Vandaag deel 8: Het koningshuis en de islam

‘Een baken van islamitische wetenschap.’ Zo noemde King Charles het Oxford Centre for Islamic Studies bij het 40-jarig bestaan vorige week. Om de feestelijkheden te onderstrepen kreeg de nieuwe vleugel van het gebouw de naam van de koning. Volgens Charles is ‘de voortdurende toewijding van het centrum aan objectief wetenschappelijk onderzoek en internationale samenwerking, ondersteund door principes van dialoog, diep begrip en wederzijds respect, belangrijker dan ooit in de wereld van vandaag’.

De vorst van het Verenigd Koninkrijk laat zich vaker zien tijdens festiviteiten van de islamitische gemeenschap. Zo organiseerde Charles tijdens de ramadan een iftar in Windsor Castle; bijna vierhonderd moslims verzamelden zich in St. George’s Hall voor een gezamenlijke maaltijd. Volgens critici heeft hij meer oog voor de islam dan voor de staatsgodsdienst: de Kerk van Engeland, oftewel de Anglicaanse Kerk.

Voor Willem-Alexander is religie een privézaak

Ook het Nederlandse koningshuis schurkt steeds vaker tegen de islam aan, al is het nog niet zo innig met de religie verstrengeld  als ‘the Royal Family’. Zo hebben we koning Willem-Alexander, in tegenstelling tot Charles, nog niet horen zeggen dat hij het ‘oneens is met het boerkaverbod in Europa’ of dat ‘het christendom van de islam kan leren’.

Willem-Alexander is lid van de Protestantse Kerk en beschrijft zichzelf als een ‘overtuigd gelovige voor wie religie een privézaak is’. Dat voor een groot deel van de ruim één miljoen moslims in Nederland hun geloof niet uitsluitend een privézaak is, vindt de koning geen probleem, getuige de bezoekjes van de Oranjes aan islamitische instellingen in ons land.

Zo waren Willem-Alexander en Máxima tijdens de ramadan nog aanwezig bij een iftar van een zorgorganisatie in de Amsterdamse wijk Bos en Lommer. Hun bezoek viel nauwelijks op tussen de talloze iftars die georganiseerd werden door overheidsinstanties. Met name de politie liet geen gelegenheid voorbijgaan om een iftar te organiseren of te bezoeken.

Terwijl uit onderzoek blijkt dat de meerderheid van de Nederlanders zich al decennia zorgen maakt over het oprukken van de islam, blijft de koninklijke familie cultuurrelativistische signalen afgeven. Het verregaande aanpassingsvermogen dat Willem-Alexander en Máxima etaleren tijdens moskeebezoeken in binnen- en buitenland, toont dat zij de lijn van koningin Beatrix voorzetten.

In 2006 vierde de Ahmadiyya Gemeenschap het 50-jarig bestaan van haar bedehuis, de Haagse Mobarak Moskee. Koningin Beatrix trok haar schoenen uit en zag af van handen schudden met mannelijke vertegenwoordigers van de gemeenschap. Geert Wilders en Bart Jan Spruyt schreven in een opinieartikel in de Volkskrant dat Balkenende als verantwoordelijke premier moest uitleggen waarom de koningin met dit gedrag was bezweken voor de ‘intimidatie’ van de islamitische minderheid in ons land. ‘In goed Nederlands heet die houding dhimmitude (een jood of christen erkent onder dwang de superioriteit van de islam)’, aldus Wilders en Spruyt.

Beatrix en Máxima met hoofddoekjes

In 2012 droeg koningin Beatrix tijdens moskeebezoeken in Abu Dhabi en Oman een hoofddoek. Ook prinses Máxima was van top tot teen bedekt. Volgens Wilders legitimeert dat de onderdrukking van vrouwen: ‘Wat heeft de koningin te zoeken in moskee in Abu Dhabi. Met abaya en hoofddoek?’, reageerde de PVV-leider.

De koningin reageerde in een persgesprek op Wilders met de woorden ‘echt onzin’. Volgens Beatrix moeten de mannen in deze landen er juist voor oppassen dat ze niet aan alle kanten worden voorbijgestreefd door vrouwen. Dat de koningin reageert op een uitspraak van een volksvertegenwoordiger is zeldzaam en geeft aan hoe hoog de kwestie haar zat. In haar reactie ging Beatrix in op de situatie in de twee specifieke landen, terwijl de kritiek ging over de onderdrukking van vrouwen in Nederland en de islamitische wereld als geheel. 

‘Commissie-Máxima’

Máxima werd het al snel na haar huwelijk met Willem-Alexander in 2002 duidelijk dat de islam een belangrijke plaats inneemt in de Nederlandse samenleving. De prinses werd in 2003 lid van de Commissie Participatie van Vrouwen uit Etnische Minderheidsgroepen (PaVEM), die de integratie van allochtone vrouwen nastreefde. Van die commissie waren ook de oud-politici GroenLinkser Paul Rosenmöller en VVD’er Hans Dijkstal lid. Zij gebruikten hun ‘Commissie-Máxima’ ook als podium om kritiek te leveren op de gang van zaken in de politiek.

Het kabinet-Balkenende II maakte in 2005 een eind aan de commissie als overheidsaangelegenheid. De commissie was niet alleen omstreden door de politieke lading, maar ook door het jaarsalaris van Rosenmöller van 70.000 euro, dat hij toucheerde voor één dag per week voorzitterschap van de commissie. PaVEM ging door als particuliere stichting, Pafemme geheten, met Dijkstal in de Raad van Advies. Pafemme werd betaald door het Oranje Fonds. Dat uit loterijen betaalde ‘koninklijk fonds’ werd in 2002 opgericht ter gelegenheid van het huwelijk tussen Willem-Alexander en Máxima en had aanvankelijk tot doel ‘de multiculturele samenleving’ een handje te helpen.

In de kersttoespraak van Beatrix in 2005 deed Allah z’n intrede. Vanuit Paleis Huis ten Bosch sprak de koningin met kerstbomen op de achtergrond de natie toe: ‘Woorden als “Gode zij dank!” maar ook “Allah zij geprezen!” verwijzen naar een godsvertrouwen dat een aloud gevoel van eerbied en geborgenheid uitdrukt.’ In tegenstelling tot de Troonrede geldt bij een kersttoespraak het staatshoofd als de hoofdauteur.

In de kersttoespraak van een jaar later, in 2006, blijkt dat Beatrix op één lijn ligt met premier Jan Peter Balkenende en z’n minister van Justitie Piet Hein Donner, die vinden dat de grondwettelijke vrijheid van meningsuiting haar grenzen heeft. In de tijden dat er wereldwijd al ruim een jaar onrust is over de Deense Mohammed-cartoons zegt Beatrix tot het volk: ‘Een recht om te beledigen bestaat dan ook niet. Evenmin geeft godsdienstvrijheid een vrijbrief om te kwetsen of op te roepen tot haat.’ Critici zagen in de woorden van de koningin een aanval op het toenmalige VVD-Kamerlid Ayaan Hirsi Ali wegens haar opvattingen over de gevaren van de islam en de vrijheid van meningsuiting.

Beatrix op bezoek in buurthuis na moord op Van Gogh

De kersttoespraak van Beatrix waarin ze de vrijheid van meningsuiting ter discussie stelt, volgt ruim twee jaar nadat in Amsterdam Theo van Gogh wordt vermoord door Mohammed Bouyeri. Op uitnodiging van burgemeester Job Cohen bezocht koningin Beatrix tien dagen na de moord het Marokkaanse jongerencentrum Argan aan de Overtoom. Beatrix wilde ‘haar medeleven betuigen en de spanningen tussen allochtonen en autochtonen na de moord helpen verminderen’.

Cohen stond met z’n eindeloze theedrinken met islamitische organisaties toen al symbool voor de bestuurder die gretig meegaat in het slachtofferschap van de islamitische gemeenschap. Niet de nabestaanden, het vrije woord of de westerse waarden hadden het meest te lijden onder de jihadistische moord, maar de moslims. Tenminste, dat beeld werd door bestuurders graag geschetst. 

In een column in De Volkskrant uit 2013 schrijft Max Pam, vriend van Van Gogh, over de nasleep van de moord: ‘Beatrix heb ik tweemaal een hand gegeven. (…) De tweede maal was toen Hella Haasse de Prijs van de Nederlandse Letteren kreeg. Ik had een brief bij mij, die ik samen met Nelleke Noordervliet had geschreven, en waarin werd gevraagd waarom het staatshoofd na de moord op Theo van Gogh wel een buurthuis van Marokkanen had bezocht, maar niet naar de ouders van Theo was gegaan. Die brief moesten wij stilletjes in een achterafgang aan een hofdame overhandigen, waardoor de situatie iets absurdistisch kreeg en ik mijzelf nogal belachelijk voelde. Het antwoord kregen wij later, geheel correct, van Balkenende. De toenmalige premier antwoordde dat de koningin boven de partijen stond. Tsja, dat was juist de reden dat wij die brief hadden geschreven.’

