Mijn artikel van afgelopen dinsdag eindigde met de constatering dat

op pagina tien van het GL-PvdA-verkiezingsprogramma 2023 een zin staat die blijft hangen: ‘Het wringt dat Teslarijders subsidie krijgen, terwijl anderen het moeten doen met radiatorfolie of een tochtstrip.’

De partij weet het dus. Ze heeft het zelfs opgeschreven. De verduurzamingssubsidies komen terecht bij mensen die al genoeg hebben: een koopwoning, spaargeld, investeringsruimte. De mensen aan de onderkant van de huurmarkt betalen mee via belastingen en energiekosten, maar zijn structureel uitgesloten van de baten.

En toch verandert het programma de subsidiesystematiek die dit veroorzaakt niet fundamenteel. De klimaatambities worden aangescherpt. De regelgeving wordt uitgebreid. De kosten stijgen verder.

D66 gaat nog een stap verder. Waar GL-PvdA de spanning erkent maar verzwijgt, formaliseert D66 haar in beleidsdoctrine. Het resultaat is twee programma’s die hetzelfde probleem op twee manieren zichtbaar maken: één door de interne tegenspraak, de ander door de consequente doordenking van een agenda die structureel ten koste gaat van lagere inkomens.

GL-PvdA: de paradox op papier

Het GL-PvdA-programma Samen voor een Hoopvolle Toekomst bevat drie passages die samen de structurele paradox van modern progressief beleid blootleggen. Op dezelfde pagina als de Tesla-radiatorfolie-zin staat dit over de relatie tussen bestaanszekerheid en klimaattransitie: ‘Als mensen onzeker zijn over werk, een huis, een veilige en gezonde leefomgeving en onderwijs, hebben ze weinig controle op het eigen leven. In zulke omstandigheden is er weinig draagkracht en is elke verandering er één teveel.’

De logica is correct: wie geen bestaanszekerheid heeft, heeft geen draagkracht voor transitie. Maar het programma introduceert vervolgens klimaatdoelen die de energiekosten structureel verhogen: klimaatneutrale elektriciteitsvoorziening in 2035, klimaatneutrale industrie en samenleving in 2040. Hogere klimaatambities betekenen hogere transitiekosten — precies de lasten die de bestaanszekerheid van mensen zonder draagkracht verder onder druk zetten.

Het programma rechtvaardigt dit via een formule die electoraal aantrekkelijk is maar economisch niet klopt: ‘Van de sterkste schouders zal worden gevraagd ook de zwaarste lasten te dragen. Van bedrijven en mensen die het meest bijdragen aan de vervuiling vragen wij de grootste bijdrage aan de oplossing.’

Bedrijven zijn geen eindbestemming van belasting. Hogere lasten worden doorberekend via hogere prijzen voor consumenten en lagere loonruimte voor werknemers — precies de groepen die het programma zegt te beschermen. De empirische literatuur over belastingincidentie is hierover consistent. De retoriek verhult de werkelijke lastenverdeling.

De prioriteitsvolgorde

De inhoudsopgave laat zien waar de echte prioriteiten liggen. De eerste en meest uitgewerkte pijler is klimaat en duurzaamheid. Bestaanszekerheid volgt als afgeleide. De Europese en internationale agenda beslaat een zelfstandig hoofdstuk van gelijke omvang. Betaalbare energie, betaalbaar wonen en loonontwikkeling — de klassieke sociaaldemocratische kerndoelen — zijn randcondities geworden van een breder transformatieprogramma.

D66: de vervuiler betaalt maar niet heus

D66 is nog meer een transitiepartij dan GL-PvdA. Dat blijkt niet alleen uit de klimaatambities — klimaatneutraal in 2040, klimaatpositief in 2050, 60 procent CO2-reductie al in 2030 — maar vooral uit de economische doctrine die het verkiezingsprogramma Nieuwe energie voor Nederland ten grondslag legt aan die ambities.

Het scherpste onderdeel van het D66-programma is wat het ‘true pricing’ noemt. De partij wil dat in de prijs van grondstoffen en vervuilende producten de volledige maatschappelijke kosten worden doorberekend: ‘Wij willen dat in de prijs van grondstoffen en vervuilende producten de maatschappelijke kosten worden meegenomen, eerlijke beprijzing (true pricing). We richten de economie zo in dat schone bedrijven ook de rendabelste bedrijven zijn, omdat de werkelijke maatschappelijke kosten worden doorberekend.’

True pricing klinkt rechtvaardig: de vervuiler betaalt de echte prijs. Maar de economische implicatie is dat energie-intensieve basisproducten — voedsel, verwarming, transport — structureel duurder worden naarmate hun werkelijke milieukosten in de prijs worden verdisconteerd. Lage inkomens besteden een groter deel van hun budget aan precies deze basisproducten. True pricing is daarmee in zijn uitwerking een systematisch regressief beleidsinstrument: de lasten slaan structureel zwaarder neer bij lagere inkomens, ook al is dat niet de intentie.

De klimaatbonus als doekje voor het bloeden

D66 erkent dit probleem en introduceert als compensatie een universeel ‘basisbedrag’ voor iedere volwassene: ‘Iedere volwassene krijgt een basisbedrag dat onder andere dient ter compensatie voor de hogere kosten als gevolg van de transitie. Met een klimaatticket kun je voor een vaste lage prijs met het openbaar vervoer reizen.’

Een universeel basisbedrag is een vlak bedrag: iedereen krijgt hetzelfde. Maar de hogere kosten van de klimaattransitie slaan regressief neer — ze treffen lage inkomens relatief zwaarder. Een vlak compensatiebedrag neutraliseert een regressieve lastenverdeling niet; het dempt hem hooguit gedeeltelijk. Bovendien lost het het Mattheüseffect in het subsidiesysteem niet op: de huurder in een slecht geïsoleerde sociale woning profiteert nog steeds niet van warmtepomp- en isolatiesubsidies, ongeacht de hoogte van zijn klimaatbonus.

