We hoeven niet helemaal terug naar Karl Marx, die klassenstrijd zag als de oplossing voor alles. In de Verenigde Staten bereikte de politieke polarisatie zes jaar geleden een hoogtepunt aan het slot van de jaarlijkse State of the Union-toespraak van de president in 2020.

Terwijl Donald Trump afsloot met ‘The best is yet to come. Thank you all. Bless you and God bless America,’ scheurde Nancy Pelosi, voorzitter van het Huis van Afgevaardigden en twintig jaar lang partijleider van de Democraten, op het podium achter hem het papier met daarop zijn speech ostentatief in tweeën.

In de Nederlandse verhoudingen zou dit zijn alsof de voorzitter van de Tweede Kamer nadat de koning op Prinsjesdag de troonrede heeft voorgelezen achter hem die troonrede doormidden scheurt. Nederland volgt al tachtig jaar bijna alle Amerikaanse trends, maar deze niet. Hier roepen alle Kamerleden – van regeringspartijen én van oppositiepartijen – op de derde dinsdag in september driewerf ‘Hoera!’ Ongeacht of ze het eens zijn met wat de regering de koning zojuist heeft laten voorlezen, of niet.

Polarisatie en verkiezingen.

In de politiek is polarisatie het accentueren van tegenstellingen tussen politieke partijen. Zulks is in verkiezingstijd noodzakelijk. Vervolgens worden de rijen gesloten in het algemeen belang. Dat werkt zolang er niet al te vaak verkiezingen zijn. Een democratie heeft een minimumperiode tussen verkiezingen nodig om niet vast te raken in polarisatie.

Maar de gemiddelde levensduur van een kabinet was tussen 1966 en 1982 minder dan twee jaar, herinnert Hans Wansink ons in zijn boek Ontketend Nederland. Geen wonder dat de PvdA op aanstichten van Nieuw Links eind jaren ’60 en begin jaren ’70 een polarisatiestrategie voerde. Links zocht de ideologische tegenstellingen constant op. Men wilde niet langer compromissen. Men wilde een kloof.

Die kloof moest duidelijkheid scheppen voor de kiezer. Deze strategie leverde eerst het kabinet-Den Uyl (1973-1977) op en daarna de kabinetten-Van Agt (1977-1982). De ontsporende verzorgingsstaat en tweede oliecrisis smoorden die eerste polarisatiegolf en Nederland ontpolariseerde van 1982 tot 1994 onder de kabinetten-Lubbers waarna de ‘paarse’ kabinetten van VVD met PvdA het definitieve einde van de polarisatie leken te markeren.

Polarisatie en ratio

Buiten de politiek is polarisatie echter continue. Daar bakent de ene groep zich voortdurend af van de andere. Ons soort mensen verschilt van hun. Dat is de basis van de natiestaat, de Eredivisie, de Koninklijke Haagsche Golf & Country Club, de Vereniging van Vrijzinnige Protestanten Nederland en nog veel meer organisaties. Om onderscheid te tonen dragen mensen vlaggen, oranje shirtjes, clubdassen, hoofddoekjes of andere polariserende parafernalia.

Maar in dit leven vraagt alles om mate. Ook polarisatie. De rede is het enige instrument om verschillende groepen vreedzaam met elkaar te laten samenleven. Bij tussen groepen onvermijdelijke meningsverschillen is het zaak om via inhoudelijk argumenteren tot een vergelijk te komen in plaats van de ander vanwege zijn lidmaatschap van de andere groep tot persona non grata te verklaren. Dat kunnen polariserend aangelegde mensen slecht. Het meest treffende voorbeeld van polarisatie in de Nederlandse geschiedenis leverde één van de inmiddels gefortuneerde leden van Nieuw Links.

Marcel van Dam: keihard op de man

De eerste mijlpaal van de nieuwe post-lubberiaanse golf van polarisatie werd op 15 februari 1997 ferm de grond in gedreven toen in het tv-programma Het Lagerhuis duo-presentator Marcel van Dam in discussie ging met Pim Fortuyn, die net zijn boek Tegen de islamisering van onze cultuur had gepubliceerd.

Van Dam bleek niet geïnteresseerd in de voors en tegens van islamisering, of in onze cultuur. Hij speelde op de man en haalde meteen de toen al meer dan een halve eeuw oude Tweede Wereldoorlog erbij. (In Nederland het favoriete polariseringswapen): ‘Als ik lees dat u dingen schrijft als: Eén land, één volk, één natie, dan roept u de sfeer op waarmee de NSB voor de oorlog stemmen probeerde te winnen.’ Fortuyn antwoordde: ‘Het zijn allemaal leugens. En dat verwondert me niets. Jij hebt me een paar jaar geleden in een interview al met Adolf Eichmann vergeleken. Dat was zo’n vieze, glibberige tekst dat ik er juridisch niets aan kon doen.’

Lesmateriaal voor jong en oud

Het hele transcript van deze woordenwisseling op de publieke omroep lijkt mij als lesmateriaal bij het vak burgerschapskunde van nut:

Van Dam: ‘U liegt, u liegt, en u bent niet alleen een leugenaar, maar u bent een ophitser waarmee u het Nederlandse volk…’

Fortuyn: ‘En u bent een populist en een onder-de-gordel-werker.’

Van Dam: ‘Populist? Populist? Weet u wat ik zo vreselijk vind?’

Fortuyn: ‘Ja? Ik vind u vreselijk.’

Van Dam: ‘Dat u potentiële angsten bij het Nederlandse volk tegen vreemdelingen exploiteert…’

Fortuyn: ‘Weet u wat u doet met dit debat. Ik heb…’

Van Dam: ‘…exploiteert om die boekjes, die overigens nog voor geen gulden informatie bevatten, om dat te verkopen.’

Fortuyn: ‘Alweer zo’n beschuldiging. Wat ik probeer met mijn boek…’

Van Dam: ‘U bent een buitengewoon minderwaardig mens. Weet u dat?’

Fortuyn: ‘Ik probeer in mijn boek het debat te verbreden mijnheer Van Dam en die politiek correcte kerk van u te bestrijden.’

Van Dam: ‘Debat te verbreden? U probeert mensen tegen elkaar op te hitsen.’

Fortuyn: ‘Toon mij dat aan.’

Van Dam: ‘Waarom denkt u dat Janmaat u een zetel aanbiedt?’

Fortuyn: ‘Moet ik daar verantwoording voor afleggen?’

Van Dam: ‘Ja, daar moet u verantwoording voor afleggen, ja.’

We zijn nu 29 jaar verder en BNN/VARA schuwt deze ad hominem-aanpak nog steeds niet. Bijvoorbeeld inzake de vraag of lichamelijk kan worden vastgesteld of iemand man of vrouw is, of dat zulks bepaald wordt door de opvatting daarover van de betreffende persoon. J.K. Rowling, de auteur van de Harry Potter-boeken, is een van de mensen die zich tegen die tweede opvatting uitspreekt met als resultaat dat op de website Joop van de publieke omroep BNN/VARA staat ‘Met elke euro naar J.K. Rowling betaal je mee aan de vernietiging van trans levens.’ Dat is polarisatie in de Van Dam-traditie. Met als enige verschil dat de gulden is vervangen door de euro.

De wetenschap van polarisatie

Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) onderzoekt elke twee jaar hoe uiteenlopend mensen in Nederland denken over verschillende onderwerpen. De onderzoekers zien de standpunten niet verder uiteen lopen en signaleren dus geen toenemende polarisatie. Ook in de Verenigde Staten laat onderzoek zien dat de ideologische scheidslijnen niet scherper zijn dan voorheen. Toch ervaart bijna iedereen toenemende polarisatie.

De wetenschap herdefinieerde daarom het probleem. Het gaat nu bij polarisatie niet om de inhoud van ideologische tegenstellingen maar om de gevoelens jegens de tegenstander. Deze ‘affectieve’ polarisatie is wel sterk gegroeid. Mensen hebben een grotere hekel aan hun politieke tegenstanders dan vroeger.

Polarisatie der gediplomeerden

Waarom wordt die affectieve polarisatie groter? Dat gebeurt als er meer scheidslijnen tussen groepen bestaan dan alleen ideologische, volgens wetenschappers. Neem bijvoorbeeld de inkomensgrens. Zolang er genoeg rijke socialisten bestaan en genoeg arme mensen geloven in de vrije markt, zullen links en rechts het oneens zijn, maar geen affectieve polarisatie ervaren. Als alle armen links zijn en alle rijken rechts heb je echter de polarisatiepoppen aan het dansen.

De scheidslijnen die de huidige groei van affectieve polarisatie in financieel genivelleerd Nederland veroorzaken liggen niet op het vlak van inkomen, maar op het vlak van opleiding. Ik doel niet op het verschil tussen hoog opgeleide en laag opgeleide Nederlanders. De eerste groep is namelijk bijna uitgestorven. Ik doel op het verschil tussen lang opgeleide Nederlanders en minder lang opgeleide Nederlanders, oftewel mensen met universitaire of hbo-dipoma’s en mensen zonder.

Zij die zich ideologisch ‘sociaal liberaal’ noemen – van heel D66 tot Femke Halsema en een hele generatie VVD’ers – beschikken over die diploma’s. Sterker nog; zij vinden blijkbaar dat zij erover moeten beschikken, zo zagen we tijdens de kabinetsformatie toen een beoogd D66-bewindspersoon zich gediplomeerder voorgaf dan ze was.

Van ideologie naar deskundologie: van ‘fout’ naar ‘dom’

Die lang opgeleide ‘sociaal liberalen’ gebruiken ‘deskundigheid’ als polarisatiewapen. Ze worden daarbij geholpen door media die slechts de zorgvuldig geselecteerde ‘deskundige’ interviewen die hun eigen standpunt verkondigt en zo net doen of ze objectief verslag geven.

