijn plan’ kwam tevens naar voren dat er extra budget nodig was om de boodschap beter te laten landen. Aldus werd besloten.

Hoe kan BZK zo gemakkelijk bijna een miljoen euro naar een NGO schuiven voor het doen van een reclamecampagne? Daarvoor komt de Subsidieregeling Experimenten en Kennisoverdracht Wonen (SEKW) in beeld. Hierin staat in art. 2 een aantal heel algemene criteria geformuleerd om in aanmerking te komen voor subsidie, die nauwelijks een activiteit op het terrein ‘wonen’ uitsluiten. Uit de WOO-stukken blijkt dat als motivatie in het geval van deze campagne werd volstaan met de constatering dat een subsidie past in het beleid om energiebesparing en warmtepompen te stimuleren.

Een heel handig miljoenenpotje

Via de SEKH werd in de periode 2017 t/m 2021 een bedrag van in totaal 79,8 miljoen euro uitgekeerd. De regeling werd in 2022 geëvalueerd door onderzoeksbureau Ecorys. De conclusies zijn nogal ontluisterend:

• Ecorys concludeert dat ‘de doelstellingen van de SEKW zeer ruim zijn geformuleerd, waardoor bij de inhoudelijke toets en risicoanalyse bij het beoordelen van de subsidieaanvraag de lat derhalve niet hoog wordt gelegd’.
• Niettemin wordt die inhoudelijke toets onvoldoende uitgevoerd, bijvoorbeeld ten aanzien van de ‘aannemelijkheid en redelijkheid van de subsidiabele kosten en of de activiteiten voldoende bijdragen aan de doelstelling van de subsidie’. Dit komt doordat ‘de beleidsmedewerkers binnen het Ministerie van BZK, die verantwoordelijk zijn voor het uitvoeren van de toets, over het algemeen niet op de hoogte zijn van de operationele doelstellingen van de SEKW’.
• Tegelijkertijd concludeert Ecorys: ‘Het feit dat de operationele doelstellingen van de SEKW breed zijn geformuleerd, maakt dat vrijwel alle subsidies in enige mate een bijdrage leveren aan de operationele doelstellingen’. Vaak is daarbij sprake van meerjarige (35,5 miljoen euro in de genoemde periode) of structurele (17 miljoen euro) subsidiëring, waarbij meer sprake is van een door de tegenpartij te leveren ‘inspanningsverplichting dan een resultaatsverplichting’.

Subsidieontvangers zijn stichtingen zonder winstoogmerk, dus geen bedrijven. Veel geld gaat naar Milieu Centraal en het Programma Aardgasvrij Wijken, naast ‘kennisplatforms’ en belangenorganisaties. Van de totale uitgaven op het deelgebied Wonen van 12,8 miljoen euro gaat bijvoorbeeld 30 procent naar de Woonbond.

De Woonbond blijkt een overheidsbond

In het geval van de Woonbond spreekt Ecorys expliciet van een ‘instandhoudingssubsidie’ met een structureel karakter. De Woonbond ontvangt dus miljoenen euro’s aan belastinggeld van het ministerie van BZK – zonder welke ze niet zou bestaan – voor het brengen van een nogal radicaal geluid wat betreft verhuren en maakt daarbij particuliere verhuurders steevast uit voor ‘huisjesmelkers’.

Scherper geformuleerd kan de SEKW worden gekwalificeerd als een regeling die is bedoeld om structureel en meerjarig op een gemakkelijke manier geld te kunnen wegzetten naar bevriende organisaties. De conclusies die Ecorys trekt ten aanzien van de doelmatigheid van de regeling ondersteunen deze opvatting:

• 97 procent van het totale subsidiebedrag wordt toegekend voor activiteiten die uitsluitend door de betreffende instelling zouden kunnen worden uitgevoerd. Dus bij deze activiteiten is volgens opgave van BZK geen concurrentie mogelijk en daarom hoeven ze niet openbaar te worden aanbesteed.
• De activiteiten kunnen niet worden uitgevoerd zonder subsidie.
• Een aantal van de organisaties is bovendien voor haar voortbestaan afhankelijk van de subsidie.

Het zal de lezer niet verbazen dat de regeling naar aanleiding van deze evaluatie opnieuw is verlengd tot 2027.

Leggen we de conclusie dat 97 procent van de projectsubsidies niet door een andere instantie kan worden gedaan naast het budget van de campagne ‘Zet je cv op 50’ dan is meteen duidelijk dat ook deze campagne daar onder is geschoven. En dat is vreemd, want wat Natuur & Milieu doet – namelijk: een reclamecampagne voeren – kunnen heel veel andere partijen ook en vaak beter.

Daarom besteedt Natuur en Milieu, zo blijkt uit de WOO-stukken, de meeste activiteiten dan ook uit en heeft de stichting zelf een coördinerende rol. Een dergelijke rol had BZK ook zelf kunnen vervullen, zonder tussenkomst van Natuur & Milieu. Men heeft daar bij het Rijk niet alleen veel ervaring mee, maar elk departement heeft ook een eigen directie Communicatie waar tientallen mensen werken – met relevante expertise.

