Dat past in een feitenresistent wereldbeeld waarin eigenlijk alle handel en economische activiteit tussen het Westen en de Global South Slecht is (behalve migratie, maar dat terzijde). Dan geldt: handel = uitbuiting. Dat sentiment leeft veel breder in het Europese bewustzijn dan alleen bij deuglinks (in Nederland: D66 en PRO). Ook een middenpartij als het CDA gaat gebukt onder schuldgevoel over de Westerse uitbuiting van de Global South, en zelfs bij de VVD zou je niet iedereen de kost willen geven die daar stiekem een schuldig geweten over heeft. Dat schuldgevoel geldt met terugwerkende kracht tot eeuwen geleden, want het koloniale tijdperk, dat was pas echt gewetenloze uitbuiting van de Global South door het Westen.

Zonder kunstmest honger in Afrika

Nu de Straat van Hormuz grotendeels dicht is door de aanval van de VS en Israël op Iran, zien we hoe de wereld er van opknapt als internationale handelsstromen belemmerd worden: de prijs van onder meer kunstmest schiet omhoog. Degenen die van onze intensieve landbouw af willen beschouwen dat waarschijnlijk als een zegen, want die is daar van afhankelijk, maar de consequentie kan heel goed hongersnood in Afrika zijn.

Want het Westen zou volgens een brede consensus dan wel bezig zijn zich te verrijken aan de grondstoffen uit Afrika, maar zonder import van betaalbare kunstmest kan Afrika de eigen bevolking niet eens voeden. In Afrika zijn ze ervaringsdeskundige op het gebied van lokale, grondgebonden gemeenschappen: het is een garantie voor schrijnende armoede en ondervoeding.

Over de waan dat het Westen al eeuwen de rest van de wereld uitbuit en daar zijn welvaart aan te danken heeft, zijn op deze plek eerder columns verschenen, zowel van mij als anderen. Deze uitbuitingsmantra is tot in alle haarvaten van onze cultuur doorgedrongen: lesmateriaal in het onderwijs, teksten bij historische tentoonstellingen in musea, partijprogramma’s, preken in kerken, rapporten van NGO’s, ze zitten er allemaal vol mee. Vaak valt dat niet eens op, omdat het wordt op- en afgevoerd in bijzinnen, als een vanzelfsprekende waarheid die geen discussie behoeft.

In mijn boek Weg met Ons! ga ik uitgebreid op die waan in. Een van de profeten van die waan is Jason Hickel, een prominente westerse zelfhater die verzon dat alle handel tussen het Westen en de Global South labour appropriation is, ‘arbeidstoeëigening’. Wat wij laten maken in China en importeren, stelen we eigenlijk van China, dat is zijn idee, en zo komt hij op een slordige tien biljoen (10.000.000.000.000) euro per jaar die het Westen zich ’toeëigent’ uit de Global South.

Effecten van internationale handel

In Weg met Ons! toon ik in algemene zin aan wat een nonsens dat is, maar het was me bij het schrijven van dat boek ontgaan, dat er al een serieuze wetenschappelijke publicatie over de kosten en baten van internationale handel bestond. James Feyer en drie andere economen publiceerden in 2023 als eersten zo’n mondiale kosten-baten analyse.

Zij stopten allerlei historische effecten van internationale handel op het BBP van landen of regio’s in een statistisch model. Zo leverde de plotselinge blokkering van het Suez-kanaal door de Zesdaagse Oorlog in 1967 een soort natuurlijk experiment op met het belemmeren van handelsstromen.

Vrijhandel en globalisatie brengen inderdaad ook kosten met zich mee: goedkope import kan banen kosten in het land zelf, maar de opbrengsten voor datzelfde land kunnen ook groot zijn. Zoals bovengenoemd voorbeeld van de kunstmest laat zien, is import vaak ook een aanjager van efficiëntere productie en innovatie, met alle evidente voordelen voor land en bevolking.

Ondergesneeuwde basiswaarheid

Lezer, doe een gok: hoe schat u de kosten-baten verhouding van vrijhandel in? Houdt dat mekaar ongeveer in evenwicht, 1:1? Of mogen we toch wel wat optimistischer zijn, met baten die twee keer zo hoog zijn als de kosten, dus 2:1?

U zit niet eens in de buurt: bij Freyer c.s. rolt uit hun model dat de verhouding voor rijke landen 5:1 is, voor midden-inkomen landen 50:1 en voor de armere landen 100:1. Dus handel tussen het Westen en de Global South is voor beide partijen voordelig, maar voor de armere partij nog veel voordeliger dan voor de rijke. Voor de economie van een arm land in de Global South, zijn de voordelen van handel met het Westen honderd keer zo groot als de nadelen.

Freyer noemt deze kosten-baten verhouding verbazingwekkend hoog, maar stelt ook dat hun schatting heel conservatief is, dus in werkelijkheid is de situatie waarschijnlijk nog gunstiger. Dat handel voordelig is voor beide partijen, is al sinds de 19de-eeuwse econoom David Ricardo een basiswaarheid, maar die is gaandeweg ondergesneeuwd onder alle propaganda tegen de globalisering, ofwel het waanidee dat het Westen de Global South leegrooft, waardoor wij rijk en zij arm blijven.