Het klimaatticket voor openbaar vervoer versterkt dit patroon. Stadsregionale mobiliteitssubsidies bevoordelen disproportioneel stedelijke professionals die al meer gebruik maken van het OV. Voor de fabrieksarbeider in een dunbevolkt gebied zonder fatsoenlijk openbaar vervoer is een klimaatticket irrelevant.

CO2-dekking: de reguleringseconomie tot in de staatshuishouding

D66 introduceert in haar verkiezingsprogramma een nieuw begrotingsprincipe dat de reguleringslogica naar een nieuw niveau tilt: ‘De regering moet met CO2 omgaan zoals met geld: voor elk voorstel dat leidt tot meer CO2-uitstoot, moet worden gezocht naar een CO2-dekking. Net zoals financiële voorstellen dekking vereisen in de begroting, vereisen voorstellen die impact hebben op het klimaat compensatie in de vorm van CO2-reductie elders.’

Dit is de reguleringseconomie als constitutioneel beginsel: elk beleidsvoorstel moet voortaan langs twee meetlatten — financieel én klimaat. Dat schept onvermijdelijk een permanent uitbreidend apparaat van klimaattoetsing, CO2-administratie, compensatiemechanismen en uitvoeringsorganisaties. De mensen die dat apparaat bevolken zijn, per definitie, hoger opgeleid. De kosten ervan worden breed gedragen.

Een programma van 243 pagina’s

De omvang van het D66-programma is op zichzelf veelzeggend: 243 pagina’s, verdeeld over zes ‘energieke’ domeinen. Het is het meest uitgebreide verkiezingsprogramma van alle Nederlandse partijen in 2023. Elke pagina vertegenwoordigt meer beleidsdetails, meer regelgeving, meer uitvoeringsorganisaties, meer compliance-vereisten — en daarmee meer werkgelegenheid voor precies de kennisklasse die het programma schrijft en uitvoert.

De econoom Bruce Yandle beschreef in 1983 hoe regelgeving altijd wordt gedragen door een coalitie van moreel gemotiveerden en economisch geïnteresseerden. In het D66-programma is die coalitie perfect zichtbaar: de klimaatnoodtoestand levert de morele urgentie; de kenniseconomie levert de uitvoeringsinfrastructuur en incasseert de baten.

Twee programma’s, één patroon

GL-PvdA en D66 benaderen de transitie-agenda vanuit verschillende partijculturen – GL-PvdA meer solidaristisch, D66 meer marktconform en individualistisch – maar de structurele uitkomst van hun programma’s is identiek. Beide partijen verhogen de kosten van basisproducten voor lage inkomens via klimaatbeleid. Beide laten de subsidiesystematiek intact die hogere inkomens bevoordeelt. Beide breiden de regelgeving uit op een manier die werkgelegenheid schept voor de klasse die de programma’s schrijft. Beide hanteren retoriek – ‘sterkste schouders’ bij GL-PvdA, ‘vervuiler betaalt’ bij D66 – die de werkelijke lastenverdeling verhult.

Het verschil is gradueel: D66 is consistenter in haar doctrine en explicieter in de economische gevolgen. GL-PvdA is eerlijker in haar erkenning van de spanning. Maar noch de eerlijkheid van GL-PvdA noch de consistentie van D66 leidt tot beleid dat de regressieve beleidsincidentie structureel oplost.

Wat ontbreekt in beide programma’s

Opvallend is wat beide programma’s niet bevatten. Nergens wordt serieus berekend hoeveel de klimaattransitie per inkomensdeciel kost en hoe die kosten herverdeeld worden. Nergens wordt de subsidiesystematiek herzien zodat ook huurders en lage inkomens er structureel van kunnen profiteren. Nergens wordt de vraag gesteld of de combinatie van ambitieuze klimaatdoelen en uitgebreide regelgeving verenigbaar is met de koopkrachtbescherming van de laagste inkomens.

Dit zijn geen technische omissies. Het zijn politieke keuzes. Ze weerspiegelen de sociologische samenstelling van de partijen die deze programma’s schrijven: hoger opgeleid, stedelijk, werkzaam in kennissectoren, eigenaar van een koopwoning. Voor deze groep is de klimaattransitie primair een kans – op nieuwe banen, op verduurzaming van de eigen woning, op een agenda die aansluit bij hun waarden. Voor de gewone man met zijn dure huurwoning en zijn hoge energierekening is het primair een kostenpost.

De eerlijkste zin staat er al in

GL-PvdA schreef het zelf op: het wringt. D66 erkende het zelf ook, zij het in technischer taal: de koopkrachteffecten van hogere emissieheffingen zijn ‘aanzienlijk’.

Beide partijen weten dus wat er speelt. Beide kiezen er vervolgens voor het beleid dat het probleem veroorzaakt, voort te zetten – GL-PvdA met een socialistisch sausje van solidariteitsretoriek, D66 met een liberaal sausje van true pricing en klimaatbonussen.

De man met de radiatorfolie betaalt de energierekening. De Tesla-eigenaar houdt zijn subsidie. En de partijen die dit handenwringend benoemen, schrijven de programma’s die het in stand houden.

*Henk C. Jonkhoff is ondernemer.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht GL-PvdA en D66 weten dat hun transitie-agenda de lage inkomens hard treft maar zetten die onbekommerd voort verscheen eerst op Wynia's Week.

Als de lijn zich voortzet, groeit de Nederlandse bevolking dit jaar met honderdduizenden immigranten. Het kabinet kijkt ernaar als een konijn in de koplamp, geeft wel woningen aan asielzoekers, maar nieuwbouw blijft achter. Kan het kabinet-Rutte eigenlijk wel wat?

Er bestaat zo weinig relatie tussen wat het kabinet wil en wat de meeste Nederlanders zouden willen, dat je je afvraagt hoe dat kan en hoe dat komt. Wie is er de baas in Nederland? Is dit nog wel een democratie? Hoe raakten de kabinetten-Rutte losgezongen van Nederland?

Dit artikel is ook beschikbaar als podcast, gelezen door Syp Wynia. In 20 minuten bent u helemaal bij.