Het wordt nog vreemder, omdat er op hetzelfde moment ook een campagne liep van Urgenda: ‘Zet ‘m op 60’. Weliswaar tien graden hoger maar met hetzelfde doel. Wie de in opdracht van Natuur & Milieu in het kader van de campagne gebouwde website hoegasvrijbenjij.nl bekijkt, ziet de grote overlap met de inhoud van de website van Milieu Centraal, dat hiervoor eveneens grote bedragen krijgt van BZK op basis van dezelfde regeling en vanwege dezelfde unieke expertise.

Grote overlap is er ook met de door BZK zelf gerunde campagne ‘Iedereen doet wat’ en de overheidswebsite verbeterjehuis.nl. Dit geldt ook voor de campagne ‘Zet de knop om’ van het Ministerie van EZK. Van unieke expertise van Natuur & Milieu is dan ook helemaal geen sprake. Laat staan voor de noodzaak van een vervolgcampagne tegen extra budget.

Onnutte campagne, handige geldstroom

De door BZK betaalde campagne ‘Zet je cv op 50’ voorkwam dat Natuur en Milieu in 2021 diep in de rode cijfers zou belanden en lijkt dan ook een klassiek geval van netwerkcorruptie. Deze door juriste Willeke Slingerland gemunte term duidt de situatie aan waarbij iemand zelf weliswaar geen direct voordeel heeft van een bepaalde actie maar anderen in diens netwerk wel en daardoor de eerstgenoemde persoon uiteindelijk ook.

Hier gaat het dan niet om persoonlijk geldelijk voordeel, maar om het in stand houden van een bepaald radicaal (en blijkbaar bruikbaar) politiek geluid op het terrein van klimaatbeleid en milieu. In het beste geval kun je zeggen dat de overheid haar eigen (buitenparlementaire) oppositie subsidieert; in het slechtste geval dat sprake is van een dubbele agenda en een (ook uit de WOO-stukken naar voren komende) ongezonde verwevenheid van actievoerders en ambtenarij.

Wouter Roorda brengt regelmatig verslag uit van zijn speurtocht naar de omvangrijke financiering van de beleid- en meningsvorming met behulp van door de overheid betaalde ‘actiegroepen’.

Wynia’s Week krijgt geen subsidie en wil ook geen subsidie. Wynia’s Week is onafhankelijk en ongebonden. De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week.  Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!

Het bericht Korte lijntjes: hoe de staat noodlijdende activisten op de been houdt verscheen eerst op Wynia's Week.

Veertien maanden geleden werden bij de Klimaattop COP-26 in Glasgow fossiele investeringen officieel in de ban gedaan. Nog geen jaar later stemt regeringspartij Die Grünen in Duitsland in met verhoogde bruinkoolwinning onder het geofferde dorp Lützerath, en wil Nederland investeren in aardgasboringen onder de Noordzee en in nieuwe terminals voor vloeibaar aardgas (LNG).

De waarschuwing waarmee TenneT zichzelf overigens aanklaagt, en de luchtballon die Natuur & Milieu zelf kan doorprikken, zijn kenmerken van de eigentijdse terugtrekking in de eigen bubbel van gelijkgestemden, zoals we die in de vorige eeuw zagen in de zuilen: bij het protestantisme, katholicisme, liberalisme en socialisme. Voor verduurzaming en energie is dat extra schadelijk, omdat daarbij chemische en fysische (on)mogelijkheden bepalend zijn, en niet de diverse menselijke idealen en overtuigingen.

Polarisatie blijkt het eigentijdse woord voor verzuiling

TenneT weet als elektriciteitsspecialist allang dat we niet zonder gevolgen stabiele stroomvoorzieningen (kern- en kolencentrales) kunnen afbouwen, instabiele stroomvoorzieningen (wind en zon) kunnen opbouwen, en bovendien in hoog tempo meer stroomafname (warmtepompen en elektrische) kunnen creëren. Natuur & Milieu zou dit ook moeten weten, in goede dialoog met Tennet. Beide zijn niet slachtoffer maar juist mededader van stroomtekorten, die zich nu al manifesteren in Limburg, Brabant, Drenthe, Gelderland en Utrecht. Daarmee bevindt Nederland zich in gezelschap van onder andere Zwitserland, Frankrijk en Duitsland.

‘Adaptief’ is de nieuwe term voor inconsequent

De Duitse regeringspartij Die Grünen gaat akkoord met een langere gebruiksduur van kerncentrales en een hogere bruinkoolwinning onder het opgeofferde dorp Lützerath. Onze eigen regering wil investeren in nieuwe kerncentrales, aardgaswinning onder de Noordzee en nieuwe LNG-terminals voor vloeibaar aardgas.

Dit alles gebeurt terwijl er sinds Fukushima tien jaar lang een taboe rustte op kernenergie, en ruim een jaar nadat tijdens COP-26 eenzelfde taboe op fossiele investeringen werd gelegd. Het is prima dat energiebeleid wordt bijgesteld als de omstandigheden veranderen, maar de zogenaamde energiecrisis van nu hebben we sinds de Russische annexatie van de Krim echt zelf georkestreerd.