‘Doorwerking’

Maar ons koloniale verleden, dat is toch zeker een schande en iets wat nu nog steeds doorwerkt in al die zielige landen die hun zaakjes maar niet op orde krijgen? Naar die fameuze ‘doorwerking’, die falende overheden in Afrika een eeuwige aflaat geeft voor wanbestuur, armoede, corruptie en mensenrechtenschendingen, is ook serieus onderzoek gedaan.

En wat blijkt: die doorwerking bestaat, en is positief. Hoe langer een land gekoloniseerd is geweest en hoe meer Europeanen er in de koloniale periode gewoond hebben, hoe meer economisch profijt het desbetreffende land er nu nog steeds van heeft. Dat blijkt bijvoorbeeld uit een Working Paper van het National Bureau of Economic Research in de VS, dat in 2012 een grote database aanlegde van de economische aspecten van de Westerse kolonisering.

De afbeelding hieronder illustreert dat:

Herhaling experiment

Een paar columns en boeken (niet alleen van mij, maar ook van bijvoorbeeld Maarten Boudry en Douglas Murray) die zich verzetten tegen dit narratief van het Slechte en Schuldige Westen, zullen de vloed aan anti-globalistische propaganda en Westerse zelfhaat niet meteen indammen, zo valt te vrezen.

Ondertussen is een herhaling gaande van bovengenoemd natuurlijk experiment met de sluiting van het Suez-kanaal, doordat de straat van Hormuz nog maanden geheel of gedeeltelijk gesloten zal blijven. Dan gaan we weer eens zien, hoe slecht vrijhandel van het Westen met de Global South is voor de wereld.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Arme landen profiteren enorm van internationale handel. En de doorwerking van het koloniale verleden is juist gunstig. verscheen eerst op Wynia's Week.

In mijn boek Weg met Ons! De mythe van de westerse erfzonde maak ik een zeer voorzichtige, onvolledige, berekening van aspecten van die wereldverbetering die zich redelijk in geld uit laten drukken, en kom dan uit op zeker 87 biljoen euro voordeel voor de Global South vanaf nu tot 2050. 

Een aspect dat ik in Weg met Ons! slechts aanstip, is de enorme brain gain van de Global South doordat die de afgelopen decennia grote aantallen studenten naar westerse universiteiten stuurden, waar ze, ietwat plechtstatig geformuleerd, werden ingewijd in de geavanceerde kennis die de westerse cultuur zo uitzonderlijk succesvol maakt. Concreet gaat dat dus om artsen, ingenieurs, natuurkundigen, chemici, biologen, wiskundigen en geologen. 

Economisch voordeel

Wat heeft dat de Global South opgeleverd, uitgedrukt in euro’s? Een volledig overzicht van die brain gain is onbegonnen werk, maar alleen al vanuit China en India zijn in de loop der tijd tegen de tien miljoen studenten naar universiteiten in de VS en Europa vertrokken. 

Een deel van die studenten blijft na hun afstuderen hangen in het gastland, waar ze in bovenmodaal betaalde banen terecht komen. Dat is win-win voor immigrant en gastland. Maar voor de meerderheid die wel snel terug gaat is de vraag: wat levert dat henzelf en het land van herkomst op? Daar is allerlei onderzoek naar gedaan (die publicaties spreken trouwens van brain circulation), waaruit blijkt dat een Chinese bèta-student na terugkeer zo’n 15.000 dollar per jaar meer verdient dan als hij of zij thuis gebleven was. In India is dit 8.000 dollar. Het economische voordeel voor de economie als geheel (het BBP) wordt geschat op respectievelijk 22.500 en 12.000 dollar.

Als zeer ruwe schatting voor de directe baten van deze brain gain voor China en India komen we uit op zo’n 20 miljard euro per jaar, en biljoenen euro’s over het hele werkzame leven van alle studenten tot nu toe. 

Maar dat is slechts het directe effect. Het mooie van kennis als exportproduct is natuurlijk, dat kennis delen eigenlijk kennis vermenigvuldigen is. Die teruggekeerde natuurkundigen en artsen delen hun kennis met een veelvoud aan landgenoten die daar ook weer profijt van hebben. Er zijn ook studies over wat dat doet met de groei van het BBP van zulke landen, maar de boodschap, los van al die duizelingwekkende getallen, is dat westerse kennis de hele wereld rijker en beter heeft gemaakt.

Een handjevol westerse natuurkundigen

In sommige gevallen had nieuwe wetenschappelijke kennis een gigantisch multiplier effect. De complete IT-sector, inclusief internet en mobiele telefonie, had niet kunnen ontstaan zonder de geniale ingevingen van een handjevol westerse natuurkundigen in de jaren twintig van de vorige eeuw, zoals Albert Einstein, Niels Bohr, Erwin Schrödinger, Werner Heisenberg en Wolfgang Pauli, die de quantumtheorie ontwikkelden. Overigens hadden die geen van allen ook maar het flauwste vermoeden dat hun theoretische ontdekkingen letterlijk de wereld zouden veranderen. En het was de uitvinding van de transistor, door John Bardeen en enkele anderen in 1947, die het allemaal praktisch mogelijk maakte.   