De hefboomdemocratie

VVD-leider Mark Rutte heeft steeds meer partijen nodig om een meerderheid in de Tweede Kamer – en zo mogelijk ook in de Eerste Kamer – bij elkaar te praten. Iedere coalitiepartij die hij als leider van de grootste partij erbij haalt, stelt weer eigen eisen. Dat kan ertoe leiden dat wensen die geen meerderheid onder de Nederlandse kiezers hebben toch regeringsbeleid worden.

Neem nu het klimaatbeleid. De Ruttekabinetten zijn daar al tien jaar uiterst ambitieus mee in de weer. In 2012 ruilden Mark Rutte en toenmalig PvdA-leider Diederik Samsom in de formatie hun wensen uit. Rutte wilde belastingverzwaringen en bezuinigingen, want anders stonden we – hij – te kijk in Brussel.

Samsom accepteerde het strenge begrotingsbeleid, maar kreeg in ruil onder meer de nivellering van inkomens en een ambitieus klimaatbeleid, met een Energieakkoord waar al zijn bevriende actiegroepen aan deelnamen. Dat was een geweldige overwinning voor Samsom, eerder immers campagneleider bij Greenpeace.

In 2017 ging Rutte onder meer regeren met D66. D66 wilde vooral dat Nederland klimaatkoploper van Europa en daarmee van de wereld zou worden en dat dit werd vastgelegd in een klimaatwet waarmee het klimaatbeleid voor meer dan dertig jaar werd vastgelegd.

Niet dat het klimaat een thema was tijdens de voorgaande verkiezingen, maar D66-leider Alexander Pechtold haalde zijn klimaatambitie binnen tijdens de ellenlange formatie. Rutte haalde in ruil binnen dat de dividendbelasting voor buitenlandse aandeelhouders van Shell en Unilever zou worden afgeschaft (dat mislukte vervolgens ook nog en beide multinationale zijn inmiddels Brits).

Nu was ‘Nederland Klimaatkoploper’ en de Klimaatwet minstens evenzeer de agenda van GroenLinks als van D66, maar D66 slaagde er zo aardig in om de verkiezingsconcurrent GroenLinks leeg te eten. En dat ondanks het feit dat de Klimaatwet vooral een plan was van GroenLinks (Jesse Klaver) en PvdA (toen nog Diederik Samsom). Al kwam het Klimaatwetplan rechtstreeks uit de koker van de gesubsidieerde actiegroep Milieudefensie. Wie won hier dus? Op het oog D66, in werkelijkheid Milieudefensie.

Kaag dicteerde Rutte

Na de Kamerverkiezingen van vorig jaar, 2021, stond D66 – vijf zetels winst, tweede partij, in Rutte’s ogen onontbeerlijk voor zijn volgende kabinet – er zo mogelijk nog sterker voor. Het verkiezingsprogramma van D66 (met sterke overeenkomsten met GroenLinks en ook wel met de PvdA) ging vrijwel rechtstreeks het ‘coalitieakkoord’ in: Nederland werd nu niet alleen klimaatkampioen maar daarenboven stikstofkampioen. Immigratie van alle categorieën wordt op zijn beloop gelaten. En alles wat de Europese Unie doet is welgedaan.

Tussen de bedrijven door wordt ook de woke-agenda van D66 voortgezet: herschrijven van de koloniale geschiedenis, autochtone schuldigheid alom, de hele collectieve sector krijgt woke-protocollen opgelegd (huidskleur, afkomst, sekse – die hele agenda).

Niet de meerderheid, wel de macht

Wat laat dit zien: dat je geen verkiezingen hoeft te winnen en geen Kamermeerderheid hoeft te hebben, laat staan een meerderheid van de bevolking, om je wil op te leggen aan Nederland. Een aanzienlijke, maar ook betrekkelijk kleine partij (D66, in 2021 ruim 1/7 van de kiezers) kan dicteren hoe een Kamermeerderheid (van VVD, D66, CDA en CU) stemt.

Hoewel de helft van Nederland zichzelf als rechts beschouwt en er in beginsel ook een redelijk ruime rechtse, dan wel centrumrechtse meerderheid (VVD, PVV, CDA, FvD, JA21, SGP, BBB – samen 81 zetels) in de Tweede Kamer is, kan via de geschetste ‘hefboomdemocratie’ toch een linkse, of althans centrumlinkse agenda aan Nederland worden opgelegd.

Dat dat gaat wringen ligt voor de hand. Hooguit is het opvallend dat het zo lang duurt, alvorens zichtbaar wordt dat we een disfunctioneel kabinet hebben en dat de boosheid en de wanhoop onder de bevolking ongekende vormen aanneemt.

Eerder: de Puinhopen van Paars

Als er in het recente verleden een overeenkomst met het heden te vinden is, dan is dat het voorjaar van 2002 toen Pim Fortuyn met zijn LPF ogenschijnlijk uit het niets kans maakte de grootste partij van het land te worden (tot hij werd vermoord). Ook toen had er lang – acht jaar, in dat geval – een gedepolitiseerde coalitie geregeerd van wat in die dagen nog als links (PvdA), centrumlinks (D66) en rechts (VVD) werd gezien, maar in die dagen verwerd tot kleurloos paars.

Toen vervolgens migratie en islam (vanwege de terreuraanslagen in New York en Washington) in 2001 op de agenda kwamen, de economie inzakte en in 2002 de prijzen stegen (euro!) werd de weg gebaand voor een nieuwe politieke entrepreneur als Fortuyn.

Opmerkelijk is dat de felste oppositie tegen Fortuyn, bedreiger van het establishment, kwam vanuit radicaal links. Hij werd vermoord door een dierenactivist. Ook nu lijkt parlementair en radicaal links, al dan niet samen met linkse actiegroepen, fanatiek gekant tegen verandering van het kabinetsbeleid. Uitgerekend Greenpeace, Milieudefensie en stikstofactivist Johan Vollenbroek zijn de felste verdedigers van het coalitieakkoord.

