ON wordt ervan beschuldigd omvolking in de zin van ‘de theorie’ te gebruiken. Dat zou dan kunnen duiden op discriminatie (van de migranten die Europa binnenkomen, deels moslims) of op racisme en antisemitisme (als het complot wordt toegeschreven aan Joden). En zeker, daar moet de publieke omroep van verschoond blijven.

Demografische verandering

In talkshow Pauw & De Wit beweerde de directeur van ON, Peter Vlemmix, dat ON de term omvolking alleen gebruikt als een aanduiding van de demografische verandering die gaande is in Nederland. En inderdaad is het een feit dat de autochtone bevolking in West-Europa langzaam ‘vervangen’ wordt door burgers met een migratieachtergrond. In een artikel uit 2000 van een onderzoeksafdeling van de VN noemden de schrijvers dit replacement migration, oftewel ‘vervangingsmigratie’. ON noemt dit kennelijk graag omvolking.

Een dergelijke omvolking kan alleen maar tot stand komen als er sprake is van beleid, en wel migratiebeleid. Omvolking kun je dan niet een ‘complot’ noemen om de autochtone bevolking aan te vallen. Die autochtone bevolking sterft namelijk vanzelf uit door de lage geboortecijfers in grote delen van de westerse wereld. Als onze politici zouden besluiten dat er geen immigranten het land meer mogen binnenkomen, zijn er over een paar eeuwen geen Nederlanders meer.

Dan nu over naar de vraag hoe ON omgaat met de term omvolking. Een mooi voorbeeld zijn de uitlatingen van de Vlaamse politicus Filip Dewinter in het tv-programma Ongehoord Nieuws van 10 mei 2022. Daar ontstond grote ophef over, omdat Dewinter daar de omvolkingstheorie gepropageerd zou hebben. Dat vonden in ieder geval een aantal Kamerleden die over de uitzending vragen stelden.

Zelf kwam ik destijds tot de conclusie dat Dewinter voornamelijk feiten aandroeg die je ook op de website van het CBS kunt vinden. Wel zei hij erbij dat de Europeanen expres de grenzen hebben opengezet. Maar dat kun je nauwelijks een omvolkingstheorie noemen. We weten toch al heel lang dat de EU niet weet hoe ze de grenzen moet sluiten en die grenzen dus maar open laat staan. De verontwaardigde Kamerleden hadden de uitzending kennelijk niet al te nauwkeurig bekeken.

‘Kenmerkend voorbeeld’

Ook Pointer, het platform voor onderzoeksjournalistiek van KRO-NCRV, verdiepte zich in de kwestie en kwam tot de conclusie dat Ongehoord Nieuws omvolking steeds vaker brengt als complot. Socioloog Sarah Bracke werd erbij gehaald. Zij ziet omvolking als een synoniem voor de complottheorie en beschouwt het veelvuldig gebruik van de term door ON als een tactiek om de theorie te normaliseren.

Pointer noemde de uitzending van Ongehoord Nieuws op 28 april een ‘kenmerkend voorbeeld’. Presentatrice Raisa Blommestijn reageerde toen op een video van Irene Montero, Europarlementariër van de radicaallinkse Spaanse partij Podemos.

Montero hield op 31 januari een korte toespraak ter gelegenheid van de legalisering van ongedocumenteerde migranten door de Spaanse regering. Blommestijn zag die toespraak als bewijs dat linkse mensen niet alleen omvolking willen, maar dat ze die omvolking – dankzij het stemrecht voor migranten – ook zien als een manier om uiteindelijk hun eigen machtspositie te verstevigen.

Pointer verwees vervolgens naar een rapport van de Ombudsman voor de publieke omroepen waarin werd erkend dat Montero de hoop had uitgesproken dat migranten konden gaan stemmen, maar dat van ‘vervanging’ geen sprake was.

Kennelijk had de Ombudsman de laatste zin van de toespraak van Montero over het hoofd gezien. Ze zei namelijk letterlijk (in mijn vertaling): ‘Vervangingstheorie? Ik hoop inderdaad dat we dit land schoon kunnen vegen van fascisten en racisten met migranten en werkende mensen.’ Montero propageerde dus inderdaad een variant van de omvolkingstheorie, waarbij (sommige?) rechtse burgers vervangen worden door migranten.

‘Journalistieke kwaliteitsnormen’

Laten we ook eens kijken naar de argumenten van D66-mediaminister Rianne Letschert om de licentie van ON in te trekken. Zij schreef op 8 september aan de Tweede Kamer dat ‘de inhoud van de journalistiek’ daarbij geen rol speelt. Maar in dezelfde brief merkte ze op dat ON structureel in gebreke zou blijven bij de naleving van ‘journalistieke kwaliteitsnormen’, dat de Journalistieke Code structureel zou worden overtreden en dat de omroep is beboet voor het niet naleven van het redactiestatuut.

Ook in de eerder aangehaalde aflevering van Pauw & De Wit gooiden de twee aanwezige politici (Harmen Krul van het CDA en Ouafa Oualhadj van D66) inhoudelijke en ‘organisatorische’ criteria voortdurend door elkaar. Het leek erop dat Krul en Oualhadj eigenlijk censuur willen op de programma’s van ON. Maar dat is in strijd met de Mediawet, die voorschrijft dat het aanbod van de publieke omroep onafhankelijk moet zijn van politieke invloeden.

Ik vrees dat het intrekken van de licentie van ON ook bedoeld is om discussies over het migratiebeleid bij de publieke omroep te verhinderen. Anderen omroepen die het ooit nog wagen over demografische transities te debatteren, zullen vrijwel onvermijdelijk ook van racisme of angst voor vreemdelingen beschuldigd worden.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Waarom mag Ongehoord Nederland het niet over omvolking hebben? verscheen eerst op Wynia's Week.

In de beginjaren openlijk, daarna via aan hen gelieerde paladijnen en nu via daarvoor opgezette controle-organen die op commando knipmessen. En natuurlijk via de geldkraan. Wie luistert krijgt geld, wie niet luistert krijgt minder.

Onhandelbaar stiefkind moest huis uit

Het uit het bestel bonjouren van Ongehoord Nederland is een ongehoord staaltje bureaucratische achterkamertjespolitiek. De omroep, die niet past in het progressieve narratief van de NPO, is op een klassieke wijze pootje gehaakt. Letschert moest van ze af. Ongehoord Nederland vormde in de eerste plaats een managementprobleem. De omroep kon niet worden ondergebracht bij een van de vier nieuw te vormen omroephuizen en moest dus verdwijnen.

Letschert zal dit nooit toegeven, en hoeft dat ook nooit toe te geven omdat alles volgens het playbook van Hilversum is verlopen: de raadgevers hadden hun zwartboeken op orde om de omroep te lozen. Het Commissariaat voor de Media, geleid door een lid van Bij1, had aan alle vinkjes voldaan om de excommunicatie uit te voeren. Daarna volgde ook de NPO, de scheidsrechter van de publieke omroep, met een negatief advies, nadat het gremium eerst vaststelde geen juridische grond te hebben. Toen duidelijk werd dat het radicaal-rechtse ON een onhandelbaar stiefkind was, was er maar één uitweg: die moet het huis uit om de omroep VVE te redden.

De genadetik vormde een vergoelijkende opmerking van de hoofdredacteur over Adolf Hitler. Een opmerking die weken eerder was gemaakt, en geen ophef veroorzaakte. Toen de faux pas werd ontdekt, had Hilversum genoeg grond om ON uit de groep te verstoten.

De exit van Ongehoord Nederland staat symbool voor het totale demasqué van ons omroepbestel. Ooit bedoeld om alle stemmen aan het woord te laten via omroepverenigingen, is het bestel verworden tot sektes van lijfbehoud, waarbij tegenstemmen (vooral conservatieve) nauwelijks kans krijgen. Het woord dat hoort bij de constructie is ‘externe pluriformiteit’, maar is een vermolmd begrip voor alles bij het oude laten, en de macht plezieren uit overlevingsdrift.

Wetgever wordt toezichthouder

Wie inzoomt op het bestel kan niet anders dan vaststellen dat de publieke omroep de kleur aanneemt van de regering. Sterker nog: van de minister zelf. Een paar maanden geleden benoemde Letschert Annelien Bredenoord tot lid van de Raad van Toezicht van de NPO. Bredenoord was tot 2023 fractievoorzitter van D66 in de Eerste Kamer en tot voor kort collega van Letschert. Bredenoord is bestuursvoorzitter van de Erasmus Universiteit. Letschert was dat van de universiteit van Maastricht.

Tot een paar jaar geleden mocht ze in de senaat meestemmen over mediawetgeving, waar ze nu zelf op toeziet. In elke ander land zou er een stormbal worden gehesen. Niet in Nederland, waar politici al een eeuw toezicht houden op televisie.

Het wemelt van de ex-politici bij de omroepen

De leiders van de KVP, ARP en PvdA stuurden vroeger schaamteloze oekazes naar hoofdredacties om onwelgevallige items in programma’s te verbieden als die de bazen niet bevielen. Is het veranderd? Rianne Letschert zit in een kabinet met Sjoerd Sjoerdsma (D66) die bij BNNVARA toezicht hield en Mirjam Sterk (CDA), die dat deed bij KRO-NCRV.

De jaren vijftig broeien nog altijd. Ook bij de omroepen wemelt het van ex-politici bij omroepen. Bij WNL zit VVD-prominent Loek Hermans in de Raad van Toezicht, samen met VVD-spindoctor Henri Kruithof. De voorzitter van de Raad van Toezicht bij KRO-NCRV is een senator van de ChristenUnie: Eric Holterhues. Hij volgde in 2024 Marleen Barth op. Die zat daarvoor in de senaat voor de PvdA, maar moest vertrekken omdat ze een stemming miste vanwege een vakantie naar de Malediven. 

Bij de EO houdt een coalitie van christelijke ex-politici van diverse pluimage de wacht. Zo vormen de evangelische PvdA’er Elvira Sweet, oud-CDA-partijvoorzitter Ruth Peetoom, ChristenUnie-politicus Sipke Spoelstra en voormalig mediaminister Arie Slob, ook ChristenUnie, het slot op de deur. 