Polarisering vandaag de dag betreft naast immigratie en islam vooral onderwerpen die eerder technisch dan ideologisch van aard zijn: klimaatverandering, energievoorziening, stikstofdepositie, wolven- en ander faunabeheer.

Ten aanzien van immigratie is het standpunt der gediplomeerden: ‘geen probleem/van alle tijden/niks aan te doen’; ten aanzien van islam is het ‘niet over praten/gaat vanzelf over.’ Op de technische onderwerpen zijn de lang opgeleiden ervan overtuigd de wetenschap aan hun kant te hebben. Zij vinden de tegenpartij niet alleen dom. Zij zijn als een leraar die bozer wordt naarmate leerlingen hem maar niet begrijpen. Zo neemt bij links de affectieve polarisatie toe. Terwijl rechts het gewoon inhoudelijk oneens blijft, maar net als de leerling niet bozer wordt op de tegenstander dan voorheen.

Van arbeidend links naar sociaal liberaal

In de geschiedenis van de polarisatie is dit een interessante verschuiving. Arbeidend links was vroeger ook al overtuigd van zijn wetenschappelijk gelijk. Karl Marx had immers ‘bewezen’ dat de ineenstorting van het kapitalisme onvermijdelijk zou komen. Marxistische ‘wetenschap’ overspoelde de universiteiten, maar arbeidend links stond sterk in zijn gelijk en werd niet boos omdat de tegenstander de communistische leer niet begreep.

Pas met de nieuwe polarisatiegolf werden tegenstanders weggezet als intellectueel ‘dom’ en moreel ‘fout’. Vide het schoolvoorbeeld van Marcel van Dam die Pim Fortuyn in de eerste plaats aanvalt als ‘fout’ en in tweede instantie als schrijver van boekjes ‘die voor geen gulden [sic] nieuwe informatie bevatten.’

Op deze tweede golf surfen de nieuwe linkse mensen, de lang opgeleiden, de gediplomeerden, het uit ‘Paars’ geboren ‘sociaal liberaal’. Zij hanteren als polarisatiewapens op het morele vlak bij voorkeur ‘haat zaaien’ en ‘mensen tegen elkaar opzetten’ en op het intellectuele vlak ‘liegen’ en ‘desinformatie’.

Van polarisatie naar agressie

Polarisatie komt van links; een eeuw geleden van arbeidend links, een halve eeuw geleden van ‘Nieuw Links’ en nu van het sociaal liberale lang opgeleide links. Leidt dat tot agressie van links? Links zegt van niet. Integendeel: Polariserend links beticht rechts van agressie. Maar wat te denken van ‘Kick out Zwarte Piet’ en het gedrag van linkse mensen die van de overheid meer maatregelen tegen klimaatverandering willen? Daartoe met een bord op het Malieveld gaan betogen is minder agressief dan daartoe een weg blokkeren waarmee je andere mensen in hun vrijheid beperkt. Dat ziet iedereen, slim of dom.

De oplossing

Het Sociaal Cultureel Planbureau schrijft stichtelijk: ‘Sterke beelden over polarisatie zijn niet zonder gevolgen. Een gepolariseerde samenleving – of dat nu daadwerkelijk zo is of door mensen zo wordt beleefd – kan ervaren vijandigheid tussen politieke tegenstanders aanwakkeren. Dat kan op den duur de sociale cohesie en het functioneren van de democratie aantasten. Daarom is het belangrijk om in het politieke debat een harde toon en vijandige houding te vermijden en de inhoud centraal te stellen.’

In feite vraagt het Planbureau ‘gediplomeerd lang opgeleid links’ niet alleen om depolarisatie (zoals onder Paars) maar om het politieke debat inhoudelijk te voeren. Is dat teveel gevraagd? In ieder geval zou het helpen als juist de lang opgeleide mensen ein bisschen Verständnis leerden tonen: Andersdenkenden niet voor dom uitmaken maar hun zorgen en vragen beleefd beantwoorden. (Ook helpt het om het demonstratierecht uitsluitend uit te oefenen op de daartoe aangewezen plekken.)

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Ook de nieuwe polarisatie komt van links; dit keer van lang opgeleid links verscheen eerst op Wynia's Week.

Een kort overzicht van de context.

‘Woke links’

In de Verenigde Staten heeft links zich, net als in de rest van het Westen, de afgelopen decennia steeds sterker afgewend van zijn oorsprong in het sociaal-economische klassebewustzijn en is zich in plaats daarvan steeds meer gaan profileren op andere groepskenmerken zoals geslacht en etniciteit binnen een intersectioneel kader: het zogenaamde ‘woke links’.

Binnen die intersectionele politiek staan de blanke, heteroseksuele man en het Westen met zijn Verlichtingswaarden in het verdomhoekje van de grote onderdrukkers, waartegen het hardst mag worden geageerd om plaats te maken voor de politieke en maatschappelijke verheffing van de ‘slachtofferklasse’. Een van de jammerlijke maar voorspelbare reacties die we nu zien op dit raciale anti-liberale frame is om het te accepteren op een reactionaire manier.

In plaats van het intersectionele frame geheel en al te verwerpen, heeft dit deel van rechts – de ‘Groyper-beweging’ genaamd, onder leiding van influencer Nick Fuentes – het linkse woke-frame in spiegelbeeld overgenomen. Blanke jongens die hun hele leven hebben gehoord dat ze de erfschuld hebben van slavernij tot aan het kolonialisme, en die zien dat politiek en moraal inmiddels weer langs etnische lijnen lopen in plaats van via zaken waar ze invloed op hebben, zoals goed gedrag vertonen en je aan de wet houden, die kortom doorhebben dat ze niet worden beoordeeld op de inhoud van hun karakter maar in plaats daarvan op de kleur van hun huid, trekken hun conclusies. Alles is racisme? Prima, dan ben ik maar racistisch!

Louter reactionair

Fuentes profileert zich binnen deze reactionaire ‘bevrijding’ van het woke-linkse juk als pro-white, ‘christelijk-nationalistisch’ en bouwt zijn publiek onder andere op antisemitisme. Met uitspraken als ‘Hitler was really fucking cool’ en ‘American Jews must be absolutely annihilated’ laat hij op effectieve, zij het nogal puberale wijze zien zich niet te laten beperken door de fatsoenskaders van de linkse deugers.

De Amerikaanse cultureel-analist en wiskundige James Lindsay noemt deze ontwikkeling de queering van het conservatisme. De rechtse variant van deze oorspronkelijk linkse transgressieve filosofie duwt niet, om maar te laten zien dat hij deugt, zijn/haar/hun peuter met een vijf-dollarbiljet naar de dragqueen die in lingerie met voorbinddildo staat te dansen, maar zegt in plaats daarvan Stalin te bewonderen en dat vrouwen graag verkracht willen worden, of soortgelijke normoverschrijdende dingen om aan de jongvolwassen achterban op omgekeerd evenredig schokkende wijze aan te tonen hoezeer hij juist niet deugt. Uiteraard heeft deze queer-rechtse beweging helemaal niets met conservatisme van doen – reactionair of anderszins – omdat zij louter reactionair is ten opzichte van haar woke-linkse spiegelbeeld, wiens kaders zij volledig overneemt.

‘Cancelen? Dat doet alleen links’

Tucker Carlson, die het niet kon laten op de begrafenis van de zeer pro-Israëlische Kirk onder maniakaal gelach te insinueren dat de Joden hem vermoord hadden, bood Fuentes een kritiekloos podium en legitimeerde zo de Groyper-beweging binnen het conservatisme. (Carlson betoogde onlangs ook dat het ‘onchristelijk’ zou zijn geweest om Hitler te vermoorden tijdens de Tweede Wereldoorlog, voor wie zijn opmerking tijdens Kirks uitvaart over de ‘humus etende’ moordenaars van Christus wat te subtiel was.)

De olievlek van Tuckers interview met Fuentes breidde zich uit over de hele conservatieve beweging toen de president van de conservatieve Heritage Foundation Carlson bijsprong nadat de overgebleven fatsoenlijke conservatieven bezwaar maakten tegen het kritiekloos platformen van iemand die Hitler en Stalin prijst en Amerikaanse Joden zegt te willen uitroeien. Alle pogingen van het oude slag principieel-conservatieven om normen te handhaven werden op luid gejank onthaald. Cancelen? Dat doet alleen links. Op rechts laten wij niemand los!

Kaping door extremisten

De blinde hekel aan alles dat ook maar zijdelings wordt geassocieerd met ‘links’ maakt dat woke-rechts bereid is alle vormen van normhandhaving overboord te zetten om zelfs de schijn te vermijden. Terwijl als er iets tot de kerntaak van het conservatisme behoort is het wel om grenzen te bewaken en normen te handhaven. Het overschrijden ervan is pas recent onderdeel van het repertoire geworden na het linea recta te hebben overgenomen van de zo gehate tegenstander.

Het gespiegeld hanteren van het oude linkse adagium ‘geen vijanden ter linkerzijde, geen vrienden ter rechterzijde’ (nog zo’n klakkeloze import) leidt in sneltreinvaart tot hetzelfde patroon als bij links de afgelopen decennia: complete normvervaging en kaping door extremisten. Zoals ook GroenLinks de PvdA volledig heeft opgeslokt en er op links inmiddels geen midden meer over is.

