Hoeveel meer uitgaven moet de rijksoverheid doen en wat is het maximale financieringstekort waarmee het kabinet kan wegkomen? Het tekort schuurt in de ramingen langs de grens van de Europese norm van maximaal 3 procent van de nationale economische productie van goederen en diensten (bbp). Al wijst de werkelijkheid nu op een veel lager tekort. Dat is gezien de verhitte economie ook maar het beste. De economie redt zichzelf.

In de uitverkoop

Maar in politiek Den Haag willen partijen graag meer geld uitgeven. Dus is de vraag toch: met welk begrotingstekort kan minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) wegkomen voordat beleggers Nederlandse staatsobligaties in de uitverkoop gooien omdat ze geen vertrouwen meer hebben in stabiel begrotingsbeleid. Zoals zij dat de afgelopen jaren twee keer gedaan hebben met Engels staatspapier en recent ook met Franse staatsobligaties. Gevolg: de rente stijgt, de overheid is duurder uit bij het lenen van geld.

De vier coalitiepartijen hebben hun uitgangspunt in de onderhandelingen ingenomen. BBB waarschuwt, kort gezegd, voor maatregelen die de economie kapot bezuinigen.

Dat standpunt staat haaks op de economische realiteit. De werkloosheid is laag. De reële loonstijgingen zijn als gevolg van schreeuwende personeelstekorten in decennia niet zo hoog geweest. De inflatie is dankzij hogere lonen, winsten én overheidsheffingen hardnekkig hoog: 4,1 procent. Europees gemiddelde: 2,4 procent.

De PVV verzet zich tegen extra uitgaven voor Oekraïne en klimaatpolitiek, want, aldus fractievoorzitter Geert Wilders: ‘Het gaat ons om het belang van de portemonnee van de Nederlandse burger.’ Deze prioriteit is gezien de verkiezingsoverwinning van de PVV begrijpelijk, maar verhoudt zich ook ongemakkelijk met de realiteit. Tenzij het een oproep is aan de vakbeweging om hogere looneisen te stellen die doorwerken in loonstrookjes, sociale uitkeringen en AOW. Maar daar zijn ook andere oplossingen voor.

Hand op de knip

NSC blijft trouw aan zijn kennis en kunde en kijkt achter de schermen waar ambtenaren sleutelen aan de ramingen voor de rijksbegroting. Partijleider Pieter Omtzigt wil, terecht, een eind aan de praktijk van sombere inkomstenramingen die vervolgens royale opbrengsten blijken te zijn. Dat leidt tot onnodige politieke confrontaties en onnodige bezuinigingen.

Ook de VVD is trouw. Hand op de knip. Zuinige VVD-ministers van Financiën zijn populaire ministers van Financiën.

De vier partijen voeren een oud debat. In 2012 viel het kabinet RutteEen omdat gedoogpartner PVV geen extra bezuinigingen wilde. Of deze vier partijen er straks uitkomen is speculatie.

167 miljard mislopen

Maar zeker is wel dat ze zichzelf én de burger tekort doen. Je kunt namelijk op meer manieren naar de rijksbegroting kijken dan alleen door het sleutelgat van uitgaven en begrotingstekort.

De eerste manier is niet de zichtbare uitgaven en inkomsten analyseren, maar de onzichtbare. Dat klinkt raadselachtig, maar de relevante cijfers zijn gewoon openbaar. Ze staan in bijlage 10 van de Miljoenennota. Dit jaar loopt de rijksoverheid ruim 167 miljard euro mis als gevolg van fiscale subsidies aan burgers en bedrijven. Dat bedrag komt overeen met bijna 15 procent van ons bbp.

Ministers onderhandelen tot diep in de nacht over acties om het begrotingstekort onder 3 procent te houden, en hier ligt 15 procent. Onder de (grote) fiscale subsidies zijn de hypotheekrenteaftrek, verder zijn er klimaat- en milieusubsidies, de belastingkorting voor buitenlandse kenniswerkers (expatregeling) en de vrijstelling van verbruiksbelasting op melk.

Elk jaar worden een aantal fiscale regelingen geëvalueerd. Maar afschaffen blijkt ook bij negatieve uitkomsten lastig. Twee weken geleden keek het Centraal Planbureau naar subsidies voor de woningbouw. De conclusie: het leidt niet altijd tot meer nieuwbouw en het risico is groot dat de subsidies vooral bijdragen aan hogere grondprijzen. Aan deze subsidies wil het kabinet de komende jaren zo’n 5 miljard euro besteden. Waarom? De koopwoningenmarkt is oververhit.