Inquisitiejournalistiek

De gevolgen hiervan zien we. Hilversum is verworden tot een wereld van bevoogding én uitsluiting. Wij weten wat goed is voor de mensen, laat ons het zegenrijke mediawerk doen, opdat iedereen aan het woord komt. Bij BNNVARA leidt dat al jaren tot inquisitiejournalistiek met als uitwas de uitzending waarin Marcel van Dam Pim Fortuyn voor minderwaardig mens uitmaakte. Recent werd het fragment aangevraagd door tv-programma Nieuws van de Dag, maar BNNVARA deed moeilijk over het vrijgeven van het fragment, zoals ook eerder Goedemorgen Nederland verzet ondervond toen de omroep de tierende Van Dam wilde tonen bij de viering van 100 jaar VARA.

Daarop wilde Kamerlid Annabel Nanninga (JA21) van de minister weten wat zij ervan vond dat BNNVARA een claim legde op het door de belastingbetaler gefinancierde fragment. De minister zag er geen kwaad in omdat omroepverenigingen het recht houden op het eigen materiaal. Hoe dit hokjesdenken is doorgedrongen zien we bijna wekelijks.

Natasha Gibbs pleit voor journalistiek

Tim Hofman laat een Hamas-sympathisant leeglopen zonder een kritische opponent tegenover hem. Met journalistiek heeft het niets te maken, wel alles met een podium geven aan radicalen. Dat mag kennelijk wel. Bij BNNVARA verwarren ze activisme met journalistiek, een ambacht waarbij distantie, wederhoor en scepsis aan eigen oordelen leidraad is.

Natasha Gibbs schreef een boek waarin ze een pleidooi houdt voor journalistiek en minder vermaak bij de publieke omroep. Gibbs was namens BNNVARA presentator van Op1, een programma waarbij alle omroepen in hun eigen hoekje hun hobby’s konden uitventen. De EO mocht praten over het nut van homogenezing, WNL over de noodzaak van de vrije markt. Gibbs greep haar kans en gedroeg zich als de ondervrager van een tribunaal, toen ze Gert-Jan Segers van de ChristenUnie bijna dwong om toe te geven dat Israël een ‘apartheidsstaat’ was. Over haar gedrag kwamen klachten binnen bij de ombudsman omdat daarmee journalistieke codes zouden zijn overtreden. De ombudsvrouw oordeelde dat Gibbs inderdaad te ver was gegaan.

In een interview over haar boek reageert ze ook op die aantijgingen. Volgens Gibbs waren er rapporten die haar kwalificatie ondersteunden en die had ze moeten noemen. Dat was deemoedig, maar Gibbs heeft zich wel vaker laten gaan. Haar NPO-radioprogramma De Nieuws BV leed aan hetzelfde euvel als haar OP1-optredens. Veel mening, weinig nieuwsgierigheid.

Dubbele moraal

De Nieuws BV voldeed aldus NPO-insiders ook niet altijd aan de journalistieke normen die Ongehoord Nederland nu fataal zijn geworden. Vanwege belabberde cijfers werd het naar de avond verbannen, waar het een zieltogend bestaan leidt.

De conclusie is dat Hilversum aan een dubbele moraal lijdt. Rechtse uitschieters worden zwaarder bestraft dan linkse aberraties. Wie de journalistiek lief heeft, durft het bestel te ontmantelen en te investeren in onafhankelijke kritische geesten.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Na een eeuw is het mediabestel nog altijd niet bevrijd van politieke inmenging. verscheen eerst op Wynia's Week.

Fransen, echter, zien het probleem niet echt. En zo poseerde dezer dagen Léa Salamé, de belangrijkste presentatrice van het journaal van de publieke omroep, op een Corsicaans strand met de socialistische presidentskandidaat Raphaël Glucksmann. Tot hun middel in zee, geheel opgaand in een kus die ‘toevallig’ werd vastgelegd door een fotograaf van Paris Match.

Eerder leek het een geënsceneerd kiekje ter voorbereiding op de aankondiging, afgelopen zondag, van Glucksmanns kandidatuur. Salamé, een geliefde televisiepersoonlijkheid, stopt met presenteren van het journaal. In elk geval tot de verkiezingen, over acht maanden. Verliest haar ‘compagnon’ – ze zijn niet getrouwd – dan kan ze haar oude rol weer oppakken. Bij winst wordt dat lastig, een première dame die elke avond om acht uur het nieuws voorleest is toch moeilijk denkbaar. Hoewel, een van Salamé’s voorgangsters bij het journaal ging parttime door nadat haar man was benoemd tot minister.

Weinig interesse

De foto in Paris Match – dat vaak wordt ingeschakeld door bekende Fransen die hun romance willen ‘delen’ – interesseerde weinigen. Misschien omdat de Fransen zo gewend zijn aan de nauwe verwevenheid van de levens en carrières van journalistes (v) met die van politici (m). Salamé behoort tot het vijftiental mediavrouwen dat sinds het begin van de jaren tachtig een verhouding kreeg met politici, zo blijkt na kortstondig rondneuzen in de archieven van de Franse (roddel)pers.

Sommige romances liepen uit op een huwelijk of een langdurige relatie, andere eindigden in tranen, vooral van de vrouwen. Zoals van Valérie Trierweiler, de oud-journaliste van Paris Match die met president François Hollande kortstondig in het Elysée verbleef. In het boek Toujours l’amour. Liefde, lust en bedrog in Frankrijk door de eeuwen heen (2023) van Henk Steenhuis leren we dat het presidentieel paleis toen tevens diende als decor voor kluchten van Georges Feydeau.

In dit stukje noemen we alleen journalistes die werkzaam zijn of waren bij landelijk verspreide kranten en tijdschriften, radio en televisie en nieuwssites. Hun partners of echtgenoten moeten president of presidentskandidaat (geweest) zijn, premier, partijleider, minister of staatssecretaris. De lat ligt dus hoog.

Kwamen we de laatste jaren dan geen gevallen tegen van het omgekeerde, van mannelijke journalisten als partner van vrouwelijke ministers? Twee, in beide gevallen ministers van Sport die met sportjournalisten trouwden. Ook werd een bekende journalist van radio en tv enige tijd op non-actief gesteld wegens zijn romance met een ‘beleidsadviseuse’ van een minister. Hoger gaat het niet.

François Mitterrand had, voordat hij in 1981 voor het eerst president werd, een verhouding met de correspondente in Frankrijk van de Zweedse publieke omroep. Ook een van de inmiddels hoogbejaarde iconen van de Franse politieke journalistiek, Michèle Cotta, had iets met hem. Een andere vrouwelijke journalistieke coryfee in die jaren was getrouwd met de minister van Justitie. Minnaressen van de latere presidenten Jacques Chirac en Nicolas Sarkozy werkten voor de conservatieve krant Le Figaro. De specialiste in milieuzaken van RTL, de best beluisterde radio-omroep, kreeg een verhouding met de leider van de Groenen. Ze hielp hem zelfs bij het schrijven van zijn verkiezingsprogramma.

Bij rechts en bij links

Volgens een onderzoeker van het Franse media-instituut INA werd Mitterrand ooit op tv geïnterviewd door twee journalistes, en drie mannelijke collega’s, die getrouwd waren met zijn ministers. Vier ministers van president Hollande leefden samen met vrouwen uit de journalistiek.

Ze zijn of waren niet alleen werkzaam bij rechtse media als Le Figaro, maar ook bij het linkse weekblad L’Obs, het economische blad Les Échos of het katholieke La Croix. De gezaghebbende krant Le Monde gaf de chef(fin) van de politieke redactie een andere functie wegens haar verhouding met een adviseur van de toenmalige premier Gabriel Attal.

Britse en Amerikaanse media drijven graag de spot met het Franse huwelijk tussen journalistiek en politiek, dat eerlijke berichtgeving in de weg zou staan. Simon Kuper van de Financial Times schreef ooit: ‘Als Franse journalisten de machthebbers de waarheid zeggen, gebeurt dat vaak op het hoofdkussen. In hun artikelen zijn ze voorzichtiger.’

Hand in eigen boezem

Soms steken Franse media de hand in eigen boezem, zoals in 2011 toen Dominique Strauss-Kahn in New York werd gearresteerd wegens aanranding van een Afrikaans kamermeisje. ‘DSK’, oud-minister van Financiën, was toen directeur van het IMF. Hij was getrouwd met, ja hoor, de journaliste Anne Sinclair, die destijds in de media hiërarchie nog hoger stond dan Léa Salamé nu.

Hadden Franse media hun beroemde collega Sinclair beschermd door te zwijgen over eerdere seksuele strapatsen van haar man? Zoals ze ook hadden gezwegen over het hardnekkig vreemdgaan van presidentskandidaten Sarkozy en Hollande, en hen daarbij hielpen de mythe in stand te houden dat het koek en ei was met hun officiële partners?

Geen wonder dat volgens een peiling van La Croix 69 procent van de Fransen vindt dat hun media niet onafhankelijk zijn. Net als in Nederland hekelt rechts in Frankrijk de beweerde linkse vooringenomenheid, vriendjespolitiek en spilzucht van de publieke omroep. Privatisering is dan ook het lot van onder meer France 2, de omroep van Léa Salamé, als de radicaal-rechtse Marine Le Pen in mei volgend jaar president wordt.

Waarnemers wijten het hoge ons-kent-ons gehalte in de Franse media en politiek aan vriendschappen en amoureuze relaties opgedaan tijdens studies aan dezelfde opleidingsinstituten voor de bestuurlijke, intellectuele en media-elites.

Vaste prik

Fulmineren tegen het ‘politiek-mediatieke establishment’ is al decennialang vaste prik bij radicaal-rechts. Het verhinderde Léa Salamé niet om uit te groeien tot een geliefde Française met een vleugje Levant. Als klein meisje ontvluchtte ze Libanon met haar ouders. Ze leerde de joodse Raphaël Glucksmann in 2015 kennen tijdens het praatprogramma op tv waaraan ze nog steeds is verbonden. Beiden zijn 46 jaar en hebben samen een zoon, Gabriel.