Gut feeling

In Nederland manifesteert de Groyper-reflex zich bij iemand als Jonathan Krispijn, die Hamas ‘objectief een verzetsgroep gefinancierd door Israël’ noemt en beweert dat de Holocaust niet heeft plaatsgevonden zoals ons is verteld omdat zijn ‘gut feeling’ iets anders zegt. Het template voor dit soort statements lijkt te zijn gekopieerd van het razend populaire drama- en komplotkanaal van Candace Owens, dat ook drijft op vibes, feelings en vooral enorm veel grondeloze verdachtmakingen aan het adres van Israël. Maar hey, I’m just asking questions. Talloze andere grotere en kleinere voorbeelden laat zien dat de Groyper ook in Nederland is aangeland.

De Groyper-beweging raast als een vortex van rabiaat antisemitisme en etnonationalisme onder precies de conservatieve jongeren die Charlie Kirk trachtte te inspireren met een hoopvol en bij uitstek Amerikaans verhaal van family values en het uitdragen van een christelijke moraal van ruimhartigheid en genade. Het is een tragedie dat uitgerekend iemand als Fuentes, die als queer uiteraard trapt tegen het gezin en alle andere conservatieve waarden waar Kirk voor stond, en zelfs de uitspraak ‘Christ is King’ heeft geperverteerd, nu de erfgenaam dreigt te worden van een deel van Kirks achterban.

Identitaire tangbeweging

Onderwijl dendert ook op links de etnoreligieuze escalatie voort tot werkelijk onvoorstelbare proporties in zowel Amerika als het door massamigratie verdeelde Verenigd Koninkrijk. Het resultaat is een identitaire tangbeweging van antiliberale krachten die wat resteert van de westerse Verlichtingswaarden dreigt te vermorzelen, het fundament onder het democratische project wegslaat en een (vooralsnog politieke) oorlog ontketent van allen tegen allen langs etnische en religieuze lijnen.

Linksom of rechtsom is in zo’n scenario de westerse wereld de grote verliezer.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw publicabele reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom!

Het bericht Nu een deel van rechts het linkse woke-frame in spiegelbeeld overneemt, blijft er van de westerse waarden niets over verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat GroenLinks en de SP met elk 14 zetels profiteerden van de afgang van de sociaaldemocraten nam niet weg dat de linkse partijen, inclusief de Partij voor de Dieren, samen niet verder kwamen dan 42 zetels. Bedenk daarbij dat de linkse partijen in de jaren zestig, zeventig en tachtig steevast tussen de 51 en 59 zetels scoorden. Net als in 2010 en 2012.

Voorlopig eindpunt

Maar het kon nog erger. In 2021 en 2023 bleven de linkse partijen samen steken op 38 zetels. En op 29 oktober jongstleden kwam de fusiepartij GroenLinks/PvdA niet verder dan 20 zetels. De SP, de Partij voor de Dieren en DENK moesten het doen met elk 3 en Volt met 1. Samen dus 30 zetels, precies 20 procent van het electoraat.

Jesse Klaver, de nieuwe leider van GL/PvdA, typeerde zijn club als een naar binnen gekeerde ‘bubbel’. ‘Met Amsterdam’, voegde weekblad EW eraan toe, ‘als het Asterixdorp van “woke” Nederland tegen de rest.’ Het is het voorlopige eindpunt van een langdurig proces van afnemende relevantie, dat – zo laat ik zien in mijn nieuwe boek Ontketend Nederland – na de val van de Berlijnse Muur in 1989 in een stroomversnelling kwam.

VVD-leider Frits Bolkestein motiveerde zijn toetreden tot een kabinet met de PvdA en D66 in 1994 met zijn waarneming dat de sociaaldemocraten in heel Europa na de val van de Muur de bakens aan het verzetten waren. Hij prees ‘het groeiende besef bij de socialisten dat de verzorgingsstaat door zijn interne tegenstellingen steeds moeilijker te handhaven is’.

De vraag diende zich aan wat de sociaaldemocratie nog betekende.

Het temperen van het kapitalisme, het emanciperen van de arbeidersklasse en het opbouwen van een verzorgingsstaat, dat is de historische verdienste van de sociaaldemocraten geweest.

Postsocialistisch

Het spreken in de voltooid verleden tijd dateerde al van vóór de val van de Berlijnse Muur. Tien jaar eerder had Margaret Thatcher als eerste in de gaten dat Engeland een postsocialistische maatschappij was geworden. Als premier namens de Conservatieven overtuigde zij arbeiders ervan dat hun belangen als consument, bezitter en aandeelhouder tegengesteld waren aan staatsalmacht, aan de macht van de vakbonden en aan de politiek van Labour.

Bovendien werden socialisten binnen en buiten Engeland verantwoordelijk gehouden voor de grote kwalen van de jaren zeventig: gierende inflatie, massawerkloosheid en uit de hand gelopen staatsschulden. De ineenstorting van het communisme en van de Sovjet-Unie gaf het klassieke socialisme de genadeklap. De Britse socioloog Anthony Giddens maakte de balans als volgt op:

Links raakte zijn belangrijkste kapitaal kwijt, namelijk de overtuiging dat een geleide economie superieur is aan een markteconomie. Daarmee in het reine te komen, was een hele grote opgave. Het was noodzakelijk, omdat je het politieke centrum niet meer kunt veroveren met klassieke sociaaldemocratische formules. De Derde Weg is een antwoord op de vraag: hoe kan een sociaaldemocratie nog relevant zijn? Het is een aanpassing aan de grote maatschappelijke veranderingen, namelijk de mondialisering, de nieuwe kenniseconomie en de individualisering van het persoonlijke leven. En die tegelijk maakt dat je gekozen wordt en aan de macht blijft.

Storm van protest tegen herziening WAO

Wim Kok paste goed in het profiel van de Derde Weg. Hij was er al vroeg in zijn loopbaan van overtuigd geraakt dat de positie van de zwakkeren in de samenleving het meest gebaat was bij economisch herstel. Daarom was hij ook bereid geweest verworven rechten aan te tasten ter wille van het stimuleren van economische groei. Hij dwong respect af bij vriend en vijand door de problemen onder ogen te zien en daarnaar te handelen. Dat maakte hem bij uitstek de man die het karwei van de sanering van de collectieve sector ter hand kon nemen. Maar het sociaaldemocratische voetvolk bleek allerminst volgzaam. De luxe van een loyale, door een vaste levensovertuiging geschraagde, verzuilde achterban, had Kok niet meer.

Op 14 juli 1991 kwam het kabinet met voorstellen tot herziening van de WAO en de Ziektewet. Steen des aanstoots was het verkorten van de duur van de WAO-uitkering voor arbeidsongeschikten jonger dan vijftig jaar. Een storm van protest brak los, de vakbeweging organiseerde één van de grootste demonstraties van na de oorlog en meer dan 60 procent van de PvdA-kiezers vond dat Kok zijn geloofwaardigheid als PvdA-leider had verloren. Kok zelf vertelde naderhand dat hij radeloos was en aan opstappen dacht.

Uiteindelijk hield de PvdA op 28 september 1991 in Nijmegen een buitengewoon partijcongres. Daar werden de afgevaardigden voor de keus gesteld: aanvaarding van de voorstellen of het aftreden van Kok en het opblazen van het kabinet. Een grote meerderheid koos voor Kok en voortzetting van de coalitie, maar de PvdA verloor wel 20 procent van haar leden als gevolg van de WAO-crisis.

De verkiezingscampagne van de PvdA in 1994 werd volledig aan de lijsttrekker en zijn integere imago opgehangen: Kies Kok. Het was een tactiek die twaalf zetels verlies opleverde. De kiezers rekenden in 1994 af met een regering die in hun ogen de problemen niet goed de baas was.

Wonder boven wonder werd de PvdA toch de grootste partij in 1994; het CDA kreeg een nog groter pak slaag. De VVD van Bolkestein was de grote winnaar.

De sociaaldemocraten wilden 8 miljard gulden bezuinigen, D66 13 miljard en de VVD 20 miljard. In het regeerakkoord van deze drie partijen werd een bezuinigingstaakstelling van 18 miljard overeengekomen. De PvdA leverde de premier in de persoon van Wim Kok, maar Frits Bolkestein dicteerde het begrotingsbeleid.

Spanningen door taboe op islamkritiek

Dezelfde Bolkestein had in 1991 het debat over de gebrekkige integratie van moslims in Nederland aangezwengeld. Hij werd door alles wat links was, maar ook door christenen (inclusief CDA-premier Lubbers) en liberale partijgenoten beschuldigd van het aanwakkeren van negatieve gevoelens ten aanzien van minderheden. Het leek een effectieve strategie, de mislukte integratie van moslims werd in de jaren van Paars (1994-2002) van de agenda afgevoerd. Maar het handhaven van dit taboe, terwijl de helft van de Nederlanders van mening was dat het land eigenlijk geen nieuwe migranten meer kon opvangen, riep spanningen op.

Die spanningen liepen op na de aanslagen van 11 september 2001 in New York en Washington. Het was buitenstaander Pim Fortuyn die in het gat sprong dat de gevestigde partijen lieten vallen. Hij politiseerde de breed levende zorgen over migratie, integratie, criminaliteit en onveiligheid en won daarmee spectaculair de gemeenteraadsverkiezingen van Rotterdam op 6 maart 2002. Op 15 mei, negen dagen na de moord op de lijsttrekker, won de onthoofde LPF met 26 zetels de Tweede Kamerverkiezingen.

