Onlangs schreef Steije Hofhuis in Wynia’s Week over hoe moeilijk het in Nederland geworden is om onderzoek te doen dat afwijkt van de dominante academische orthodoxieën. Zijn analyse liet zien hoe tegendraads onderzoek steeds minder ruimte krijgt.

Hier wil ik het hebben over een daaraan gerelateerde, minstens zo zorgelijke ontwikkeling: het sluipend verdwijnen van waarheidsvinding en meritocratie uit officiële beleidsdocumenten van onze wetenschapsorganisaties. Deze twee ontwikkelingen staan op het eerste gezicht los van elkaar staan, maar raken dezelfde kern: een dreigend verlies aan diversiteit van ideeën, gebracht door wetenschappers van hoge kwaliteit.

Hoe ‘waarheidsvinding’ ineens verdween

Tot voor kort was het streven naar waarheid vanzelfsprekend als leidend principe van de wetenschap in Nederland. Je vond het terug in gedragscodes, adviezen, statuten. In de gedragscode voor wetenschappers uit 2014, opgesteld door de koepelorganisatie van de universiteiten – de Vereniging van Samenwerkende Nederlandse Universiteiten (VSNU), de voorloper van de Universiteiten van Nederland (UNL) – werd ‘waarheidsvinding’ nog genoemd, als dat waar onderzoek ‘uiteindelijk’ en ‘uitsluitend’ op gericht moet zijn. Ook het woord ‘objectiviteit’ kwam voor in die gedragscode.

In 2018 verscheen een nieuwe gedragscode, ondertekend door UNL, KNAW en NWO. Daarin kwamen de woorden ‘waarheidsvinding’ en ‘objectiviteit’ niet meer voor, zoals Hofhuis ook al opmerkte.

De Koninklijke Nederlandse Academie voor Wetenschappen (KNAM) veranderde opvallend van toon. In een advies uit maart 2018 refereerde ze maar liefst elf keer aan waarheidsvinding. In 2021, in een nieuw advies over academische vrijheid, was het begrip verdwenen.

Bovenstaande veranderingen zijn zonder kennisgeving aan wetenschappers doorgevoerd. Geen mail aan leden, geen toelichting tijdens jaarvergaderingen, geen publieke communicatie. Terwijl dezelfde organisaties in andere gevallen juist zeer vaardig zijn in het informeren van hun achterban.

Geen ‘waarheidsvinding’, wel ‘inclusiviteit’

Als je deze kernwoorden schrapt, dan zeg je iets over je intenties. Waarheidsvinding en objectiviteit stonden niet per ongeluk in de betreffende documenten, deze termen zijn de kern van wat wetenschap moet zijn: het streven naar het vinden/ontdekken van (nieuwe) waarheden en het streven naar feitelijkheid en objectiviteit.

Terwijl de begrippen ‘waarheidsvinding’ en ‘objectiviteit’ verdwenen, kwamen er nieuwe begrippen bij. ‘Inclusiviteit’ en ‘veiligheid’ staan nu prominent in de documenten. In de gedragscode van 2018 worden deze woorden veel vaker genoemd dan in eerdere versies. Let wel, ‘waarheidsbevinding’, ‘inclusief’ en ‘veilig’ zijn niet tegenstrijdig (of zouden dat niet moeten zijn) maar zijn wel heel verschillende termen. Waarheidsbevinding is verbonden met feitelijkheid en objectiviteit, inclusief en veilig zijn vaak gevoelsmatigheden.

De stille revolutie bij NWO: het CV verwijderd

Parallel aan het verwijderen van waarheidsvinding en objectiviteit uit beleidsdocumenten is er nog een stille revolutie gaande, ditmaal bij de nationale wetenschapsfinancier: de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). Wie een Veni-, Vidi- of Vici-talentbeurs krijgt, wordt waarschijnlijk het toekomstige kader van wetenschappers aan de universiteiten. Deze beurzen zijn bepalend voor carrièrekansen, vaste aanstellingen en hoogleraarschappen. Een uitgebreid curriculum vitae was decennialang onderdeel van de NWO-talentbeurzen. Wat en waar heeft iemand gepubliceerd? Hoe vaak is diens werk geciteerd? Welke bijdragen aan het vakgebied zijn aantoonbaar geleverd? Dat is informatie die er toe doet als we willen weten wie wetenschappelijk talent en ambitie heeft.