Glucksmann, ooit schrijver en cineast, heeft ook een zoon met de Georgische oud-minister van wie hij is gescheiden. Hij is Europarlementariër, leidt het splinterpartijtje Place Publique en acht de radicaal-linkse presidentskandidaat Jean-Luc Mélenchon, die hem antisemitisch bejegende, een even groot gevaar voor Frankrijk als Marine Le Pen.

Tijdens de verkiezingscampagne moet Salamé zich ver van hem houden, maar Glucksmanns status als ‘partner van’ een van Frankrijks populairste mediavrouwen zal hem zeker niet schaden.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht In Frankrijk slapen journalistes en politici zo vaak op één kussen dat niemand er nog van opkijkt verscheen eerst op Wynia's Week.

Tot het oeuvre van de twee jaar geleden overleden biograaf, essayist, dichter, uitgever en radio- en televisiemaker Wim Hazeu behoort ook het in 1972 verschenen boek Wat niet mocht. Ondertitel: Een overzicht van censuur, ernstige en minder ernstige gevallen van vrijheidsbeknotting in Nederland, 1962-1971.

Wat niet mocht heeft veel weg van een plakboek. In chronologische volgorde, zonder verder commentaar, worden we getrakteerd op een lange stoet relletjes rond omstreden radio- en televisieprogramma’s, gekuiste romans, nooit vertoonde films, gekortwiekte toneelstukken, in beslag genomen affiches, geschrapte liedjes en wat dies meer zij. In 1982 verscheen een herziene en aangevulde druk, wederom in kloek formaat en voorzien van talrijke illustraties.

Fascinerende potpourri

De door Hazeu in kaart gebrachte commotie heeft vaak betrekking op vrijpostigheden in de erotische en pornografische sfeer, maar ook godslastering en majesteitsschennis scoren hoog.

Het is een fascinerende potpourri. Wie herinnert zich nog dat Malle Babbe (1974) van Rob de Nijs – met schimpscheuten richting kerkgangers – werd geboycot door de NCRV en dat de TROS in 1978 de speelfilm Turks Fruit – met blote vrijpartijen van Monique van de Ven en Rutger Hauer – niet durfde uitzenden? ‘We denken dat een hoop kijkers er gewoon nog niet aan toe zijn,’ luidde de verklaring.

Niet alle omroepen waren zo braaf als de NCRV en de TROS. Vooral de VARA had decennialang een rebels imago, dat slecht in de smaak viel bij de autoriteiten. Eén van de sancties was dat uitzending van De Internationale en diverse andere socialistische strijdliederen in 1933 werd verboden.

Maar het bleef onrustig. In 1964 was in het satirische VARA-programma Zo is het toevallig ook nog ’s een keer een volgens velen godslasterlijke parodie op het Onze Vader te horen. Er stak een storm van protest op. Bijna alle kranten spraken er schande van en tal van hooggeplaatste Nederlanders riepen om censuur. De voor mediazaken verantwoordelijke minister Theo Bot liet schriftelijk aan de VARA weten dat het programma elementen bevatte die ‘een gevaar voor de goede zeden’ opleverden.

In de jaren daarna zorgde vooral de VPRO regelmatig voor consternatie. Zo verscheen in 1967 voor het eerst een naakte vrouw op televisie, in het VPRO-jongerenprogramma Hoepla. Twee onbedekte borsten en dijen – die van fotomodel Phil Bloom – kwamen zomaar miljoenen huiskamers binnen. Het land stop op z’n kop en premier Piet de Jong verklaarde dat de regering de uitzending van ‘een slechte smaak’ vond getuigen.

Minstens zo groot was de opschudding toen in 1972 in het kolderieke VPRO-programma Barend is weer bezig een persiflage op koningin Juliana was te zien. De nep-vorstin maakte spruitjes schoon in een bijna Jordanees ogend paleisvertrek (‘We eten vanavond geeneens spruitjes. Ik vind het gewoon leuk’) en liet sherry aanrukken door een lakei (‘Ober!’). Het leverde de VPRO een officiële berisping op van cultuurminister Piet Engels, die vaststelde dat de koningin ‘tot een voorwerp van platvloerse komedie’ was gemaakt.

Zijden draadje

Rode lijn bij al deze mediaschandalen: heel veel ophef en rumoer, maar nooit werd in politiek Den Haag serieus overwogen om een omroep wegens vermeend wangedrag uit het publieke bestel te zetten. Nu niet een linkse maar een rechtse omroep voor opschudding zorgt, is dat in 2026 heel anders.

‘De toekomst van Ongehoord Nederland (ON) hangt aan een zijden draadje,’ zo berichtte onlangs het AD. ‘Een meerderheid van de Tweede Kamer ziet geen plek meer voor de omroep in het publieke bestel. D66, VVD, PRO en CDA stellen dat de omroep zich “keer op keer” niet aan de regels houdt. Daarmee zetten zij flink wat druk op minister van Onderwijs Rianne Letschert (D66), die ook over media gaat. Na het zomerreces moet zij een knoop doorhakken over de toekomst van ON.’

Ongehoord Nederland wordt vooral kwalijk genomen dat ze fake news zou verspreiden. Zo nam een Hilversumse ‘evaluatiecommissie’ er volgens het AD aanstoot aan dat in het tv-programma Ongehoord Nieuws werd gezegd dat ‘steeds meer kinderen’ op school worden geconfronteerd met ‘transgenderpropaganda’.

Maar wat is bij fake news precies het criterium? Voor veel progressieve programmamakers in Hilversum staat vast dat ook mannen zwanger kunnen worden, dat er ‘gedekoloniseerde wiskunde’ bestaat en dat Nederland van asielmigratie steeds mooier wordt. Ook wordt bij de EO en de KRO-NCRV regelmatig gesproken over iemand die over het water liep en uit de dood is opgestaan. Geen enkele Hilversumse evaluatiecommissie heeft over dergelijke claims ooit moeilijk gedaan.

Pluriform land

De apekool die bij tijd en wijle door ON wordt verkondigd, is niet groter dan de kolder die de tegenstanders van ON dikwijls debiteren. Om de haverklap hoor je ze beweren dat ons publieke omroepbestel is bedoeld om voor ‘verbinding’ te zorgen. De politici die honderd jaar geleden het publieke bestel in de steigers zetten, zouden daar niets van hebben begrepen.

Zij zagen Nederland als een pluriform land en de diverse omroepen dienden daarvan een afspiegeling te vormen: voor katholieken de KRO, voor socialisten de VARA, voor orthodoxe protestanten de NCRV, voor vrijzinnige protestanten de VPRO en voor de rest van Nederland de ‘algemene’, maar in de praktijk liberaal-burgerlijke AVRO. Wie zich wilde laten verbinden, ging maar naar de EHBO.

Als D66, VVD, PRO en CDA geen pluriform bestel meer willen en de voorkeur geven aan een politiek correcte eenheidsworst zónder een omroep die – generaliserend gesproken – de kiezers van PVV en FvD bedient, die óók belasting betalen voor het Hilversumse Media Park, laten ze dat dan gewoon eerlijk zeggen. Mistgordijnen hangen er in Den Haag al genoeg.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Links dweept in Hilversum met ‘zwangere mannen’, maar Ongehoord Nederland moet van de buis wegens nepnieuws? verscheen eerst op Wynia's Week.

Australië ging in december 2025 als eerste over: een verbod op sociale media voor iedereen onder de 16. Het Verenigd Koninkrijk kondigde vorige week soortgelijke plannen aan.

Dichter bij huis. Het Europees Parlement nam in november 2025 met grote meerderheid een (niet-bindende) resolutie aan die pleit voor een EU-brede minimumleeftijd van 16. Tegelijkertijd werkt de Europese Commissie aan leeftijdsverificatie via de Europese digitale identiteitswallet. Nederland wil een minimumleeftijd van 15, bij voorkeur Europees geregeld. Wie al deze bewegingen naast elkaar legt, ziet een patroon waarbij de ene maatregel de infrastructuur legt voor de volgende.

Onschuldig zijn Facebook en TikTok niet

Nu hebben de grote social-media platforms inderdaad ernstige schade aangericht. Ze zijn ontworpen om zoveel mogelijk verslaving te veroorzaken. Interne Facebook-documenten toonden dat het bedrijf wist dat Instagram voor een deel van de tienermeisjes schadelijk kon zijn. Zij hield deze bevindingen geheim. Onderzoek liet zien dat TikTok kwetsbare jongeren binnen minuten naar schadelijke content over zelfbeschadiging kon leiden.

Het is dus evident dat deze platforms een probleem zijn. Maar de vraag is of de maatregel die nu wordt ingevoerd dat probleem oplost, of dat ze er gebruik van maakt om iets anders te regelen.

Om te controleren of iemand geen 15-jarige is, moet je iedereen controleren. Er is geen andere manier. Anoniem een account aanmaken is daarmee structureel onmogelijk. Het is de basis van het systeem.  Besproken verificatiemethoden kunnen zijn: gezichtsscans, digitale ID en bankchecks.  

De Europese Commissie werkt aan zero-knowledge proofs, waarbij je je leeftijdsrange bewijst zonder je geboortedatum te tonen. Natuurlijk is dit eleganter maar ook daarvoor is ergens een autoriteit noodzakelijk die weet wie jij bent. De infrastructuur die nu in Europa wordt gebouwd, is die van een geïdentificeerd internet. Bij het kopen van bier eindigt de verificatie bij de kassa. Bij platformregistratie begint ze en alles wat je daarna doet is daardoor in principe permanent aan je identiteit gekoppeld. Deelname aan het publieke debat is een grondrecht, verankerd in artikel 7 van de Grondwet. Deze marktplaats van ideeën is de afgelopen decennia grotendeels naar sociale media verplaatst.