‘Te veel oude vormen en gedachten’

De grote verliezer was de PvdA: van 45 naar 23 zetels. De nieuwe leider Wouter Bos karakteriseerde de PvdA als een afstandelijke bestuurderspartij, die het verwoorden van onrust, het stellen van vragen over zaken die mensen raken, had vermeden. Bos somde op:

Te veel oude vormen en gedachten, te veel spanning tussen woorden en daden en grote moeite met burgers die zich niet meer 1-2-3 laten overtuigen door een politicus die weet wat goed voor ze is. Te vaak zijn we halverwege blijven hangen. Soms omdat we de debatten niet voerden, soms omdat we de keuzen niet durfden te maken. Maar in beide gevallen ontstond het beeld van een partij die de aansluiting was kwijtgeraakt bij wat grote groepen in de samenleving beroerde.

Af en toe beleefden de linkse partijen nog wel eens een electorale opleving, maar ‘de leegte van links’ waar Bos op wees werd sindsdien nooit meer opgevuld.

Er valt weinig meer te emanciperen – de voormalig achtergestelde groepen gaan hun eigen weg. Dat geldt nu zelfs voor de kleinkinderen van de ‘gastarbeiders’. Het gevolg is dat politieke partijen bij elke verkiezing opnieuw het onthechte kiezersvolk moeten mobiliseren.

Geen eigen verhaal meer

Links staat daarbij programmatisch op achterstand. In financieel-economisch opzicht heeft het geen eigen verhaal meer. Het beperken van migratie is pas sinds kort in linkse kring weer bespreekbaar. Opvallend als je in aanmerking neemt dat in de jaren zeventig het bestrijden van overbevolking nog als feministisch en milieubewust werd beschouwd.

En hoe serieus moeten we partijen nemen die blijven volhouden dat kernenergie in de energietransitie wel gemist kan worden? Jesse Klaver sloeg de spijker op zijn kop: links lijkt vandaag de dag niet meer dan een subcultuur – zonder binding met de grotemensenwereld.

Dit artikel is ontleend aan Ontketend Nederland. Van Provo tot PVV, dat volgende week verschijnt bij uitgeverij Blauwburgwal. Nu reeds HIER verkrijgbaar. Inlichtingen voor pers en boekhandel: info@blauwburgwal.nl.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw publicabele reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom!

Het bericht Het Verval van Links is al 36 jaar geleden begonnen verscheen eerst op Wynia's Week.

Vandaag deel 11: De islam als thema binnen links politiek Nederland

‘De dochter van Erik en de zoon van Mohammed hebben dezelfde problemen.’ We hebben deze oneliner al een aantal keren uit de mond van Frans Timmermans gehoord en waarschijnlijk horen we hem tot 29 oktober nog wel een paar keer.

Het woord ‘islam’ ontbreekt intussen in het verkiezingsprogramma van GroenLinks-PvdA. ‘Moslim’ staat er wel in, maar dan alleen in combinatie met ‘moslimhaat’ of ‘moslimdiscriminatie’. Het moge duidelijk zijn: volgens de linkse fusiepartij zijn er geen problemen met de islam, of het moet zijn dat deze religie en haar aanhangers systematisch slachtoffer zijn van de rest van de maatschappij.

Oorspronkelijke achterban van links

Andere partijen aan de linkerkant als D66, Partij voor de Dieren, DENK en Volt houden er een soortgelijk wereldbeeld op na: de islam is een verrijking van onze cultuur en moslims zijn meestal slachtoffer. En iedereen die daar iets van durft te zeggen, zoals Geert Wilders, Dilan Yeşilgöz, Caroline van der Plas en Thierry Baudet, is gevaarlijk, extreemrechts of zelfs fascistisch. Zelfs milde kritiek op de islam is uit den boze op links. Of zoals Timmermans tijdens een Duitse talkshow zei toen hij nog streed om het voorzitterschap van de Europese Commissie: ‘De islam hoort al 2000 jaar bij Europa.’ (De religie, of ideologie zo u wilt, bestaat natuurlijk ‘slechts’ 1400 jaar. Waarschijnlijk haalt Timmermans de islam en het christendom door elkaar, iets dat wel vaker gebeurt in links-progressieve kringen, meestal om aan te geven dat de islam echt niet de enige godsdienst is met ‘gedoe’ en dat het slechts een kwestie van tijd is voordat moslims zich aanpassen aan de vrije westerse waarden.)  

Het blijft een vreemde gewaarwording dat links de problemen ontkent rondom immigratie en islamisering, twee onderwerpen die onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn, al was het maar omdat de groep asielmigranten voor een groot deel bestaat uit islamitische jongemannen. Ook is het een raadsel dat deze zaken überhaupt niet als ‘links thema’ worden beschouwd. De oorspronkelijke achterban van de PvdA, die nog deels woont in de oude arbeiderswijken, heeft het meeste last van immigratie en islamisering. Allochtonen stemmen in toenemende mate op rechtse partijen omdat ook zij behoren tot de groep die het meeste ‘concurrentie’ ervaart van immigranten, op de woningmarkt, arbeidsmarkt en elders.

Onderzoek van Maurice de Hond bevestigt het beeld dat veel linkse kiezers grote zorgen hebben over immigratie en de islam. Uit onderzoek blijkt dat 63 procent van de Nederlanders vindt dat de islam niet bij de Nederlandse samenleving past. Niet alleen aanhangers van rechts-conservatieve partijen hebben zorgen, ook het merendeel van de kiezers van bijvoorbeeld de Partij voor de Dieren (58 procent) en de SP (57 procent) is van mening dat de islam en de Nederlandse waarden onverenigbaar zijn.

Het is niet altijd zo geweest dat linkse politici de ogen sloten voor de gevaren van de islam. In 1983 publiceerde de SP, toen nog een buitenparlementaire partij die meestal werd aangeduid met de volledige naam Socialistische Partij, de brochure Gastarbeid en Kapitaal. Daarin werd in duidelijke taal de rol van Marokkaanse en Turkse gastarbeiders binnen de klassenstrijd en het gevaar van de islam in Nederland uiteengezet. De maoïsten uiten forse kritiek op het integratiebeleid van opeenvolgende kabinetten en vinden dat Den Haag snel actie moet ondernemen. De partij geeft gastarbeiders twee keuzes: integreren of teruggaan naar het land van herkomst. Kritiek op de islam wordt niet geschuwd: de religie is ‘gruwelijk, vrouwonvriendelijk, autoritair en kindonvriendelijk’.

Islamkritiek van Theun de Vries tot Frits Bolkestein

In een bijlage van de brochure doet schrijver en stalinist Theun de Vries daar nog een schepje bovenop: ‘Ik wil mijn afschuw voor de islam – de leer, de dogmatiek, de verboden, de onbeweeglijkheid, de middeleeuwse achterlijkheid die is ontstaan met deze religie voor nomaden en woestijnrovers – niet onder stoelen of banken steken. (…) Ik hoor vaak beweren dat zij onze cultuur hebben verrijkt. Waarmee? Noch onze muziek, noch onze literatuur, noch onze wijsbegeerte, noch onze beeldende kunst (de islam verbiedt het ‘afbeelden’) hebben ook maar een spat geprofiteerd van de aanwezigheid van islamieten.’

Deze kritiek vertoont zowel qua taal als inhoud overlap met die van bekende islamcritici decennia later: Frits Bolkestein, Pim Fortuyn, Ayaan Hirsi Ali en Geert Wilders. Enkele jaren na het verschijnen van Gastarbeid en Kapitaal is de Socialistische Partij al een stuk milder, zeker wanneer de SP in 1994 onder leiding van Jan Marijnissen in de Tweede Kamer komt. De partij heeft inmiddels de maoïstische veren afgeschud en ingeruild voor een verenkleed van democratisch-socialistische snit. De islam wordt niet langer genoemd als gevaar voor de samenleving. Kritisch op het immigratie- en integratiebeleid is de SP nog wel, getuige een passage als: ‘We hebben geen werk en geen woningen voor de honderdduizenden die zich hier zouden melden.’

Behoorlijk politiek correct

De gesmoorde islamkritiek is mogelijk te verklaren door de vrees voor eenzelfde cordon sanitaire als dat de Centrumdemocraten (CD) van Hans Janmaat omringt. Wellicht mikte de SP ook in toenemende mate op de stem van islamitische immigranten, die veelal tegen dezelfde problemen oplopen als de autochtone achterban. Hoe dan ook, men richt zich voortaan minder op de cultuurstrijd en meer op de klassenstrijd, wat ook is terug te zien in het huidige verkiezingsprogramma.

De SP is de enige partij aan de linkerkant die moslims en de islam niet specifiek benoemt in het verkiezingsprogramma. Wel noemt de partij een maximum van 40.000 arbeidsmigranten, expats, buitenlandse studenten én asielzoekers per jaar. Dat neemt niet weg dat lijsttrekker Jimmy Dijk behoorlijk politiek correct is als het om minderheden gaat en net als andere linkse lijsttrekkers geobsedeerd lijkt door Israël en Gaza.

De SP en de Centrumpartij (CP), die zich in 1984 afsplitst tot de Centrumdemocraten (CD), waren in de jaren ’70 en ’80 niet de enige partijen die kritiek uitten op het immigratie- en integratiebeleid. Ook voor Democratisch-Socialisten 1970, beter bekend als DS’70 was strengere immigratie een belangrijk punt. Deze ‘rechtse afsplitsing van de PvdA’ had genoeg van het radicalisme van de moederpartij, met name van de exponenten van de interne vernieuwingsbeweging Nieuw Links.