Hadden dezelfde ontdekkingen ook in een andere cultuur gedaan kunnen worden? Vast wel, maar wanneer? Als de natuurwetenschappelijke onderzoekstraditie niet in de 19de en 20ste eeuw in het Westen tot ontwikkeling was gekomen, had het best nog honderd jaar langer kunnen duren voordat dezelfde ontdekkingen in China of India gedaan waren.

Gedwongen contact met het Westen

China heeft al duizenden jaren een indrukwekkende cultuur, die echter qua innovatie uitblonk in stagnatie. Pas het gedwongen contact met westerse landen in het koloniale tijdperk heeft China de kick-start gegeven om uit die eeuwenlange stagnatie te komen. De kolonisatie van India door Groot-Brittannië is in dat opzicht een vergelijkbaar verhaal. Inmiddels zijn China en India zelf tech-grootmachten geworden, met de ambitie om het Westen te overvleugelen, maar zonder van origine westerse kennis was daar voor hen geen beginnen aan geweest. 

Geen altruïsme

Geen misverstand: de weldadige invloed van het Westen en westerse kennis op de rest van de wereld heeft weinig tot niets te maken met altruïsme. Die westerse universiteiten rekenen marktconforme tarieven om studenten uit de Global South op te leiden. Commerciële bedrijven die hun technologie in China gekopieerd zien worden, zijn aanzienlijk minder enthousiast over het principe dat kennis delen eigenlijk kennis vermenigvuldigen is.

Maar wie daarvan uitzoomt, en zelfs verder uitzoomt dan de niet te ontkennen historische uitwassen van slavernij en kolonialisme, ziet wat een zegen voor de mensheid de westerse cultuur is geweest, en nog steeds is.   

Wetenschapsjournalist en natuurkundige Arnout Jaspers is al meer dan vijf jaar een van de meest gelezen auteurs van Wynia’s Week en schrijver van de bestsellers De Stikstoffuik (2023) en ‘De Klimaatoptimist’ (2024). Zijn nieuwe boek ‘Weg Met Ons! De mythe van de westerse erfzonde’ is onlangs verschenen en nu overal te bestellen, zoals ook HIER in de winkel van Wynia’s Week.

Het bericht Wat een zegen is de westerse cultuur voor de mensheid geweest verscheen eerst op Wynia's Week.

Typerend was een artikel over en interview met Margot Salomon van de London School of Economics in de Volkskrant van 23 maart. Haar betoog komt erop neer dat het Noorden (bedoeld wordt West-Europa en Noord-Amerika) zijn welvaart vooral te danken heeft aan het koloniale verleden: ‘Het plunderde de rest van de wereld en bouwde zijn industrieën op achter hoge tariefmuren.’

Economische argumentatie

Even illustratief is de oprichting van een heus Decolonization Lab aan de VU in Amsterdam met als toelichting: ‘The decolonization lab serves as a dedicated platform for recognizing and addressing the immediate legacies and impacts of colonialism in real-time.’ En de kwalijke erfenis van het kolonialisme is gefundenes Fressen voor legioenen maatschappijkritische studenten en docenten die de (vermeende) kloof tussen ‘Noord’ en ‘Zuid’ qua welvaart en ontwikkelingsniveau geheel of in belangrijke mate daaraan wijten.

Hier wil ik stilstaan bij de economische argumentatie voor de stelling dat het kolonialisme, ook al is het al zo lang geleden beëindigd, een voortwoekerend kwaad is en de primaire oorzaak van de kloof tussen arm en rijk. Om te beginnen moet de stelling of, beter gezegd, de hypothese, exact worden geformuleerd. Als volgt: West-Europa en Noord-Amerika hebben hun huidige welvaart, en de grote kloof met de rest van de wereld, in belangrijke mate te danken aan hun koloniale verleden.

Deze hypothese kan worden getoetst met behulp van het falsificatiecriterium van Karl Popper. Dat houdt in dat je een hypothese niet moet bewijzen, maar juist moet proberen haar te weerleggen.

De eerste voor de hand liggende test van onze hypothese is kijken of de kloof tussen arme en rijke landen inderdaad nog zo groot is. Dat is slechts beperkt het geval. De ongelijkheid tussen landen is juist enorm afgenomen dankzij een dramatische en historisch unieke reductie in het aantal mensen dat leeft in bittere armoede en dankzij de opkomst van een gigantische nieuwe middenklasse.

Zijn koloniale landen rijker?