Fluisteren wordt het nieuwe spreken

Het eigenlijke gevaar zit in wat er met mensen gebeurt als ze weten dat hun naam aan hun woorden hangt. Een ambtenaar die zijn minister wil aanspreken. Een werknemer die zijn werkgever wil bekritiseren. Ze zeggen het zachter, voorzichtiger, of helemaal niet. Dit is het zogenaamde chilling effect waarin een samenleving zichzelf begint te filteren.

‘Ben je dan voor grooming?’ zo zou je kunnen tegenwerpen. Nee natuurlijk niet. De vraag is ronduit oneerlijk  maar begrijpelijk, want hij werkt. De vraag is niet of kinderen beschermd moeten worden. De vraag is of dit werkt.

De kwetsbaarsten worden het minst beschermd

Technisch slimme kinderen omzeilen het verbod via de beveiligde internetverbinding VPN en blijven verder ongemoeid. De kinderen die dat niet kunnen of durven – bijvoorbeeld LGBTQ+-jongeren die online hun enige veilige gemeenschap hebben of kinderen die anoniem hulp zoeken – verliezen precies die toegang. Het verbod treft het zwaarst degenen waarvan het beleid zegt dat het hen wil beschermen.

De grooming gangs in Rotherham en Rochdale in het V.K. misbruikten meer dan 1.400 kinderen terwijl de overheid het wist en zweeg. Wat de beerput opende, waren niet de mainstream media maar sociale media, klokkenluiders en burgeractivisten. Begin juni 2026 zwegen de Nederlandse mainstream media dagenlang over een zware mesaanval in Belfast. Sociale media niet. NU.nl erkende achteraf: ‘We waren te voorzichtig’ uit vrees dat het bericht zou worden ingezet in het immigratiedebat. De politieke conclusie was niet: geef die informatiestroom meer ruimte. De conclusie was: controleer sociale media beter.

De staatsgreep op de sociale media, in vijf stadia

De stap van ‘sociale media zijn schadelijk voor kinderen’ naar ‘de overheid bepaalt wat er op sociale media staat’ wordt al gezet, in fasen.

Fase één: kinderbescherming. Leeftijdsverificatie, het argument dat niemand kan weerleggen.

Fase twee: desinformatiebestrijding. De EU verbood in 2022 de televisiezender RT (Russia Today) wegens staatspropaganda. Breed gesteund maar de precedentwaarde is enorm. Wie bepaalt voortaan wat propaganda is? Zouden we niet in staat zijn om dat zelf uit te kunnen maken?

Fase drie: de Digital Services Act, al van kracht. Waarom wordt de verantwoordelijkheid voor wat verwijderd moet worden, neergelegd bij een commercieel platform? In een rechtsstaat doet een rechter dat. De DSA verplaatst die beslissing naar platforms onder boetedreiging van zes procent van de wereldwijde omzet. De rationele keuze van Big Tech: ruim modereren, snel verwijderen. Het is risicomanagement, geen rechtspraak. En dan is er nog de tweede laag: platforms moeten zogenoemde ‘systeemrisico’s’ aanpakken: content die een bedreiging vormt voor maatschappelijk debat, verkiezingen of volksgezondheid.

Dat klinkt redelijk. Maar die formulering omvat vrijwel elke boodschap die een overheid onwelgevallig vindt. Het is de logica van het ministerie van Pre-Crime uit de film Minority Report: je wordt niet aangepakt voor wat je deed, maar voor wat je straks misschien veroorzaakt. In de eerste helft van 2025 werden meer dan 1.800 platformbeslissingen gereviewed; in 52% van de afgesloten zaken werd de verwijdering teruggedraaid. Platforms verwijderen structureel te veel.

Fase vier: identiteitsregistratie nu voor kinderen, structureel voor iedereen.

Fase vijf: de combinatie. Als de overheid weet wie iedereen is, en platforms verplicht zijn bepaalde content te verwijderen, is het systeem compleet. Niet door een wet die zegt ‘dit mag je niet zeggen’ maar door een architectuur waarin elke uiting herleidbaar is en elke leeskeuze wordt geregistreerd. De overheid weet dan in potentie niet alleen wat je zegt maar ook wat je leest, welke kanalen je volgt, welke ideeën je tot je neemt.

Identificatie normaliseert herleidbaarheid. Zodra platformgebruik aan een echte identiteit is gekoppeld, kan een politiek profiel worden gebouwd van mensen die nooit iets hebben gepubliceerd: puur op basis van wat ze lezen. Dat is het wezenlijke verschil met traditionele censuur: klassieke censuur verbiedt wat je zegt. Dit systeem registreert wat je denkt.

Camera’s zijn het klassieke voorbeeld van functiecreep: opgehangen om de verkeersstromen te optimaliseren, later ingezet voor gezichtsherkenning en demonstratiemonitoring en verkeersboetes.

Dezelfde logica geldt hier. De infrastructuur voor leeftijdsverificatie kan later worden ingezet tegen desinformatie, extremisme of maatschappelijke onrust. Elk doel klinkt redelijk. De optelsom is een internet waarop anonimiteit een uitzondering is waarvoor je toestemming nodig hebt.

Wie nu de infrastructuur bouwt voor ‘geïdentificeerd platformgebruik’, bouwt die ook voor de volgende regering en de regering daarna. Welke partij er ook aan de macht is, de sleutels liggen er al. Infrastructuur is politiek neutraal. De handen die haar bedienen zijn dat nooit.

Beter zijn maatregelen die de manipulatie bij de bron aanpakken. Het Europees Parlement stelde in bovenstaande resolutie ook voor: een verbod voor minderjarigen op engagement-algoritmes, infinite scrolling, auto-play en loot boxes (betaalde digitale verrassingspakketten in games waarbij je niet weet wat je krijgt. Het gokprincipe, verpakt als speelgoed).

Dit zijn ontwerpkeuzes die uitsluitend aanwezig zijn omdat ze verslaving genereren. Een verbod hierop pakt de manipulatie aan zonder de identiteit van elke volwassene te registreren. Dat die maatregelen in de marge verdwijnen terwijl leeftijdsverificatie domineert, is niet toevallig. Verboden op verslavende ontwerpen raken de verdienmodellen van de grootste techbedrijven. Leeftijdsverificatie raakt die modellen niet maar bouwt de registratie-infrastructuur die overheden al langer willen.

Ik ben voor kinderbescherming.  En precies daarom ben ik kritisch op beleid dat die doelen als schild gebruikt voor maatregelen die ze niet halen.

De infrastructuur die nu wordt gebouwd kent geen leeftijdsgrens. Die geldt voor iedereen.

Het gevaar is niet dat morgen een ambtenaar elk bericht meeleest. Het gevaar is subtieler: deelname aan het digitale publieke debat verandert van een vrij vertrekpunt in een toegangsrecht waarvoor eerst identiteit en betrouwbaarheid moeten worden bewezen en waarvoor de spelregels worden bepaald door wie op dat moment de infrastructuur beheert.

Wynia’s Week zit als een bok op de haverkist, als het gaat om inperking van rechten en vrijheden van burgers. Steunt u deze onmisbare journalistiek? Hartelijk dank!

Het bericht Straks weten ze niet alleen wat je zegt, maar ook wat je denkt. Waarom dit verbod voor kinderen uitmondt in censuur voor iedereen verscheen eerst op Wynia's Week.

Elke ervaring biedt kansen om jezelf te vernieuwen, ergo, tot een nóg slimmer verdienmodel om te vormen. Wie kent niet het mechanisme dat mensen na een of meer burn-outs andere mensen gaan ‘coachen’ om een burn-out te helpen voorkomen?

Geen definitief einde

Ook de dood is niet langer het definitieve einde. En als het dat al is (hetgeen moeilijk kan worden ontkend), dan wordt er druk geïnvesteerd om dat te verdoezelen. In de moderne tijdgeest is de dood toegetreden tot de rijen der ‘events’. Alhoewel zelfs een stijfkoppige eenentwintigste-eeuwer moet toegeven dat het voor een dode te laat is om nog iets te leren, kan er tot aan de dood nog steeds geleerd worden, hetzij door de stervende zelf, hetzij door zijn of haar omgeving.

Hoe vaak horen we niet dat een terminale patiënt tot het inzicht is gekomen dat hij of zij, stervende, een veel betere kijk op persoonlijke prioriteiten heeft gekregen? Dat er iets van hem of haar is ‘afgevallen’, waardoor er een veel ‘puurdere’ beleving van het eigen leven is ontstaan? En niet zelden wordt dit inzicht via sociale media rond gepompt, zodat deze boodschap ook bij niet-stervenden aankomt. En zij worden aangespoord alsjeblieft niet met ‘puurder’ leven te wachten tot zijzelf een onheilstijding op hun brood krijgen geserveerd.

Het soms dwangmatig aandoende positivisme rond de dood kan extreme vormen aannemen. Hoewel een BNNVARA-programma als Over mijn lijk met de beste bedoelingen zal worden gemaakt en de terminaal zieken die erin optreden er schijnbaar vanuit het diepste van hun hart aan meewerken, mag het op zich, lijkt me, een merkwaardige reflex worden genoemd jezelf door een wildvreemde persoon (Tim Hofman) te laten volgen vanaf het moment dat je weet dat je binnenkort doodgaat.

Ik heb vaak genoeg naar Tim Hofman gekeken, en zijn uitleg over dit programma vaak genoeg aangehoord, om de goede intenties niet in twijfel te trekken. De nog-niet-overledene wil een herinnering of ‘monument’ voor zichzelf en de omgeving creëren, vaak aangevuld met de wens nog een keer voluit te leven, te doen wat hij of zij het liefste deed dan wel hem of haar kenmerkte. En Tim is daarbij dan behulpzaam, is de officiële lezing.

Tegelijkertijd is het programma het levende bewijs van een nieuw soort ego-cultuur, waarbij de eigen dood koste wat kost ‘bijzonder’ moet worden gemaakt. Hyper-persoonlijk. Het speelt zich weliswaar niet af op het niveau waarop een bank je uitnodigt je betaalpas of creditcard met een zelf gefabriceerde of favoriete afbeelding te ‘customizen’, maar wie een beetje doordenkt ziet in een programma als Over mijn lijk wel degelijk een verdere individualisering, net als bij de betaalpas, zich voltrekken.