DS’70 trad een jaar na de oprichting in 1970 toe tot het centrumrechtse kabinet-Biesheuvel. Na intern gekibbel en steeds slechtere verkiezingsuitslagen hief de partij zichzelf in 1983 op. Over de islam heeft DS’70 zich voor zover bekend nooit expliciet uitgelaten. Wel stond in 1981 te lezen in de DS’70-verkiezingsfolders: ‘Wij vinden dat Nederland tjokvol is, dat u veilig over straat moet kunnen lopen en dat er in het onderwijs meer geleerd en minder gedebatteerd moet worden.’ Het is nuttig om de partij te noemen in dit kader, omdat de huidige situatie binnen de PvdA doet denken aan de jaren ’70. Ook nu is er een significante groep ontevreden PvdA’ers die moeite heeft met de radicale standpunten van een groot deel van GroenLinks-PvdA-prominenten, zoals de felle kritiek op Israël.  

Toch geen nieuwe partij

Na de val van het kabinet-Schoof leek er eventjes sprake van de oprichting van een nieuwe sociaaldemocratische partij. Dat zou een partij kunnen worden die op sociaal-cultureel vlak conservatief is en economisch links, en tegelijkertijd progressief maar niet woke. Namen die een rol kunnen spelen in zo’n nieuwe partij zijn Ronald Plasterk, Khadija Arib, René Cuperus, Paul Scheffer, Lutz Jacobi, Rob Oudkerk, Hans Spekman, Gerdi Verbeet, Jacques Monasch, Eddy Terstall, Henk Nijboer, Niesco Dubbelboer, Reshma Roopram en Shashi Roopram. Een aantal van de bovengenoemden laat zich regelmatig kritisch uit over de islamisering van de samenleving.

Een nieuwe sociaaldemocratische partij, die electoraal vooral een concurrent kan vormen voor GroenLinks-PvdA, CDA, SP en PVV, kwam er vooralsnog niet. Mogelijk was er te weinig tijd om een organisatie op te bouwen. Of wellicht dat Ad Melkert zichzelf teveel op de voorgrond drong. De bij kiezers nog altijd impopulaire Melkert is na veertig jaar politieke carrière nog steeds niet bereid om harde noten te kraken over immigratie of integratie, sinds jaar en dag de belangrijkste verkiezingsthema’s. Een andere verklaring voor het uitblijven van een nieuwe partij is dat er onder sommige PvdA’ers tot voor kort nog een sprankje hoop leefde dat de fusie afgewend kon worden. Ook het gebrek aan een charismatische lijsttrekker, iemand als Lodewijk Asscher, kan een reden zijn geweest om niet in allerijl een nieuwe sociaaldemocratische partij op te richten.

Denemarken als lichtend voorbeeld

Toch lijkt het een kwestie van tijd tot er op links een partij ontstaat die kritisch is op immigratie, integratie en islam, zeker nu de SP nadrukkelijk weigert in dat electorale gat te duiken. De sociaaldemocraten in Denemarken begrijpen al langer dat deze thema’s de gehele bevolking aangaan en allerminst rechtse thema’s zijn. Premier Mette Frederiksen van Socialdemokratiet vaart een strenge koers.

Denemarken heeft al jaren strikte asielwetten en regels die zich specifiek richten op het behoud van de Deense cultuur, zoals het verplicht serveren van varkensvlees op kinderdagverblijven en het voorkomen van gettovorming door de regel dat wijken maximaal voor de helft mogen bestaan uit mensen met een niet-westerse migratieachtergrond. Ook worden immigranten, in het bijzonder vrouwen met een taalachterstand, verplicht om 37 uur per week te werken om hun uitkering te behouden. De Deense sociaaldemocraten zijn daarmee op veel vlakken strenger dan veel rechtse partijen in Nederland.

De CP en later CD van Janmaat kunnen natuurlijk ook niet onbenoemd blijven. Janmaat waarschuwde ook al sinds de jaren ’80 voor de gevolgen van immigratie en voorspelde dat er in Nederland over ‘enige tijd een miljoen moslims zouden wonen’, een punt dat we inmiddels hebben bereikt. Oud-PvdA’er Wim Bruyn van het wetenschappelijk bureau van de CP schrijft in 1984 in het rapport Nederland voor de Nederlanders: Een vergeten hoofdstuk uit de Mensenrechten onder meer het volgende: ‘Het is bekend dat de islam in veel opzichten veel intoleranter is dan de westerse cultuur. (…) Het gevaar is levensgroot aanwezig dat zij zich zullen optrekken aan onze uit christelijk/humanistische waarden ontsproten sociale instellingen om ons vervolgens te bedreigen vanuit hun fundamentalistische geloof.’

Janmaat werd algemeen gezien als de duivel. Tweede Kamerleden liepen de plenaire zaal uit als hij begon te spreken, media gunden hem geen blik waardig en zijn Kamerbijdragen waren zelden of nooit te zien in het tv-programma Den Haag Vandaag. Bleef over Zendtijd voor Politieke Partijen, waarin Janmaat steevast achter een desk, met naast hem een troosteloos bloemetje, in anderhalve minuut zijn zorgen deelde met de kijkers over de multiculturele samenleving. Janmaats bekendheid werd flink vergroot toen Erik van Muiswinkel een verdienstelijke imitatie van de CD-voorman in huis bleek te hebben. De VARA-cabaretier is voor de Kamerverkiezingen van 29 oktober lijstduwer voor GroenLinks-PvdA. Saillant detail: Van Muiswinkel verspreidde actief de complottheorie dat Israëlische helikopters massaal hun eigen burgers doodschoten op 7 oktober 2023, iets waar hij weigert op terug te komen. Je zou met goed fatsoen kunnen zeggen dat de cabaretier er inmiddels extremere denkbeelden op nahoudt dan de man die hij jarenlang imiteerde.

GroenLinks, radicaal vanaf het begin

Begin jaren ’90 was kritiek op de islam een zeldzaamheid in de politiek, al wees Frits Bolkestein op de middeleeuwse manier van denken en leven binnen de islam, wat hem op de nodige kritiek kwam te staan. Het multiculturele geluid van GroenLinks, de jonge fusiepartij van radicalen, communisten, evangelisten en progressieven, was vaker hoorbaar in Den Haag. Activist en knuffel-Marokkaan avant la lettre Mohamed Rabbae vormde samen met Ina Brouwer het lijsttrekkersduo voor de Kamerverkiezingen in 1994. Rabbae zei tijdens de campagne in een interview met NRC Handelsblad begrip te hebben voor mensen die het boek De Duivelsverzen van Salman Rushdie wilden laten verbieden. Voor GroenLinks kan de immigratie nog steeds niet ruimhartig genoeg zijn, getuige het korte antwoord op de vraag van Nieuwsuur aan Kamerlid Laura Bromet tijdens het verkiezingscongres of er minder asielzoekers naar Nederland zouden moeten komen: ‘Nee.’

Volgens onderzoeker Peter Siebelt loopt er een directe lijn van Volkert van der Graaf naar GroenLinks. De moordenaar van Pim Fortuyn maakte deel uit van een extreemlinkse politieke beweging waarvan GroenLinks grotendeels de wettige bovenlaag vormt, aldus Siebelt. Hoewel nog vaak wordt gedacht dat de standpunten van Fortuyn over dierenrechten een doorslaggevende rol speelde bij de beslissing van Van der Graaf om Fortuyn te vermoorden op 6 mei 2002, was de islamkritiek een waarschijnlijker motief. Volgens een verklaring van het Openbaar Ministerie gaf Van der Graaf als motief dat hij in Fortuyn een groeiend gevaar voor de samenleving zag, met name voor kwetsbare groepen zoals asielzoekers, moslims en mensen met een WAO-uitkering.

In het huidige politieke landschap waarschuwen ook VVD, BBB, FVD, SGP en JA21 met enige regelmaat voor de islamisering, al zijn deze partijen daarin niet altijd even consequent. Het CDA onder Henri Bontenbal kiest nadrukkelijk voor het bestuurlijke conformisme en kijkt liever naar links dan naar rechts, met name op sociaal-cultureel vlak. De vraag is wanneer er een sociaaldemocratische partij komt naar Deens voorbeeld die kiest voor een duidelijke koers die mikt op de oorspronkelijke achterban. Of wanneer de SP haar oude standpunten herneemt. Electoraal succes ligt voor het grijpen, al was het maar omdat de meeste Nederlanders zichzelf beschouwen als economisch links en sociaal-cultureel rechts van het midden. Een stevige linkse partij die oog heeft voor de islamisering kan helpen een breder draagvlak te creëren voor maatregelen onder het ‘maatschappelijk middenveld’ en ambtenaren.

De repliek van Wilders

Na een halve eeuw worstelt het linkerdeel van de Tweede Kamer meer dan ooit met de islam. Links-progressieve partijen lijken gevangen in de mythes van het cultuurrelativisme en aanverwante taboes. De vraag is of Timmermans de oneliner ‘de dochter van Erik en de zoon van Mohammed hebben dezelfde problemen’ herhaalt wanneer hij tijdens een televisiedebat oog in oog staat met Wilders. De repliek van de PVV-voorman laat zich raden: ‘Nee, meneer Timmermans, zij hebben niet dezelfde problemen. De dochter van Erik heeft vooral last van de zoon van Mohammed en u doet daar niets tegen.’

Lees ook:

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Hoe links Nederland al een halve eeuw worstelt met de islam verscheen eerst op Wynia's Week.

Welke kranten en media dragen tegenwoordig dag in dag uit de handhaving van de status quo uit? Zijn huiverig voor referenda? Willen maximale strakheid zien inzake staatsinrichting, rechtspraak, meningsvorming en de zogenaamde fatsoensnormen? Lopen het vuur uit hun sloffen om te pleiten voor het onder controle brengen van sociale media? Hebben meer lijntjes naar ministeries liggen dan naar maatschappijcritici? En zijn er – last but not least – als de kippen bij om afwijkende geluiden ‘radicaal’ of ‘extreem’ te noemen?