Het meest imposant is de opmars van China (na het omarmen van kapitalistische praktijken vanaf 1978) en India (na de economische hervormingen vanaf 1991). Maar ook de vier tijgers (Taiwan, Zuid-Korea, Singapore en Hong Kong) en grote delen van Zuid-Oost Azië en Oost-Europa hebben de kloof in hoge mate gedicht. In Latijns-Amerika verschilt de situatie per land. De inkomensverschillen binnen veel landen blijven er erg hoog met een forse straatarme onderklasse. Afrika blijft over het geheel, gemiddeld genomen, behoorlijk achter dus daar kan nog wel van een kloof worden gesproken.

Als het kolonialisme zo belangrijk is als verklaring voor ‘onze’ welvaart zou je verwachten dat landen die meer en langer en recenter koloniën hebben gehad welvarender zijn dan andere noordelijke landen. Groot-Brittannië, Frankrijk, Portugal, Nederland en België zouden het meest geprofiteerd moeten hebben. Maar hun welvaart wijkt niet significant af van bijvoorbeeld Duitsland, Scandinavië en Italië, landen die niet of in beperkte mate koloniën hebben gehad. Portugal is eerder een stuk armer ondanks zijn vele koloniën.

Zijn niet-gekoloniseerde landen rijker?

De VS en Canada hebben respectievelijk nauwelijks en geen koloniën gehad. Toch zijn de VS zo ongeveer het rijkste land ter wereld (afgezien van wat oliestaten en ministaatjes) en Canada scoort ook hoog. Australië en Nieuw-Zeeland liggen weliswaar in het Zuiden (maar worden toch tot het Noorden gerekend), zijn zelf lang kolonie geweest, maar hun welvaart is desondanks te vergelijken met die van de noordelijke landen.

Volgens de hypothese zouden landen die nooit kolonie zijn geweest een stuk rijker moeten zijn dan hun gekoloniseerde buurlanden. Thailand en Iran zijn nooit gekoloniseerd en Ethiopië maar heel kort (van 1936 tot 1941). Toch zijn deze landen niet rijker dan en hebben zich grosso modo op dezelfde wijze ontwikkeld als hun buren.

Je zou verwachten dat landen die lang geleden zijn gedekoloniseerd rijker zijn dan meer recent bevrijde landen. Latijns-Amerika is al veel langer, zo’n twee eeuwen, gedekoloniseerd dan Azië en Afrika, en zou dus een stuk rijker moeten zijn. Dit is zeker niet het geval ten opzichte van Azië. Voorheen gekoloniseerde Aziatische landen lopen economisch flink voor op hun ‘mede-slachtoffers’ van het kolonialisme in Latijns-Amerika. De vergelijking met Afrika ligt een stuk genuanceerder. Gemiddeld genomen scoort Latijns-Amerika beter, maar er zijn de nodige landen die ongeveer even slecht scoren als veel Afrikaanse landen: b.v. Honduras, Nicaragua, Venezuela, Bolivia en Ecuador.

Ook zijn Singapore en Hong Kong heel laat onafhankelijk geworden (in 1959 en 1997), maar desondanks relatief zeer rijk; en dat ondanks het feit dat beide in een zeer vijandige omgeving verkeerden en geen natuurlijke hulpbronnen en grondstoffen hebben.

Voormalige koloniën ontwikkelen zich verschillend

Als de hypothese klopt zou je denken dat er geen al te grote verschillen zijn tussen landen met een gemeenschappelijke kolonisatie-achtergrond. Toch hebben India, Pakistan en Bangladesh, die gelijktijdig onafhankelijk zijn geworden van Engeland, zich zeer verschillend ontwikkeld. Pakistan en Bangladesh zijn nog steeds straatarm, terwijl India enorm is gegroeid en hard op weg is een economische grootmacht te worden.

Ook Laos, Vietnam en Cambodja, die tussen 1949 en 1954 onafhankelijk zijn geworden van Frankrijk, hebben zich nadien zeer verschillend ontwikkeld: Laos blijft ver achter, Cambodja doet het maar iets beter en Vietnam ontwikkelt zich snel.

Korea en Taiwan zijn vanaf het laatste decennium van de 19^e eeuw tot 1945 door Japan gedomineerd en als kolonie behandeld. Na de Koreaanse oorlog en de afsplitsing van Taiwan van China hebben Zuid-Korea en Taiwan zich spectaculair ontwikkeld terwijl Noord-Korea straatarm is gebleven.

Wereldinkomen is sterk gestegen sinds 1960

Het is duidelijk dat de geponeerde stelling door de feiten wordt gelogenstraft. Dit hoeft niet te verbazen. In 1960 zijn zo goed als de laatste restanten van het kolonialisme opgeruimd. In de bijna 65 jaar sindsdien (3 generaties) is het totale reële wereldinkomen dramatisch gestegen. Hoewel moeilijk exact te kwantificeren, kunnen we uitgaan van een gemiddelde jaarlijkse economische groei van tussen de 2 en 4 procent. Dat impliceert een toename van het wereldinkomen met een factor tussen de 3,6 en 12,8.

Als je bedenkt hoeveel geheel nieuwe producten en diensten er zijn gecreëerd, en hoezeer de kwaliteit en diversiteit daarvan is toegenomen, zal het waarschijnlijk dichtbij een vertienvoudiging zitten. En dat terwijl de kurk waarop Nederland en andere koloniale mogendheden zogenaamd dreven was weggevallen.