Dat is ook weer niet zo vreemd, want Sigrid Kaag van D66 is in zekere zin de lange arm van dergelijke pressiegroepen: klimaatactiegroepen, milieugroepen, ontwikkelingshulpgroepen, de asiellobby, de homolobby, de transgenderlobby, de verplichte-donor-lobby, de levenseindelobby en de (etnische) wokelobby.

D66 is wellicht de minst ideologische partij uit de Nederlandse parlementaire geschiedenis. Vanaf eind jaren negentig had D66 het bovendien moeilijk: kiezers liepen weg. D66 werd een doelgroepenpartij. Sindsdien bestaat de ideologie van D66 feitelijk uit een optelsom van veelal progressief gedachte belangengroepen die vaak stevig willen ingrijpen in de vrijheden van burgers.

Rechten van dikwijls minieme minderheden leiden tot plichten voor de rest. De afschaffing van het raadgevend referendum met actieve medewerking van D66 illustreert dat het luisteren naar burgers zoals D66 dat in den beginne predikte is vervangen door het dienen van (daartoe geselecteerde) belangen.

Burgers doen er niet toe

Dat is een onmiskenbaar aspect van de hefboomdemocratie zoals die in de Ruttejaren vorm kreeg. Zelfs met een klein clubje activisten of belanghebbenden kun je vat krijgen op een politieke partij, die als (informele) gedoger of als coalitiepartner van de Ruttekabinetten greep krijgt op het overheidsbeleid. Of er steun voor is onder de bevolking of er zelfs maar een meerderheid voor is in het parlement doet er niet toe.

Het regeerakkoord doet zijn werk. Of anders wel de onder de eerdere Ruttekabinetten zo florerende akkoordenfabriek: van sociaal akkoord tot klimaatakkoord tot woonakkoord. Wat die akkoorden gemeen hebben is dat particuliere belanghebbenden hun belangen kunnen poolen.

Voorbeeld: in het klimaatbeleid krijgen Greenpeace en Milieudefensie hun zin, maar gaan bedrijven als Shell er met de miljardensubsidies voor waterstof en voor het onder de zeebodem stoppen van CO2 vandoor. Wie er niet aan tafel zit – de belastingbetalende burger van Nederland – staat buitenspel, maar betaalt wel het gelag.

Mark Rutte vertelde kort nadat hij voor de tweede keer premier was geworden dat het weliswaar steeds moeilijk was om in politiek versnipperd Nederland een meerderheidscoalitie te vormen, maar dat hij het volste vertrouwen had dat er met ‘constructieve’ partijen toch steeds meerderheden te vinden zouden zijn om het land te regeren. Hij kreeg gelijk, al wordt het er niet makkelijker op. De constructieve partijen van Rutte (VVD, D66, CDA, CU, PvdA, GL, SGP) brokkelen als geheel namelijk steeds verder af. Wat gehekeld wordt als ‘versnippering’ is niets anders dan het wegvallen van de steun voor de regeerpartijen. Dat afbrokkelen is niet zo vreemd.

De VVD: hol

Laten we er een paar langslopen. De VVD zou moeten triomferen als de grootste liberale partij van Europa, maar is na 12 jaar premierschap van Mark Rutte een hol vat geworden. Ieder nieuw coalitieakkoord van Rutte – nivelleren met de PvdA, klimaatkampioen met D66 – is vervolgens tevens het nieuwe beginselprogramma van de VVD.

Verkiezingsbeloftes van de VVD zijn notoir monsters zonder waarde. De leden lopen weg, geen serieuze VVD-partijpoliticus peinst er over weggebrand te worden in de zon van Rutte. Het hele Haagse kader van de VVD is stemvee, anno 2022 geheel verwisselbaar met dat van D66.

Het CDA: zelfmoord

Het CDA was – met zijn voorgangers – het grootste deel van de 20^ste eeuw almachtig in Nederland en maakte onder Balkenende een comeback. Sindsdien is de aloude machtspartij van alle ankers los. Terwijl er nauwelijks een randstedeling te vinden is die nog op het CDA stemt poogde het CDA de afgelopen jaren een stadspartij te worden en keerde het CDA zich tegen traditionele plattelandsbelangen.

Het CDA is een soort D66 met waarden en normen geworden, sterk protestants ook (terwijl het CDA nooit groot kan worden zonder – voorheen – katholieke streken in het zuiden en oosten van het land). Ankers kwijt, koers onvindbaar, contact met de samenleving weg, band met de achterban weg en zelfs dat met de eigen leden. Het CDA heeft in de peilingen nog een tiende over van de aanhang uit de hoogtijdagen.

De PvdA

De PvdA. De grote klap kwam in 2002 nadat Wim Kok Ad Melkert naar voren schoof als zijn opvolger. Wouter Bos (2003), Job Cohen (2010) en Diederik Samsom (2012) zorgden voor een tijdelijke opleving, maar de PvdA heeft niets meer van een stabiele volkspartij. Kort samengevat: eerst liepen de arbeiders weg toen de PvdA de allochtonen belangrijker vond, vervolgens liepen de allochtonen weg toen ze erachter kwamen dat ze vooral als stemvee werden gezien. De PvdA is nu erg van het klimaat en tegen de stikstof, maar daar kopen de verworpenen der aarde geen brood en brandstof van. Dat PvdA en GroenLinks een proefhuwelijk aangaan bevestigt dat beeld.

Een aanzienlijk deel van wat er in de Ruttejaren aan kabinetsbeleid wordt geproduceerd vloeit ondertussen niet voort uit verkiezingen, maar uit kabinetsformaties waarin belangen van allerlei aard om voorrang vechten. De winnaars waren tot dusver vaak linkse lobby’s en handige zakenjongens, die vaak (voormalige) politici naar voren schuiven omdat die exclusieve weg kennen in de krochten van Rutteland.

Maar daar blijft het niet bij. Veel beleid komt van elders. Uit buitenlandse kantoren (VN, EU, het particuliere vergadercircus van het World Economic Forum (WEF) helpt er bij). Van internationale rechters (Luxemburg, Straatsburg).