Zelf georkestreerde energiecrisis

Sinds die Russische annexatie in 2014 hebben we onze afhankelijkheid van Russisch gas en olie niet verminderd. We hebben het einde van kernenergie en fossiele investeringen ingeluid, en voortijdig kolencentrales gesloten. Aldus hebben we stabiele stroomopwekkers afgebouwd, en ter vervanging instabiele stroomopwekkers (wind en zon) opgebouwd.

Bovendien hebben we de vraag naar stroom vergroot, met het stimuleren of zelfs verplichten van elektrische auto’s, elektrische fornuizen, warmtepompen en aardgasloze woningen. Intussen hebben we geen perspectief op een technologie –  laat staan betrouwbare infrastructuur – om grootschalig en effectief elektriciteit op te slaan.

Ons net is niet verouderd

Ons elektriciteitsnet is in tegenstelling tot allerlei beweringen niet verouderd. Het is betrouwbaar en goed onderhouden. We hebben vrijwel nooit black-outs, en we hoeven elektrisch rijden nog niet in te perken (zoals in Zwitserland). Het net is echter niet gemaakt voor de alles-of-niets fluctuaties van wind- en zonnestroom, en voor een hogere stroomafname van elektrische procesindustrie, huisverwarming en automobiliteit.

Tennet had het eigen net daar sinds 2014 in een tienjarenplan voor moeten en kunnen uitbreiden, op basis van de politiek geambieerde veranderingen in elektriciteitsconsumptie en -productie. Dat is niet gedaan, dus waren de stroomtekorten waarvoor Tennet nu waarschuwt evenzeer voorspelbaar als zelfgecreëerd.

De slachtoffers moeten inschikken

Burgers met elektrische auto’s en warmtepompen die in de kou zitten, en geëlektrificeerde bedrijven die moeten wachten om op het net te mogen, worden nu slachtoffer van deze zelfgecreëerde crisis. Tennet, Natuur & Milieu, Die Grünen, en ook onze eigen regering en parlement behartigen niet eerst en vooral de burgers en bedrijven die hen betalen, en hebben daarmee een dik pak boter op hun hoofd.

De cynische oproep aan de slachtoffers van hun beleid, om nu maar zoveel mogelijk aardgas en elektriciteit te besparen, illustreert dit. Energie besparen is natuurlijk altijd goed, we kunnen dat ook, en het bespaart veel geld, maar dat is altijd waar en heeft niks te maken met de door onze EU-regeringen veroorzaakte energietekorten die gemakshalve maar ‘crisis’ worden genoemd.

Mijn advies is om vooral het heft in eigen hand te nemen. Bespaar op je top-3 van verwarming, automobiliteit en koopgedrag, en wacht met van het gas af gaan en elektrisch rijden. Elektriciteit is altijd al de minst betrouwbare vorm van energie geweest, en dat zal in de toekomst niet beter worden aldus TenneT.

Bovendien zijn elektrische auto’s en warmtepompen allerminst emissievrij. Ze verbruiken elk al gauw meer stroom dan de rest van een huishouden bij elkaar, en veroorzaken daarmee veel extra stroomverbruik op het elektriciteitsnet. Die extra stroom kan alleen fossiel worden aangevuld, inclusief geïmporteerde Duitse bruinkoolstroom. Zon en wind, ook op je eigen dak en erf, zijn immers meestal voluit benut, en kunnen niet op aanvraag opschalen.

Tijd voor consistent beleid

Overheden propageren zelf om zuinig te zijn met elektriciteit. Dat is terecht, en het wordt kracht bijgezet door de uitfasering van gloeilampen en het Franse verbod op terrasstralers. Elektriciteit is de meest kostbare en gebruiksvriendelijke vorm van energie voor consumenten, maar ook de meest complexe en inefficiënte voor producenten.

Laten we er dus vooral zuinig mee om gaan, en die niet verkwanselen in grootverbruikers zoals auto’s en verwarmingen waarvoor een goed werkend alternatief bestaat. Het wordt tijd dat onze regeringen consistent en samenhangend beleid gaan voeren. Met een terecht verbod op gloeilampen en terrasstralers past een stimulering van elektrisch rijden, verwarmen en ondernemen daar totaal niet in.

Maarten van Andel publiceert zijn heldere analyses van het wonderlijke Nederlandse en Europese klimaat- en energiebeleid in Wynia’s Week. Wynia’s Week wordt gedragen door de vrijwillige bijdragen van de abonnees. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Stroomtekort? Wacht dan met van het gas af gaan. En met elektrisch rijden. verscheen eerst op Wynia's Week.

Het vorige kabinet, RutteDrie, verbood het aansluiten van nieuwe woningen op aardgas. In 2030 moesten bovendien 1,5 miljoen bestaande woningen van het gas afgesloten zijn en de rest in 2050. Er is nog nauwelijks een begin gemaakt. De politieke naïveteit uit de jaren 2017-2020 gaat nu opspelen.

Pijnlijk ook: het kabinet RutteDrie verhoogde de gasbelasting om Nederlanders van het gas af te duwen. Nu aardgas als gevolg van de gaspolitiek van Poetin, de oorlog in Oekraïne en de sancties van de Europese Unie nog duurder is geworden, ziet het kabinet RutteVier zich gedwongen om de aardgasconsumptie juist met vele miljarden euro’s te subsidiëren.