Toename in handel en investeringen

Vergelijkbare dramatische veranderingen vanaf 1960 zien we bij de in antikoloniale kringen zo vermaledijde multinationals. Die zouden vooroplopen wat betreft uitbuiting van het arme Zuiden en hun daarop gebaseerde machtspositie continueren. Maar afgaand op bijvoorbeeld de Fortune Global 500 en zijn voorgangers zien we doorlopend enorme verschuivingen in welke multinationals hoog of laag scoren (als ze überhaupt nog bestaan), wat vooral wordt bepaald door het soort bedrijfstak en het succes van het land van herkomst. Kortom, in de loop der decennia na het beëindigen van de kolonisatie hebben zich gigantische verschuivingen voorgedaan die met die kolonisatie helemaal niets te maken hebben.

Van groot belang is ook de enorme toename in de wereldhandel en buitenlandse investeringen (Foreign Direct Investments, FDI) na de dekolonisatie. Deze hebben de wereldwijde economische groei aangejaagd, in belangrijke mate ook in (voormalige) ontwikkelingslanden. De export van goederen en diensten als percentage van het totale wereldinkomen is gestegen van 12% in 1960 tot 31% in 2022. Deze toename dankzij vrijhandel representeert een win-win situatie zoals David Ricardo al meer dan 2 eeuwen geleden aantoonde.

De FDI was in de jaren zestig en zeventig nog klein (geleidelijk gestegen van rond de 10 tot ongeveer 50 miljard dollar per jaar) maar bereikte 1570 miljard dollar in 2000. Daarna schommelde het tussen ongeveer 1000 en 2000 miljard dollar per jaar. Die kolossale buitenlandse investeringen hebben niet alleen de productiecapaciteit en productiviteit wereldwijd enorm doen toenemen, maar ook geresulteerd in een ongekende verspreiding van technologische, operationele en organisatorische kennis en kunde.

Kortom, de enorme toename in de wereldhandel en FDI (ver) na de dekolonisatie heeft geheel nieuwe verhoudingen en mogelijkheden gecreëerd waarvan al die landen die verstandig genoeg zijn geweest erin te participeren hebben geprofiteerd. Het koloniale verleden is daarbij een verre, onbeduidende schim.

Pseudowetenschappelijke oprisping

Structurele economische groei is vooral verbonden met het zoveel mogelijk ruimte creëren voor kapitalistische praktijken en principes (maar met de bereidheid tekortkomingen aan te pakken). Het gaat dan om elementaire zaken als goed beschermde eigendomsrechten, rechtszekerheid, voldoende concurrentie, meritocratie, afwezigheid van corruptie en nepotisme, vrijhandel, vrijheid van ondernemen, individueel handelen en initiatief (binnen wettelijke kaders). Adam Smith wees er in 1776 al op, toen het Britse empire op het toppunt van zijn macht was, dat de koloniën economisch meer kwaad dan goed deden vanwege het mercantilisme en zijn obstakels tegen vrijhandel. ‘Great Britain should voluntarily give up all authority over her colonies.’

De stelling dat het kolonialisme de oorzaak is van de economische kloof tussen arme en rijke landen is afdoende weerlegd. Het is vooral een pseudowetenschappelijke oprisping vanuit de sociaal-‘wetenschappelijke’ hoek waar velen om emotionele redenen in geloven. Aan het daaruit voortspruitende activisme hebben de mensen in de voormalige koloniën helemaal niets.

Dr. Ton Appels is econoom en publicisten auteur van Pleidooi voor het Kapitalisme.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht De rijkdom of armoede van landen heeft niets te maken met het kolonialisme  verscheen eerst op Wynia's Week.

Door schandalen van grensoverschrijdende aard werd in 2018 de Nobelprijs voor Literatuur niet uitgereikt. Als alternatief werd een respectabele prijs in het leven geroepen: the New Academy Prize for Literature.  Deze prijs werd toegekend aan de Afro-Caribische Maryse Condé. Zij werd geboren op Guadeloupe in 1937 en overleed afgelopen week in Parijs. Haar romans zijn een weldaad voor de Cariben én de rest van de wereld.

Condé ondermijnt de ‘zwarte eenheid’

Condé beantwoordt als geen ander uit de archipel aan de eisen die aan hedendaagse auteurs gesteld kunnen worden: ze schept personages met wie lezers wereldwijd zich kunnen identificeren om hun menselijk handelen, denken en voelen. Die zijn grillig, ontembaar en overschrijden steevast etnische grenzen. Condé rukt zich in haar literatuur los van voorgebakken groepsidentiteit. Zij weet overtuigend de veelzijdigheid van ervaringen en van nieuwe  identificatiemogelijkheden onder woorden te brengen. Het gelauwerde werk van Maryse Condé is zodoende een scherpe kritiek op voormalige en hedendaagse zwarte-identiteitsbewegingen.