Beleid komt trouwens ook steeds vaker uit Nederlandse rechtszalen. Het vierde kabinet Rutte was in het eerste half jaar druk in de weer met klimaat en stikstof en dat komt niet alleen omdat dit de nieuwe kroonjuwelen van D66 zijn, maar ook omdat rechters qua klimaat en natuur graag actiegroepen hun zin geven, bijvoorbeeld door het klimaat tot mensenrecht te verheffen.

Is wat er uit kantoren in Frankfurt (de rente), Brussel (immigratie, bijvoorbeeld), New York en Genève (VN) komt het resultaat van een democratisch proces? Welnee. Het is een product van een lobbyproces dan wel een technocratisch proces, het wordt door ongekozen lieden die geen verantwoording afleggen in elkaar gestoken.

En plotseling is er dan bijvoorbeeld zoiets als het ‘Verdrag van Marrakesh’ (2018). In dat verdrag staat onder meer dat publieke omroepen die zich tegen ongeremde immigratie keren financieel gestraft moeten worden. Precies dat is wat de Raad van Bestuur van de Nederlandse Publieke Omroep (NPO) deze zomer deed.

Kapot bezuinigd

Dat de kabinetten-Rutte nou niet bepaald in lijn handelen met de wensen en belangen van Nederlanders was eerder ook al zichtbaar. Er werd bezuinigd en lasten werden verzwaard toen de economie al op zijn gat lag (2012-2014). Nu beweert RutteVier dat de belasting niet naar beneden kan omdat de Belastingdienst dat niet aankan. Maar in 2012 kostte het geen enkele moeite om de btw te verhogen (van 19 naar 21%) toen dat het toenmalige Rutte-kabinet goed van pas kwam.

Nu zit het kabinet omhoog met de hoge gasprijzen, maar iedereen lijkt vergeten dat het tot voor kort juist beleid was om het gas extra duur te maken, want dat zou de burgers van Nederland leren dat aardgas fout was. Nu Poetin veroorzaakt wat onder Rutte al beleid was is het huis te klein.

Ik zei al eerder dat we te maken hebben met een disfunctioneel kabinet. Het land en de regering heeft al problemen genoeg, maar het kabinet produceert er zelf nog een paar bij. En er wordt nauwelijks iets opgelost.

Het kabinet, als steeds, produceert vooral akkoorden. Die verbeteren de werkelijkheid niet, maar leiden tot papieren oplossingen. Het jongste is een ‘Bestuursakkoord’ tussen kabinet en lagere overheden waarin voor driekwart miljard euro 20.000 woningen worden vrijgemaakt voor asielzoekers. En dat in een land met een record-immigratie en een gigantisch woningtekort. Plus een personeelstekort. Wie gaat die woningen voor de asielzoekers bouwen?

‘Asielstop’

Driekwart van de Nederlanders zou een (tijdelijke) asielstop willen, maar er komt niets wat daarop lijkt. In plaats daarvan wordt de opvangcapaciteit van dit crisisjaar de standaard voor de komende jaren. Ook dat is een product van de hefboomdemocratie: niet doen wat afgetekende meerderheden doen, want een minderheid aan het Binnenhof kan de wil opleggen aan het land.

Ook dat patroon is in de Ruttejaren cynischer geworden dan ooit tevoren. Het kabinetsbeleid ademt steden als Amsterdam en Utrecht en andere steden waar onevenredig veel Kamerleden wonen, ook al vormen die steden zelf een minderheid in het land. Het gaat om steden, studentensteden vaak, waar D66 en GroenLinks stuivertje wisselen om de macht. Soms gaan die partijen daarbij ook nog hand in hand met radicaal-linkse, etnische partijen als Bij1 en Denk.

Urbane habitats

Dat zijn de kringen waar in Nederland veel van de landelijke politiek wordt gemaakt. Vaak kleine belangengroepjes met radicale ideeën nestelen zich in de kraag van de macht, verzekeren zich van belastinggeld en invloed en als ze hun zin niet krijgen via de politiek krijgen ze die van de rechter die vervolgens de politiek dicteert. Alles wat naar traditie geurt moet in transitie, is niet meer van deze tijd. Boeren, zo wordt triomfantelijk gezegd, ‘hebben geen recht om boer te zijn’. Het platteland moet een soort wildernispark worden, dan wel worden voorzien van windmolens en zonnepanelen, dan wel van nieuwbouwwijken om de massale immigratie op te vangen. Want immigratie is goed en wie er wat van zegt is fout.

In de Ruttejaren waaien er Amsterdamse wolken over Nederland met verregaande opdrachten om boerenbedrijven op te heffen, plaats te maken voor asielzoekers en andere immigranten en het landschap in handen te geven van ecologen die er kunstmatige natuur van maken.

Staatsdwang is in de mode

Opvallend is de dwang waarmee steeds vaker wordt gedreigd als er geen draagvlak is. In de Coronajaren werd beweerd dat het beleid was gericht op het beschermen van de meest kwetsbaren, terwijl die zwakken en bejaarden in werkelijkheid massaal werden blootgesteld aan het virus. Toen dat duidelijk werd, werden verzorgingshuizen in wezen detentiecentra.

Maandenlang was er een buiten oorlogstijd nooit eerder vertoonde avondklok, waarvan het nut nul was. De parlementaire enquête maar de Coronatijd zal aantonen dat de vrijheidsbenemende avondklok uitsluitend werd ingevoerd om daadkracht uit te stralen.

Is het gek dat Nederland nu genoeg heeft van een overheid die niet levert, van politici zonder gezag die wel ongewenst beleid dwingend opleggen en zich weinig aantrekken van de noden van de bevolking? Het heeft er alle schijn van dat de wal het schip nu gaat keren.

Dat werd al wat zichtbaar in de laatste maanden van 2019, toen niet alleen boeren en bouwvakkers, maar ook verplegers en leraren optrokken naar het Malieveld. Voor het toenmalige kabinet kwam Corona in dat opzicht als een redding.