Versobering of afschaffing van de kerstboom aan fiscale regelingen levert geld op. Geld dat besteed kan worden aan extra uitgaven maar ook, en dat lijkt soms wel bijna vergeten, aan verlaging van de belasting- en premiedruk voor de burger. De twee grootste coalitiepartijen hebben beide het woord vrijheid in hun naam, maar deze vrijheid, meer financiële vrijheid voor de burger, is geen prioriteit nummer één.

Lasten, lasten, lasten

Sprekend over financiële vrijheid is het een kleine stap naar de tweede alternatieve manier om de rijksbegroting onder de loep te nemen. Kijk niet naar het begrotingstekort, maar naar de collectieve lastendruk, dat is het totaal van belastingheffingen en premies dat burgers en bedrijven aan de overheid moeten afdragen. Het begrotingstekort is een Europese maatstaf. Koppel daar een Nederlandse maatstaf aan, namelijk de hoogte van de collectieve lasten.

In 1970 was de collectieve lastendruk 35 procent van het bbp. In de daaropvolgende decennia (Den Uyl, Van Agt, Lubbers, Kok, Balkenende) en zeker in de laatste Rutte-jaren ging de druk slingerend omhoog tot bijna 40 procent in 2020/2021. Het kabinet-Schoof koerst af op 39 procent. Bedenk wel: de lastendruk is nog geflatteerd omdat de rijksoverheid een permanent tekort heeft en dus ook geld leent voor de hogere uitgaven.

Een politicus die meer wil doen voor de burgers, moet de lastendruk verlagen. Meer geld in de portemonnee. Dat is pas echt: nieuwe lente, nieuw geluid.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Hartelijk dank!

Het bericht Menno Tamminga: Vrijheid staat in jullie naam, VVD en PVV. Geef de burger dan ook meer financiële vrijheid verscheen eerst op Wynia's Week.

Nu lijkt er behalve veel duurdere energie ook nog een brede inflatiegolf op ons af te komen. Overal in Europa zijn de producentenprijzen in de industrie op jaarbasis 20 procent hoger. Siemens, Miele, VW en de andere grote Duitse producenten rapporteren de hoogste kosteninflatie in zeventig jaar – steiler zelfs dan tijdens de eerste oliecrisis van 1973-‘74.

Zijlstra wilde niet leren

Tijdens die vorige golf in de inflatie hadden wij Jelle Zijlstra als president van De Nederlandsche Bank (DNB), die uitlegde dat we onderscheid moesten maken tussen ‘kruipende inflatie’, ‘semi-kruipende inflatie’, ‘lopende inflatie’ en ‘hollende inflatie’. Volgens Zijlstra steeg de inflatie omdat de vakbonden agressiever werden en de werkgevers meer winst wilden maken. Een al sinds 1968 door Milton Friedman en Karl Brunner achterhaalde visie, maar met de charme voor Zijlstra dat niemand dan DNB een fout beleid kon verwijten.

Zijlstra bleef in zijn toren aan het Frederiksplein in Amsterdam en weigerde om te leren van wetenschappers of van ervaringen in andere landen. Pas toen steeds duidelijker werd dat de inflatie in Duitsland en Zwitserland veel lager was dan in Nederland terwijl daar minder bedrijven failliet gingen, kopieerde DNB onder Zijlstra’s opvolger Wim Duisenberg het betere beleid van die twee buurlanden: de inflatie daalde, de gulden devalueerde niet langer elke twee jaar en het bedrijfsleven kreeg een kans om te herstellen na het sympathieke, maar onhoudbare beleid van Den Uyl en Van Agt en het foute monetaire beleid van Zijlstra.

Pieter Korteweg bracht de ommekeer

Ik dacht terug aan Zijlstra toen DNB-directeur Olaf Sleijpen vorige maand zei: ‘Als centrale bank kunnen we ons niet veroorloven om fouten te maken. Nooit mag dat gebeuren. Die notie dat we nooit een fout mogen maken is diep ingeworteld in de cultuur van onze organisatie. Maar dat brengt het risico met zich mee dat we kansen missen om te leren. Om het beter te doen.’

Zijlstra miste die kans om te leren: hij weigerde bijvoorbeeld om zijn opvattingen over inflatie, vakbonden en werkgevers ter discussie te stellen in het parlement. Pas toen Nederlands eerste monetarist, Pieter Korteweg, in 1981 een topfunctie accepteerde bij het ministerie van financiën en van binnen uit Minister Fons van der Stee kon overtuigen dat het vijf voor twaalf was met de geldontwaarding en het financieringstekort, kwam er een ommekeer. Korteweg werd een belangrijke insider en daarom werd er vanaf 1981 naar hem geluisterd. Al tien jaar eerder schreef hij als hoogleraar over monetarisme, maar toen was hij een outsider en kon dus worden genegeerd door de elite.