Van Jodenjacht naar voetbalrellen

Nadat de eerste verontwaardiging na een jihadistische aanslag of misdaad wat is gezakt, betekent ‘boven de partijen staan’ in Nederland vooral dat het establishment mee dient te gaan in het beeld dat de moslimgemeenschap gezien wordt als grootste slachtoffer. Dat beeld zien we na elke aanslag in West-Europa. Ook na de Jodenjacht in Amsterdam in de nacht van 7 op 8 november 2024 duurde de verontwaardiging over de wandaden van jongeren en taxichauffeurs van overwegend Marokkaanse afkomst hooguit een paar dagen. Na een intensieve campagne van bestuurders, lobbyclubjes, BN’ers en traditionele media kantelde het beeld en kon het establishment weer opgelucht ademhalen.

Willem-Alexander reageerde de dag na de Jodenjacht nog met een duidelijk statement, dat eindigt met: ‘Wij mogen niet wegkijken bij antisemitisch gedrag in onze straten. Onze geschiedenis heeft ons geleerd hoe intimidatie van kwaad tot erger gaat, met gruwelijke gevolgen. Joden moeten zich veilig kunnen voelen in Nederland, overal en altijd. Wij slaan onze armen om hen heen en laten hen niet los.’

Niet veel later werd ‘Jodenjacht’ in de traditionele media een verboden woord, hoewel de daders het zelf zo noemden. Op tv en in de kranten spreken journalisten voortaan liever over ‘voetbalrellen’ of ‘Maccabi-rellen’, die suggereren dat een stel hooligans Amsterdam met de grond gelijk wilde maken.

Op 4 december 2024 ontving de koning op paleis Huis ten Bosch Muhsin Köktaş, voorzitter Contactorgaan Moslims en Overheid, een samenwerkingsverband van onder meer 380 moskeeën en 10 moskeekoepels dat de belangen van moslims bij de Nederlandse overheid en politiek behartigt. Hoewel het onderwerp van gesprek niet officieel bekend is gemaakt, zullen de gebeurtenissen van 7 op 8 november hoog op de agenda hebben gestaan. De Rijksvoorlichtingsdienst meldt in de laatste zin van het korte statement over het bezoek: ‘De Koning sprak op 14 november met de Nationaal Coördinator Antisemitismebestrijding.’ Alsof het Koninklijk Huis wil zeggen: De koning geeft heus wel evenveel aandacht aan alle partijen.

‘Dit is ook uw land’

In de kersttoespraak enkele weken later noemt Willem-Alexander de gebeurtenissen van 7 november niet expliciet. De NOS schreef dat de koning ‘stilstond bij de spanningen in de samenleving’. Hij zei onder meer: ‘Tegen Joodse Nederlanders die me vertellen dat ze twijfelen aan hun toekomst hier zeg ik: blijf! Wij horen samen. Tegen Nederlandse moslims zeg ik: dit is ook uw land; dit is ook jouw land.’

Ook refereerde Willem-Alexander aan een gesprek dat hij en koningin Máxima voerden met Palestijnse Nederlanders. ‘Ze vertelden ons over hun angst om het lot van familieleden in hun land van herkomst. Over hun onmacht en wanhoop. Telkens word ik geraakt door de persoonlijke pijn die in de verhalen doorklinkt.’

Om daar aan toe te voegen: ‘Ieder mens is gelijk voor de wet. Discriminatie is niet toegestaan. En we gebruiken geen geweld, ook niet als we ons gekwetst of miskend voelen. Deze beginselen zijn niet vatbaar voor dialoog of discussie en gelden voor iedereen, altijd.’

Die laatste woorden van Zijne Majesteit zijn krachtig, maar klinken hol in een land waar de-escaleren tot steeds verdere escalatie leidt,  waar ongeregeldheden vrijwel nooit leiden tot arrestaties en waar arrestaties zelden leiden tot veroordelingen. Het land ook waar de Koran in de Amsterdamse gemeentelijke boekenkast direct naast het ‘Draaiboek Vrede’ staat, het speciale noodplan dat werd bedacht door Job Cohen na de moord op Van Gogh. Volgens de huidige burgemeester Femke Halsema betekent dat het draaiboek dat ‘gemeentelijke organisaties, welzijnswerkers, jongerenwerkers maar ook politieagenten en buurtmoeders permanent met elkaar in contact staan om de atmosfeer in onze wijken te peilen’.

Belgische koning spreekt zich uit voor Gaza

Terwijl Willem-Alexander ervoor waakt om opzichtig een kant te kiezen, heeft de Belgische koning Filip daar in navolging van Charles minder moeite mee, zo bleek vorige week in zijn tv-toespraak. Filip noemde de situatie in Gaza ‘een schande voor de mensheid’. ‘Ik sluit me aan bij iedereen die de ernstige humanitaire wantoestanden in Gaza aan de kaak stelt, waar onschuldige burgers, gevangen in hun enclave, van honger sterven en bezwijken onder de bommen’, sprak Filip. Opvallend is dat de koning met z’n sterke focus op Gaza, en zijn impliciete veroordeling van Israël, niet de mening van de hele regering-De Wever vertolkt, hoewel de regering de toespraak wel van te voren heeft goedgekeurd.

De NOS was er als de kippen bij om uit te pakken met de toespraak en de druk op de Nederlandse koning op te voeren. ‘Koning Filip scherp over Gaza, hoe zit het met Willem-Alexander?’, kopte de NOS. De schrijver van het bericht, (wie dat is weten we niet, er staat geen naam boven) lijkt zelf ook te beseffen dat het iets te ambitieus is om de koning proberen te verleiden tot het kiezen van een kant in een buitenlands conflict. En dus beantwoordt de auteur de eigen vraag, met nauwelijks verholen teleurstelling: ‘Dat kan alleen als het demissionaire kabinet daarachter staat en daar lijkt het niet op.’

Deense koningin: houding tegenover islam is lui

Niet alle Europese vorsten buigen automatisch mee met de islamisering. De Deense koningin Margrethe roemt in haar biografie Margrethe uit 2005 het behoorlijk strikte immigratiebeleid in haar land. ‘Soms moet je het risico durven nemen een minder flatteus etiket opgeplakt te krijgen. Je kunt niet altijd tolerant zijn’, aldus de koningin, die vorig jaar werd opgevolgd door haar zoon Frederik. Margrethe beschrijft de islam als een uitdaging die tegenwicht vereist en serieus genomen moet worden. ‘De Denen hebben deze uitdaging te lang laten sloffen omdat we te tolerant en te lui zijn.’

Hoewel de uitspraken van Margrethe twee decennia oud zijn, lijkt het koningshuis nog steeds op één lijn te liggen met de regering in Denemarken. Tijdens een debat in het parlement over Syrische vluchtelingen noemde premier Mette Frederiksen immigratie ‘de grootste bedreiging voor onze open en vertrouwenwekkende samenleving’. Om daar aan toe te voegen: ‘Gezien de hopelijk positieve ontwikkelingen in Syrië, hoop ik dat we nu meer mensen  naar huis kunnen sturen.’

Buigen staatshoofd ultieme hoofdprijs

Ruim 20 jaar later ligt de vraag meer dan ooit op tafel hoe bestuurders – en ook staatshoofden – omgaan met de bescherming van de eigen cultuur. Nationale overheden leggen islamitische groeperingen en extreemlinkse activisten geen strobreed in de weg bij het importeren van buitenlandse conflicten, bijvoorbeeld uit Gaza, Syrië en Eritrea. De westerse wereld laat zich in twee kampen verdelen, een ontwikkeling die in toenemende mate vraagt om moreel leiderschap.

De druk op de koning om de islamitische gemeenschap tegemoet te komen neemt steeds verder toe. Islamitische lobbyorganisaties als K7, een samenwerking van honderden moskeeën, zullen bij herhaling Willem-Alexander oproepen om zich uit te spreken over – wat de organisatie noemt – ‘de groeiende moslimhaat in Nederland’.

Of het nou gaat om de rechten van vrouwen en homo’s of over de vrijheid van meningsuiting, in fundamentele zin botsen de islamitische met de westerse waarden. Het gevolg daarvan is dat steun aan de ene groep binnen de samenleving in toenemende mate wordt opgevat als een keus tégen de andere groep. Om weerstand te bieden aan de alsmaar verdere islamisering moet je als koning over een sterke morele ruggengraat beschikken. Want het buigen van het staatshoofd zal voor islamisten voelen als de ultieme hoofdprijs.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk.Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Alleen een koningshuis met ruggengraat kan weerstand bieden aan de islamisering verscheen eerst op Wynia's Week.

De monarchie is gebaseerd op een mythe. De mythe dat er in een land één familie is waarvan de oudste zoon en stamhouder meer dan wie ook over de gaven, talenten en kwaliteiten beschikt om het land te besturen. Niemand zo intelligent, zo getalenteerd, zo wijs, zo rechtvaardig en gematigd als hij – de vorst.

Wij geloven in Nederland dat die familie luistert naar de naam Oranje-Nassau – de (indirecte) afstammelingen van de Vader des Vaderlands, de kinderen van de eerste, negentiende-eeuwse Oranjevorst, Willem I. Wij hebben nu Willem IV, al noemt hij zich Willem-Alexander.

Met mythes moet je voorzichtig zijn

Iedereen weet dat die mythe een mythe is. Niemand gelooft immers dat het schier onmogelijk is om nu een persoon aan te wijzen om de positie van staatshoofd te bekleden. Maar wie we ook zouden aanwijzen, die persoon zou niet Van Oranje heten, en alleen daarom al zich niet kwalificeren.

