De vorst richtte zich ter gelegenheid van deze christelijke feestdag tot de tien procent van zijn onderdanen met een andere religieuze overtuiging: de joden en de moslims. ‘Tegen Joodse Nederlanders die me vertellen dat ze twijfelen aan hun toekomst hier zeg ik: blijf! Wij horen samen. Tegen Nederlandse moslims zeg ik: dit is ook uw land; dit is ook jouw land.’

Tal van bedreigingen

De koning is vast trots op deze in zijn ogen gelijke behandeling. Maar die slaat als een tang op een varken. Sinds in maart 2024 activisten een optreden van Lenny Kuhr in Waalwijk verstoorden, waarbij ze de 74-jarige zangeres uitscholden voor moordenaar en terrorist, denken de meeste Nederlandse Joden er inderdaad wel eens over om te vertrekken.

Nederlandse moslims hebben echter heel andere zorgen en moslims dreigen nooit te vertrekken. Ik heb moslims in heel de wereld tal van bedreigingen horen uiten: tegen de Grote Satan, tegen de Kleine Satan, tegen Geert Wilders, tegen Salman Rushdie, tegen Franse leraren, tegen Theo van Gogh, tegen striptekenaars, tegen mensen op straat, tegen afvalligen en tegen zussen, nichten en dochters die zich te westers gedragen. Ik heb via televisie in Pakistan hele pleinen vol met duizenden moslims allerlei dreigingen horen uiten, die ik niet verstond.

Maar ik heb nog nooit een moslim horen dreigen met vertrek. Wel hoor ik veel moslimorganisaties klagen over van alles wat in Nederland niet zou deugen, over de manier waarop moslims worden behandeld, over discriminatie, racisme en zogeheten islamfobie. Maar nooit dreigen die organisaties met vertrek.

Vandaar dat we van de koning niet hoorden: ‘Tegen Nederlandse moslims zeg ik: blijf! Wij horen samen.’ Niemand zou begrepen hebben wat hij daarmee bedoelde. En tegen de Nederlandse Joden, zei de koning niet: ‘Dit is ook uw land, dit is ook jouw land.’ Want dat is al twee eeuwen vanzelfsprekend en hen hoeft hij niet te tutoyeren.

De zogenaamde gelijke behandeling die de vorst aan twee religies wilde geven, toont precies dat verschil in aanpak nodig is. Maar voor veel mensen is dat een probleem.

We hebben last van een slechte Grondwet

Zoals een individu psychisch last kan hebben van een slecht geweten zo kan een land lang last hebben van een slechte Grondwet. Dat is bij Nederland het geval. De eerste zin van Artikel 1 luidt: ‘Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld.’

Dit is het gelijkheidsbeginsel; een opdracht aan de wetgever, het bestuur en de rechter om bij het stellen van regels of het nemen van beslissingen in concrete gevallen alleen ter zake doende en gerechtvaardigde verschillen in aanmerking te nemen.

Een staatsgodsdienst

Maar ‘allen die zich in Nederland bevinden’ is een slordige formulering. Het gaat om mensen die hier rechtmatig zijn. Militairen van een binnenvallend leger, bijvoorbeeld, zullen daar vast niet mee worden bedoeld.

Die slordigheid sloop in de tekst doordat Nederland in de tijd dat de Grondwet werd geschreven heel anders was ingericht dan nu. We hadden tot 1848 bijvoorbeeld nog een staatsgodsdienst: de Nederlandse Hervormde Kerk met de koning aan het hoofd. Dat werkte lang door. Ik kan me de consternatie nog herinneren toen prinses Irene, een zus van Beatrix, zich in 1964 verloofde met een katholieke Spanjaard en zelf ook katholiek werd. Ze werd geschrapt uit de lijn van de opvolging.