Het vorige kabinet dacht twee vliegen in één klap te slaan: door alle Nederlandse woningen van het aardgasnet los te koppelen, zou het én de gasvelden in Groningen kunnen sluiten én ‘de klimaatdoelen van Parijs’ halen. Gasland Nederland was het enige ter wereld dat woningen met prioriteit van het gas wilde afsluiten. Het wekte in buurlanden Duitsland en België verbazing. Omdat aardgas veel minder vervuilend is dan het stoken van kolen en olie werden gasaansluitingen daar juist gesubsidieerd.

Veel hogere kosten

Onder RutteVier dooft de ambitie om Nederlandse huishoudens van het gas af te halen. Nieuwe woningen worden weliswaar nog steeds gasloos gebouwd, maar het aardgasvrij maken van bestaande huizen gaat hoogst moeizaam.

‘Van de doelstelling om bestaande woningen van het gas te halen is voor zover mij bekend weinig terecht gekomen,’ zegt Martien Visser, lector energietransitie aan de Hanzehogeschool Groningen, tevens werkzaam bij Gasunie als manager strategie. René Peters weet waarom. ‘De kosten zijn veel hoger dan oorspronkelijk ingeschat,’ vertelt de gasdeskundige van TNO: zo’n 40.000 euro per woning. Het kabinet rekende op 10.000 tot 20.000 euro.

Op den duur alle woningen van het gas

Het stoken van gas voor warmte veroorzaakt 15 procent van de Nederlandse uitstoot van broeikasgassen. Het kabinet wil in 2030 de helft minder uitstoot en in 2050 nul. Daarvoor zouden in 2030 1,5 miljoen woningen van het gas af moeten en in 2050 alle gebouwen, ook kantoren. Sommige linkse gemeenten, zoals Amsterdam, lopen nog een stapje harder en willen al in 2040 aardgasvrij zijn.

Dat aardgasvrij maken is een doel op zichzelf geworden. Terwijl de meest gekozen alternatieven – warmtepompen en warmtenetten – het halen van de klimaatdoelen juist vertragen. Beide zijn namelijk nog een tijdje afhankelijk van… aardgas.

Proeftuinen met drie alternatieven

Door de hoge gasprijs zijn elektrische warmtepompen waanzinnig populair. In twee jaar tijd is het aantal verdubbeld naar zo’n 1 miljoen. Vanaf 2026 wordt de verkoop van alleen-gasketels verboden.

Een half miljoen huishoudens zijn aangesloten op een warmtenet. Vaak in de stad, daarom wordt dit ook wel stadsverwarming genoemd.

Elektrificering (warmtepompen plus koken op inductie) en warmtenetten zijn twee van de drie alternatieven op aardgas. Het derde is aardgas vervangen met een ander gas. Zoals biogas, dat wordt gemaakt door gft-afval of mest te vergisten. Of waterstof.

Alle drie de opties worden uitgeprobeerd in 66 ‘proeftuinen’ verspreid over het land. Tot 2028 betaalt het Rijk 435 miljoen euro mee om die 66 dorpen en wijken van het aardgas te krijgen.

Warmtepompen hebben nog steeds gas nodig

Door de hoge gasprijzen en de snelle bouw van windmolenparken op zee is het aandeel van gas in onze elektriciteitswinning vorig jaar met een vijfde gedaald. Maar nog altijd leveren gascentrales 40 procent van de stroom in Nederland. De stroomvraag is door die 1 miljoen warmtepompen toegenomen.

Veel warmtepompen zijn ook nog eens ‘hybride’, en stoken dus deels op gas, want zonder goede isolatie en vloerverwarming houdt een elektrische warmtepomp een vrijstaand huis in de winter niet warm. Voordeel van hybride pompen is wel dat ze op koude dagen minder stroom vreten.

Voor warmte afhankelijk van een fabriek

Warmtenetten vangen vaak restwarmte af uit de industrie. Bijvoorbeeld van de afvalverbrander in Amsterdam. Of de kunstmestfabriek in Zeeland. Mooie oplossing, zou je denken. Anders gebeurt er niets met die warmte.

De nadelen zijn onder meer dat nieuwe, geïsoleerde leidingen nodig zijn, waaruit toch nog enige warmte ontsnapt, en dat wijken afhankelijk worden van vervuilende fabrieken. Die fabrieken sluiten meerjarencontracten af met de beheerders van warmtenetten. Dat maakt het lastiger om industrieën te verduurzamen. Een schonere productie zou betekenen dat er minder restwarmte wordt geproduceerd.

Zo wil Amsterdam dat inwoners minder afval weggooien. Tegelijkertijd heeft het Afval Energie Bedrijf vuilnis nodig om te stoken en warmte te kunnen leveren aan het warmtenet. Dus wordt er afval uit het Verenigd Koninkrijk geïmporteerd.

De EU wil het gebruik van kunstmest de komende zeven jaar met 50 procent terugdringen, maar er liggen ook plannen om woningen aan te sluiten op restwarmte van de Yara-kunstmestfabriek in Sluiskil. Die op aardgas stookt.