Met mythes kun je spotten, of je kunt er voorzichtig mee omgaan. Ik zelf ben geneigd tot het laatste. Niet alleen omdat ik dol op mythes ben, op mooie verhalen die misschien niet waar zijn maar ons toch iets geven om in te geloven en daarmee een bron van kracht zijn, maar ook omdat ik niet aarzel de monarchie een nuttig instituut te noemen. Idealiter zorgt het voor evenwicht, in een bestel dat verder wordt gekenmerkt door de stem des volks en de meer bezadigde stem van enige verkorenen.

Het is al lang geleden dat er in Rome een Griekse balling leefde, zijn naam was Polybios, en die man vroeg zich af hoe het in vredesnaam mogelijk was dat die lompe Romeinen erin geslaagd waren om in korte tijd het gehele Middellandse Zeegebied aan zich te onderwerpen, inclusief de oude en hoge beschaving van het oude Griekenland. Hij kwam tot de conclusie dat dat met karakter te maken had, de bereidheid en het vermogen ontberingen te doorstaan. Maar het had ook te maken met de regeringsvorm. Andere landen werden geteisterd door politieke onrust. Vorsten ontaardden in tirannen. Aristocraten schoven de tiran aan de kant, maar vormden zelf al spoedig daarop een clubje bevoorrechten, voornamelijk uit op hun eigenbelang en dat van hun familie.

Dat riep het verzet op van het volk, en daarmee kwam de democratie tot stand. Maar een democratie verviel al snel tot een ochlocratie, tot ‘mob rule’, tot een regering van slecht opgevoede en slecht onderwezen burgertjes. Chaos was het gevolg, anarchie dreigde. Daartegen stond een sterke man op om de macht te grijpen en de orde te herstellen. En daarna begon alles weer opnieuw. Die vorst werd een tiran, waarna de aristocraten, enzovoorts.

Wat was nu zo briljant aan de Romeinse regeringsvorm, volgens Polybios? Zij combineerden de drie regeringsvormen: monarchie, aristocratie en democratie, de consuls, de senaat en de volksvergadering. Die drie naast elkaar zorgden voor machtenspreiding en evenwicht, tot de politieke stabiliteit die in staat stelde om een rijk te stichten.

Symbolisch en ceremonieel

Iets van die drieslag weerspiegelt zich in ons bestel. We hebben een vorst, een Eerste Kamer en een Tweede Kamer: een monarch, een wijze kaste van nog-eens-wikkers-en-wegers en de rechtstreeks door het volk gekozenen, die de neiging hebben zich door de waan van de dag te laten regeren.

Maar de onderlinge verhoudingen tussen deze instituties moet je natuurlijk wel goed regelen. In Nederland hebben we dat gedaan in de Grondwet van 1848, waarin we hebben vastgelegd dat de koning onschendbaar is en de ministers verantwoordelijk. De koning mocht zich laten informeren, adviseren en aanmoedigen, maar directe politieke macht had hij niet langer. Die lag bij de ministersploeg, aangevoerd door de eerste minister als regeringsleider, en die legde tegenover de volksvertegenwoordiging verantwoording af over het gevoerde beleid. De rol van de koning werd daarmee vooral symbolisch en ceremonieel. Hij belichaamde de eenheid van het land en liet zich zo nu en dan zien in situaties van nood of bij blijde gebeurtenissen als de opening van nieuwe gebouwen. Niemand kan dat zo goed als uitgerekend hij, deze oudste zoon uit de oude familie die ons altijd heeft gediend.

Om deze mythe in stand te houden, moeten we omzichtig met het instituut omgaan. De mythe mag niet verbleken door gedragingen van leden van het Koninklijk Huis die duidelijk zouden maken dat zij ook net mensen zijn. Zij mogen nooit onderwerp van discussie worden, geen partij worden, belichamers van de eenheid van het land als zij zijn. Daarom dienen zij zich ook verre te houden van politiek gevoelige onderwerpen. Zij worden dan immers onderwerp van debat, en dat mag nu juist niet.

Daarom is het nog te billijken dat koningin Máxima zich onledig houdt met het bevorderen van microkredieten, dat prins Constantijn zich inzet voor start-ups, en dat zij allen tezamen juichen wanneer ‘wij’ iets presteren op sportief gebied. Al dient dat juichen, eigenlijk, natuurlijk wel op gepast ingetogen wijze te geschieden.

Overschrijding van constitutionele grenzen

En daarom ging het fout met prinses Laurentien, aka Petra Brinkhorst. Zolang zij zich bezighield met leesbevordering, was er geen vuiltje aan de lucht. Wie is er tegen lezen? Maar toen zij zich via haar Stichting Gelijkwaardig Herstel ging bemoeien met de toeslagenaffaire ging het mis. Dubbel mis zelfs. Er kwamen klachten over haar gedrag en haar manier van leiding geven. Zowel met de ambtenaren als met de ouders raakte zij gebrouilleerd. Was zij ook maar een gewoon mens? En zij deed voorstellen die politiek niet onomstreden waren, en dat mag een lid van het Koninklijk Huis nu eenmaal niet doen. Wil zij onschendbaar zijn en blijven, dan moet de minister over haar voorstellen politieke verantwoordelijkheid moeten kunnen afleggen, en dat was nu alles behalve zeker.

Het is dus goed dat zij is teruggetreden. Voor iemand die zijn talenten wil ontplooien, is het vast niet altijd even gemakkelijk om lid te zijn van het Koninklijk Huis. Hij overschrijdt al gauw de constitutionele grenzen. Het is de last die onlosmakelijk verbonden is aan een positie die niet door verdienste is verworven maar iemand bij gratie toevalt.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week. 

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Goed dat Laurentien is teruggetreden verscheen eerst op Wynia's Week.

Op 18 januari heeft een pittig en in feite revolutionair Kamerdebat plaatsgevonden. Voor het eerst in decennia is er een tweederde meerderheid in zowel Tweede als Eerste Kamer om een langgekoesterde politieke wens in te willigen: afschaffen van de belastingvrijdom van de koning.

Hiervoor moet artikel 40 van de Grondwet worden opengebroken – de financiering van het Koninklijk Huis. De belastingvrijdom is het staartje van een staatsrechtelijke operatie uit de jaren zeventig die gedeeltelijk is mislukt. Er dreigt nu symboolpolitiek en een verschuiving van problemen te ontstaan omdat het kernprobleem niet wordt aangepakt: de koning financiert zijn hoforganisatie zonder dat daar veel controle op mogelijk is door ministers en parlement. Dat is een gevolg van artikel 41 van de Grondwet –  de vrijheid van de koning om zijn eigen huis te mogen inrichten. Alle vroegere argumenten om dit artikel in stand te houden zijn echter niet langer van toepassing.

Mark Rutte gebruikte oude argumenten

Premier Mark Rutte heeft de afgelopen tien jaar stelselmatig verzoeken rondom de belastingvrijheid van de hand gewezen als zijnde lastig uit te voeren. Hij gebruikte daarbij argumenten uit 1969. In 1968 werden twee commissies ingesteld: de Staatscommissie Cals-Donner die een grondwetsherziening moest voorbereiden en een commissie die specifiek ging kijken naar de belastingvrijdom van de koning. Deze tweede commissie, de commissie-Simons, rapporteerde vervolgens aan de Staatscommissie Cals-Donner.

Het zijn de argumenten van de commissie-Simons die sinds 1969 worden gebruikt om politieke discussie over belastingvrijdom in de kiem te smoren. In een nieuw opgesteld rapport in 2015 werden ze herhaald: nodeloos ingewikkeld, veel extra administratieve lasten en mogelijk gerechtelijke procedures.

De commissie-Simons was ondergeschikt aan de Staatscommissie Cals-Donner. Binnen de Staatscommissie Cals-Donner werden alle artikelen aangaande het koningschap kritisch bekeken. Dat waren allemaal bepalingen uit 1815. In revolutiejaar 1848 werd de onschendbaarheid van de koning opgenomen en de ministeriële verantwoordelijk toegevoegd. Maar omdat alle oude bepalingen bleven staan werd het aan het politieke krachtenspel overgelaten hoe de relaties tussen koning, ministers en parlement zich zouden gaan ontwikkelen. Een systeem uit 1815 werd dus de twintigste eeuw ingeloodst.

Pas in 1967 kwam er behoefte om alle Grondwetartikelen eens goed tegen het licht te houden omdat algehele bestuurlijke vernieuwing gewenst was. Dat een dergelijke  staatscommissie er moest komen, werd geregeld in een beknopt gehouden regeerakkoord in 1968. De situatie destijds lijkt sterk op wat er nu speelt: een volledig veranderd politiek landschap na turbulent verlopen verkiezingen en een groot gebrek aan vertrouwen van de kiesgerechtigden in ‘de oude politiek’. Alle partijleiders bleven daarom in de Tweede Kamer zitten om de afgevaardigde ministers in het kabinet goed in de gaten te houden en tegelijkertijd via een staatscommissie grondig te laten onderzoeken wat anders kon en moest.