Vanaf haar eerste roman Hérémakhonon (1976) heeft Condé systematisch ingehakt op het ongenuanceerd verheerlijken van zwarte etniciteit. In het verlengde ligt het geselen van het evenzo ongenuanceerd aanscherpen van wrok tegen alles wat westers en blank is. Zij ondermijnt krachtig de etnisch gekleurde ‘zwarte eenheid’ die is gebaseerd op een ellendig verleden en op verbittering.

De Afro-Caribische banden met Afrika worden door Condé scherp geproblematiseerd in deze eerste roman en in de roman Une saison à Rihata (1981). ‘Ik heb me vergist, vergist van voorouders. Ik heb mijn heil daar gezocht waar het niet te vinden was’, concludeert de hoofdpersoon in Hérémakhonon: een eenheid op etnische basis is een illusie. Van de ellende in je verleden is het geluk in jouw toekomst niet te maken.

In Moi, Tituba, sorcière (1986) worden aspecten van de westerse, in het bijzonder de joodse, beschaving in een gunstig licht geplaatst, tegenover gerechtvaardigde kritiek op weer andere aspecten. Enerzijds worden mensenrechten door dik en dun verdedigd, anderzijds is er intolerantie en discriminatie.

Een vergissing

Condé’s bestseller, de dubbeldikke roman Ségou (1984/1985), ondergraaft het door literaire en wetenschappelijke stereotyperingen dichtgegroeide beeld van de slavernij. Zij realiseert dit door in detail de invloed van het Arabische expansionisme en van de Afrikaanse collaboratie bij de slavenhandel – plundering, verkrachting, verkoop, terreur, opstanden en wat dies meer zij – te beschrijven. Condé vervreemdt zodoende haar lezers van het vertrouwde en maakt hen vertrouwd met het vreemde.

In Traversée de la mangrove, uit 1989, wordt het Afro-Caribische nationalistische denken en het gebrek aan tolerantie en inlevingsvermogen onder de scherp geslepen loep gelegd en verschroeid. Of, zoals dat in de Nederlandse vertaling Tocht door de mangrove (1991) heet: ‘Net als jullie was ik er heel lang van overtuigd dat je nationalistisch moest eten, nationalistisch moest drinken en nationalistisch moest naaien! Ik verdeelde de wereld in twee kampen: wij en de klootzakken! Nu heb ik ontdekt dat dat een vergissing is. Een vergissing!’ 

Rampzalige processen

De hoofdpersoon Francis Sancher – met een praktisch onontwarbare Europese, Latijns-Amerikaanse en Caribische achtergrond – bezit ‘meer menselijkheid en geestelijke rijkdom dan al onze creoolse praatjesmakers bij elkaar.’

Condé verliest vanzelfsprekend de rampzalige processen in het verleden en heden niet uit het oog: de middle passage, de slavernij, de contractarbeid, de martelingen onder de handen van koloniale overheersers en wat al niet meer. Ze begaat echter niet de fout alle blanken uit het verleden schuldig te verklaren en die van het heden en de toekomst op de koop toe.

Wat van evenredig groot zo niet van groter belang is, zij begaat niet de fout om alle Afro-Caribische mensen uit het verleden tot willoze slachtoffers of zondeloze martelaren van een systeem te maken en daarmee die van het heden en de toekomst op de koop toe. Bij Condé zijn intriges, haat, begrip, liefde, lafheid, vooroordelen, veroordelingen, moed, afgunst en al het andere aan menselijke eigenschappen geen selectief etnisch gebonden grootheden maar aspecten van complexe mensen en hun complexe samenlevingsvormen.    

De complexiteit van het menselijk handelen heeft Condé evenzo meeslepend in beeld gebracht in La vie scélérate (1987), waarvan onder de titel Het valse leven (1993) een Nederlandse vertaling is uitgekomen. Deze roman is een koestering van de Cariben en zijn mensen door de acceptatie van alle mogelijke eigenaardigheden, extremiteiten en groteske aangelegenheden – als vanzelfsprekend opnieuw ongeacht de etnische achtergrond. Het valse leven heeft een indrukwekkende reikwijdte en diepgang door de tekening van vier generaties, hun sociale mobiliteit, hun geografische spreiding, hun zeer uiteenlopende en veelvuldig tegenstrijdige aspiraties, hun onderlinge relaties en hun banden met derden, en een schier eindeloze reeks aan dikwijls zeer weerbarstige menselijke kenmerken.

Meeslepende reis

We krijgen het Caribische samenleven voorgeschoteld in een speurtocht van Coco naar de geschiedenis van haar familie. Coco, geboren in 1960, behoort tot de jongste generatie van deze familie. Die speurtocht gaat met meer of minder bereidwillige hulp van familieleden terug tot aan haar in 1948 overleden overgrootvader Albert Louis.