Universeel verschijnsel

Als je naar Over mijn lijk kijkt zou je bijna vergeten dat iedereen doodgaat. Dat de dood een universeel verschijnsel is dat religies, filosofen, schrijvers en theologen door de eeuwen heen tot allerlei geschriften en rituelen heeft geïnspireerd om ermee om te gaan. Een veelheid aan cultuur en contemplatie die Tim Hofman, dat weet hij vast ook wel, niet in zijn eentje kan vervangen.

Zijn alibi, als je het zo wilt noemen, is dat zijn programma exclusief over jonge mensen gaat die slecht nieuws te horen krijgen. En daardoor een vorm van extreme onrechtvaardigheid ervaren, die middels het programma als het ware wordt ‘bestreden’ of ‘rechtgezet’, hoe onmogelijk dat vanuit je zorgeloze, luie stoel misschien ook lijkt.

Het mag een vorm van ultieme dubbelzinnigheid heten dat een progressieve omroep, en zich progressief noemende mensen, zich zozeer blijken te schikken in het idee dat alles ‘productief’ moet worden gemaakt. Dat je van je eigen dood een goed bekeken programma kunt maken (dankzij Tim Hofman). En vergis je niet: ook andere social media platforms, waaronder het door mij intens onder verdenking staande LinkedIn, laten zien dat de dood van gezicht aan het veranderen is.

Uit piëteit zal ik niet citeren uit teksten rond individuele gevallen, maar wat je op LinkedIn heden ten dage allemaal niet voorbij ziet komen aan superlatieven over mensen die gaan sterven of overleden zijn, doet vermoeden dat de maatschappij uit louter ‘kanjers’ en ‘parels’ bestaat. Niet zelden zie ik hoe er een hele opsomming wordt gepubliceerd van wat diegene tijdens zijn of haar leven voor elkaar heeft gekregen (aan prestaties, het verkrijgen van functies, het binnenhalen eventuele prijzen), alsof ook de dood nog een concurrentiestrijd is met andere overledenen die minder voor elkaar hebben gebokst.

Natuurlijk nodigt niet iedereen Tim Hofman uit bij zijn of haar stervensproces, en koestert ook lang niet iedereen die wens. Maar wie om zich heen kijkt kan de invloed van dergelijke programma’s en de hosanna-berichten over stervenden of gestorvenen op social media platforms, de wil om alles persoonlijk te maken (ook of vooral je eigen dood), ook niet ontkennen.

Mooiste project op aarde

Benieuwd hoe rouwdeskundigen de in dit artikel beschreven verschijnselen zelf beoordelen.
Als toekijkende leek denk ik heel vaak: mag er anno nu ook nog gewoon, zonder poespas, doodgegaan worden? Of is de dood inderdaad een onrechtvaardige spelbreker geworden van het mooiste project op aarde, namelijk jijzelf?

Wie een flinter aan religieus besef heeft meegekregen weet dat de mens misschien toch niet ‘het mooiste project op aarde’ is, maar erin geslaagd is dat besef te laten weglekken.

Nota bene: met de hulp van BNNVARA.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Mag er in 2026 nog gewoon, zonder poespas, doodgegaan worden? verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is een buitengewoon boeiend genre. Want ga maar na: de krant is uiteraard in de eerste plaats een commercieel product, en dus gaat persgeschiedenis over eigendomsverhoudingen, directeuren, commissarissen en financiële beslommeringen. Dat is de institutionele kant van de zaak.

Maar persgeschiedenis gaat natuurlijk ook over journalisten, over hoe ze hun werk doen, over de problemen die ze daarbij ondervinden en over het reilen en zeilen op een redactie.

En dan is er nog de constant veranderende buitenwereld, want daar staan journalisten beroepshalve met hun neus bovenop en daar berichten ze over.

Dynamische wereld

Gerard Mulder, biograaf van de befaamde journalist H.M. van Randwijk en chroniqueur van onder meer Het Parool, bracht het in 1992 in het Historisch Nieuwsblad mooi onder woorden. Goede persgeschiedenis, zei hij, gaat eigenlijk ‘over alles’: over verdienmodellen van uitgevers, over de werkwijze en de belevingswereld van journalisten en over de tijd waarin ze leven.

Om vast te stellen hoe dynamisch de krantenwereld is, hoef je overigens geen pershistoricus te zijn. Ook als abonnee kom je vaak al een heel eind.

Decennialang waren we een verzuild land. Dat gold ook voor een groot deel van de Nederlandse pers. Veel kranten hadden rechtstreekse banden met politieke partijen.

Een paar voorbeelden: Lex Stempels combineerde in de jaren vijftig en zestig het hoofdredacteurschap van NRC met allerlei politieke activiteiten voor de VVD. Een stemadvies voor die partij was in NRC dan ook vaste prik. Carl Romme, fractievoorzitter van de katholieke KVP, was tot 1952 ook ‘staatkundig hoofdredacteur’ van de katholieke Volkskrant. Trouw had in de persoon van Sieuwert Bruins Slot een hoofdredacteur die tussen 1956 en 1963 tevens fractievoorzitter was van de gereformeerde ARP.

Veel Nederlandse journalisten, schreef Jan Blokker later, functioneerden ten tijde van de verzuiling niet zozeer als ‘luizen in de pels’, maar als ‘herdershonden’ voor de eigen kudde. Journalistieke mores als hoor en wederhoor, het scheiden van feiten en opinies en het vermijden van belangenverstrengeling waren ondergeschikt aan de ideologische en machtspolitieke belangen van de elites die de zuilen (en de verzuilde pers) bestuurden.

Toen de samenleving in de jaren zestig begon te ontzuilen, transformeerden ook onze dagbladen. De fusiekrant NRC Handelsblad verklaarde zich in 1970 in het eerste nummer ongebonden ‘aan enigerlei partij of factie’, ging onder hoofdredacteur André Spoor de nadruk leggen op kunst en buitenland en wist zich zo te verzekeren van de meeste snob-appeal. De Volkskrant brak met het Rijke Roomse Leven en werd een seculier progressief dagblad met veel studenten onder zijn lezers. Het gereformeerde karakter van Trouw werd stapje voor stapje ingeruild voor een hang naar linksige spiritualiteit en ‘zingeving’.

Politiek-culturele omwenteling

Net als in de Roaring Sixties voltrekt zich de laatste jaren in Nederland opnieuw een politiek-culturele omwenteling, nu in conservatieve richting. De symptomen zijn vooral bij verkiezingen duidelijk zichtbaar. Zo groeide het aantal Tweede Kamerzetels rechts van de VVD tussen 1998 en 2025 van 3 naar 51.

Hoe reageren onze ‘kwaliteitskranten’ NRC, de Volkskrant en Trouw op deze ontwikkeling? Bewegen ze wederom mee met de tijdgeest, zoals ze ook in de jaren zestig deden?

Nee, opmerkelijk genoeg gebeurt juist het omgekeerde. Vooral aan de politieke signatuur van de tegenwoordig voor kranten zo belangrijke columnisten is dat te zien.

In NRC, waar de conservatieve J.L. Heldring tussen 1960 en 2012 de toon zette met zijn rubriek Dezer dagen, komen geen rechtse columnisten meer aan het woord. Martin Bosma, Thierry Baudet en Hans Wiegel waren vijftien jaar geleden de laatsten – ze waren slechts kortstondig aan de krant verbonden. Eveneens saillant: in 2018 stopte NRC met het uitreiken van de jaarlijkse J.L. Heldringprijs.

De Volkskrant kende in de jaren negentig nog klassiek liberale columnisten van het kaliber Frits Bolkestein en Gerry van der List. Sinds Arthur van Amerongen (2021), Martin Sommer (2023) en Elma Drayer (2025) het veld ruimden, worden lezers met een voorkeur voor opinies rechts van Jesse Klaver nog slechts bediend door Jolande Withuis. Op Bluesky, het ‘beschaafde’ alternatief voor X, is ze inmiddels het doelwit van een lastercampagne. ‘Voor wie hecht aan vrije meningsuiting en publiek debat is het enthousiasme om mij te cancelen onrustbarend,’ schreef Withuis vorige week in haar column.

Politiek correcte kerkbanken

Trouw op zijn beurt kreeg in 1989 onder de titel Letter&Geest een zaterdagkatern dat onder leiding van de eerste chef, filosoof Jaffe Vink, een conservatieve toon aansloeg en ruim baan bood aan scribenten als Ayaan Hirsi Ali, Bart Jan Spruyt, Paul Cliteur, Leon de Winter, Afshin Ellian, Hans Jansen en Paul Frentrop. Ook de Britse psychiater Theodore Dalrymple en de Franse filosoof Alain Finkielkraut konden er hun ei kwijt. Het bleek meer dan de gemiddelde Trouw-redacteur kon verdragen. Vink vertrok in 2006 met een ‘regeling’, Letter&Geest raakte in verval en werd in 2020 opgeheven. Onlangs nam de krant, na 34 jaar, tevens afscheid van columnist Sylvain Ephimenco. In de politiek correcte kerkbanken van Trouw wordt sindsdien door niemand nog gevloekt, zelfs niet zachtjes.

Door steeds driester de veranderende tijdgeest te trotseren, zijn onze zogenoemde kwaliteitskranten in veel opzichten spookrijders geworden. En ook opnieuw, net als tijdens de verzuiling, ‘herdershonden’, maar dan nu voor een linkse kudde die gestaag krimpt.

Twee Belgische uitgevers – DPG en Mediahuis – trekken ondertussen aan vrijwel alle touwtjes. Er wordt door hun kranten – van de grote landelijke titels staat alleen Het Financieele Dagblad nog op eigen benen – op steeds grotere schaal kopij uitgewisseld en ook wordt er meer dan in het verleden door de eigenaren inhoudelijk gestuurd, met behulp van journalistieke directeuren. Eenvormigheid en politiek eenrichtingsverkeer zijn het logische gevolg.