Gaat de elite weer niet leren?

‘Het risico dat we kansen missen om te leren, om het beter te doen’ waar Sleijpen over spreekt is levensgroot aanwezig, wanneer de elite alleen wil luisteren naar insiders. Dat risico bestaat ook in andere landen, maar is extreem in Nederland. De overlegcultuur steunt op het principe: ‘Bekonkel een compromis met insiders, negeer outsiders’.

Zo gaat het ook in ‘s lands vergaderzaal. In de Tweede Kamer spreekt één fractievoorzitter voor de hele fractie. Eigenwijze Kamerleden komen niet aan het woord, zitten er bij voor spek en bonen. En blijven ze lastig, dan verliezen ze hun plaats op de lijst voor de volgende verkiezing. Zo houden de insiders de macht, totdat nu, na negen maanden formatie, Rutte c.s. – als ze eerlijk zijn hun isolement zouden moeten voelen.

De inflatievoorspelling van het DNB kon in de prullenbak

DNB heeft vijftig jaar na Zijlstra nog steeds die cultuur van insiders versus outsiders. De leden van de Tweede Kamer moeten op afstand blijven; één keer per jaar verschijnt president Knot in het parlement, maar eist dat het dan gaat om een ‘rondetafelgesprek’ waarbij hij kan kiezen wat hij kwijt wil, in plaats van een hoorzitting waarbij DNB nog steeds onafhankelijk blijft, maar wel antwoord moet geven op concrete vragen.

Nu terug naar de inflatie. In juni voorspelde DNB een inflatie van 1,5 procent voor 2021. Die voorspelling kon drie maanden later al in de prullenbak. Vorige week zei DNB dat de inflatie tijdelijk wat hoger is, maar ‘deze tijdelijke factoren zullen de komende maanden weer wegebben’. Het was prudenter geweest om toe te geven dat niemand dat zeker weet en in plaats van die schijnzekerheid hard te werken aan scenario’s voor het geval de inflatie langer hoog blijft.

Schrappen in eco-heffingen

DNB is niet verantwoordelijk voor de salarissen in de zorg en het onderwijs, maar moet rekening houden met hogere salariseisen vanwege de tekorten aan personeel en met de gevolgen voor het financieringstekort. En als de 20 procent stijging in de producentenprijzen een voorbode is van meer inflatie voor de consumenten – en dan ook van looneisen in de private sector – wordt het nodig om te kiezen.

Misschien wil Nederland dan wel schrappen in sommige bijzonder dure milieuprogramma’s om ruimte te maken voor hogere lonen in sectoren met krapte, en ook voor hogere uitkeringen en pensioenen vanwege de inflatie.

Als de publieke opinie die kant op gaat, dan staan de insiders bij DNB helemaal verkeerd voorgesorteerd met hun huidige mix van ‘inflatie is tijdelijk’ en ‘niks voor de pensioenen’. Krijgen we straks een koude januari en februari en komt het NIBUD met een nieuwe prognose van de dan miljoenen Nederlanders die tobben over hun energielasten, dan lijkt DNB tegelijk kortzichtig en hardvochtig.

Ik ben maar een outsider zonder gehoor bij DNB. Maar hier is mijn ongevraagde advies:

1 de inflatie voor 2022 is erg onzeker, houdt dus ook rekening met een scenario waarin de inflatie erger wordt;

2 zorg dat de gepensioneerden niet nerveus hoeven te zijn over hun energiekosten;

3 stop met te pas en te onpas aan te dringen op enorme extra uitgaven voor de klimaatbeheersing, een onderwerp waar DNB geen gezag en geen competentie heeft en dat hoort af te hangen van een democratisch parlement, niet van een club insiders in hun toren in Amsterdam.

Eduard Bomhoff schrijft al bijna drie jaar columns in Wynia’s Week. Bomhoff was onder meer hoogleraar economie in Rotterdam en vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende. Nu is hij hoogleraar aan de (Australische) Monash University in Kuala Lumpur. Steunt u ook in 2022 de onafhankelijke berichtgeving van Wynia’s Week? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De Nederlandsche Bank is te laconiek over inflatie en te hard over pensioenen verscheen eerst op Wynia's Week.