Albert zwoer ooit als jongen van twaalf, dat hij niet zou leven en sterven op de suikerrietplantages zoals zijn vader. Het oudste, tastbare levensteken dat Coco van Albert aantreft, is een door hem ondertekend contract van ‘dinsdag 14 maart 1904’ om twee jaar mee te werken aan het graven van het Panamakanaal. Met Alberts ontberingen, overlevingsstrategieën, idealen, teleurstellingen en succesvolle ondernemingen wordt de roman op de rails gezet en begint een meeslepende tocht door de twintigste eeuw en naar uiteenlopende delen van de Cariben, elders in de Nieuwe Wereld en in Europa.

Mangroven

Vooral door haar grootvader Jacob, een van Alberts zonen, met een niet minder intrigerende levensloop dan zijn vader besluit Coco uiteindelijk dat verleden op schrift te stellen, wat feitelijk de roman is. ‘Het zou het verhaal worden van heel gewone mensen, die een heel gewoon leven leidden, maar ondertussen wel bloed aan hun handen hadden. (…) Dat verhaal moest ik vertellen, het zou mijn eigen monument voor onze doden worden. Een heel ander boek dan de ambitieuze boeken waarvan mijn moeder had gedroomd, Zwarte revolutionaire bewegingen en meer van dat soort dingen. Een boek zonder grote beulen of roemrijke martelaars. Maar dat toch zijn gewicht aan mensenlevens in de schaal zou leggen. Het verhaal van mijn familie.’ Het verhaal van families zoals er talloos vele zijn, wereldwijd.

Met het te boek stellen van de geschiedenis van haar familie wordt door Coco geen enkele poging ondernomen om het heden tot Afrikaanse ‘roots’ te herleiden. De geschiedenis van de Caribische mensen heeft meer overeenkomsten met het onontwarbare wortelstelsel van mangroven. Coco leert dit te accepteren, inclusief de grillige en soms uitgesproken weerzinwekkende vertakkingen in het modderige verleden.

Het moet dan ook niemand meer verbazen dat de rol van zowel Afro-Caribische mensen als blanken in Het valse leven door Maryse Condé aanzienlijk genuanceerder wordt getekend dan we in teksten tegenkomen die door zwart identitair gedachtegoed zijn gevoed, zoals de historische Négritude, de Black Power-beweging en het Rastafarianisme of zoals de hedendaagse roep om safe spaces, om het vertrek van de zwarte Zwarte Piet en het felle dekoloniseringsdebat.

Met de roman geeft Condé aan Coco, haar familie en zodoende eenieder in de Cariben én daarbuiten een stem die onverbloemd en zonder afkeuren verwoordt wat dat verleden behelst aan  identificatiepunten. Die zijn zowel in als buiten de eigen regio te vinden, binnen en buiten de eigen etnische groep. Voor een benauwd nationalisme met uitgesproken etnische contouren – van welke ‘kleur’ dan ook – heeft Condé geen enkele plaats ingeruimd. Ze zou erop blijven hameren, steeds weer verrassend uitdagend verpakt. Dit maakt haar werk tot wereldliteratuur en een zegenrijk geschenk voor ieder.

Een toekomst zonder etnische enclaves

Met haar oeuvre heeft Condé een overweldigende bijdrage geleverd aan het doorgronden van wie wij als mens zijn. Ze deed dit met overtuigende kracht, met gepaste pretenties en toonde zich vertrouwd  met onvermijdelijke beperkingen. ‘Er ligt nog zoveel terrein braak’, zoals Jacob opmerkt, ‘Vol brandnetels, guinea gra en manzels marie die naar je kuiten klauwen.’

Het verleden laat zich ook niet voor eens en altijd vastleggen en eenduidig interpreteren. Dat hoeft ook niet en moet ook niet gewild worden. Dit voorkomt het slaafse buigen voor versteende voorstellingen van het verleden en laat meer ruimte voor een creatieve invulling van de toekomst – een toekomst zonder etnische enclaves. 

Een tiental van Condé’s romans werd vertaald naar het Nederlands en gepubliceerd door uitgeverij In de Knipscheer, Haarlem. Dit is ook de uitgever van een verzameling essays van Aart G. Broek onder de titel Het zilt van de passaten; Caribische literatuur in de twintigste eeuw. Het meest recente werk van Condé verschijnt bij uitgeverij Orlando in Amsterdam.

Dr. Aart G. Broek is (historisch) socioloog en letterkundige. 

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Maryse Condé overstijgt etnische scheidslijnen en geeft zwarte identiteit een menselijk gezicht verscheen eerst op Wynia's Week.

Om dat doel te bereiken ontbreken bijdragen die het kolonialisme in het algemeen behandelen. Dat zou de lezer immers duidelijk maken dat veel landen in Europa een koloniaal verleden hebben en die constatering zou de unieke Nederlandse schuld relativeren. Alle auteurs van deze bundel zijn de mening toegedaan dat ons land nooit aan kolonisatie had moeten beginnen. Dat de meeste zeevarende naties in Europa daar anders over dachten, blijft onvermeld.