Nu weet links wat normaal is

Zonder zelf weer meteen in vakjes te denken kun je rustig stellen dat de traditioneel linkse media op z’n minst beter in het hierboven geschetste profiel passen dan veel rechtse media, waarvan een deel – veelzeggend! – door de linkse media tegenwoordig plagerig tot ‘alternatieve media’ is gedoopt. Nota bene: ooit liep links weg met de term ‘alternatief’ en werd elke vorm van afwijking juist omarmd. In de jaren zestig en zeventig predikten progressieve krachten voor meer vrijheid en tolerantie, niet in de laatste plaats wat betreft het loslaten van opvattingen over normaliteit. De activistische psychiatrie kwam destijds met de slogan ‘Ooit een normaal mens ontmoet? En beviel het?’ op de proppen.

Met die slogan werd stijve, conservatieve burgers destijds in het gezicht geworpen dat ze een wel erg eendimensionale opvatting hadden over het leven en wat wel of niet normaal zou zijn. En raad nu eens: welke politieke krachten staan vandaag de dag vooraan om elk pleziertje, ondeugendheidje of uitspattinkje als ‘grensoverschrijdend’ te brandmerken? Om ons aan de lopende band aan nieuwe gedragsregels, -protocollen en -formules te onderwerpen? Om op straffe van ‘desinformatie’ een ononderhandelbare versie van de waarheid door te drukken? Juist, hetzelfde activistische links dat ooit met veel straatrumoer de luiken opengooide en lange tijd flirtte met het anarchisme.  

‘Er is geen touw meer aan vast te knopen,’ verzuchtte een lid van de ‘Vierde Golf’-beweging een paar maanden terug, tijdens een lezing annex bijeenkomst, in mijn bijzijn. ‘Ik dacht dat links stond voor kritisch denken. Voor de vrijheid zelf je eigen weg te vinden. Zelf te bepalen wat je mooi of lelijk vindt. En waar je jouw lichaam wel of niet aan blootstelt.’ Bij die laatste zin maakte hij een gebaar naar zijn leeftijdgenoten, vijftigers en zestigers, die volgens hem een gedeeld verleden hadden in de linkse, antiautoritaire krakersbeweging, maar zich sinds de coronapandemie, tot hun grote verwarring, herkenden in de standpunten van Forum voor Democratie.

‘Wat zich nu links noemt,’ vertelde hij een en al verontwaardiging, ‘liep tijdens corona blind achter de farmaceutische industrie aan. Moedigde de autoriteiten aan om ongevaccineerden zoveel mogelijk te plagen en te beperken. En bleef onophoudelijk druk uitoefenen lockdowns nóg langer, nóg strenger en nóg repressiever in te richten. Ze stonden nota bene te juichen bij de waterkanonnen die de zogenaamde “wappies” hardhandig van pleinen en straten af knalden!’

Bij die laatste zin floepten er aanzienlijke fluimen uit zijn mond en had ik nadien, in het toilet, wat papieren doekjes nodig om de overgevlogen consumptie van me af te vegen.

‘Volkskrant pleit elke dag voor nóg meer wapens naar het front’

Het interessante aan het genoemde ‘Vierde Golf’-gezelschap was dat ze een veel dieper, consistenter en breder perspectief op de politieke actualiteit tentoonspreidden dan de gemiddelde politieke journalist, die leeft van incidentjes. Nadat ze hadden doorgevraagd over wie ik was en in welke media ik publiceerde stapte er een vrouw in een gebreide trui naar voren die losbarstte over de idealen die ze al decennialang koesterde en daarbij de verwerpelijkheid van ‘opgelegde vijandbeelden’ aanroerde: ‘En weet je wie die vijandbeelden nu onophoudelijk aan het rondpompen zijn?’

Kalm een slokje bier nemend, voelde ik het antwoord aankomen. ‘De linkse media! Elke huisarts die vraagtekens bij de vaccinaties zet,  wordt als een gevaar voor de samenleving neergezet. Op de universiteiten mag je alleen nog werkstukken inleveren die aan voorgeschreven normen voldoen – vraag het maar aan mijn dochter. En als je vindt dat de Oekraïne-oorlog niet verder aangewakkerd moet worden maar beëindigd, zoals ik, heb je volgens de Volkskrant geen hart en word je weggezet als Poetin-lover. Weet je? Ik lees dat stomme ding niet meer. Elke dag staat er een pleidooi in voor nóg meer wapens naar het front.’

Pas als je je losrukt van het dagelijkse opportunisme, zoals die mensen van de ‘Vierde Golf’, krijg je enig oog voor de absurde positiewisselingen. Hoe ironisch annex onnavolgbaar is het bijvoorbeeld niet dat Trump nu vooral bij links Europa, inclusief de VVD, gehoor vindt om de defensiebudgetten fors te verhogen? Het beeld van trigger happy-mannen die pas vinden dat ze leven als ze met geladen mitrailleurs in een vuurgevecht betrokken raken, is geen droom meer van rechtse maar van linkse mensen, die doodsbang zijn dat Oekraïne door zijn soldaten heen raakt.

Linkse, macho-achtige schrijvers als Tommy Wieringa, Jaap Scholten en Jelle Brand Corstius krijgen bij de NPO de rode loper op zich afgerold om te komen vertellen over hun heldendaden aan het front. En denk maar niet dat ze ook maar een kritische vraag krijgen over nationalisme en het heilig verklaren van een vlag of een taal, want in het geval van Oekraïne is nationalisme ineens de prachtigste inspiratiebron die er bestaat.   

Welke linkse politicus is nog begaan met de eigen kiezers?

Hoe verknocht linkse partijen in Europa intussen aan de ramkoers jegens Rusland zijn geraakt, en aan de oorlogstaal die erbij hoort, toont zich elke dag. Welke linkse partij heeft meer dan wat gepruttel laten horen nadat NAVO-chef Rutte suggereerde dat de verzorgingsstaat desnoods maar een tandje minder moet om wapens in Amerika aan te schaffen? Welke linkse politicus is überhaupt op de gedachte gekomen dat de vers vrijgemaakte defensiemiljarden op onacceptabele wijze ten koste gaan van hun eigen kiezers? Ja, welke linkse politicus – zo moet de vraag misschien zijn – begrijpt nog wie hij of zij vertegenwoordigt? En is nog wérkelijk begaan met degenen die op hem of haar hebben gestemd?  

Onderaan de streep is links nog nooit zo ‘dik’ geweest met de wapenindustrie, het leger, de veiligheidsdiensten en het bedrijfsleven. Voor elk toneelstukje dat grote bedrijven opvoeren om hun loyaliteit aan de LHBTQI+-gemeenschap te demonstreren en elke nieuw gecreëerde functie die op diversiteit moet toezien, klappen de linkse en extreem-linkse politici van nu het hardst. En wil je je vastgrijpen aan de zekerheid dat links je tenminste toestaat gelovigen belachelijk te maken, dan zit je ook daar mis, want van het wegschuiven en verdacht maken van islamcritici heeft links zowat een gewoonte gemaakt. Het fanatisme waarmee GroenLinks/PvdA en andere partijen links van de VVD heden ten dage hoofddoekjes omarmen doet vermoeden dat ze een stiekeme cursus ‘Correcte Kledij’ bij de Iraanse ayatollah’s hebben gevolgd.  

En rechts, tenslotte? Zoals de gezagdragers in de jaren zestig de protesterende studenten beschuldigden van ‘lage instincten’, ‘animale neigingen’ en een ziekelijke drang naar ‘onmiddellijke behoeftebevrediging’ om ze zo als een schande voor de mensheid te portretteren, wordt rechts nu in de mainstream media, precies zo, verweten onbeschaafd en onvolwassen te zijn, ofwel ‘kortzichtig’, ‘onverantwoordelijk’, ‘polariserend’. Om van het steeds weer van stal gehaalde f-woord nog maar te zwijgen.

Umwertung aller Werte

Wie nog wijs kan worden uit de hierboven geschetste janboel van omwentelingen mag de wijsvinger opsteken, want het zou knap zijn er iets anders in te zien dan wat Nietzsche ooit omschreef als de Umwerting aller Werte. Zelfs als je poogt, door alle ideologische chaos heen, tenminste ‘de mensenrechten’ als basis te nemen voor je politieke oriëntatie kom je van een koude kermis thuis, zeker sinds mensenrechtenorganisatie Amnesty International het dragen van een extreem vrouwonvriendelijke boerka op controversiële wijze onder de onaantastbare vrijheid van meningsuiting, en dus onder mensenrechten, heeft geschoven. Kortom, de politieke verwarring of honderdtachtig graden-draai waar het zogenaamde ‘vrije Westen’ in verzeild is geraakt – en de talige onmacht daar enige grip op te krijgen – is geheel van eigen makelij.

Daar hoeft geen Russische trol nog iets aan toe te voegen.

Hans van Willigenburg (1963) is journalist, schrijver, dichter en podcastmaker. Zijn laatste boek is de interviewbundel ‘Vrijheidsvuur’.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht Ook zonder Russische trollen weet niemand meer wat ‘links’ of ‘rechts’ is verscheen eerst op Wynia's Week.

Grenzeloze naïviteit

Ieder jaar wordt op 9 november, de dag in 1989 dat door geweldloze protesten van moedige burgers de Muur viel, stilgestaan bij dat historische moment. Vooral bij onze oosterburen.

In ons toch altijd zo schuldbewuste land nauwelijks nog. Een kritische terugblik wat afstand en tijd betreft op dit in dubbel opzicht nabije verleden, blijkt niet besteed aan links en kerkelijk Nederland. Zij gaan liever schuldbewust met excuses door de knieën voor wandaden gepleegd door onze betovergrootouders in ver afgelegen oorden.