Stadsverwarming is net zo duur

Dan is stadsverwarming ook nog eens even duur als aardgas. Dat is bij wet geregeld om consumenten te beschermen tegen monopolisten. Een warmtenet is immers in handen van één partij. Soms een commercieel bedrijf, zoals Vattenfall in Amsterdam, maar vaak ook gemeentelijke bedrijven. Consumenten die van het aardgasnet worden afgesloten, kunnen niet meer op een andere leverancier overstappen.

Toen aardgas goedkoop was, was stadswarmte dat ook. Sinds een jaar benadeelt de prijskoppeling consumenten. De oplossing van minister voor Klimaat en Energie Rob Jetten (D66)? Neem alle warmtenetten in publiek bezit. Alleen de levering van warmte aan het net zou nog door private partijen mogen worden uitgevoerd.

Het plan is commerciële eigenaren in het verkeerde keelgat geschoten. Vattenfall heeft de uitbreiding van het warmtenet in Amsterdam stopgezet.

Femke Kuipers van de Stichting Warmtenetwerk zegt daarover: ‘Als warmtesector stonden wij aan de lat voor 500.000 huizen van het gas af voor 2030. Dat was tot voor kort haalbaar. Echter de commerciële warmtebedrijven hebben een investeringsstop sinds half oktober’, toen Jetten zijn wetswijziging aankondigde. ‘Daarmee raakt de doelstelling snel uit beeld.’

Waarom geen schoon gas?

De derde optie, aardgas vervangen door een ‘schoon’ gas, lijkt makkelijker. Daar kunnen de bestaande gasleidingen voor worden gebruikt. Het Planbureau voor de Leefomgeving heeft uitgerekend dat dit voor de meeste wijken goedkoper is dan overschakelen op warmtepompen of warmtenetten. Toch zitten er ook aan deze optie haken en ogen.

Shell wil bijvoorbeeld groene waterstof maken in Rotterdam, maar daar is veel meer groene stroom voor nodig. Tot het zover is, wordt waterstof met aardgas gemaakt. Vervolgens komen grootverbruikers als Dow Chemical, Tata Steel en Yara als eerste in aanmerking. Voor de groene-stroombehoefte van alleen Tata Steel is al een windmolenpark ter grootte van de Noordoostpolder nodig.

Biogas dan? Dat wordt gemaakt door bijvoorbeeld rioolwater of gft-afval te vergisten. Klinkt misschien niet fris, maar het is beter voor het milieu. Ingenieur Kirsten Zagt doet het met zijn bedrijf Bareau, dat meewerkt om het dorp Krewerd, in het aardbevingsgebied van Groningen, energieneutraal te maken. De techniek wordt echter niet omarmd door de grote bedrijven: ‘Groen gas produceren stuit op weerstand vanuit de fossiele-brandstofindustrie.’ Aan zijn vergistingsreactor verdienen de Shells en de Vattenfalls van de wereld geen geld.

Egbert Ludwig, directeur van de energiecoöperatie Bronnen VanOns, dat zonneparken in noordoost-Nederland bezit, ziet het niet anders: ‘De lobby en de belangen zijn sterker dan de wil om de doelstelling te halen.’ Dat ondermijnt volgens hem het draagvlak onder de bevolking.

Er is geen ideale oplossing

Peters nuanceert: groen gas is ook duur. ‘In de orde van 1 euro per kuub.’ Aardgas kostte voor de Russische aanval op Oekraïne 20 tot 30 cent per kubieke meter. De hoge aardgasprijs maakt biogas concurrerend, maar het betekent ook dat makers van groen gas (biogas waar de CO2 is uitgehaald) geen subsidie meer krijgen. Die hebben ze volgens de overheid niet meer nodig.

Wel betalen ze gewoon energiebelasting over groen gas. Leveranciers van warmte, daarentegen, mogen gasbelasting in rekening brengen (er is immers gas gestookt om die warmte op te wekken), maar die hoeven ze niet af te dragen. Dan is het niet vreemd dat energiebedrijven liever warmtenetten aanleggen dan groen gas maken. ‘Omdat groen gas direct moet concurreren met aardgas, is er voor niemand geld aan te verdienen,’ legt Visser uit.

Aquathermie, warmte uit water, en geothermie, warmte uit de ondergrond, zijn ook de heilige graal niet. ‘Het ontwikkelen van alternatieve bronnen als geothermie en aquathermie hebben best lange doorlooptijden,’ zegt Kuipers. En ideale vervangers van aardgas worden het volgens Visser nooit: ‘Het zijn enorm dure technieken die je eigenlijk het hele jaar zou moeten inzetten. Woningen hebben echter maar een gering aantal maanden warmte nodig. Daarom zie je geothermie vooral bij kassen.’

‘Dat hebben de mensen niet verzonnen’

De proeftuinen waren eerst bedacht om de voordelen van gasloos wonen te demonstreren. Toen dat niet lukte, werden ze aan de man gebracht als proefwijken om verschillende technieken uit te proberen. Al het geëxperimenteer heeft het draagvlak onder de bevolking geen goed gedaan. ‘Als het van bovenaf opgelegd wordt, dan hebben mensen sowieso al weerstand,’ denkt Peters.