De bevindingen van de Staatscommissie Cals-Donner werden, voor zover politiek haalbaar, gerealiseerd in de Grondwet die in 1983 van kracht werd. Het was niet toevallig dat dit pas ná het aantreden van koningin Beatrix was, want er waren diverse conflicten tussen ministers en koningin Juliana. Eén van die conflicten betrof de koninklijke vrijheid om het eigen huis te mogen inrichten. In gewijzigde formulering bleef het grondwetsartikel in stand. Nadien stegen de staatskosten voor de hoforganisatie gigantisch, onder meer omdat meer ‘communicatie’ met de onderdanen nodig was.

Als gevolg van de inspanningen van de Staatscommissie Cals-Donner, zelf intern verdeeld of het artikel geschrapt of gehandhaafd moest worden, luidt sinds 1983 artikel 41 Grondwet: ‘De koning richt, met in achtneming van het openbaar belang, zijn Huis in.’ Tussen 1815 en 1983 was het kortweg: ‘De Koning richt zijn Huis naar eigen goedvinden in’. Reeds in 1848 en 1887 wilden de adviserende grondwetscommissies het artikel schrappen. Het was overbodig en de schijn werd gewekt dat de koning een bijzondere rechtsmacht zou hebben of onder afwijkend privaatrecht zou vallen. De Oranjes weigerden het advies ter harte te nemen.

De privacy van de koning is niet in het geding

De officiële uitleg is tegenwoordig dat het grondwetsartikel noodzakelijk is om de privacy van de koning te garanderen. Dit is dubieus. In 1848 werd inderdaad door een enkeling gevreesd voor ‘Britse toestanden’ bij schrappen. In Groot-Brittannië moesten bij iedere ministerswisseling óók de hofdignitarissen wisselen want dat waren allemaal politieke benoemingen. Koningin Victoria tekende bezwaar aan en wist te regelen dat haar hofdames, haar gezelschapdames, niet meer rouleerden. Het systeem zelf is verder intact gebleven en pas in de twintigste eeuw veranderd. Ook voor Nederland snijdt de huidige interpretatie geen hout: indiscreet dienstpersoneel kan tegenwoordig gemakkelijk via het arbeidsrecht aangepakt worden.

In 1968 speelde een ander probleem. Koningin Juliana wilde niet dat haar hovelingen rijksambtenaren zouden worden. De Tweede Kamer kreeg een lijstje van de personeelsomvang: 279 personen waarvan slechts 13 ‘dignitaris’ waren. Nadere duiding bleef achterwege. Het ging voornamelijk om dienstpersoneel werkzaam in huis en tuin. Na een paar jaar stilte was een bemiddelingscommissie noodzakelijk: het hofpersoneel dreigde ontslag te nemen als omzetting naar de rijksdienst zou doorgaan. Het kabinet-De Jong (1967-1971) capituleerde.

Een aantal jaar later liet kroonprinses Beatrix een reorganisatie van de hofhouding voorbereiden. De hoforganisatie veranderde volledig van inhoud en aanzien. Alle oude getrouwen uit Juliana’s gemoedelijke, maar chaotisch georganiseerde hofhouding moesten vertrekken. Er kwam een eenhoofdige leiding in de vorm van een grootmeester. De belangrijkste dignitarissen werden gedetacheerde rijksambtenaren. Ze worden, net als vroeger, betaald uit de staatskas – allemaal geregeld via artikel 40 Grondwet. Als gevolg van artikel 41 Grondwet hebben ministers en parlement echter weinig controle hoe de koning en zijn adviseurs hun werk doen en dus rijksgelden besteden.

Het beeld dat opdoemt uit archiefstukken aangaande ruim tweehonderd jaar Koninkrijk der Nederlanden: de Oranjes verzetten zich systematisch ten principale tegen ieder verlies van (grondwettelijke) rechten en privileges. Ze realiseerden zich vaak niet dat zij daarmee óók hun eigen belangen konden schaden. Koningin-regentes Emma viel met enige moeite duidelijk te maken dat dynastieke en publieke belangen dienen samen te vallen. Dan nóg haalde zij trucs uit om onder staatscontrole uit te komen.

Het is lastig om vast te stellen in hoeverre haar nazaten dit wel duidelijk te maken viel. Alleen héél grote conflicten kwamen in pers en parlement terecht, doorgaans omdat de kroondragers of hun echtgenoten elders op zoek naar geld gingen om hun hedonistische levensstijl te financieren nadat ministers de rijksgeldkraan dichtdraaiden. Alle documenten samenhangend met (politieke) conflicten werden vernietigd of selectief gedeponeerd in het Koninklijk Huisarchief. Dankzij artikel 41 Grondwet: het Koninklijk Huis is daar vrij in – hoewel het dynastieke archief volledig wordt bekostigd vanuit de staatskas.

Tijd voor een nieuwe staatscommissie

Zelfs de wendbare Mark Rutte heeft in rituele dansen rond zijn begrotingsbehandelingen nooit kunnen verhullen dat hij van koning Willem-Alexander vaak geen inspraak of informatie krijgt. De nu lopende kabinetsformatie lijkt op de kabinetsformatie van het kabinet-De Jong. Het is wellicht tijd om een staatscommissie in te stellen die het werk van de Staatscommissie Cals-Donner kan afmaken – ten aanzien van de koning, maar ook op andere nooit gerealiseerde punten inzake ‘bestuurlijke vernieuwing’.

Grote kans dat we een koningshuis kunnen krijgen dat dankzij ministeriële verantwoordelijkheid en betere parlementaire controle op de uitgaven transparanter, doelmatiger en goedkoper gaat werken.

*Irène Diependaal is historicus en bestuurskundige. Ze schreef onder meer ‘Hoedster van Wilhelmina’s erfenis’(over koningin Emma). www.onderhistorici.nl

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Ons koningshuis kan transparanter, doelmatiger én goedkoper verscheen eerst op Wynia's Week.

Toen hem bleek dat adoptiekinderen vier tot vijf keer zo vaak uit huis werden geplaatst als andere kinderen, viel Hoksbergen van hij noemt zijn ‘roze adoptiewolk’ af. Vaak was er ook nog eens bedrog in het spel en bleken de biologische ouders nog wel degelijk in leven.

Zijn nieuwe standpunt luidt: breng de kinderen in hun geboorteland onder bij familie, pleeggezinnen of in kindertehuizen. Het effect was dat Hoksbergen een omstreden figuur werd. De vereniging van adoptieouders wilde niks meer met hem te maken hebben. Maar gelijk kreeg Hoksbergen wel: het aantal adopties van kinderen uit arme landen is sterk afgenomen.

Mensen zijn groepsdieren

Van standpunt veranderen doe je niet zomaar. Het kan soms wel een half leven duren. Mensen zijn groepsdieren die van nature geneigd zijn zich te conformeren aan hun vertrouwde omgeving. Buiten de groep vallen is geen aanlokkelijk perspectief. Veranderen van mening is dan ook gemakkelijker als anderen in onze omgeving dezelfde beweging maken.

Merkwaardigerwijs is er nauwelijks wetenschappelijk onderzoek gedaan naar het proces dat tot meningsverandering leidt. Journalisten Marjon Bolwijn en Laura de Jong hebben met hun 137 interviews in de Volkskrant-serie 180 graden pionierswerk geleverd dat inmiddels als basis dient voor academische analyse. Een selectie is gebundeld in Hoe ik van mening veranderde.

Alles wat ons bezighoudt op verjaardagen, bij de koffieautomaat of aan de bar komt voorbij: Zwarte Piet, excuses voor de slavernij, vlees-of-geen-vlees, migratie, islam, videoarbitrage, gamen, Israël, bekering tot de roomse kerk, uittreden als priester, mobieltjes in de klas, van links naar rechts in het stemhokje, of van rechts naar links inzake milieu. In een tijd waarin iedereen comfortabel rondwentelt in zijn of haar eigen gelijk, zijn mensen die zich openlijk rekenschap geven van hun voortschrijdend inzicht een verademing.

Het begint vaak met een ervaring die twijfel zaait. Bij Hoksbergen waren dat de opvoedingsproblemen. Pas toen de bewijzen zich opstapelden, vielen hem de schellen van de ogen. Politieagente Jose Rooijers was van huis uit afkerig van het koningshuis, maar moest in 2000 koningin Beatrix rondleiden op de dag na de vuurwerkramp in Enschede. Ze zag dat Beatrix werkelijk betrokken was bij de slachtoffers en de hulpverleners, naar wie ze zonder aanwezigheid van de pers urenlang luisterde. Iedereen, inclusief Rooijers, voelde zich gesteund door de oprechte belangstelling van de vorstin.

Het omgekeerde kan natuurlijk ook. Dorine Hermans meende als kind dat de leden van het koningshuis blije en bevoorrechte mensen zijn die alles goed doen. Braaf, saai en rechtvaardig. Toen ze in 1998 voor Elsevier een interview moest maken met Pieter van Vollenhove, bleek dat deze het heel zwaar had gehad als eerste niet-adellijke Nederlander in de Oranjefamilie.

Pieter werd genegeerd, want de Oranjes vonden het schandalig dat hij Margriet het hoofd op hol had gebracht. Wat Bernhard, Beatrix en Irene betrof mocht Margriet niet in vol ornaat in Den Haag trouwen, maar hooguit een besloten huwelijk in Baarn aangaan. Juliana moest tussenbeide komen om het jonge paar een passende bruiloft te bezorgen.