Geen enkele vorm van schuldbelijdenis over de grenzeloze naïviteit zo kort geleden en zo dichtbij, in de vorige eeuw op ons eigen continent, waardoor een buurland decennialang in tweeën gedeeld bleef met in de oosthelft een gewetenloze machtsstructuur die letterlijk over lijken ging. Zoals over dat van de 25-jarige muurvluchteling Michael Bittner.

Moeder Irmgard Bittner kwam die 24^e november 1986 ’s nachts thuis van haar late avonddienst in de drukkerij van Neues Deutschland, het partijorgaan van de Socialistische Eenheidspartij Duitsland (SED), de politieke partij die het in de DDR van Erich Honecker voor het zeggen had.

Ze werd niet wakker van de wekker van haar zoon Michael en kon hem dus niet, zoals ze op andere ochtenden wel deed, nog snel even gedag zeggen voor hij naar zijn werk vertrok. Het was al een eind in de middag toen ze haar ogen opende. Ze schrok van het overvloedige daglicht.

Een angstig vermoeden

In de kamer van haar zoon stond de wekker uit. De aanblik was ook anders dan anders. Michael had hem dierbare spullen neergelegd met daarbij een aantekening voor wie wat bestemd was. Irmgard kon van verbazing alleen maar haar ogen uitwrijven.

Wat had dit te betekenen? Ze had frisse lucht nodig. Buiten zag ze dat de voederbak van de konijnen overvloedig was bijgevuld. Evenals het water. Er kwam een angstig vermoeden in haar op.

Ambtelijke pesterijen

Michael was geen uitblinker op school. Hij deed liever iets met zijn handen. Later was hij dan ook als metselaar helemaal op zijn plaats. Het splitsen van de woning in twee eenheden om de drie zonen een eigen ruimte te bieden, was een op zijn lijf geschreven klus.

Het werk werd Michael onnodig ingewikkeld gemaakt. Nadat hij uit frustratie over anderhalf jaar diensttijd, die een hel was geweest, bij de autoriteiten een verzoek had ingediend om naar het westen te mogen, hadden ze hem het leven zuur gemaakt met ambtelijke pesterijen, onnodige bureaucratie en sluikse corruptie.

Nu bleek dat moeder Bittner zich terecht zorgen had gemaakt over haar zoon. Michael was niet op zijn werk verschenen en kwam ook niet meer thuis. Het gerucht ging dat in de nachtelijke uren bij de Muur schoten hadden weerklonken. Iedereen wist wat dat betekende.

Dagen, weken en maanden gingen voorbij zonder dat moeder Bittner en haar twee andere zonen uitsluitsel kregen over wat er in die novembernacht van het verdwijnen van Michael was gebeurd. Toen ze eindelijk iets los kregen van de autoriteiten heette het dat Michael lid was geweest van een mensensmokkelbende. Hij was uitgeweken naar het westen om daar een anoniem bestaan te leiden. Tegen hem werd een arrestatiebevel uitgevaardigd.

Wat moest ze ervan geloven? Misschien lag haar jongen wel ergens gewond in een ziekenhuis.

Honecker en Krenz

De waarheid was, zo werd duidelijk na de val van de Muur op 9 november 1989, dat Michael echt een vluchtpoging had gedaan. De toppen van zijn vingers voelden net over de rand even de vrijheid toen twee VolksPolizisten (VoPo’s) hun vuurwapens op de 25-jarige leegschoten.

Dat waren Harmut B. en Olaf N. die in 1993 voor een rechtbank ter verantwoording werden geroepen. Het duo werd tot een jaar en drie maanden voorwaardelijke gevangenisstraf veroordeeld wegens doodslag en bleef dus op vrije voeten. De straf viel zo laag uit, omdat beiden in de onderste regionen van verantwoordelijkheid voor de Muurdoden hadden gestaan, motiveerde de rechtbank.

Toen bekend werd dat ook Erich Honecker en Egon Krenz (in 1989 korte tijd secretaris-generaal van de SED als opvolger van Honecker), zich zouden moeten verantwoorden voor het doodschieten van vluchtelingen, meldde Irmgard zich aan als mede-klager. Honecker ontliep zijn straf wegens slechte gezondheid en een vlucht naar Chili, waar hij overleed. Krenz werd tot zes jaar cel veroordeeld en is allang weer vrij.

‘Slachtoffer onbekend’

Irmgard Bittner leefde al die tijd in tergende onzekerheid over wat er met het stoffelijk overschot van haar doodgeschoten zoon was gebeurd. Een zoektocht in het westen bracht haar in Frohnau, hemelsbreed een kilometer of tien van haar huis, waar ze stuitte op een kruis met de datum 24 november 1986 en de vermelding ‘slachtoffer onbekend’. De moeder stond als aan de grond genageld. Nu nog een antwoord op de vraag: waar is Michaels stoffelijk overschot?

Het mysterie is niet opgelost en zal naar alle waarschijnlijk ook niet meer worden opgelost. Het meest waarschijnlijke is dat Michael niet lang nadat hij werd vermoord, is gecremeerd. Wat er door de vazallen van Honecker met zijn as of urn is gebeurd, is ongewis.

Moeder Bittner verloor haar twee andere zonen, Gerd en Mario, jaren eerder aan ernstige ziekten. Zij kregen een laatste rustplaats op kerkhof Nordend in het Berlijnse stadsdeel Pankow.

Het was Irmgards vurige laatste wens dat Michaels urn hier ook zou worden bijgezet. Zij overleed op 86-jarige leeftijd, eind 2022, en rust in het graf bij haar twee andere zonen. Zonder Michael.

Een gewone Oostduitse burger

Ik leerde Irmgard Bittner tien jaar na de val van de Muur kennen, in 1999. Ik trok een dag met haar op, zocht in archieven en klopte aan bij autoriteiten. Vergeefs.

Sommige onderwerpen laten je niet los als journalist. Dan wordt het 9 november, de val van de Muur en vervolgens 24 november, de nacht waarin een gewone Oostduitse burger, Michael Bittner, naar het vrije westen wilde. Hij werd geboren in 1961. Michael zou als zijn vlucht was geslaagd nu 63 jaar oud zijn.

Zou zijn tragisch lot (en dat van vele anderen, die ook een vergeefse poging deden om de ‘heilstaat’ te ontvluchten), bekend zijn bij GroenLinks (voortgekomen uit PSP, PPR, EVP en CPN) en de kerken die zulke nauwe banden onderhielden met de DDR?

Meer info over Michael Bittner: www.chronik-der-mauer.de

Theo Jongedijk is journalist.   

Wynia’s Week verschijnt altijd, drie keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!   

Het bericht Denken ze bij links en de kerken nog wel eens aan de slachtoffers van de DDR-dictatuur?   verscheen eerst op Wynia's Week.

Zo. Twintig jaar na zijn breuk met de VVD bevindt Geert Wilders zich in het centrum van de macht. Twintig jaar lang profileerde hij zich in de oppositie met ongemakkelijke en schurende oneliners maar zijn positie leek altijd marginaal te blijven. Tot de haat na 7 oktober door onze straten danste en de verrassende opening die Yesilgöz bood voor samenwerking – Wilders’ PVV werd op 22 november de grootste. En nu, zes maanden en drie informatierondes verder, stond hij ergens in een zaaltje voor een blauw scherm een nieuw coalitieakkoord te presenteren.

Zure druiven

In een belendende ruimte mochten alle collega’s en belanghebbenden vervolgens op de plannen reageren. Met schrille bewoordingen nam weldenkend Nederland afstand van de plannen. En de druiven bleken zuur, erg zuur. Een bloemlezing: het akkoord biedt ‘luchtkastelen en drijfzand’ (D66), bevat vooral veel ‘wensdenken en wilde symbolen’ (CU), bevoordeelt ‘rijk rechts’ (SP), is een ‘aanslag op de publieke nieuwsvoorziening’ (NVJ), is ‘ontwrichtend’ (VluchtelingenWerk), en is niet meer dan een ‘absurde operatie’ (FNV). En het Armageddon is aanstaande: dit nieuwe kabinet bestaat uit ‘extreemrechtse slopers’ (DENK) en is ‘rampzalig’ (Timmermans).

De coalitie wordt slechts gedragen door een afkeer van links, door rancune, en is niet meer dan een nietje door een slap aftreksel van de verkiezingsprogramma’s van de vier betrokken partijen (alle media). Overal schoven hoogleraren en andere deskundigen aan om te benadrukken dat de plannen ‘niet kunnen’ omdat ze in strijd zouden zijn met de wet. En het allerergste: dit kabinet normaliseert wat niet normaal is. Het biedt ‘extreemrechts’ een plaats in het centrum van de macht, en daarmee dreigt de zon definitief onder te gaan.

Zulke reacties zijn voorspelbaar, maar om meerdere redenen teleurstellend. Ze zijn vooral onvolwassen: niet gebaseerd op een analyse van de plannen maar op een machteloos sentiment, een fobie, zou je bijna zeggen, op grond waarvan dit nieuwe kabinet en zijn plannen als het grote, te bestrijden kwaad worden weggezet. En dat terwijl er in heel dit akkoord van ‘Hoop, lef en trots’ geen plan op te sporen valt dat zelfs met de meeste onwelwillendheid als ‘extreemrechts’ kan worden getypeerd.

Het wordt inhoudelijk een tamelijk gewoon, Nederlands kabinet, rechtsliberaal, conservatiefliberaal van kleur, met eindelijk voornemens om de misstanden op het gebied van asiel en migratie aan te pakken.