Toch is dat hoe het gaat. Marjan Brandes is manager bij de coöperatie Zeeuwind, dat in Zeeland groene stroom opwekt en meehelpt om vier dorpen en wijken van het gas te krijgen. Ze vertelt dat in Middelburg de gemeente besloot dat er een warmtenet moest komen. ‘Dat hebben de mensen niet verzonnen. Het komt niet van onderop.’

In de Van der Pekbuurt in Amsterdam-Noord wilden de bewoners vooral betere isolatie van hun bijna honderd jaar oude woningen. Als er een warmtenet moest komen, zagen zij meer in aquathermie uit het IJ, een optie die door de TU Delft en Waternet was onderzocht. Woningcorporatie Ymere, dat de meeste huizen in de buurt bezit, koos voor restwarmte van het stedelijke Afval Energie Bedrijf.

Bert Müssig, medeoprichter van de lokale huurdersvereniging, heeft er geen goed woord voor over. ‘Er bestaat in principe nergens restwarmte. En als die er is, moet je zorgen dat die er niet is.’ Wat je in ieder geval niet moet doen, is er een hele economische structuur omheen bouwen.

Minder kosten aan isolatie

Müssig vermoedt dat Ymere voor de goedkoopste oplossing heeft gekozen. De corporatie wilde de 1.500 sociale huurwoningen in de Van der Pekbuurt eigenlijk slopen. De bewoners verzetten zich. Nu wordt er alsnog geïsoleerd, maar daar neemt Ymere tien jaar de tijd voor. Met restwarmte van de afvalverbrander kan dat goedkoop: afvalwarmte is van een hogere temperatuur dan aquathermie. Dus hoeft niet de beste (en duurste) isolatie te worden aangeschaft.

Wat zegt Ymere dan? ‘We zijn geen milieuorganisatie. Voor ons staat de betaalbaarheid van de huren voorop.’

Brandes ziet hetzelfde in Zeeland: ‘Voor woningcorporaties is een warmtenet een relatief goedkope oplossing. Want je hoeft niet in alle woningen een warmtepomp te zetten.’

Visser vult aan: ‘Het is de manier om mensen in opstand te brengen en die problemen kon je mijns inziens van verre zien aankomen.’

Nu moeten zeven op de tien bewoners instemmen om een blok of wijk van het aardgas te halen. Het kabinet bereidt een wet voor die gemeenten de bevoegdheid geeft om ook bij minder of geen steun het gas af te sluiten. ‘We kunnen niet wachten op één huizenblok dat zich als een Gallisch dorpje verzet,’ zegt – wie anders? – Hugo de Jonge (CDA). De minister van Volkshuisvesting grijpt overheidsfalen steevast aan om meer beperkingen op te leggen.

(Geen) dogma

Zo mondt een vage doelstelling – de helft minder CO2 – binnen tien jaar uit in een overheid die inwoners tegen wil en dank van het gas haalt en afhankelijk maakt van het verbranden van Brits afval.

Huurders van corporatiewoningen hebben weinig in te brengen. Eigenlijk gek, vindt Müssig. ‘De verhuurder bepaalt waar jij je warmte vandaan haalt!’ Eigenwoningbezitters mogen wel meebeslissen, maar kunnen door hun buren worden overstemd. En zelfs dat is minister De Jonge een doorn in het oog.

Volgens gasdeskundige Peters is het tijd om een stap terug te doen. ‘Van het gas af moet geen dogma zijn,’ zegt hij. ‘Dat idee, we moeten van gas los en alles moet gasloos worden, is wat mij betreft de verkeerde interpretatie van CO2-neutraal worden.’

Wynia’s Week besteedt regelmatig aandacht aan de vele onlogische, overhaaste en zelfs contraproductieve aspecten van het Nederlandse klimaatbeleid. Deze broodnodige, onafhankelijke journalistiek wordt volledig mogelijk gemaakt door de vrijwillige financiële bijdragen van de donateurs. Doet u ook mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Stilletjes sterft het gasverbod: onhaalbaar en onbetaalbaar verscheen eerst op Wynia's Week.

Sindsdien draait de gemeentelijke verwarming van Purmerend op het stoken van hout, vaak ‘biomassa’ genoemd. Dat heet schoon en klimaatvriendelijk te zijn, maar is juist vies, slecht voor het klimaat en slecht voor de natuur. De gemeente Purmerend is de grootste houtstoker van Nederland.

En Purmerend gaat maar door met die biomassa en wil het gemeentelijke warmtenet bovendien uitbreiden naar wie nu nog gas heeft. Het net wordt ook uitgebreid naar de aangrenzende gemeente Beemster, waar Purmerend per 1 januari mee fuseert.

Ondertussen is de proeftuin ‘aardgasvrij’ die Purmerend wilde zijn – en waarvoor miljoenen subsidie uit Den Haag werd gehaald – een debacle aan het worden. Minister Ollongren, de minister van de aardgasvrije wijken, heeft zodoende ook een probleem met Purmerend, in het bijzonder met haar D66-partijgenoot Paul van Meekeren, die als verantwoordelijk wethouder halsstarrig de mislukkingen blijft verdedigen.