De pershistorici die het over een paar decennia allemaal in kaart gaan brengen, zullen er hun handen vol aan hebben.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Spookrijders: de burgers worden steeds rechtser, maar onze ‘kwaliteitskranten’ steeds linkser. Hoe logisch is dat? verscheen eerst op Wynia's Week.

Ook in de eenentwintigste eeuw verandert onze taal. Soms spontaan, en soms onder druk. Denk maar aan de vervanging van blank – als aanduiding voor huidskleur – door wit. Dat gebeurde niet spontaan, maar dankzij activisme.

Zijn de huidige veranderingen te vergelijken met de veranderingen zoals die vroeger plaatsvonden? Daarover sprak ik met historisch taalkundige en etymoloog Nicoline van der Sijs (1955). Ze is senior-onderzoeker bij het Instituut voor de Nederlandse Taal in Leiden en emeritus hoogleraar Historische taalkunde van het Nederlands aan de Radboud Universiteit. Ze publiceerde tientallen boeken over de geschiedenis van het Nederlands, waaronder 15 eeuwen Nederlandse taal (2019).

Geboorte van het moderne Nederlands

Voor wie zich wel eens stoort aan activisten die taalverandering proberen door te duwen (denk aan de taalgidsen die bij verschillende overheden opduiken): ons moderne Nederlands had ook een activistische start. De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden had zich in de zestiende eeuw onafhankelijk verklaard van Spanje, en wilde de eigen identiteit versterken. Daarnaast waren er praktische redenen om te streven naar een geschreven standaardtaal.

De boekdrukkunst was net uitgevonden, en in welke taal moesten boeken verschijnen? Er waren te veel verschillende dialecten in de Republiek. Bovendien waren boeken niet langer uitsluitend bestemd voor de bovenklasse die Frans en Latijn beheerste. Steeds meer kinderen kregen onderwijs, en gewone Nederlanders gingen boeken lezen. De beroemde Antoni van Leeuwenhoek was van eenvoudige komaf en schreef zijn wetenschappelijke verhandelingen in het Nederlands.

Van der Sijs noemde de invloed van Simon Stevin op onze taal, en ik keek haar verbaasd aan. Simon Stevin? Was dat niet die ingenieur die met prins Maurits samenwerkte? Dat klopt. Maar verrassend genoeg had deze bètawetenschapper veel belangstelling voor de ontwikkeling van de Nederlandse eenheidstaal. Hij verving Franse of Latijnse termen door Nederlandse woorden die hij zo nodig zelf bedacht. Aan hem danken we termen als langwerpig, middelpunt en rechthoekig. Ook gaf hij wetenschapsgebieden Nederlandse namen, zoals wiskunde en meetkunde.

De schrijvers, drukkers en wetenschappers die zich met de ontwikkeling van de eenheidstaal bezighielden, woonden voornamelijk in Holland. Dat was logisch, want daar bevond zich destijds het economische en culturele zwaartepunt van de Republiek. Ons moderne Nederlands is een mengvorm waarin de invloed van het Hollandse dialect het grootste was.

Zo kozen de samenstellers van de nieuwe taal voor de Hollandse uitgang van verkleinwoorden, en niet voor de Brabantse: kindje in plaats van kindeke. Voor wie denkt dat kindeke toch wel erg bekend klinkt: dat is waar. Wij kennen die vorm van het kindeke Jezus. En dat heeft weer te maken met het feit dat de Statenvertaling van de Bijbel eigenlijk al archaïsch was toen hij in 1637 verscheen. De Statenvertaling is namelijk deels gebaseerd op oudere vertalingen die al in de zestiende eeuw rondgingen, terwijl de geschreven standaardtaal daarna pas zijn definitieve vorm kreeg.

Schelden

Intussen spraken de meeste Nederlanders nog hun eigen dialect; lange tijd was er een forse kloof tussen de spreektaal en de schrijftaal. Van die spreektaal is veel minder vastgelegd dan van de schrijftaal, maar soms stuiten wetenschappers op ware schatkamers. Nicoline van der Sijs schreef samen met Hans Beelen een vermakelijk overzicht van scheldwoorden die werden opgetekend door Amsterdamse notarissen: ‘Injurieuse expressien’. Scheldwoorden in Amsterdamse Notarisakten 1583-1796.

Deze notarissen deden dat niet zomaar. Burgers die zich gekwetst voelden, konden bij de notaris laten vastleggen waarvoor zij waren uitgescholden. De notaris noteerde de klachten, aangevuld met verklaringen van getuigen. Dat zo’n klacht werd vastgelegd, had vaak meteen al effect omdat schelders hun uitspraken terugtrokken. Deden ze dat niet, dan bouwde de gekwetste burger toch alvast een dossier op dat bij een eventuele rechtszaak gebruikt kon worden.

De scheldwoorden voor mannen die destijds als bijzonder kwetsend werden beschouwd, zijn nu vaak afgesleten tot gewone woorden of zelfs in onbruik geraakt. Dit was de top tien: schelm, dief, hond, guit, schurk, fielt, canaille, bankroetier, verrader, verklikker. Het is opvallend dat de scheldwoorden voor vrouwen nu soms nog net zo gangbaar zijn als destijds. Bij vrouwen was de top tien: hoer (wie had dat gedacht…), varken, canaille, beest, dievegge, donderhoer, dievenhoer, echtbreekster, allemanshoer, kat.

Het is verleidelijk om elke hedendaagse ontwikkeling als uniek te zien, maar uit dit overzicht blijkt dat niet alleen schelden van alle tijden is; hetzelfde geldt voor het verzet daartegen van degenen die zich gekwetst voelen. Anno 1700 gingen de gekwetsten naar de notaris; anno 2026 gaan ze naar een meldpunt of doen aangifte. Toch zijn er ook verschillen met vroeger. Wanneer is iets kwetsend?

De zeventiende-eeuwse Nederlanders maakten zich vooral zorgen om hun goede naam. Een man wilde niet bekend staan als onbetrouwbaar – het meest voorkomende verwijt – want dat schaadde hem in zijn werkzaamheden. Een vrouw wilde niet bekend staan als onzedelijk – zie alle hoerverwensingen – want dat werd als een grote schande beschouwd.

Wat vinden wij tegenwoordig kwetsend? Veel van de scheldwoorden die de notarissen noteerden zouden wij nu ook nog kwetsend vinden, maar meer omdat ze lelijk bedoeld zijn dan omdat we ons ervoor zouden schamen. De woorden die wij nu als kwetsend beschouwen, zijn vaak eerder woorden die wij als discriminerend ervaren. Niet schaamte weegt het zwaarst, maar onderdrukking.

In de taalgidsen zien we dan ook dat vooral die termen als onwenselijk worden aangeduid die met discriminatie te maken hebben. Eskimo, indiaan, slaaf, allochtoon, homo, lesbo, zwarte piet, het zijn allemaal woorden die gevoelig liggen omdat zij te maken hebben met (vroegere) onderdrukking. Blanke mensen wit noemen is door die lens bekeken natuurlijk niet kwetsend, omdat blanken niet beschouwd worden als onderdrukt.

Moeder

Heeft zo’n taalgids nut? Van der Sijs begreep de goede bedoelingen, maar vroeg zich af waarom het zo ingewikkeld moest. Zelf houdt ze gewoon rekening met de wensen van de ander omdat dat het gemakkelijkste is voor beide partijen. Dus als Eskimo’s liever Inuit worden genoemd, dan doet ze dat. Hetzelfde geldt ook voor een aanspreekvorm: het makkelijkste is om dat gewoon aan iemand te vragen.

En meer problemen die de taalgidsen opwerpen, zijn in het dagelijks leven eenvoudig op te lossen door onderling begrip. Een duidelijk voorbeeld is een woord als moederdag. Waarom zou dat jij-dag moeten worden? Als een kind in een schoolklas geen moeder heeft, kan de onderwijzeres ter plekke kijken wat dit unieke kind nodig heeft als de knutselwerkjes voor moederdag gemaakt worden.

Toen ik voorbeelden noemde uit de FIOM adviezen voor taalgebruik over abortus, reageerde Van der Sijs resoluut: ‘Goed en fout, dat werkt niet.’ De stichting Fiom heeft namelijk een overzicht online gezet met tips voor ‘passend en neutraal taalgebruik over abortus’. In elk vakje staat met een groen vinkje of een rood kruisje aangegeven wat goed taalgebruik is en wat niet.

Ook in dit overzicht worden de woorden vader en moeder fout gerekend. Volgens deze handreiking moet dat zwangere en partner of verwekker zijn. Dat is vanuit de visie van de FIOM begrijpelijk – een vader en moeder maken de vrucht menselijk – maar neutraal is het niet. Net zo min als de stelling dat pro-choice tegenover anti-abortus staat, terwijl zowel pro-life als pro-abortus worden afgekeurd. De logische tegenstelling zou zijn: pro-abortus tegenover anti-abortus, of pro-choice tegenover pro-life.

Verschil in succes bij veranderingen

In 2025 bracht Van der Sijs een boek uit: Dijt onze woordenschat alsmaar uit? Daarin somde zij het volgende rijtje woorden op: ‘eerst gastarbeider, daarna buitenlander, immigrant, allochtoon, medelander, nieuwe Nederlander, Marokkaanse/Turkse Nederlander en tegenwoordig iemand met een migratieachtergrond.’ Deze steeds wisselende benamingen waren pogingen om een negatief imago op te vijzelen, maar alleen al het aantal termen maakt duidelijk dat taal zich niet laat dwingen. Elke volgende term kreeg al snel dezelfde negatieve bijbetekenissen. Betekent dit dat het zinloos is om woorden te vervangen?