Ook had toen de Grondwet werd geschreven slechts een deel van de inwoners stemrecht, hadden we ons eigen Indië en was Nederland een standenmaatschappij waar een ieder geacht werd zijn plaats te kennen. Het was de wereld van Bromsnor, de ondeugende Swiebertje, de burgemeester en zijn dienstbode Saartje. Ministers droegen nog een uniform. Vaders een hoed. Arbeiders een pet.

Als toen de huidige democratie al had bestaan, zou men hebben geschreven: ‘Alle kiesgerechtigde Nederlanders worden in gelijke gevallen gelijk behandeld.’ Die formulering had ons misschien de krampachtigheid bespaard, die nu in het dichtstbevolkte land van Europa een verstandige bevolkingspolitiek onmogelijk maakt.

Waarom buitenlanders gelijk behandelen?

Ik begrijp werkelijk niet waarom de Staat der Nederlanden alle buitenlanders hetzelfde zou moeten behandelen. Dat we onder druk van de gewapende arm van de Verlichting, de legers van Napoleon, besloten hebben om in onze samenleving voortaan alle burgers gelijke rechten te geven, vind ik twee eeuwen later nog steeds de juiste keuze.

Maar ik kan geen enkele reden bedenken waarom we mensen uit andere landen allemaal hetzelfde zouden moeten behandelen. Dat doen we volgens mij ook niet. We behandelen mensen uit de Europese Unie anders dan mensen van daarbuiten. We sluiten met allerlei landen verschillende verdragen over allerlei zaken, van de import van goederen tot het uitleveren van personen aan toe. We zijn vrij om dat te doen, want sinds we de koning van Spanje hebben afgezworen zijn we autonoom. Dat is een Grieks woord: autos betekent eigen en nomos betekent wet: We maken onze eigen wetten. Dat is vrijheid. Maar dat impliceert ook dat die wetten niet voor anderen gelden. Die zijn ook autonoom.

Gerechtvaardigde verschillen

Als het huis open staat voor iedere voorbijganger, is het geen thuis meer maar een herberg, schreef Julien Benda al in 1927. Toch lijkt het in het moeizame debat over hoe we de uit de hand gelopen immigratie kunnen terugdringen het onuitgesproken uitgangspunt te zijn dat we iedereen die aan de deur klopt hetzelfde zouden moeten behandelen. Dat is niet zo. We kunnen een Zuidafrikaan anders behandelen dan een Chileen; een tandarts die hier wil komen anders dan een aspergesteker; iemand die legaal de grens oversteekt anders dan iemand die dat illegaal doet en ja ook een moslim anders dan een boeddhist. Let wel: het hoeft niet, maar het mag. En het is verstandig. Er bestaan ‘gerechtvaardigde verschillen’.

Er zijn mensen die daar anders over denken. Bijvoorbeeld de mensen van OxfamNovib. Die schrijven: ‘Iedere dag zetten we ons in voor een wereld waarin geen plaats is voor ongelijkheid.’ En: ‘Al sinds 23 maart 1956 strijdt OxfamNovib voor gelijkheid wereldwijd. In ruim 65 jaar groeien we uit tot de grootste internationale beweging tegen ongelijkheid.’

Ik daarentegen vind niets zo gevaarlijk als mensen die streven naar gelijkheid. Die willen namelijk alle mensen op één na veranderen. Iedereen die korter is dan de gemiddelde mens willen ze uitrekken. Iedereen die langer is dan de gemiddelde mens willen ze een stukje kleiner maken. Streven naar gelijkheid is een recept voor onderdrukking en geweld want strijders voor gelijkheid accepteren geen afwijkingen. Dat OxfamNovib aan het woord ‘strijden’ de voorkeur geeft boven streven, wijst op die neiging tot geweld.