Ter gelegenheid van de tussentijdse gemeenteraadsverkiezingen van Purmerend en De Beemster (22, 23, 24 november) publiceert Wynia’s Week een combinatie van nieuwe en eerdere rapporten en artikelen over het turbulente energiebeleid van Purmerend, dat een koploper is van het hele Nederlandse klimaatbeleid.

Hier eerdere artikelen op Wynia’s Week over (vooral) Purmerend:

Hoe het klimaatbeleid strandt in Purmerend.

Michael Moore moet naar Purmerend.

Ook Purmerend wil klimaatkampioen worden.

Stadsverwarming op biostook draait op subsidie.

Rapport over het energiebeleid van Purmerend [pdf]

Rapport over biomassa [pdf]

Steunt u de onafhankelijke berichtgeving van Wynia’s Week ook in 2022? Doneren kan HIER

Het bericht Houtstookkampioen Purmerend houdt verkiezingen verscheen eerst op Wynia's Week.

In mijn herinnering begon deze arrogante reactie van de overheid op tegenstand van burgers in juni 2005. Nederland zei toen in meerderheid ‘nee’ tegen de Europese grondwet, in ons eerste referendum sinds ruim 200 jaar. Premier Balkenende zei daarop dat het verhaal beter moest worden uitgelegd aan burgers.

Pardon?! Vanwaar de veronderstelling dat burgers het verhaal niet goed hadden begrepen? Wellicht was de uitleg adequaat, hadden burgers het goed begrepen en op grond daarvan ‘nee’ gezegd. Die mogelijkheid kwam kennelijk niet op bij de premier. Deze ‘verwend kind reactie’ heeft sindsdien opgang gevonden in de politiek. Als burgers te hoop lopen tegen windparken, biomassacentrales en aardgasloze huizen zeggen voorstanders van het beleid dat burgers beter betrokken moeten worden bij de plannen.

Schoffering

Dit is dezelfde ‘verwend kind reactie’ als 16 jaar geleden na het referendum over de Europese grondwet. Het is om te beginnen een schoffering van de voorlichters, ambtenaren en lokale bestuurders die het beleid uitdragen. Alsof ze hun werk niet goed zouden doen. Het is ook een schoffering van burgers. Alsof ze de verstrekte informatie niet goed zouden begrijpen.

Het kan zomaar zijn dat de plannen wel goed zijn uitgelegd maar niet deugen, en dat burgers dat heel goed begrijpen. Onze succesvolle democratie (we zijn al 50 jaar een van de welvarendste landen ter wereld) is gebouwd op beleidsvorming en -uitleg, gevolgd door stemgedrag van burgers. Daarbij krijgt niet iedereen zijn zin, noch in de bevolking noch in de politiek. Dan gaat het niet aan om te roepen dat jouw standpunt beter moet worden uitgelegd om alsnog je zin te krijgen.

Middelen worden tot doelen verheven

Een onderliggende oorzaak van dit fenomeen is het verwarren van doelen met middelen. Veel burgers, waaronder ik, onderschrijven doelen van Europese samenwerking en verduurzaming. Diezelfde burgers, ook ik, hebben daarentegen kritiek op de beleidsmiddelen die daartoe worden aangewend. Kritiek op de middelen is niet een ontkenning van de doelen.

Een additionele onderliggende oorzaak is dat beleidsmakers kritiek op de door hen voorgestelde middelen persoonlijk opvatten. Alsof zij de wijsheid in pacht hebben, en hun middelen de enige manier zouden zijn om de doelen te bereiken.

Als je je verbindt aan de doelen zouden kritiek op bestaande middelen en voorstellen voor alternatieve middelen welkom zijn. Als je je verbindt aan bepaalde beleidsmiddelen, jouw middelen, wordt kritiek daarentegen onwelkom. Aldus worden middelen tot doelen verheven, en verdwijnen de eigenlijke doelen uit zicht.

Beleidsmiddelen zoals elektrisch rijden, aardgasloze huizen, biomassacentrales, waterstoffabrieken en wind- en zonneparken zijn tot doelen verheven die nietsontziend worden nagestreefd. Ook als blijkt dat het eigenlijke doel, CO₂-reductie, daarmee niet is gediend. Het lijkt alsof dat eigenlijke doel, CO₂-reductie, steeds meer naar de achtergrond raakt.

Het is wel begrijpelijk dat de middelen tot doelen worden voor ambitieuze en gespecialiseerde onderzoekers en bedrijven, maar overheden zouden zich niet moeten laten meesleuren in de daaruit voortkomende lobby, en de oorspronkelijke doelen leidend moeten laten blijven.

Leren overheden wel van fouten?

We hebben door schade en schande geleerd dat overheden het gruwelijk mis kunnen hebben. We kennen de toeslagenaffaire, en het regent in binnen- en buitenland excuses voor van alles en nog wat dat in de afgelopen decennia verkeerd is gedaan.