Van der Sijs vertelde over een eigen initiatief dat succesvol bleek. Sinds de Russische inval is Oekraïne veel in het nieuws, en voorheen onbekende plaatsnamen doken ineens op in Nederlandse media. Alleen, onze media gebruikten de Russische namen voor plaatsen in Oekraïne, zoals Charkov in plaats van Charkiv. Van der Sijs, die ook slavist is, schreef samen met andere kenners van Slavische talen een brief aan de media. Was het niet vreemd om de ‘taal van de bezetter’ te gebruiken voor steden in een land dat nu aangevallen was?

De meeste media waren uiteindelijk gevoelig voor dit argument, waarbij meespeelde dat veel plaatsnamen eerder onbekend waren bij de gemiddelde Nederlander. De overgang naar Oekraïense namen was dus niet ingrijpend. Anders lag dit bij de hoofdstad Kiev – eigenlijk Kyiv – die in eerste instantie vrijwel overal Kiev bleef. Inmiddels zijn veel kranten en de NOS toch overgeschakeld op Kyiv.

Maar de schrijfwijze van Oekraïense plaatsnamen heeft weinig invloed in de Nederlandse samenleving. Anders is dat als woorden zoals vader of moeder worden ontraden. Ik legde Van der Sijs een uitspraak voor uit het boek 1984 van George Orwell: ‘In the end we shall make thoughtcrime literally impossible, because there will be no words in which to express it.’ Is het werkelijk haalbaar om ‘verkeerde gedachten’ onmogelijk te maken door woorden te laten verdwijnen?

Dit blijkt een stelling te zijn waar al lange tijd een fel wetenschappelijk debat over woedt. Van der Sijs verwees naar de Sapir-Whorfhypothese, een theorie dat de taal die gesproken wordt invloed heeft op het denken van de gebruiker. De sterkste versie van deze theorie lijkt op wat Orwell beschrijft, maar juist die versie wordt door de meeste taalwetenschappers verworpen.

De zwakkere versie ziet wel beïnvloeding van de taal op het denken, maar geen bepalende invloed. Van der Sijs noemde als voorbeeld een taal die geen verschil maakt tussen de kleuren blauw en groen: dit betekent niet dat sprekers van die taal het verschil tussen de kleuren niet zouden zien, hooguit dat ze het verschil moeilijker kunnen verwoorden.

Theorieën die verder gaan dan dat zijn lastig te bewijzen. Er is wel wetenschappelijk onderzoek gedaan naar de invloed van talen op het gedrag van de sprekers, maar daar zijn eigenlijk geen harde conclusies uit te trekken. Binnen talen bestaan vaak ook te veel variaties om – zoals in dit geval – uit te kunnen gaan van vaste taalconstructies die de houding van de sprekers zouden beïnvloeden.

Taboes

Je kunt je dan ook afvragen hoe zinvol taboes zijn. Een bekend hedendaags taboe is het uitbannen van het woord neger. Dit is inmiddels zelfs zo taboe dat de taalgids van het ministerie van OC&W er slechts naar verwees met ‘het N-woord reproduceren we nooit, ook niet in een quote’. Daarmee is een mogelijk kwetsend woord uitgebannen, maar Van der Sijs constateerde dat hierdoor racisme niet verdwenen is. Dat zit niet in een woord, het zit in de hoofden van mensen.

Van der Sijs vertelde dat taboes soms blijkgeven van magisch denken. Zo is het oorspronkelijke woord voor beer in het Russisch verdwenen, het is vervangen door honingeter. Waarom werd dit woord taboe? Omdat mensen dachten dat ze de gevreesde beer op zouden roepen als ze zijn naam zouden zeggen. Het grappige is dat ook in het Nederlands de oorspronkelijke naam verdwenen is; beer betekent eigenlijk ‘de bruine’.

Het woord taboe komt oorspronkelijk van het Polynesische eiland Tonga, waar het gebruikt werd voor vervloekte en voor heilige zaken. Het kan dus zowel uit afkeer als uit eerbied onaanraakbaar betekenen. Deze herkomst is overigens te vinden op de door Nicoline van der Sijs opgezette website etymologiebank.nl, die gelukkig weer online is nadat de site eerder dit jaar gehackt was.

Alle relativering neemt natuurlijk niet weg dat taal wel degelijk als wapen gebruikt kan worden. Maar wie gebruiken taal anno 2026 eigenlijk als wapen? Komen de pogingen om taal te veranderen vooral van mensen die diversiteit en inclusie promoten, of ook vanuit andere richtingen?

Van der Sijs noemde het woord kopvoddentaks dat Geert Wilders in 2009 gebruikte toen hij een belasting op hoofddoekjes wilde invoeren. Dit was een duidelijk voorbeeld van een woord als wapen. Kopvoddentaks was zo kwetsend mogelijk samengesteld. Kop is een negatief woord voor hoofd, en vodden is een woord voor textiel dat eigenlijk afval is. Dit nog los van de aanval op moslima’s door een speciale belasting op hun hoofdbedekking in te willen stellen. Overigens bleek dit wapen eerder een boemerang. Het woord was kansloos om ooit breed geaccepteerd te worden, en het effect was geen stigmatisering van moslima’s, maar eerder van de PVV zelf.

Van der Sijs maakte zich meer zorgen over het toenemende gebruik van het woord omvolking, wat een discussie tussen ons opleverde, omdat ik mij lang verzet heb tegen de definitie die bepaalde wetenschappers oplegden. Niet dat ik de illusie heb hiervan nog mensen te kunnen overtuigen. De negatieve betekenis is inmiddels zelfs overgenomen door de NCTV.

Vroeger en nu

Al met al was ik verrast door de overeenkomsten tussen de huidige taalstrijd en het taalactivisme van honderden jaren geleden. Het opkomen en verdwijnen van woorden is altijd al bevorderd of tegengewerkt om allerlei verschillende redenen. En de aanname dat onze voorouders zich niet druk maakten om kwetsende woorden, klopt ook al niet.

Wie overigens na het lezen van dit stuk de onhoudbare neiging krijgt om de herkomst van woorden op te zoeken – waar komt textiel eigenlijk vandaan…? – of zich te verdiepen in meer wetenswaardigheden over de geschiedenis van de Nederlandse taal, verwijs ik naar de website van Nicoline van der Sijs, en naar Etymologiebank.nl.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Klachten indienen over kwetsend taalgebruik? Dat gebeurde 500 jaar geleden ook al verscheen eerst op Wynia's Week.

Samen met Uitgeverij Blauwburgwal werken we aan een nieuwe reeks actuele boeken die vanaf 1 september gaandeweg zullen verschijnen — van zowel vertrouwde als nieuwe stemmen, onder wie Edwin van de Haar, Hans van Willigenburg, Eric Vrijsen, Hildebrand Bijleveld, Benno de Jongh, Maaike van Charante en Wouter Roorda. Later meer!

Voortbouwen op vertrouwen

Wynia’s Week investeert in de toekomst, in het vertrouwen dat onze lezers, kijkers en luisteraars het belang blijven zien van ons eigenzinnige en nuchtere project: onafhankelijke en ongebonden berichtgeving in Nederland. Om die reden zijn we ook bezig een Vereniging van Vrije Media (VVM) op te richten, om onafhankelijke geluiden te beschermen tussen het geweld van internationale concerns, dan wel van belastinggeld betaalde mediabedrijven. Later meer!

Met deze zomerse boodschap doen we dan ook een beroep op iedereen die Wynia’s Week een warm hart toedraagt, maar er nog niet toe gekomen is donateur te worden. Onze unieke formule garandeert vrije toegang tot alle artikelen, columns, video’s en podcasts. Wij doen niet aan betaalmuren. Die open toegang is alleen mogelijk dankzij de steun van onze donateurs.

Hoe kan ik doneren?

Dat kan op verschillende manieren — via een terugkerende bijdrage of een eenmalige donatie, via internetbankieren of via Backme. Klik daarvoor HIER.

Wat is een passend bedrag?

Die vraag krijgen we regelmatig. Uiteraard bepaalt u zelf wat u wilt bijdragen — en of dat maandelijks, per kwartaal of jaarlijks is. Ter indicatie: Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar. In dat licht zijn bijdragen van bijvoorbeeld €150 per jaar, €25 per kwartaal of €10 per maand naar ons idee heel redelijk. Kleinere of grotere bijdragen zijn vanzelfsprekend ook zeer welkom. Dank u wel!

Is mijn donatie aftrekbaar van de belasting?

Sinds september 2023 zijn donaties aan Wynia’s Week en aanverwante projecten ook fiscaal aftrekbaar. Dat kan door te geven via Stichting De Vrije Pers, die door de Belastingdienst is erkend als ANBI (Algemeen Nut Beogende Instelling). Meer informatie vindt u op de website van de stichting.

Bij voorbaat dank voor uw betrokkenheid en steun!

Het bericht Wij bouwen voort, met uw support! verscheen eerst op Wynia's Week.

Vrij Nederland kwam op 21 mei met groot nieuws, althans zo leek het. ‘Microsoft heeft namen van Nederlandse ambtenaren en wetenschappers met de Amerikaanse overheid gedeeld. De gegevens staan in een onderzoeksrapport, opgesteld door een commissie van het Huis van Afgevaardigden, die Microsoft, Google, Meta en andere techbedrijven verplichtte interne documentatie te delen.’

Het nieuws werd breed opgepikt. Maar in tegenstelling tot wat veel media schreven, zijn de namen van Nederlandse ambtenaren niet gepubliceerd. De kramp waarin veel journalisten schieten zodra het om de Amerikaanse overheid gaat, is symptomatisch.

‘Desinformatie’ en ‘haatspraak’

Zoals gemeld in het eerste deel van deze artikelreeks heeft een commissie van de Republikeinse partij op basis van Amerikaanse wetgeving via een dagvaarding de correspondentie opgevraagd tussen de Europese Commissie en tien, voornamelijk Amerikaanse techbedrijven over de toepassing van de DSA. Dus geen cliëntgegevens, overheidsbestanden of andere in sommige media gesuggereerde informatie.