Een vernuftig toneelstuk

Beatrix bleek allerminst blij te zijn met het boek dat Hermans en Daniela Hooghiemstra schreven over de drie Oranje-koningen: Voor de troon wordt men niet ongestraft geboren. Willem I verspeelde België, Willem II werd gechanteerd met zijn biseksualiteit en Willem III was krankzinnig. De insiders wisten het, maar het mocht niet opgeschreven worden. Uiteindelijk liet Beatrix toch drie historici toe in het Koninklijk Huisarchief. Toen bleek het met de drie Willems allemaal nog veel erger.

Hermans nu: ‘De monarchie is een vernuftig toneelstuk waarbij alles anders is achter de schermen dan ervoor, zonder dat dat naar buiten komt. De Oranjes hebben driehonderd hovelingen onder zich die hen naar de ogen zien. Wie met journalisten praat wordt “niet meer uitgenodigd”, zoals dat heet. Daardoor kunnen de Oranjes zich veel permitteren.’

Marjon Bolwijn en Laura de Jong: Hoe ik van mening veranderde (Spectrum) 307 pagina’s, € 22,50.

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediair en de Volkskrant.

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Van standpunt veranderen gaat nooit vanzelf verscheen eerst op Wynia's Week.

Het staatsbezoek valt samen met een handelsmissie. Den Haag probeert onder meer waterstofbelangen veilig te stellen in de derde economie op het continent. Willem-Alexander en Máxima worden woensdag in de bestuurlijke hoofdstad Pretoria ontvangen door president Cyril Ramaphosa en vliegen dan op vrijdag door naar Kaapstad, waar het slavernijmuseum en de botanische tuin van Kirstenbosch worden aangedaan.

Volgens de Rijksvoorlichtingsdienst gaat de koning in Kirstenbosch in gesprek met experts van het Wereld Natuur Fonds (WNF) over het belang van biodiversiteit en natuurbescherming. Dat is niet meer dan gepast, want de Oranjes en het WNF gaan ver terug. Opa Bernhard himself stond aan de wieg van de club.

Kijken én knallen: Bernhard was een echte natuurliefhebber

Juliana verdomde het in haar tijd als koningin (1948-1980) om Zuid-Afrika te bezoeken zolang er apartheid bestond, maar Bernhard zag in de scheiding der rassen geen bezwaar voor een bezoekje. ‘Over deze uiterst moeilijke materie kun je pas meepraten als je er ten minste een paar jaar zelf hebt geleefd en over het vraagstuk veel hebt gelezen,’ vond hij.

In 1953 vergezelde de prins-gemaal PvdA-premier Willem Drees op een bezoek aan de Unie van Zuid-Afrika. Namens het kabinet in Den Haag lobbyden ze bij president D.F. Malan voor aanvullende landingsrechten voor de KLM en voor betere voorwaarden voor investeringen en immigratie vanuit Nederland. Die kwamen er.

Bernhard ging dat jaar voor het eerst op safari – in Tanganyika, tegenwoordig Tanzania. Hij raakte ingenomen met dit deel van de wereld; het zou zijn vaste vakantiebestemming worden. De prins was een uitgesproken natuurliefhebber (kijken én knallen) en zag in de daaropvolgende jaren hoe de aantallen olifanten en neushoorns aan de rivieroevers slonken, wat hem zeer aan het hart ging.

In 1961 bracht hij samen met de Britse natuurbeschermer Peter Scott een club van invloedrijke vermogenden bijeen die een fonds vulden dat de naam World Wildlife Fund kreeg – het WNF. Bernhard werd de eerste internationale president, tot 1976. Hij moest toen terugtreden vanwege de Lockheed-affaire.

In die vijftien jaar leverde hij significante bijdragen aan de bescherming en het beheer van flora en fauna wereldwijd. Diverse natuurparken danken hun bestaan aan hem; de handelsovereenkomst CITES (ter bescherming van bedreigde dier- en plantensoorten, door 183 landen ondertekend) behoort tot de pronkstukken uit zijn nalatenschap.

Een andere inspanning van de prins, minstens zo significant, was Operation Lock – een paramilitair fiasco in zuidelijk Afrika. Deze in Nederland relatief onbekende bladzijde in de geschiedenis van de Oranjes werd in 2015 nauwgezet in boekvorm gereconstrueerd door de Britse zoöloog John Hanks. Hanks was een spil in de operatie en wilde in zijn memoires een einde maken aan de samenzweringstheorieën en lasterlijke beschuldigingen aan zijn eigen adres en dat van Bernhard.

De stropers moesten met eigen middelen worden bestreden

Operation Lock was een clandestiene commando-operatie die volgens Hanks – destijds hoofd-Afrika bij het WNF – werd geïnitieerd door Bernhard. De Schavuit van Oranje had zijn officiële taken bij het WNF neergelegd (de Britse prins Philip nam het stokje over) maar bleef zich achter de schermen inspannen om het agressieve stropen van neushoorns in zuidelijk Afrika een halt toe te roepen.

Naar zijn mening moesten de stropers met gelijke middelen worden bestreden. De zwarte neushoorn stond op dit punt in de geschiedenis op het randje van uitsterven door de illegale handel in neushoornhoorn, gedreven door de vraag naar traditionele geneesmiddelen in China en hoornen heften in Noord-Jemen.

Op 3 november 1987, schrijft Hanks in Operation Lock and the War on Rhino Poaching, komt in Hôtel de la Paix in Lausanne een WNF-delegatie bijeen op uitnodiging van de voormalige Hoge Commissaris van de Verenigde Naties voor de Vluchtelingen, prins Sadruddin Aga Khan. Hanks presenteert daar een paper waarin hij pleit voor een continentale aanpak van neushoornbeheer.

Schilderijen uit de privé-collectie van Juliana zorgden voor de financiering

Khan is voorstander, en John Hanks en Bernhard reizen namens het WNF af naar Zambia om te lobbyen. In hoofdstad Lusaka, aan de bar van het Ridgeway Hotel, deelt Bernhard met Hanks zijn onvrede over de inspanningen van het WNF. Hij wil gespecialiseerd onderzoek laten verrichten naar de handel in hoorn: precies en gevaarlijk werk waartoe hij geen enkele ngo geschikt acht. Daar heb je geen kantoorklerken, maar militairen voor nodig. Die avond wordt in Lusaka het zaadje voor Operation Lock geplant.

Bernhard financiert zijn pet project met de opbrengst van twee zeventiende-eeuwse schilderijen uit de privécollectie van Juliana, De verkrachting van Europa door Elisabetti Sirani en De heilige familie van Bartolomé Esteban Murillo. Ze gaan voor 610.00 pond onder de hamer in Sotheby’s in Londen. De opbrengsten zijn officieel bestemd voor het WNF, maar 500.000 pond vloeit op Bernhards verzoek naar zijn privérekening.

Met dat geld en een riante bijdrage van de Zuid-Afrikaanse tabaksmiljonair Anton Rupert (ooit lid van de geheime apartheidgezinde Broederbond, tevens WNF-trustee) wordt in januari 1988 in een buitenwijk van Pretoria een commandobasis ingericht van waaruit een team van Britse huurlingen onder leiding van de Britse luitenant-kolonel Ian Crooke zal opereren. Hanks tekent op verzoek van Bernhard voor geheimhouding, opdat zijn collega’s in Zwitserland niets te weten zullen komen.

Charles De Haes, directeur-generaal van WNF International (en Bernhards voormalige persoonlijk assistent), is wel op de hoogte. Op 12 januari 1989 schrijft De Haes een brief aan een medewerkster waarin hij erop aandringt dat Bernhard 500.000 pond krijgt ‘voor een speciaal project’.

Operation Lock wordt een zooitje. Het commando verzamelt weliswaar inlichtingen en leidt met succes anti-stroopeenheden op, maar infiltreert ook de handel en koopt zelf partijen hoorns op, die weer doorverkocht worden. Het grootste probleem, schrijft Hanks, is de samenwerking met de Zuid-Afrikaanse inlichtingendiensten en met het Zuid-Afrikaanse leger, dat samenwerkt met terreurbewegingen in Angola en Mozambique – die hun operaties financieren door handel in hoorn en ivoor. Bestrijden aan de voordeur, aanmoedigen via de achterdeur.

Kolonel Crooke begint tot overmaat van ramp samen te werken met Craig Williamson, actief in de Zuid-Afrikaanse veiligheidsraad. Williamson zal worden ontmaskerd als het brein achter bomaanslagen en huurmoorden op antiapartheidsactivisten in verre buitenlanden (onder de doden een moeder en haar zesjarige dochter). ‘Op dit moment waren noch ik noch prins Bernhard op de hoogte van de ontmoeting tussen Crooke en Williamson,’ schrijft Hanks. De Afrikaanse praktijk laat van hun goede bedoelingen geen spaan heel.

De kosten lopen op tot bijna 800.000 pond

Het geld raakt op en eind 1989 wordt de stekker uit Operation Lock getrokken. De totale kosten lopen op tot iets onder de 800.000 pond, grotendeels verstrekt door Bernhard. Latere donaties kwamen volgens Hanks vanuit de stichting van de Britse oorlogsveteraan David Stirling.