Nu: de eerste levensbehoeften

Maar nu zijn het andere tijden. Als mensen moeten afzien van eerste levensbehoeften (zoals brood en brandstof) dan geeft het geen pas om je als regerende politici vooral bezig te houden met beleid dat een hekel heeft aan bramen en brandnetels. Losgezongen van het land en zijn inwoners wordt aan het Binnenhof een wereldvreemde ruzie over wenselijke en minder wenselijke dieren en planten gevoerd. Tot voor kort was er niemand te vinden die na inspectie van Nederland tot de conclusie kwam dat de natuur op omvallen staat, maar in Den Haag (en Hilversum) is dat wel de leidende opvatting.

Het is op het decadente af. Onmachtige politici laten zich leiden door particulieren, rechters en belangen. Hun burgers zijn er voor het beleid, niet andersom. Het is dansen op de vulkaan. Als het niet parlementair gaat, dan zal het minder parlementair gaan. ‘Tubbergen’ is een teken aan de wand. ‘Ter Apel’ is een teken aan de wand. De weken van boerenopstanden zijn een teken aan de wand.

Grootscheepse immigratie is al decennia het meest brandende thema in Nederland, maar het vierde kabinet-Rutte dat te maken heeft met de grootste immigratiestroom uit de Nederlandse geschiedenis loopt er met een grote boog omheen. Ter uitvoering van een Kamerbrede motie van vier (!) jaar geleden is maar weer een commissie ingesteld die volgens plan pas eind 2023 met bevindingen komt.

De wal keert het schip

Het weglopen van kiezers bij de verantwoordelijke partijen is een teken aan de wand. Dat krantenlezers doorbladeren als ze met de zoveelste lading klimaatdreigementen worden geconfronteerd is een teken aan de wand, zoals het ook een teken aan de wand is, dat radioluisteraars bij de NPO wegzappen als daar alleen maar woke-muziek wordt gedraaid.

Je kunt in een brave democratie als de onze burgers best een beetje bedriegen, je kunt ze tekortdoen en je kunt ze geld uit de zak kloppen. Maar op enig moment betaalt de vorst die zich heeft losgezongen van het volk daar toch de tol voor. Dat geldt ook voor de overheid en voor de regerende politici van Nederland, anno 2022.

Dit artikel is ook beschikbaar als podcast, gelezen door Syp Wynia. In 20 minuten bent u helemaal bij.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar, iedere woensdag en zaterdag. De onafhankelijke, ongebonden berichtgeving van Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Zo zongen de Rutte-kabinetten zich los van Nederland verscheen eerst op Wynia's Week.

Zelfs klanten die jarenlang extra hebben betaald voor groene stroom, bijvoorbeeld met een HollandseWind & Zon-contract van Eneco, krijgen een hogere energierekening gepresenteerd. Particulieren die zonne-energie opwekken krijgen van Eneco juist minder geld voor de stroom die zij aan het net terugleveren. Dat kan nog eens honderden euro’s per jaar schelen. Volgens het AD wekt een kwart van de 1,8 miljoen huishoudens met zonnepanelen meer stroom op dan ze gebruiken.

Het einde is nog niet in zicht. De Vastelastenbond verwacht dat de energiekosten dit jaar drie keer over de kop zullen gaan. ‘Aan alle kanten hoor je dat de hoop is dat we een zachte winter krijgen,’ zegt Sanne de Jong van prijsvergelijker Gaslicht.com.

Eindelijk minder energiebelasting

De overheid heeft de belastingen verlaagd. Toch blijft de gasprijs hoog, waardoor ook stroom duurder is geworden. Nederland had tot voor kort de hoogste energiebelastingen van Europa, in het bijzonder voor huishoudens en kleine bedrijven. Zoals Wynia’s Week in februari berichtte waren grootverbruikers, zoals AkzoNobel, DSM en Tata Steel, altijd uitgezonderd van het hoogste tarief, uit angst dat ze anders naar het buitenland zouden vertrekken. Ook de glastuinbouw betaalt al jaren minder belasting op aardgas.

Het kabinet heeft de energiebelasting op elektriciteit en de btw op aardgas, elektriciteit en stadswarmte dit jaar voor iedereen verlaagd. Huishoudens tot 120 procent van de bijstandsnorm krijgen er nog eens 1.300 euro bij. Kosten: 6,5 miljard euro.

Toch komen gezinnen en bedrijven in de problemen

Het Nibud verwacht dat zo’n 2,5 miljoen huishoudens – één op de drie – desondanks in de financiële problemen komt. Zinksmelter Nyrstar heeft in Budel, vlakbij de Belgische grens, de productie teruggeschroefd. Met zulke hoge prijzen is geen geld te verdienen. Yara in Sluiskil, eveneens tegen de Belgische grens, produceert minder kunstmest, wat gevolgen zal hebben voor de voedselprijzen. Aluminiumfabriek Aldel legde eind vorig jaar de productie in Delfzijl al grotendeels stil.

Nederland heeft verreweg de hoogste gasprijs van Europa, blijkt uit een vergelijking van de Household Energy Price Index (HEPI). Zelfs de ‘kale’ gasprijs, zonder belastingen en netwerktarieven, is in geen land zo hoog.

Dat geldt ook voor stroom. Frankrijk zit, mét belastingen, op minder dan de helft, Duitsland op ongeveer tweederde van onze prijs. Hoe komt dat?

1. Alleen nog maar variabele contracten

Resi Becker, sinds 1 februari de topvrouw van Essent, kijkt naar de overheid. Zij pleit voor (nog) lagere energiebelastingen, subsidies om huizen te isoleren (daarvoor heeft het kabinet de komende acht jaar 4 miljard euro ingeboekt) en strengere regels voor langetermijncontracten. ‘Klanten kunnen makkelijk wisselen van leverancier, wat het aanbieden van langere contracten bemoeilijkt,’ zei Becker eerder deze maand tegen de NOS. ‘Juist met langetermijncontracten kunnen wij de prijs lager houden.’