Dramatische verbeteringen worden niet genoemd

Zonder enige terughoudendheid gaan alle bijdragen ervan uit dat de Nederlanders al in de zestiende en zeventiende eeuw onze hedendaagse normen en waarden hadden moeten toepassen. Dat Nederland dan alleen had gestaan, wordt onder tafel gewerkt. Eigenlijk hadden de Nederlanders uit de zestiende, zeventiende en achttiende eeuw een soort superras moeten vormen met ideeën, die eeuwen vooruitliepen op die van andere volken.

Niet alleen wordt zorgvuldig verzwegen dat het kolonialisme maar liefst vier eeuwen heeft bestaan, maar ook blijft onbesproken hoe dat mogelijk is geweest. Uiteraard worden de dramatische verbeteringen in de koloniën niet genoemd zoals de gezondheidszorg, het moderne onderwijs, de aanleg van telegraaf, de tram- en spoorlijnen, en de krachtdadige onderdrukking van onderlinge raids en burgeroorlogen, waardoor er openbare orde en veiligheid ontstond. Dat was in Europa een voorwaarde om te ontsnappen aan de steeds maar terugkerende hongersnoden, maar in de koloniale wereld lag dat blijkbaar anders. De bundel zwijgt er in ieder geval over.  

In hun ijver het kolonialisme zo zwart mogelijk voor te stellen komt een aantal bijdragen tot aanvechtbare conclusies. Was – zoals de bundel beweert – het protest tegen Zwarte Piet gericht tegen het kolonialisme? Of tegen de discriminatie van zwarten in Nederland? Is de toeslagenaffaire het bewijs dat Nederland door en door racistisch is, of ontvangen immigranten relatief meer toeslagen dan anderen en kan dat een verklaring zijn waarom ze harder geraakt werden? Al deze vragen worden zorgvuldig vermeden, want die zouden de centrale these van deze bundel kunnen schaden.  

Het ligt voor de hand dat in zo’n antikoloniale bundel de oude mythe opnieuw van stal wordt gehaald dat de slaven, die de Nederlanders uit Afrika meenamen, gekidnapt zijn en niet gekocht. Hoe de halfzieke bemanning van 25 à 30 man dat voor elkaar kreeg wordt niet nader verklaard. Evenmin wordt er melding gemaakt van het feit dat zonder de omvangrijke interne slavenhandel in Afrika de Atlantische slavenhandel niet had bestaan. Ook dat zou het schuldgevoel kunnen verminderen en past dus niet in deze bundel.

Dekolonisatie ging gepaard met ongekende economische groei

En er staan nog meer enormiteiten in dit boek. Zo zou Calvijn geporteerd zijn geweest voor een open zee, omdat dat de zending mogelijk zou maken. Dat Calvijn niet in zending, maar in de voorbestemming geloofde, ontgaat de auteur.

Zijn het kolonialisme en het kapitalisme twee kanten van één medaille zoals wordt beweerd? De samenstellers van de bundel zijn blijkbaar vergeten dat het niet-kapitalistische Rusland al in de achttiende eeuw de Krim koloniseerde en dat het niet-kapitalistische China Mongolië als kolonie inlijfde. Ook lijken de auteurs niet op de hoogte van het feit dat het kapitalistische land bij uitstek, de VS, juist sterk gekant was tegen het kolonialisme en trots op het feit dat het zich daar al in de achttiende eeuw aan had ontworsteld. Dat in de tweede helft van de twintigste eeuw de dekolonisatie en de ongekende groei van de westerse economie hand in hand gingen, past evenmin in dit boek.

Niet alleen de inhoud geeft aanleiding tot verwarring en vragen, dat geldt ook voor de vormgeving. Mijn exemplaar begint met een appendix en in sommige bijdragen lopen de nummers van de pagina’s terug. De inleiding staat achterin, maar misschien is het überhaupt de bedoeling deze bundel van achter naar voren te lezen of ondersteboven.

Zowel de opzet als de inhoud maken duidelijk dat we hier niet te maken hebben met een wetenschappelijk verantwoorde collectie wetenschappelijke bijdragen, maar met een activistisch pamflet, ondanks de voetnoten, het degelijke bindwerk en een universitaire pers als uitgever.

Ver gebracht

Eigenlijk is het een hele prestatie om in ruim 300 bladzijden geen enkel nieuw onderzoeksresultaat of een afwijkende interpretatie te presenteren, maar alleen meningen en anachronistische waardeoordelen. Ik zou niet weten wat daarvan de zin is, maar wellicht dat sommige auteurs en lezers er een voldaan gevoel van krijgen ‘wie wir es zuletzt so herrlich weit gebracht’. 

The Future of the Dutch Colonial Past, Curating Heritage, Art and Activism, Amsterdam University Press, 49,99 euro.

Piet Emmer is emeritus-hoogleraar geschiedenis aan de Universiteit Leiden en de belangrijkste deskundige op het vlak van de Nederlandse slavernijgeschiedenis. Hij publiceert regelmatig in Wynia’s Week. 

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Weer verscheen in Amsterdam een activistisch geschiedenisboek waarin de Nederlandse koloniale geschiedenis wordt herschreven verscheen eerst op Wynia's Week.