Ik vind het onbegrijpelijk dat huidige overheden daar geen lering uit trekken, en geen rekening lijken te houden met de mogelijkheid dat hun huidige daden door een volgende generatie evenzeer kunnen worden veroordeeld. De enige manier om dat te voorkomen lijkt mij het afleggen van het eigen gelijk, en het openstaan voor kritiek. Dat zet aan tot zelfreflectie en zelfkritiek, waarbij de doelen overeind kunnen blijven maar de middelen niet langer als doel gelden.

Nieuw leiderschap?

Er is kritiek van formaat op middelen in het energie- en klimaatbeleid, om te beginnen op biomassa en boskap. Diverse politieke partijen, milieugroeperingen, specialisten, individuele wetenschappers en koepels van wetenschappers – KNAW en EASAC – bepleiten afbouw van houtige biomassa voor energievoorziening.

Bestuurders die desondanks volharden in deze en andere middelen om hun doelen te behalen, riskeren een harde veroordeling in de toekomst. Niet eens zozeer omdat ze het nu mis hebben, maar omdat ze doof en blind blijven voor gefundeerde maatschappelijke en wetenschappelijke kritiek, en met overweldigende aanwijzingen van het tegendeel in hun eigen gelijk blijven geloven. Wat mij betreft betekent nieuw leiderschap dat ingezette beleidsmiddelen worden omgebogen of afgebouwd, als blijkt dat die op basis van nieuwe inzichten niet aan de gestelde doelen bijdragen.

De waterstofmythe leidt slechts tot energieverspilling

Waterstof is ook een beleidsmiddel dat tot doel is verheven, en zelfs geïdealiseerd en verheerlijkt wordt. Het doel, CO₂-reductie, wordt echter niet gediend. Integendeel. Waterstofgas komt in tegenstelling tot aardgas vrijwel niet voor op aarde.

Het is dus geen energiebron, het is alleen een drager van energie van elders. We moeten het eerst maken, en daarvoor is veel energie nodig. Dat geldt voor zowel blauwe als groene waterstof. Het maakproces is bovendien zeer inefficiënt, ruwweg de helft van de energie gaat erbij verloren.

Blauwe waterstof wordt van aardgas gemaakt. Daarbij komt CO₂ vrij, net zoveel als bij het rechtstreeks verbranden van aardgas. Het energieverlies tijdens het maakproces betekent dat de waterstof uiteindelijk minder energie zal opleveren dan het oorspronkelijke aardgas.

Voorstanders betogen dat de vrijkomende CO₂ onder de grond kan worden gestopt. Los van de eindigheid en niet-duurzaamheid van CO₂-opslag (CCS) geldt dat in principe ook voor rechtstreekse verbranding van aardgas. De daarbij vrijkomende CO₂ in bijvoorbeeld elektriciteitscentrales en industriële processen kan ook worden afgevangen en opgeslagen. Wat er netto onder de streep overblijft van blauwe waterstof is kortom een grote verspilling van energie, en geen CO₂-reductie

Groene waterstof is niet groen

Hetzelfde geldt voor groene waterstof. Dat wordt gemaakt van groene stroom, via elektrolyse van water. Daarbij gaat een groot deel van de energie verloren, en als we de waterstof later weer omzetten in stroom gaat nogmaals een groot deel van de energie verloren. Van elke kilowattuur die wordt verbruikt om groene waterstof te maken, levert die waterstof zodoende naderhand minder dan een halve kilowattuur op.

Groene stroom is schaars, zeker als je biomassa niet meetelt. Wind en zon produceren momenteel ongeveer 20% van onze stroomvoorziening, en slechts 4% van ons totale energieverbruik. Die kostbare groene energie moeten we dus vooral niet verbruiken om waterstof te maken, want dan gooien we meer dan de helft weg.

In het algemeen leidt elke energie-omzetting, bijvoorbeeld van stroom naar waterstof en vice versa, tot energieverliezen. Dat is een natuurkundige wetmatigheid die geen enkele technologie kan veranderen. In de waterstofketen (blauw en groen) gebeurt dat twee keer, bij de productie en bij het verbruik van waterstof. Onderaan de streep blijft in alle gevallen minder dan de helft van de energie over, is geen CO₂ bespaard, en wel veel geld uitgegeven.

Laten we zo snel mogelijk stoppen met deze en andere contraproductie beleidsmiddelen, die het doel van CO₂-reductie niet dienen. Laten we er pas weer op terugkomen als we een overvloed aan duurzame stroom hebben, en we het ons misschien kunnen permitteren om een deel daarvan te verkwisten. Ik ben al heel nauw betrokken bij waterstof, biomassa en aardgasloze huizen. Ik luister daarbij goed naar deskundigen in allerlei maatschappelijke geledingen, en ik kijk goed naar de wetenschappelijke feiten. Nog meer betrokkenheid gaan die feiten niet veranderen.

Maarten van Andel publiceert met enige regelmaat in Wynia’s Week. Steunt u deze onafhankelijke, kritische berichtgeving? U kunt HIER donateur worden. Hartelijk dank!

Het bericht Zinloos klimaatbeleid wordt echt niet beter als je burgers er bij betrekt verscheen eerst op Wynia's Week.