Maar onder druk van nieuw beleid heeft NWO het CV eerst gekortwiekt qua output-indicatoren en recentelijk helemaal verwijderd als beslissingscriterium. In de vooraanmelding is het nog aanwezig. Maar in de aanvraag is het CV verwijderd: externe beoordelaars en commissieleden kunnen en mogen niets zeggen over de kwaliteit van de onderzoeker, alleen over het ingediende voorstel.

Meritocratie werkt

De talentcompetities staan niet alleen, ook bij andere belangrijke NWO-competities is het CV verwijderd. Daarmee worden de beoordelaars expres blind gemaakt voor wat de wetenschapper gepresteerd heeft en blijft alleen een verhaal over, wat tegenwoordig ook door Chat-GPT geschreven kan worden.

Universiteiten en NWO benadrukken graag de maatschappelijke relevantie van wetenschappelijk onderzoek. Maar competities waarin het CV een belangrijke rol speelt scoren hier veel beter op dan competities waarin het voorstel leidend is. Zo geven beurzen van de European Research Council, CV-heavy, per miljard euro ongeveer tweeënhalf keer zoveel patenten dan EU-instrumenten die vooral sturen op voorstellen tot verbetering van de maatschappij! Dat verschil ontstaat niet toevallig, maar uit het simpele feit dat kwaliteit méér kwaliteit oplevert. Meritocratie werkt.

Ook het ontmoedigende effect op jonge onderzoekers moet niet worden onderschat. Ambitieuze wetenschappers investeren jaren van hun leven in het opbouwen van een CV. Wanneer dat minder telt, wordt een loopbaan nog onvoorspelbaarder en het vak onaantrekkelijker.

Uitstraling naar de maatschappij.

Wetenschap heeft een voorbeeldfunctie in Nederland en wordt gezien als een onafhankelijke, intellectuele en economische bron. Als kernwaarden zoals waarheidsbevinding en meritocratie (kunnen) worden verwijderd uit het wetenschapsbeleid, zonder inspraak, is dat ronduit zorgelijk. En als die intentie hier aanwezig is, speelt die dan ook een rol in bestuurslagen van andere sectoren?

Het vacuüm dat zo ontstaat kan gemakkelijk worden opgevuld door bestuurlijke smaken en ideologische/politieke voorkeuren. Het gelijke uitkomsten-streven dat spreekt uit het verwijderen van het CV is zelf een voorbeeld van ideologie.

Nadelige economische effecten

Universiteiten leiden de toekomstige elite van Nederland op. Als meritocratie en waarheidsvinding daar aan belang verliezen is dat geen goede ontwikkeling. Wetenschap zou juist een referentiekader van hoog niveau moeten zijn waar opties voor een toekomstig Nederland zo objectief mogelijk worden gepresenteerd. Waarna de politiek hieruit een keuze kan maken.

Dan zijn er de mogelijke economische effecten. Zoals ik boven aangaf is CV zeer sterk bepalend voor de kwaliteit en economische impact van wetenschappelijk onderzoek. Nederland is nu top-5 van de wereld in vrijwel alle wetenschapsdisciplines. Dat was niet altijd zo. In de jaren tachtig van de vorige eeuw, vóórdat NWO in 1987 werd gevormd, was Nederland een mondiale middenmoter. Er is geen enkele reden waarom Nederland niet opnieuw zou kunnen terugvallen naar die weinig benijdenswaardige positie voor de Nederlandse (kennis)economie.

*Raymond Poot is wetenschapper en schrijft regelmatig over wetenschapsbeleid.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw publicabele reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom!

Het bericht Dat waarheidsvinding en wetenschappelijke verdienste zijn verwijderd uit het wetenschapsbeleid schaadt niet alleen de wetenschap maar heel Nederland verscheen eerst op Wynia's Week.