De actie van de Amerikanen vloeide voort uit verzet tegen de censuurmogelijkheden die de DSA overheden in de EU biedt. Daarbij staat niet de bestrijding van kinderporno en terrorisme ter discussie, maar het tegengaan van wat ‘desinformatie’ en ‘haatspraak’ wordt genoemd. In die gevallen is de scheidslijn tussen illegale content en vrije meningsuiting een stuk minder duidelijk. Uit het door de Amerikanen gepubliceerde rapport blijkt dat posts op sociale media werden verwijderd die (ruimschoots) binnen de vrijheid van meningsuiting vallen.

Wie de moeite neemt de beide rapporten van de commissie te lezen, ziet dat de namen van medewerkers van techbedrijven en ambtenaren zijn weggelakt. Bedrijven zijn ook in Nederland niet wettelijk verplicht om dit soort informatie geanonimiseerd aan te leveren. Dat hangt sterk af van het doel waarvoor deze wordt opgevraagd. Op voorhand naar eigen inzicht lakken in stukken waaruit mogelijk juridische consequenties volgen, is niet de bedoeling.

De Amerikaanse handelwijze hangt samen met de fundamenteel verschillende manier waarop tegen censuur op socialemediaplatforms wordt aangekeken. De VS hebben geen met de DSA vergelijkbare wetgeving of gedragscodes. De bemoeienissen van de Europese Commissie om toezicht of censuur uit te oefenen op sociale media wordt in de VS gezien als een inbreuk op het recht op vrije meningsuiting. De reactie van Microsoft op het artikel was dan ook dat het bedrijf handelde conform Amerikaanse wetgeving, die volgens Vrij Nederland kennelijk ondergeschikt is aan EU-wetgeving.

Om de kwalijkheid van de Amerikaanse actie te onderstrepen voert het Vrij Nederland-artikel woordvoerders op van EU DisinfoLab en Bits of Freedom (BoF). De auteur ‘vergeet’ daarbij te melden dat deze ngo’s zelf betrokken zijn bij de DSA, doordat ze meehelpen bij het opstellen van de regels en gedragscodes. Voor het via de DSA bestrijden van desinformatie en haatspraak consulteert de Europese Commissie ngo’s voor ‘expert knowledge’ en nodigt ze uit voor deelname aan expertgroepen. Bits of Freedom en Waag Futurelabs zijn Nederlandse ngo’s die hierbij betrokken zijn.

Bits of Freedom werpt zich op als bewaker van privacy op internet. Daarnaast wil het bijdragen aan ‘een gezond publiek debat’, door bijvoorbeeld de grote Amerikaanse techbedrijven onder vuur te nemen. Het op het Prinseneiland in Amsterdam gevestigde BoF vertrok van X om Bluesky te promoten en het kabinet-Schoof werd getypeerd als ‘een gevaar voor de rechtsstaat.’ Ook zit BoF in de Nederlandse Democratie Coalitie, een samenwerkingsverband van linkse ngo’s die zich inzetten ‘voor het versterken en verdedigen van de democratie in Nederland en daarbuiten’. Deze coalitie, die vooral stemming maakt tegen rechtse politieke partijen, wordt financieel gesteund door de goededoelenfondsen Stichting Democratie & Media (SDM), Adessium en het Vfonds. De laatste is een uithangbord van de Nationale Postcode Loterij.

‘Weerbaar en duurzaam’

BoF heeft een jaarbudget van ruim 1,5 miljoen euro, waarvan circa de helft afkomstig is van organisaties zonder winststreven (filantropie en ngo’s). Het wordt financieel gesteund door George Soros via zijn Open Society Foundations (OSF), dat ook EU DisinfoLab financiert. Twee andere belangrijke financiers van linkse ngo’s in Nederland, SDM en Adessium, dragen ook bij. Men neemt geen geld van Big Tech en overheden aan.

Opmerkelijk is de bijdrage van Stichting Internet Domeinregistratie Nederland (SIDN). Met een eigen fonds ondersteunt deze stichting onder meer BoF, maar ook andere, met name linkse doelen. Zo gaat er geld naar het decentrale sociale platform Mastodon en naar projecten als ‘de ecologische impact van je website’ en ‘hoe we kunnen voorkomen dat AI discriminatie en vooroordelen in stand houdt’. SIDN streeft naar een ‘weerbare, duurzame digitale samenleving’ en is toegewijd aan de duurzame ontwikkelingsdoelen. Oud-Tweede Kamerlid Marjet van Zuijlen (PvdA) is voorzitter van de raad van toezicht. De stichting zet circa 25 miljoen euro per jaar om met het beheren van .nl-domeinnamen. Het verbaast niet dat een deel van het geld dat met het uitvoeren van deze semipublieke taak wordt verdiend, richting linkse ngo’s rolt.

Vorstelijke betaling

Stichting Waag Futurelabs is gevestigd in Amsterdam, waar tevens het historische Waag-gebouw op de Nieuwmarkt wordt beheerd. Waag wil bijdragen aan ‘onderzoek, ontwerp en ontwikkeling van een duurzame, rechtvaardige samenleving’ door ‘publieke waarden te bevorderen in het digitale domein’ en zegt te opereren op het snijvlak van wetenschap, technologie en kunst, maar is vooral een linkse actiegroep. Technologische ontwikkeling blijkt gericht op het ondersteunen van manieren om socialemediaplatforms te modereren.

Oprichtster en directeur Marleen Stikker – tevens lid van de Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie, een door de overheid bij wet ingesteld adviesorgaan voor regering en parlement – wordt met een jaarlijkse bezoldiging van 145.000 euro vorstelijk betaald. Ze schreef in 2019 een boek met de titel Het internet is stuk. Maar we kunnen het repareren. Het is een devies dat lijkt te gelden voor haar hele organisatie. Nostalgisch kijkt men terug op het project De Digitale Stad (DDS), dat in de jaren negentig met veel subsidie van de gemeente Amsterdam tot stand kwam: internet, maar dan zonder grote Amerikaanse techbedrijven.

Waag ontvangt in het kader van de ‘culturele basisinfrastructuur’ een overheidssubsidie van 1,2 miljoen euro voor de periode 2025-2028. Van de totale inkomsten in 2024 ter hoogte van 4,7 miljoen euro (2023: 4,8 miljoen euro) was 3,6 miljoen (2023: 3,9 miljoen) direct afkomstig uit subsidie. De resterende ‘eigen inkomsten’ vloeiden vooral voort uit opdrachten voor met belastinggeld gefinancierde organisaties.

Waag ziet voor zichzelf een belangrijke taak weggelegd bij het bestrijden van de ondermijnende effecten van Big Tech en digitale ongelijkheid. Moderatie van sociale media door ‘maatschappelijke organisaties’ moet tot meer ‘democratische technologie’ leiden. Waag maakt zich bovendien sterk voor ‘artistiek en ontwerpend onderzoek bij maatschappelijke transities’. Het streven naar ‘eerlijke, inclusieve technologie’ betekent dat wordt meegewerkt aan het zoeken van alternatieven voor platforms als X, TikTok en Instagram, en ook voor Teams, Zoom en Eventbrite.

Waag wil deze platforms dus niet alleen modereren, maar ook waar mogelijk ondermijnen. Het vertrok zelf met veel bombarie van X naar Mastodon. Waag benadrukt dat het antiracistisch is en een voorstander van diversiteit en inclusie. Het werkt samen met geestverwante clubs als Bits of Freedom, Amnesty, Open State Foundation en People vs Big Tech. Publiekscampagnes richten zich op de lezers van onder meer De Groene Amsterdammer, Het Parool, Trouw en de VPRO Gids, die zo hun -inkomsten opkrikken. Opmerkelijk is dat VVD’er Uri Rosenthal zitting heeft in de raad van toezicht.

‘Niets onoorbaars’

Sinds het van kracht worden van de DSA in 2023 zijn er talrijke bijeenkomsten geweest waarbij de Europese Commissie socialemediaplatforms uitnodigde om te praten over en inzicht te geven in de toepassing van de verordening. Daarbij waren ook altijd ngo’s aanwezig. Die ngo’s huldigen per definitie het standpunt dat censuur van desinformatie en haatspraak goed is, want anders zouden ze niet trouw hebben meegewerkt aan de doelstellingen van de DSA en de bijeenkomsten hebben bezocht. Directeur Evelyn Austin van BoF zei eerder dit jaar tegen onderzoeksplatform Follow the Money dat er op deze bijeenkomsten niets onoorbaars wordt besproken. Maar wie er precies aanwezig zijn en welke onderwerpen op de agenda staan, blijft geheim. Vandaar ook de Amerikaanse dagvaardingen. Deze geheimzinnigheid verhoudt zich nogal slecht tot de openheid die BoF zegt na te streven.

Austin pleit er in Vrij Nederland voor om de gesprekken over de DSA voortaan te houden zonder de socialemediabedrijven, dus alleen tussen de Europese Commissie en ngo’s. Maar wie heeft deze organisaties, die grotendeels worden gefinancierd met belastinggeld maar niet beschikken over een noemenswaardige achterban, het mandaat gegeven om het internet te censureren? En waarom zou EU-wetgeving voor de wereldwijd opererende Amerikaanse bedrijven voorrang moeten hebben op de wetgeving uit eigen land? De uitspraak van Austin is niet alleen onthullend als het gaat om de toepassing van censuur, maar laat ook goed zien welke veel te grote broek links-activistische ngo’s aantrekken in het publieke debat.

BoF reikt jaarlijks de Big Brother Awards uit aan personen of instanties die het ziet als de grootste privacyschenders. De prijs gaat opvallend vaak naar VVD-bewindslieden. Als positieve tegenhanger heeft BoF de Felipe Rodriguez Award ingesteld. In 2019 was Marleen Stikker de winnaar. Waag schuift dan af en toe wat belastinggeld als gift richting BoF. Gezien de medeplichtigheid aan de censuuractiviteiten van de Europese Commissie, mag BoF zo langzamerhand zichzelf nomineren voor de Big Brother Award.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe met belastinggeld opgetuigde NGO’s de Europese Commissie helpen bij het censureren van sociale media verscheen eerst op Wynia's Week.