Nieuw realisme

Er vallen veel positieve zaken te noteren. Om te beginnen zou ik een punt willen noemen dat nog maar nauwelijks ter sprake komt, en dat is de beoogde breuk met de verstikkende cultuur van het monisme. Al decennia wordt daar over geklaagd, over die gebondenheid van Kamerfracties aan een regeerakkoord dat iedere vorm van kritische oppositie, hoe constructief ook, onmogelijk maakt. Nu krijgen we een extraparlementair programmakabinet met grotere afstand tussen kabinet en Kamer, en dat is op z’n minst een hoopgevend experiment.

De teneur van alle plannen, de rode draad die te ontwaren valt, is wat je een nieuw realisme zou kunnen noemen. Een breuk met de klimaatsektes, met de goedpraters en de handen-ten-hemel-heffers, met een politieke cultuur die in het teken stond van globale kwesties waarover je heel deftig kon discussiëren, zonder de vereiste aandacht voor de alledaagse problemen van gewone mensen.

Geen spoor van zelfkritiek

Dat klinkt als een cliché, maar de uitslag van de laatste verkiezingen heeft duidelijk gemaakt dat de woede daarover, over die linkse arrogantie, inmiddels het kookpunt had bereikt dat Wilders deze macht heeft gegeven. En in alle reacties van de afgelopen dagen, in de frustratie van de voormalige mensen in power over het toch nog lukken van deze onderhandelingen, is nog altijd geen spoor van zelfreflectie en zelfkritiek te bespeuren. Het blijft steken in sneren en besmeuren, en dat is teleurstellend kinderachtig.

Er was toch geen verschil tussen hoog en laag?

Een van de kritiekpunten betreft de cultuurparagraaf. Wat zijn ze boos dat de btw op kranten en boeken omhoog gaat, terwijl de btw op de bioscoop, daguitjes en het kamperen bij de boer laag blijft. Het volk neemt op schandalige wijze wraak op de elite, zo klinkt het verwijt.

Maar heeft diezelfde elite ons niet geleerd dat er helemaal geen verschil tussen hoog en laag bestaat, tussen Mozart en André Hazes, tussen de Efteling en het Rijksmuseum? En bovendien is het allerminst vanzelfsprekend dat de overheid ‘hogere cultuur’ zou moeten subsidiëren, en dat cultuurbeleid een kerntaak van de staat zou zijn. Als die ‘hogere cultuur’ subsidie nodig heeft, moet zij aan haar eigen bestaansrecht twijfelen.

Culturen sterven niet aan vijanden van buitenaf, maar door verval van binnenuit, niet door moord maar door zelfmoord. De belangrijkste poging tot zelfmoord is het door ons zelf gepropageerde cultuurrelativisme, de weigering een cultuur en de daarbij behorende waarden te verdedigen (zie de slappe reacties op het weer virulente antisemitisme), de afbraak van een cultuur die ons gemaakt heeft tot wat wij zijn of inmiddels waren, en het parasiteren op de restanten daarvan.

Dit relativisme heeft ook aan de basis gelegen van een ruimhartig asiel- en migratiebeleid. Daar worden nu nadrukkelijk grenzen aan gesteld, en alle kreten die uiten dat dat allemaal helemaal niet kan, illustreren geen juridisch inzicht maar maskeren vooral een diepgewortelde onwil om ook maar iets te doen. De onwil om de zelfmoord te keren, omdat we onszelf – met ons koloniale verleden en het opleggen van andere gewelddadige structuren – daarvoor inmiddels genoeg haten.

Geef ze een kans!

Deze coalitie heeft een brug weten te slaan tussen het centrum en populistisch rechts, en dat is essentieel voor de gezondheid van onze democratie. Deze constellatie is het gevolg van een keuze voor een nieuwe regering die nationale belangen behartigt, ondernemers, boeren en mensen aan de onderkant van de samenleving weer ruimte en adem biedt, en weer streeft naar controle over krachten die het fundament van de samenleving aantasten.

De problemen in onze eigen huizen en straten vervangen de exclusieve aandacht voor globaal idealisme – iets van evenwicht wordt weer hersteld. Deze coalitie sanctioneert geen gevaarlijke abnormaliteit, maar is het voorzichtige begin van een terugkeer naar de normaliteit. 

Makkelijk zal het niet zijn. Maar ik zou zeggen: kom op, mensen, geef ze een kans en tel je zegeningen.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Deze coalitie is het voorzichtige begin van een terugkeer naar normaal verscheen eerst op Wynia's Week.

Torenhoge verwachtingen

Voor de dertigste keer sinds de invoering van het algemeen (mannen)kiesrecht in 1918 mocht Nederland naar de stembus om een nieuwe Tweede Kamer te kiezen. Zoals bekend koesterden vooral de sociaaldemocraten destijds torenhoge verwachtingen van dat algemeen kiesrecht. Het grootste deel van de bevolking bestond immers uit arbeiders en als die stemrecht verwierven, zo was de redenering, zouden ze vast en zeker de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP) aan een reusachtige verkiezingsoverwinning helpen. Een linkse Kamermeerderheid lag voor het grijpen.  

Maar dat viel tegen. Bij de verkiezingen van 1918 – de Tweede Kamer telde destijds nog 100 leden – steeg het zeteltal van de SDAP slechts bescheiden: van 15 naar 22.  Met name arbeiders van christelijke huize, zo bleek, moesten van de sociaaldemocraten weinig hebben. Ook in de jaren daarna werd geen substantiële kiezerswinst geboekt.

Na de Duitse bezetting ging de SDAP samen met de progressieve Vrijzinnig-Democratische Bond (VDB) en de links-protestantse Christelijk-Democratische Unie (CDU) op in de Partij van de Arbeid (PvdA). Opnieuw waren de verwachtingen hooggespannen. Er werd gehoopt op een zogenoemde ‘doorbraak’: nu de klassenstrijd op een lager pitje was gezet, kon het haast niet anders of christelijke kiezers zouden massaal overlopen naar het progressieve kamp. 

Wederom ging het mis. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1946 kreeg de PvdA slechts 29 van de 100 zetels, twee mínder dan SDAP, VDB en CDU in 1937. Wel kwamen er dankzij ‘rooms-rode’ coalitiekabinetten voor het eerst progressieve premiers: Willem Schermerhorn (1945-1946) en Willem Drees (1948-1958). Maar de doorbraak was mislukt en de droom van een linkse Kamermeerderheid verdween opnieuw achter de horizon.

70 zetels

In de jaren zestig en zeventig leek het morgenrood toch weer te gloren. De katholieke KVP, de gereformeerde ARP en de hervormde CHU – sinds 1967 verwikkeld in christendemocratische fusiebesprekingen – leden zwaar onder de ontkerkelijking en gleden weg in de kiezersgunst. Het linkse blok daarentegen begon te groeien, mede dankzij nieuwkomers als D66 en de progressief-katholieke Politieke Partij Radikalen (PPR), die ook zitting kregen in het kabinet van PvdA-voorman Joop den Uyl (1973-1977). Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1981 vergaarden de linkse partijen samen 70 van de 150 zetels: hun beste resultaat ooit – hoewel nog steeds geen meerderheid.

Daarna volgde een electorale terugval, die CPN, PSP en PPR noopte tot een GroenLinkse fusie en die bij de PvdA gepaard ging met het afschudden van oude ‘ideologische veren’. In plaats daarvan omarmde de partij uit Groot-Brittannië afkomstige ‘Derde Weg’-ideeën, over een nieuw evenwicht tussen de liberale markteconomie en de socialistische verzorgingsstaat. Dat de linkse partijen bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1998 een revival beleefden en samen maar liefst 75 zetels in de wacht sleepten, betekende daarom weinig. D66 en ook de PvdA van premier Wim Kok stonden inmiddels dichter bij hun paarse coalitiepartner VVD dan bij GroenLinks en de SP.  

Bij de tumultueuze ‘Fortuyn-verkiezingen’ van 2002 kromp het linkse kamp als nooit tevoren: nog maar 49 zetels. Het leek een genadeklap, maar vooral dankzij goede scores van achtereenvolgens Wouter Bos (PvdA), Jan Marijnissen (SP) en Diederik Samsom (PvdA) verliep het herstel voorspoedig en kon links bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2012 alweer bogen op 71 zetels.

Terug bij af

De electorale ineenstorting van de PvdA onder Lodewijk Asscher en Lilianne Ploumen gooide vervolgens roet in het eten. Ondanks een recorduitslag voor D66 zakte het linkse zeteltal in 2021 naar 63.

En toen werd het woensdag 22 november 2023, een gitzwarte dag voor progressief Nederland. GroenLinks/PvdA, D66, SP, Denk, Partij voor de Dieren, Volt en Bij1 tekenden samen voor slechts 47 Tweede Kamerzetels: het grootste linkse verkiezingsdebacle sinds 1922, toen sociaaldemocraten, vrijzinnig-democraten en communisten bleven steken op 27 van de 100 Kamerzetels.

Er is geen ontkomen aan: Frans Timmermans, Rob Jetten en Lilian Marijnissen hebben geschiedenis geschreven. Links is na honderd jaar terug bij af.

Roelof Bouwman is historicus en journalist. Hij werkte onder meer mee aan het onthullende boek De Linkse Kerk, over ooit conservatieve protestanten met een hedendaagse afwijking naar progressiviteit. Het boek is extra relevant tegen de achtergrond van de actuele ontwikkelingen rond het CDA: verhoudingsgewijs steeds protestantser èn steeds kleiner. ‘De Linkse Kerk’ is overal verkrijgbaar, ook als E-book.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Het grootste linkse verkiezingsdebacle sinds 1922: Timmermans, Jetten en Marijnissen schrijven geschiedenis verscheen eerst op Wynia's Week.