Hanks vertrekt in 1990 bij het WNF om een fundamenteel verschil van mening met directeur-generaal De Haes over een totaalverbod op ivoorhandel, waarop WNF-donateurs aandringen. (De Haes is voor een verbod, Hanks tegen. Hij vreest dat een verbod de samenwerking met Afrikaanse leiders in de weg zal komen te staan). Hanks herinnert zich: ‘Wat me al snel duidelijk werd, was dat veel van het beleid van ngo’s in die tijd werd beïnvloed door fondsenwervers in plaats van door goede wetenschap en het advies van experts in het veld.’

In juli 1989 licht de Reuters-correspondent in Nairobi het deksel van de doofpot. Een Ierse journalist, Kevin Dowling, springt bovenop de onthullingen en maakt voor het Britse Channel 4 een documentaire. De film komt er niet, volgens Dowling omdat de directeur van Channel 4 voor uitzending een telefoontje van de rechterhand van prins Philip kreeg.

WNF-directeur De Haes heeft Hanks dan al voor de bus geduwd door hem een verklaring te laten ondertekenen waarin hij alle verantwoordelijkheid neemt voor Operation Lock. ‘Ik ondertekende en accepteerde het om Prins Bernhard en de goede naam van het WWF te beschermen.’

In Nederland brengt Stephen Ellis, hoofd van het Afrika-Instituut van de Universiteit van Leiden, het nieuws van de avonturen van Bernhard en het WNF naar buiten in de Volkskrant. De publicatie leidt tot consternatie, maar die ebt gauw weer weg. Ellis verwijt dat gebrek aan belastingstelling tegenover René Zwaap in De Groene Amsterdammer aan de coup tegen Boris Jeltsin, die diezelfde week plaatsheeft in Moskou.

Ook de verschijning van Hanks’ memoires in 2015 blijft in Nederland nagenoeg onopgemerkt. Zwaap verklaart na al die jaren tegenover Wynia’s Week: ‘Tja. Dat is de Nederlandse pers.’

‘Forget the Volkskrant’

John Hanks en prins Bernhard bleven op goede voet verkeren tot aan Bernhards dood in 2004. Vlak na de Volkskrant-publicatie in 1991 schrijft de prins-gemaal zijn oude WNF-kameraad: ‘Sincerest thanks for you letter and please thank all my friends who signed the beautiful birthday present. I was very touched and deeply grateful. I suggest you forget the Volkskrant – not worth it.’

Kevin van Vliet is voor Het Financieele Dagblad en Trouw correspondent in Kaapstad. In mei verscheen bij uitgeverij Prometheus zijn roman ‘Bobbejaanskloof’.

Het bericht Reconstructie: de reusachtige puinhoop die prins Bernhard en zijn Wereld Natuur Fonds aanrichtten in Afrika verscheen eerst op Wynia's Week.

Nu staat de UvA erom bekend vaak tekort te schieten als het om studieruimte voor studenten gaat. Maar dus niet voor PPLE: die studenten zijn altijd voorzien van een veilige plek. Dat is eigenlijk wel passend bij de levensstijl van onze kroonprinses, bedacht ik toen ik deze week hoorde op welke studie haar keuze was gevallen.

Kosmopolitisch, feminien

PPLE: Politics, Psychology, Law and Economics. De naam zegt het al. Het is een Engelstalige studie die vier maatschappelijk verbonden onderwerpen samen laat komen. Politiek, Psychologie, Recht en Economie. In het tweede jaar van deze bachelor-studie mag je je in één van deze vier disciplines specialiseren. Dan weten we waar Amalia zich pas écht in thuis voelt.

Maar dat is niet alles. Behalve dat het een brede studie is voor gemotiveerde studenten, is het ook een studie die vooral internationale studenten trekt. Maar liefst 64 procent van de PPLE-studenten is geen Nederlandse student. Studies als deze dragen sterk bij aan de verdere internationalisering van onze universiteiten. Ander feit is dat er een oververtegenwoordiging is van vrouwen: ongeveer 72 procent vrouwen ten opzichte van 28 procent mannen.

Een linkse universiteit

Door de jaren heen leerde ik dat de stad en de universiteit waar je studeert je vormt. Iedere universiteit heeft zijn eigen karakter. Vooral als je een betrokken student bent krijg je veel mee van dat karakter.

Studenten aan de UvA schuwen doorgaans geen activisme en dragen zo bij aan het in stand houden van het linkse karakter dat de Universiteit van Amsterdam met zich meedraagt. De katholieken hadden de Nijmeegse universiteit, de gereformeerden hun Vrije Universiteit en de oorspronkelijk Gemeentelijke Universiteit van Amsterdam was informeel de universiteit van links (aanvankelijk vooral van de PvdA, sinds de jaren zestig van alles dat links omarmt). Met meer dan 41.000 ingeschreven studenten is de UvA de grootste universiteit van het land.

Wie is Amalia?

Dat Amalia de langdurige Oranje-traditie met ‘Leiden’ verbreekt draagt bij aan de vraag: wie is Amalia? De kroonprinses is een gemotiveerde student als we de analyse van Claudia de Breij mogen geloven in haar boek over de achttienjarige Amalia. Ze is perfectionistisch, gedreven en gedraagt zich als een echte gymnasiast.

Amalia wordt door Claudia de Breij neergezet als iemand die zich bewust is van haar privileges, maar zich heus wel kan verplaatsen in de meest nare omstandigheden van de gewone burger. Amalia zou zich zeer wel bewust zijn van wat haar toekomstige rol inhoudt. Ze loopt daar trouwens ook allerminst van weg: ze wilde van kleins af aan al prinses worden.

Maar waarom bijvoorbeeld geen geschiedenis, als studie voor Amalia, zo vroeg ik mij af? Waarom per se een hippe studie die bijdraagt aan de internationalisering en verengelsing van de UvA? Ik bedoel: voor iemand die gezegd heeft bereid te zijn haar leven te geven voor Nederland. Anderzijds: zoveel stelt Nederland nou ook weer niet voor in een geglobaliseerde wereld.  En dat is ook de wereld waar onze toekomstige koningin zich op voor te bereiden heeft.

Stel je voor dat Amalia inderdaad een betrokken student wordt, zoals ze kennelijk een betrokken scholier was: ze zou in de leerlingenraad van haar middelbare school hebben gezeten. Stel je voor dat ze de universiteitsraad van de UvA in gaat, al dan niet democratisch gekozen met behulp van de enkele koningsgezinde UvA’er.

Diversiteit

In de universiteitsraad kan Amalia zich dan bezighouden met de problemen waar de universiteit mee kampt, zoals de internationalisering, de verengelsing en ’diversiteit’. Die ‘internationalisering’ wordt al jaren door de Nederlandse universiteiten nagejaagd – stiekem om financiële redenen – maar wordt nu door diezelfde universiteiten gaandeweg als problematisch gezien.

Die internationalisering, heimelijk trouwens ook gedreven door de behoefte aan ‘diversiteit’, zou zorgen voor een enorme werkdruk en zo afbreuk doen aan de kwaliteit van het onderwijs. Denk aan overvolle werkgroepen. En de diversiteit, daar heeft de UvA het heel druk mee, maar in de praktijk is het bij de UvA toch vooral diversiteit voor de elite. Diversiteit voor expats, zeg maar.

Enfin, van iemand die bereid is haar leven te geven voor ons, mag je in ieder geval verwachten dat als de oorlog uitbreekt zij niet in ballingschap zal gaan naar Engeland, maar zal strijden tot het bittere einde!

Sujet Shams studeerde aan de Universiteit van Amsterdam.

Het bericht Wat is dat eigenlijk voor studie die Amalia gaat doen? verscheen eerst op Wynia's Week.

De Miljoenennota voor 2022 heeft voor de meeste roblemen zelfs maar één oplossing: extra geld. Je zou ook kunnen zeggen: alle kwesties worden weggeplakt met geld. Maar wat wordt er zo opgelost?

De economie heeft zich verbazingwekkend goed hersteld van de Coronapandemie, niet in de laatste plaats door een geldpomp van de overheid van pakweg 80 miljard, waardoor de staatsschuld en het begrotingstekort explodeerden.

Maar zelfs daarvóór was RutteDrie al een extreem expansief kabinet. Voor het eerst had Nederland een kabinet dat meer geld wenste uit te geven dan nodig was, om de eenvoudige reden dan lenen weinig tot niets kost of zelfs geld opbrengt.

Zo ontstond ook het Nationaal Groeifonds, ook wel Wopke-Wiebes-fonds genoemd, dat al voor de Coronatijd in de steigers werd gezet. Dit fonds haalde ook de Troonrede: dit jaar alvast 4 miljard, volgend jaar 7 miljard.

Altijd een reden om de portemonnee te trekken

Als het niet vanwege Corona is, dan is er wel een andere aanleiding om de portemonnee te trekken. Het onderwijs krijgt 8 miljard extra, zo was al eerder bekend. Een maand geleden lekte al uit dat er een kleine 7 miljard extra naar het klimaat gaat (bedrijven, woningen, elektrisch rijden) om in te spelen op het Urgenda-vonnis.