Niet alle culturen zijn gelijkwaardig

Toch is OxfamNovib door de Belastingdienst aangemerkt als Algemeen Nut Beogende Instelling. Ik kan daar met mijn pet niet bij. Hoezo is het streven naar, ja zelfs ‘strijden’ voor gelijkheid wereldwijd goed voor het Algemeen Nut? Het besluit van de Belastingdienst betekent dat u ervoor kunt kiezen om over de eerste tien procent van uw inkomen geen belasting aan het Rijk te betalen (dat per definitie het algemeen belang behartigt) maar aan OxfamNovib, een club waarvan de directie bepaalt wat ze met dat geld doet. Alsof dat van gelijke waarde is.

Nou: niet in mijn naam. Voor mij zijn alle culturen gelijkwaardig. Behalve de cultuur die heeft bedacht dat alle culturen gelijkwaardig zijn, want die is beter.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Het gelijkheidsstreven van de koning en OxfamNovib is gevaarlijk verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoe het aan de eetkamertafels in Ridderkerk, Woerden, Oudemirdum of Hardenberg afgelopen is, weet ik niet, maar van tevoren was voorspeld dat het er verhit aan toe zou gaan. In het jaar waarin het woord ‘polarisatie’ van hogerhand als woord van het jaar was afgekondigd, moest het wel mis gaan aan al die Kerstdiners, met hoogoplopende ruzies tussen racistische ooms en GroenLinks-stemmende neefjes, sussende moeders die CDA hadden gestemd en verontwaardigde nichtjes die hun stem aan de Partij voor de Dieren hadden gegeven. De vraag was niet alleen hoe we dit jaar aan het Kerstmaal onze schoonfamilie zouden overleven, maar ook hoe we zouden omgaan met de diepe politieke kloven die zich in familiekringen hadden geopend. 

Zijn moment 

De koning wist dit natuurlijk ook, en besloot ons op Eerste Kerstdag van tevoren dwingend op te roepen tot ‘verbinding’. Staande in de Witte Eetzaal van paleis Huis ten Bosch maande hij ons ‘de verbittering en de haat niet te importeren in onze straten’. 

Het was de twaalfde keer dat de koning zich met Kerst tot zijn volk richtte. Het is eigenlijk zijn moment. De jaarlijkse Troonrede op Prinsjesdag is op de ministeries in elkaar geflanst en biedt nauwelijks ruimte voor een persoonlijke noot. Met Kerst is de ministeriële verantwoordelijkheid iets minder knellend, en heeft Willem-Alexander de vrijheid iets minder abstract, iets minder in bestuurlijke taal, iets minder politiek voorgeprogrammeerd het woord te richten tot de Nederlandse bevolking. Hij heeft er een professionele speechschrijver voor aangetrokken, die hem helpt om de grote thema’s dicht bij de mensen te brengen, ons het gevoel te geven dat hij onze zorgen kent en deelt, en ons in onze radeloosheid van nuttige adviezen te voorzien. 

Die zorg om ‘polarisatie’ was de rode draad in de speeches van de afgelopen jaren. Ten tijde van de corona-epidemie waarschuwde Willem-Alexander in 2020 voor harde tegenstellingen tussen voor- en tegenstanders, tussen ‘wij en zij’, en bepleitte hij ruimte voor twijfel. We moeten ons niet gek laten maken door de ‘manische meningmachine’, ons niet door Twitter laten ‘verbitteren’. In plaats daarvan moeten we ‘de verbinding’ zoeken en naar elkaar luisteren.  

De boodschap die de herders in de Kerstnacht ontvingen, was immers gericht tot ‘heel het volk’ (2017). Het kerstfeest zou ons dus aan elkaar moeten verbinden. En ieder jaar weer sluit hij af met dezelfde slotzin: ‘Ik wens u allen – waar u zich ook bevindt en hoe uw persoonlijke omstandigheden ook zijn – een gezegend Kerstfeest.’ 

Een mooie boodschap 

De koning en zijn speechschrijver moesten er dit jaar natuurlijk eens extra goed voor gaan zitten. De PVV is aan de macht en vormt het hart van de nieuwe coalitie die zich dit jaar heeft gevormd.      