Waarom verkoopt Essent, net als Eneco en Vattenfall, dan nauwelijks langetermijncontracten meer? De helft van de huishoudens heeft inmiddels een variabel energiecontract. Dat zou dit jaar kunnen oplopen tot 90 procent. Volgens HEPI is het zelfs dé reden dat gas en licht zoveel duurder is in Nederland dan in de rest van Europa: de kosten die energieleveranciers op de groothandel maken, rekenen zij direct door aan hun klanten.

De energiebedrijven willen wel de baten, maar niet de lasten: langetermijncontracten wanneer het hen uitkomt, maar nu even niet.

Toch heeft Becker wel een punt, volgens De Jong. Nu betalen klanten een boete van 50 tot maximaal 125 euro wanneer zij hun energiecontract opzeggen. Vergelijk het met een mobiele telefoon: als je daarvan je abonnement voortijdig opzegt, moet je de volledige kosten van het contract afbetalen. Of een zorgverzekering: daarvan kan je slechts één keer per jaar wisselen.

2. Geen prijsplafond

De Jong voegt toe: ‘Je ziet in andere landen om ons heen dat overheden veel meer ingrijpen.’ Frankrijk en Spanje hebben bijvoorbeeld een prijsplafond ingesteld. Daar ziet Essent niets in. ‘Onze inkoopprijs voor gas is momenteel heel hoog,’ waarschuwt Becker. ‘Als wij dat voor minder geld verkopen aan huishoudens, leidt dat tot instabiliteit.’ Voor Essent welteverstaan.

Haar zorg is niet onterecht. Door het maximaliseren van de prijzen is de Franse energiereus EDF in de financiële problemen gekomen. Het bedrijf was al voor 84 procent in handen van de staat. President Emmanuel Macron wil ook de rest overnemen. Kosten: 10 miljard euro.

In Duitsland heeft de staat een aandeel van 30 procent in Uniper genomen. De koers van het energiebedrijf was 80 procent gezakt. Het kreeg minder gas uit Rusland, maar moest wel langetermijncontracten aan huishoudens en bedrijven nakomen. Kosten voor de belastingbetaler: 15 miljard euro.

De Jong heeft een alternatief: een soort heffingskorting, maar dan voor de energiebelasting. Tot gemiddeld verbruik zouden huishoudens en kleine bedrijven geen belasting betalen over gas en stroom (maar nog wel btw.) Dat beloont energiebesparing. ‘De energiebelasting is in het leven geroepen om te zorgen dat consumenten minder energie gingen gebruiken,’ legt De Jong uit. ‘Dat gebeurt nu wel.’

3. Afhankelijkheid van aardgas

De Fransen wekken 70 procent van hun elektriciteit op in kerncentrales. De Duitsers hebben meer dan 30 procent ‘groene’ stroom en nog eens 8 procent biomassa. Gascentrales waren daar vorig jaar goed voor 15 procent van de elektriciteitsvoorziening.

Nederland haalde toen 46 procent van de stroom uit gascentrales en 14 procent uit kolen. 33 procent was ‘hernieuwbaar’, waartoe in Nederland opmerkelijk genoeg wel biomassa, maar kernenergie juist niet toe wordt gerekend. De kerncentrale in Borssele wekt jaarlijks 4 procent van onze elektriciteit op.

Gas werd deze week voor 327 euro per megawattuur op de Amsterdamse groothandel verhandeld, waar de prijzen voor heel Europa worden bepaald. (Een nalatenschap uit de tijd dat Nederland nog een grote gasproducent was.) Precies een jaar geleden was die prijs 27 euro. Omdat Nederland zo afhankelijk is van gas en energieleveranciers de kosten via variabele contracten kunnen doorrekenen aan hun klanten, voelen wij de gevolgen sneller dan andere Europeanen.

Voor elektriciteit betalen Nederlandse inkopers bijna 700 euro per megawattuur, een verdubbeling ten opzichte van een maand geleden en een vertienvoudiging in een jaar tijd. In Duitsland is de prijs nog hoger: daar wordt stroom voor eind-2022 voor bijna 850 euro per megawattuur ingekocht. Dat was een jaar geleden 80 euro, en toen was dat al duur.

Het verschil komt doordat Duitsland afhankelijker is van Russische gas. Duitsland verbrandt weliswaar minder gas om elektriciteit op te wekken, maar heeft van de winter nog steeds gas nodig om huizen te verwarmen. Gazprom heeft de toevoer via de Nord Stream-pijpleiding voor de tweede keer in twee maanden tijd stilgelegd. Er schijnt weer ‘onderhoud’ nodig te zijn.

4. Gasprijs is leidend

De hoge gasprijs duwt de elektriciteitsprijs omhoog, want de duurste energiebron bepaalt de handelsprijs van stroom.

Joris van Dorp, als energiedeskundige verbonden aan de denktank RePlanet Nederland, legt uit: ‘Aanbieders van stroom bieden hun productie aan voor een prijs die net genoeg is om hun variabele kosten te dekken.’ Voor duurzame energiebronnen, dikwijls met subsidie gebouwd, zijn die variabele kosten laag. Windmolens en zonnepanelen hebben immers geen brandstof nodig, kerncentrales maar een klein beetje. Zij kunnen hun stroom dus voor een lage prijs in de markt zetten.

Maar windmolens en zonnepanelen leveren niet genoeg en niet constant stroom. De meeste landen hebben weinig kerncentrales. Dus moeten biomassa-, gas- en kolencentrales bijspringen. Die hebben hogere kosten, dus vragen ze een hogere prijs.

Er ligt echter geen apart net voor ‘bruine’ stroom. Alle elektriciteit gaat op hetzelfde net, en wordt voor dezelfde prijs verhandeld. Als één energiebron, zoals gas, duurder wordt, trekt dat de hele stroomprijs mee.

Dat is een meevaller voor producenten van ‘groene’ stroom. ‘In de praktijk is de prijs die ze krijgen hoger dan de prijs die ze bieden,’ zegt Van Dorp. ‘Met het extra geld dat ze zo krijgen kunnen ze hun aandeelhouders dividend uitkeren. Of ze kunnen geld sparen voor het renoveren of vervangen van hun opwekkers.’