Problemen op de woningmarkt? Ook een miljard er bij! Toeslagenaffaire? Extra geld voor de sociale advocatuur. Maffiamoord op Peter R. de Vries? Er komt een regen aan extra geld voor politie, justitie en gemeenten om de ondermijning van de rechtsstaat te ondermijnen. Klachten over de jeugdzorg? Nog eens 1.3 miljard er bij. Coronaschulden of Toeslagenaffaire-schulden? Extra geld voor schuldhulp!

De Miljoenennota, zoals samengevat in de Troonrede, leest als een grote uitdeelronde, om zo alle problemen – die van elders, maar ook die door wanbeleid – weg te poetsen. Maar hoe effectief is smijten met geld?

Zo zijn nieuwe miljarden voor het klimaatbeleid zinloos, als ze net als nu en in voorgaande jaren in onzinbeleid worden gestoken, zoals in het gasverbod, in de gesubsidieerde houtstook (‘biomassa’), in CCS (CO2 van Shell onder de Noordzee) en in waterstof die voorlopig allerminst groen is.

Zorg en onderwijs slagen er goed in Corona te misbruiken om de Haagse geldpotten open te breken, maar worden onderwijs en zorg daar beter van? Is het probleem van de jeugdzorg wel echt veroorzaakt door geldgebrek? Wim Groot schreef al regelmatig over dit onzinnige beleid in Wynia’s Week.

Zelfs de monarchie zakt in aanzien

Geld moet in de ontluisterende nadagen van RutteDrie vooral, vrij naar Karl Marx, fungeren als opium voor het volk. Zelden was het vertrouwen in het Nederlandse politieke systeem in de moderne tijd zo laag – zelfs de populariteit van de monarchie zakt nu weg.

Het Coronabeleid is inconsistent en leidt begrijpelijkerwijs tot weerstand. De Toeslagenaffaire en de afhandeling van de Groningse aardbevingen toont een staat die er geen been in ziet zich wreed tegen eigen, onschuldige burgers te keren.

De burger, die speelde het laatste decennium toch al steeds minder een rol in het beleid. Verkiezingen lijken er niet toe te doen. Belangen worden binnenskamers uitgeruild, zonder dat de volksvertegenwoordiging – laat staan de burgerij zelf – een noemenswaardige rol speelt.

Op de Hilversumse hei

En toen kwam ook nog de langzame ontmanteling van het bestaande kabinet en de onmacht om na verkiezingen een nieuw kabinet samen te stellen. Met de afgelopen weken als nieuw dieptepunt: ministers weg omdat ze gaan lobbyen, omdat ze ziek zijn of omdat ze worden weggestuurd. Politieke leiders die op de Hilversumse hei een lachertje van zichzelf maken. De afgang in Afghanistan versterkt het publieke beeld: kunnen die politici van ons eigenlijk wel wat? Of, beter: wat kunnen ze eigenlijk wel?

Nou geld uitgeven – dat kunnen onze politici beter dan ooit tevoren. De chaos en het onvermogen dringen door in de opiniepeilingen. De collectieve hoon groeit. Er rest niets anders dan smijten met geld, dat maar al te vaak problemen eerder verbloemt en zelfs verergert in plaats van die op te lossen.

De onafhankelijke journalistiek van Wynia’s Week wordt gedragen door een groeiende groep donateurs. Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Het geldsmijten van RutteDrie fungeert als opium voor het volk verscheen eerst op Wynia's Week.

Bij de koning en zijn familie gaat het doorgaans vooral over de plaatjes, de kleding, de vakanties. En over de kosten, en de vliegreisjes – dat dan weer wel. Zelden gaat het over wat de koning doet, wat hij te vertellen heeft en waarom. Politici branden zich er liever niet aan, premier Mark Rutte al helemaal niet. Rutte beroept zich op de band van 500 jaar met de Oranje-Nassau’s. En zo gaat het bij de rol en de macht van ons staatshoofd steevast over bijzaken.

Er zijn natuurlijk ook altijd urgentere kwesties dan de modernisering van de monarchie: altijd is er wel iets met de economie, de migratie of, zoals nu, met de volksgezondheid. Maar dat mag geen reden zijn om rare, onlogische en al te ondemocratische toestanden in het Nederland van de 21^ste eeuw ongemoeid te laten. Dat gebeurt nu wel, en zonder dat er deugdelijke redenen voor zijn.

Dat Nederland een monarchie is, is uit democratisch oogpunt al slecht te verkopen. Daar staat tegenover dat de monarchie door de bank genomen behoorlijk populair is. En waarom zou je iets vervangen als het werkt, ook al is het niet meer van deze tijd? Dat neemt niet weg, dat de merkwaardigheden van de monarchie wel van tijd tot tijd tegen het licht moeten worden gehouden.

Staatshoofd en regeringslid

Het gekste is wel dat de koning – het staatshoofd – ook deel uitmaakt van de regering. Dat is om tal van redenen vreemd en onwenselijk. De koning is ook voorzitter van de Raad van State, die zowel de belangrijkste adviseur van de regering is als de hoogste bestuursrechter. Dat is zo mogelijk nog gekker: de koning als belangrijkste adviseur van zichzelf, tevens hoogste rechter over het optreden van de overheid. Ook is het de hoogste tijd om de begroting, het inkomen, de privileges en de belastingvrijstelling van de koning en zijn naasten te saneren.

De meeste gekkigheden aan de monarchie van nu zijn een erfenis van de voorgangers van Willem-Alexander. De eerste Oranjevorst (Willem I, 1813-1840) kon dat koninkrijk van hem zo’n beetje zelf inrichten en werd dan ook nauwelijks geremd in zijn macht. Hij runde het koninkrijk en de koloniën als een onderneming, waarbij het niet duidelijk was waar zijn particuliere belangen ophielden en die van de staat begonnen. Ministers waren zijn dienaren en werden – net als de leden van de Eerste Kamer – door hem aangewezen.

Langzaam brokkelde de macht af

In 1848 werd Nederland een constitutionele monarchie, in 1983 werden een groot aantal archaïsche bevoegdheden van de koning – zoals de buitenlandse betrekkingen en het uitroepen van oorlog – uit de Grondwet geschrapt en in 2002 werd de omvang van het Koninklijk Huis laatstelijk beperkt tot de Koning en zijn naaste omgeving. Een kleinere ingreep was de verhuizing van het Kabinet des Konings – het doorgeefluik tussen hof en kabinet – van de koning naar de minister-president.

Een eigenlijk vrij revolutionaire ingreep in de macht van de koning was het bij de koning weghalen van de kabinetsformatie, in 2012. Alle Oranjevorsten, van Willem I tot Beatrix, hadden zich meer of minder intensief met de samenstelling van de ministersploeg (en de formulering van het voorgenomen kabinetsbeleid) bemoeid. Onomstreden was dat niet, zoals Beatrix in 1994 bijvoorbeeld Wim Kok aan het werk zette als informateur. Het liep succesvol af, dat hielp.

De chaos van 2010

In 2010 ging het heel anders. Het was een chaotische kabinetsformatie, waarbij Beatrix de verdenking over zich afriep de tweede grootste partij uit de verkiezingen – de PVV van Geert Wilders – buiten de formatie te willen houden. De kring van adviseurs van Beatrix, met name oud-premier Ruud Lubbers (CDA) en Herman Tjeenk Willink (PvdA), deelden die missie en gingen eigenzinnig en bemoeizuchtig te werk. Ze konden niet voorkomen dat de PVV een minderheidskabinet van VVD en CDA ging gedogen.

De consternatie in 2010 droeg er toe bij dat de Tweede Kamer op voorstel van D66 in 2012 besloot om de formatie in eigen hand te nemen. Koningin Beatrix moest aldus nog meemaken dat zij geen noemenswaardige inbreng meer had. Of er enig verband is, is onbekend. Maar feit is dat zij enkele maanden na de kabinetsformatie van 2012 besloot zij af te treden.

Willem-Alexander wil best uit de regering

Beatrix’ opvolger, Willem-Alexander, liet aan de vooravond van zijn koningschap publiekelijk weten er geen enkele moeite mee te hebben als ook een ander prerogatief van de koning, te weten het lidmaatschap van de regering, hem als koning zou worden ontnomen – als zo’n besluit maar democratisch tot stand zou zijn gekomen.

Terwijl WA’s voorgangers in persoon obstakels waren bij de modernisering van het koningschap, wenst de huidige koning dat in dit opzicht kennelijk niet te zijn. Willem III heeft zijn hele koningschap getreurd dat de almacht van de koning voorbij was, Wilhelmina wilde evenzeer graag terug naar de situatie van Willem I, Juliana heeft nog wel eens geweigerd een doodvonnis van nazi’s te tekenen en lag pal voor de belangen van haar familie.

Beatrix gedroeg zich in de woorden van haar oud-voorlichtster Jessa van Vonderen in lijn met de familietraditie: ‘Het zijn
háár ambassadeurs en háár commissarissen van de koningin. Zij heeft de monarchistische
trekjes van een ouderwetse vorst als Willem I’. Toch heeft Beatrix geaccepteerd dat de omvang van het Koninklijk Huis werd gereduceerd. En ze heeft moeten slikken dat zij en haar familie geen voorrechten meer hebben bij de kabinetsformatie.