In die nieuwe situatie besloten zij terug te grijpen op de vondst uit 2017 en opnieuw te waarschuwen voor ‘mobieltje, muis of megafoon’. ‘Wees niet bang, want ik kom jullie goed nieuws brengen dat grote vreugde betekent voor heel het volk.’ Deze woorden van de engel tot de herders (in de nieuwe Bijbelvertaling van 2021), gericht tot ‘heel het volk’, inspireerde tot de politieke toepassing dat het Kerstfeest niemand uitsluit. ‘Iedereen is welkom en hoort erbij. Ook u. Ook jij.’ Wat een mooie boodschap in een nieuwe wereld waarin zich zoveel breuklijnen aftekenen en mensen zich ‘onbegrepen, ongewenst, onbeschermd’ voelen. 

‘De persoonlijke pijn’ 

Vervolgens greep de koning terug op een retorische vondst die hij de afgelopen jaren steeds vaker heeft toegepast: het relaas over de persoonlijke ontmoeting. In zijn eerste speeches ging het nog over beroepsgroepen in het algemeen (artsen, militairen, vrijwilligers, mantelzorgers), maar vanaf 2020 ging het over de arts in Hoensbroek, studenten in Breda, een verpleegkundige uit Dirksland en een boer uit het Groningse Overschild. Nu ging het over ‘leerlingen van de Joodse school Maimonides’, in evenwicht gehouden door een ontmoeting in Vlaardingen met ‘een groep Palestijnse Nederlanders’.  

Als koning van alle Nederlanders kun je natuurlijk niet veel anders doen dan laten blijken dat ‘de persoonlijke pijn’ die in ál die verhalen doorklinkt, van Joden en van Palestijnen, jou persoonlijk raakt. Tegen Joden die emigratie overwegen, zeg je: ‘Blijf!’, tegen moslims zeg je: ‘Dit is ook uw land’. Wij kunnen de oorlog tussen Israël en Gaza niet oplossen, maar we kunnen wel weerbaar zijn, ons in eigen land niet uit elkaar laten drijven, en dat kunnen we doen door ‘de verbittering en de haat niet in onze straten te importeren’.  

Als we ons nu eens aan de niet-onderhandelbare spelregels houden die we met elkaar hebben afgesproken om de diversiteit in goede banen te leiden (geen discriminatie, geen geweld), en ‘elkaars pijn en verlangen’ gaan zien? Als we dat gaan doen, zo verwoordde de koning zijn strenge standje, krijgen we meer begrip voor elkaar, en dat zorgt weer voor verbinding, en zo brengen we ‘een betere wereld een heel klein beetje dichterbij’. 

Het zijn – desgewenst – mooie woorden maar vooral ook machteloze woorden. Ze suggereren een illusie van welwillendheid die meer en meer tot het verleden behoort. We staan immers al lang niet meer voor een keuze in het heden óf we ‘de verbittering en haat’ in onze straten willen importeren. Die zíjn al geïmporteerd – door een kaste van politici die decennia lang de schaduwzijden van migratie hebben genegeerd en degenen die ervoor waarschuwden hebben weggehoond. 

Geen ‘heel volk’ meer  

In een constitutionele monarchie heeft de koning nog drie rechten, zoals Walter Bagehot vastlegde: het recht om geraadpleegd te worden, om aan te moedigen en om te waarschuwen. Dat de Oranjes tegen het falende migratiebeleid hun recht om te waarschuwen en aan te moedigen hebben ingezet, is nooit aan het licht gekomen. Wat dan resteert zijn zalvende woorden tot een volk dat al lang niet meer een ‘heel volk’ is en dat zich ook al niet door een koninklijk standje in het multiculturele gareel laat dwingen. 

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.    

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht De koning sprak machteloze woorden die ons niet meer in het multiculturele gareel kunnen dwingen  verscheen eerst op Wynia's Week.