5. Europese landen bieden tegen elkaar op

Het zijn vooral staatspartijen die veel gas inkopen om de voorraden voor de winter te vullen. In Nederland is dat GasTerra – eigendom van de staat, samen met Shell en Exxon -, in Duitsland Uniper. Zo bieden Europese overheden tegen elkaar op, en stijgt de gasprijs verder.

Het Europese doel is om de gasvoorraden voor 80 procent vol te krijgen. Duitsland zit daar bijna aan. Nederland zit op 72 procent. Rob Jetten (D66), de minister voor Klimaat en Energie, trok deze week nog 200 miljoen euro extra uit om de de gasopslag in Bergermeer bij Alkmaar verder te vullen.

De prioriteit is gastekorten te voorkomen, maar een wrang neveneffect is dat de gasprijs, en dus ook de stroomprijs, voor bedrijven en consumenten stijgt. ‘Vorig jaar waren de verhalen als best wel schrijnend van mensen die de kachel niet meer aandeden,’ zegt De Jong. ‘Ik denk dat die verhalen dit jaar nog vele malen erger zullen zijn.’ Dan zitten de gasvoorraden misschien vol, maar kunnen consumenten het gas niet meer betalen.

6. Geen alternatief voor Groningen

Tot enkele jaren geleden kon Nederland, als belangrijkste gasexporteur van Europa, prijsschommelingen opvangen door de productie naar boven of beneden bij te stellen. Duitsland was onze grootste klant.

Dat gaat niet meer. De gaswinning in Groningen moet volgend jaar naar nul. Nederland houdt enkele gasvelden in de Noordzee over.

We hebben ons niet goed voorbereid op een leven na Groningen. Russisch gas werd lang gezien als alternatief, ook in Duitsland. Waarschuwingen daarover werden weggewuifd. Om van Nederland de ‘gasrotonde’ van Europa te maken, was Russisch gas onmisbaar. De Nederlandse gasrotonde was in belangrijke mate de draaischijf voor Poetin.

Shell, GasTerra, de Gasunie, het ministerie van Economische Zaken en zelfs Nederlandse waterschappen en gemeenten, die van Gazprom gas kochten, hielden vol dat het allemaal om ‘commerciële’ betrekkingen ging. Zelfs nadat Rusland meerdere malen de gaskraan naar Oost-Europa had dichtgedraaid. Voor Rusland is gas altijd van strategische waarde geweest.

Nederland bouwde, in tegenstelling tot Duitsland, wel een terminal in Rotterdam om vloeibaar aardgas (LNG) uit tankers te pompen. Maar we hebben geen langetermijncontracten afgesloten voor de aanvoer van LNG uit bijvoorbeeld Amerika, Egypte en Qatar.

7. Te weinig pijpleidingen naar het zuiden

Amerika kan veel LNG exporteren, maar het is geen onuitputtelijk bron. Ook is de transportcapaciteit beperkt. Er zijn de afgelopen twee jaar honderd LNG-tankers bijgekomen, maar wereldwijd zijn er niet meer dan 700 in gebruik. De wereldhandel in LNG was vorig jaar 516 miljard m³. Het Europese gasverbruik was toen 400 miljard m³. Japan, dat vrijwel geheel afhankelijk is van LNG, verbruikte 100 miljard m³.

Een alternatief is aardgas uit Algerije, de vijfde producent ter wereld na Amerika, Rusland, Iran en Canada. Er liggen pijpleidingen naar Italië en Spanje, maar de capaciteit om gas vervolgens over de Alpen en Pyreneeën te pompen is beperkt. Spanje heeft jaren geleden in Catalonië een pijpleiding aangelegd naar de Franse grens, maar de Fransen hebben die nooit aangesloten omdat ze dachten dat ze niet meer gas nodig hadden. Dat moet nu alsnog gebeuren.

Sinds 2020 loopt er een pijpleiding naar Azerbeidzjan via Griekenland en Turkije, maar die heeft een capaciteit van slechts 10 miljard m³ gas per jaar. Ter vergelijking: Nord Stream 1 kan jaarlijks 55 miljard m³ Russisch gas richting Duitsland pompen. Als het Poetin behaagt.

8. Sancties tegen Rusland

De grondoorzaak van de hoge prijzen is de oorlog in Oekraïne en de wens van Europa om minder afhankelijk te worden van Russisch aardgas. Vorig jaar kochten de Europese landen ongeveer 40 procent van hun gas in Rusland. Dat is gedaald naar 20 procent. Toch verdient Rusland nog evenveel aan de verkoop van gas, omdat de prijzen zo zijn gestegen.

9. Zwakke euro

Tenslotte speelt de zwakke euro mee. Een jaar geleden kostte 1 dollar nog 83 eurocent. Inmiddels zijn de twee valuta evenveel waard. En aardgas wordt wereldwijd – Rusland daargelaten – in dollars verhandeld. Zelfs als de prijs in dollars gelijk was gebleven, waren Europeanen dus meer gaan betalen.

De koers van de dollar is vooral gestegen omdat de Amerikaanse centrale bank de rente heeft verhoogd. De Europese Centrale Bank (ECB) is voorzichtiger. Die verhoogde de rente deze zomer van 0 naar 0,5 procent. Een hogere rente remt de inflatie af, maar leidt er ook toe dat overheden die hoge schulden maken meer betalen voor hun leningen. Dat zou vooral Italië, de derde economie van Europa, slecht uitkomen. En de ECB, die heeft er – dat is de afgelopen tien jaar wel gebleken – vrijwel alles voor over om Italië bij de eurozone te houden.

Dit artikel kwam mede tot stand door tips van lezers. Steunt u ook Wynia’s Week? Dat kan natuurlijk ook als donateur. Graag zelfs. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De 9 redenen waarom wij Nederlanders met gas & licht nog veel duurder uit zijn dan de buren verscheen eerst op Wynia's Week.