Moderniseren om te overleven

In een deze week verschenen boek van staatsrechtgeleerde Paul Bovend’Eert (‘De Koning en de monarchie. Toekomstbestendig?, Uitgeverij Wolters Kluwer), wordt een reeks voorstellen gedaan om het koningschap bij de tijd – en daarmee toekomstbestendig – te maken. Dat begint bij het helder maken van de koning als staatshoofd. Die hoort niet thuis in de regering, zoals diverse partijen als PVV tot D66 al twintig jaar zeggen. Het is een verwarrend relict uit vervlogen tijden. Het geeft de koning bovendien een instrument om zich naar believen met het kabinetsbeleid te bemoeien, ook als daar zijn particuliere belangen in het geding zijn.

Bovend’Eert stelt ook voor om alle uitgaven netjes op één begroting te zetten, de minister-president voor al die uitgaven verantwoordelijk te maken en de leden van het Koninklijk Huis die een staatsinkomen ontvangen gewoon belasting te laten betalen. De Nederlandse monarchie gaat dan in grote trekken lijken op de Zweedse en kan zo weer een tijdje vooruit, aldus de auteur: ‘Ook het koningschap behoeft periodiek onderhoud’.

Persbreidel

In een ander boek dat binnenkort verschijnt, ‘Zwartboek Oranje’ van de historicus Gerard Aalders, wordt een schriller beeld geschetst van de rol van de Oranjes in het Nederlandse staatsbestel. Hij voegt nog wat elementen toe die zich voor modernisering zouden lenen. Zo hebben achtereenvolgende Oranjevorsten zich actief weten af te schermen van grondwettelijke vrijheden als die van drukpers en meningsuiting.

Koning Willem I vaardigde al ‘drukperswetten’ uit, zoals de Rijksvoorlichtingsdienst onder Willem-Alexander een eenzijdige ‘Mediacode’ dicteerde, waarbij de koning feitelijk dicteert wat privé is. Met als merkwaardig neveneffect dat Máxima in badpak deze zomer wel in Duitse, maar niet in Nederlandse media te zien was. Dat de majesteitsschennis – ook als die betrekkelijk onschuldig is – nog steeds buitengewoon zwaar wordt bestraft komt ook in aanmerking voor revisie.

Indonesië, Wilhelmina en de Gouden Koets

Nu kwam koning Willem-Alexander dit jaar tot dusver drie keer in het nieuws met wat je politiek-historische uitspraken zou kunnen noemen. De eerste was op 10 maart, toen hij in Indonesië excuses aanbood voor Nederlands geweld aldaar in de jaren 1945-1949. Op 4 mei zei Willem-Alexander op een (lege) Dam met zoveel woorden dat zijn overgrootmoeder Wilhelmina de Nederlandse Joden in de oorlog in de steek had gelaten. En op 8 september liet de koning – althans de RVD-Koninklijk Huis – weten dat de Gouden Koets tot eindvolgend jaar te zien zal zijn in het Amsterdam Museum (en dus niet op Prinsjesdag door hem gebruikt zal worden).

Wat te zeggen van deze gebeurtenissen?

De excuses in Indonesië waren naar verluidt vooraf onbekend bij de vicepremiers, de rest van de ministerraad (en sowieso bij het parlement, de Tweede Kamer in het bijzonder). Dat is vreemd: een historische spijtbetuiging die de Nederlandse staat aangaat en die even tussen de koning, de minister-president en hun coterie wordt geregeld.

Het soort van excuus van Willem-Alexander over Wilhelmina is als zodanig nuttig en wenselijk, maar je kunt je afvragen in welke mate hier sprake is van een uitlating van een achterkleinzoon of van een staatshoofd. Eigenlijk interessanter: bij de gebeurtenis op de Dam was het parlement willens en wetens volledig geweerd. Dat deugt niet, al is dat de koning niet aan te rekenen.

De Gouden Koets: potentieel mikpunt

Dat Willem-Alexander niet met de Gouden Koets naar de Troonrede rijdt is volgens de NOS zijn persoonlijke beslissing en zijn persoonlijke bevoegdheid. Dat is braaf van de NOS, maar is dat wel zo en als dat al zo is, hoort dan wel zo te zijn?

De enige reden waarom de Gouden Koets nu een kwestie is, is omdat er koloniale taferelen en toegewijde en nederige ‘inlanders’ op te zien zijn, naar de stijl van de jaren rond 1900. Net als andere instituties, van Zwarte Piet tot Michiel de Ruyter, is de Gouden Koets de laatste jaren doelwit geworden van activisten in de sfeer van Kick Out Zwarte Piet en Black Lives Matter. Hun ideeën, denkwijzen en doelstellingen zijn doorgaans geïmporteerd uit de Verenigde Staten en zorgen hier net als daar voor grote verdeeldheid.

De Gouden Koets is daarmee geen vervoermiddel, maar een potentieel mikpunt van acties en onderwerp van maatschappelijke consternatie. Het zou werkelijk heel erg dom zijn om het al dan niet inzetten van de Gouden Koets op Prinsjesdag over te laten aan de nukken van de koning van dienst. Dat is uiteraard de verantwoordelijkheid van de regering en niet van het ongekozen staatshoofd.

Rutte en de monarchie

Dat brengt ons op de jaarlijkse behandeling van de monarchie in de Tweede Kamer, afgelopen week in de Tweede Kamer. Ging het over de modernisering en het toekomstbestendig maken van het koningschap? Nauwelijks. De regeringspartijen lopen er om heen of hebben er geen behoefte aan. De linkse oppositie heeft het vooral over de kosten (zo’n 50 miljoen) en de salarissen en onkostenvergoedingen. En dan vooral over het feit dat die salarissen met 5 procent verhoogd worden en dat Amalia eind volgend jaar al een stevig aanvangssalaris krijgt. De Partij voor de Dieren wilde het hebben over onterechte subsidies voor de jachtterreinen bij Het Loo.

Het is echter vooral interessant om te zien hoe premier Mark Rutte zich door zo’n debatje danst. Hij verwijst naar later (iets over salarissen). Hij wijst de PvdA terecht, omdat die als ‘grotere systeempartij’ een bijzondere verantwoordelijkheid voor de monarchie zou hebben. De monarchie noemt hij terloops, maar zonder nadere toelichting – niemand vraagt er ook naar – ‘een kwetsbaar systeem’. De PvdA wijst hij er ook op dat discussies over geld gemeden moeten worden, omdat ‘die al heel snel meer populistisch gevoerd gaan worden’.

De monarchie als vaasje

Wie Rutte goed beluistert, hoort een premier die de monarchie als iets buitengewoon waardevols ziet, dat verankerd is in 500 jaar gedeelde geschiedenis met de Oranjes en dat dit instituut beschermd moet worden omdat het extreem breekbaar zou zijn – een beetje zoals het vaasje waarmee Rutte in 2019 campagne voerde.

Rutte: ‘Zodat je met elkaar afspreekt om dat te beschermen, om die bijzonder precaire staatsvorm goed te laten functioneren’. Hij noemt discussies over geld ‘niet fair’. En weer heeft Rutte het over ‘Nederland een republiek waarin één familie altijd de president levert’ en als je ‘dit precaire systeem’ overeind [wilt] houden dan moet je niet ieder jaar eindeloze discussies voeren.’ Het klonk niet alleen als een berisping, zelfs een beetje als een dreigement. Alsof de Oranjes er anders de brui aan zouden geven. Een loze suggestie is dat niet, omdat zowel Juliana als Beatrix dergelijke dreigementen wel eens hebben geuit.

‘Het perfecte schoothondje’

Het optreden van premier Rutte rond de monarchie is volgens historicus Gerard Aalders als ‘het perfecte schoothondje’. De premier is inderdaad opvallend meegaand, waarderend en beschermend als het de koning en zijn omgeving betreft. Daar is ook best veel voor te zeggen, omdat de premier al gauw in de problemen kan komen als er licht zit tussen hem en de koning.

Maar bij Rutte lijkt het dieper te zitten. Hij was in 2008 nog niet eens zo lang partijleider van de VVD, toen hij een nieuw beginselprogramma liet schrijven, waarin zijn liberale partij opmerkelijk monarchistisch werd neergezet. ‘Als staatsvorm steunt de VVD de constitutionele monarchie, vervuld door het Huis van Oranje-Nassau,’ liet Rutte bij die gelegenheid optekenen. Weinig liberale filosofen hebben kunnen voorzien dat een van hun navolgers de monarchie nog eens als beginsel zou omarmen.

Hoe dan ook. Als Rutte werkelijk de monarchie met de Oranjes zo toegenegen is èn als hij vindt dat die monarchie met de Oranjes zo ‘kwetsbaar’ en zo ‘precair’ is, dan zou het zijn zorg moeten zijn om die door hem zo gekoesterde combinatie bij de tijd te brengen. Dan helpen geen kluitjes in het riet, maar initiatief. Zodat de Nederlandse monarchie tegen de tijd dat Amalia aantreedt al geruime tijd geen rarigheden meer kent, zoals belastingvrijdom en staatsrechtelijke dubbele petten.

Er verschijnen deze maand twee nieuwe boeken over de Oranjes en het koningschap, van Gerard Aalders en van Paul Bovend’Eert

Het bericht Bevrijd Willem-Alexander van het meeregeren (en breng hem bij de tijd) verscheen eerst op Wynia's Week.