Nog wel, want als het aan D66 ligt, krijgen criminelen geen korte celstraffen meer. Een taakstraf of elektronische enkelband vindt de partij wenselijker, om verschillende redenen. Dat bespaart de samenleving kosten en zou effectiever zijn. Mogelijk gaat het zo, hoewel de veronderstelde baten hier wel erg makkelijk worden ingeboekt. Van fundamentelere aard is de vraag of deze sancties passend zijn.

Met dit vraagstuk heeft D66 weinig affiniteit. Dat een misdrijf om genoegdoening vraagt, acht ze een twijfelachtig uitgangspunt. Met criminelen heeft de samenleving een rekening te vereffenen, zei toenmalig demissionair minister Sander Dekker (Rechtsbescherming). Voor D66-kamerlid Joost Sneller passen de woorden in een trend, aangejaagd door de VVD-traditie, om steeds strenger te straffen. En mochten daar nog misverstanden over bestaan, met deze jij-bak richting VVD maken de sociaal-liberalen hun afkeer kenbaar.

Abolitionisme?

Waarom bezorgt het D66-voorstel ons een déjà vu? Aanvankelijk gaan de gedachten terug naar de jaren ’70 van de vorige eeuw. Criminoloog Herman Thomas Bianchi, verbonden aan de Vrije Universiteit, ijverde voor afschaffing van het strafrecht. Een domme, vulgaire manier van kwaad met kwaad vergelden, vond hij. ‘In de verzoening blijkt de gerechtigheid.’

Deze woorden weerspiegelden de progressieve tijdgeest. Het waren ook de jaren waarin de Coornhert Liga werd opgericht, in 1971. Dit platform voor juristen, criminologen, politiemensen, reclasseringswerkers en ex-gedetineerden streefde naar decriminalisering van het recht. Alleen de allerergste strafbare feiten zouden nog onder het strafrecht mogen vallen. Een minderheid van de leden ging nog een stap verder: ze wilden een volledige afschaffing van de gevangenisstraf.

Alleen op het eerste gezicht zijn we getuige van een nieuwe goeiigheid. D66 lijkt niet zozeer ideologisch te worden gedreven. Haar plan gaat niet uit van vertrouwen in de mens, pragmatisme is haar voornaamste leidraad. Een nuchtere kostenbatenanalyse, die kijkt naar de effecten van een maatregel, zou ons ervan moeten overtuigen om te stoppen met korte celstraffen.

Gratis geld voor iedereen

Deze technocratische benadering herkennen we. Vaker worden principes gepasseerd op weg naar de progressieve samenleving. Enkele jaren terug ijverde Rutger Bregman voor het basisinkomen. Een vast bedrag voor iedereen via overheidswege, hij gaf er meerdere argumenten voor. Eén daarvan luidde: ‘Het bureaucratische toeslagencircus en het controleapparaat dat uitkeringstrekkers koste wat het kost in laagproductieve baantjes dwingt, kunnen de prullenbak in.’

Vergelijkbare redenering, zelfde knagende gevoel dat hier iets wringt. Zelfs als de rekensom klopt, en het basisinkomen goed is voor de schatkist, dan overheerst het misnoegen. Ook de uitvreter mag, ondanks zijn gedrag, rekenen op een zak geld. Het basisinkomen gaat voorbij aan de diepgewortelde overtuiging dat er een band moet bestaan tussen inspanning en beloning. Of omgekeerd, een straf hoort recht te doen aan het misdrijf.

Alles mee en niks tegen

Zo vanzelfsprekend is dat niet meer. Niet in de samenleving van de nieuwe machteloosheid, die de zeggenschap van burgers over hun levens relativeert. Deze maatschappij is al een tijdje in aanbouw en de voorbeelden hierboven zijn eigenlijk symptomen. Dan raken aansprakelijkheid en verdienste uit de gratie.

De laatste keer dat een politicus ‘de eigen verantwoordelijkheid’ benadrukte, was in de Troonrede van 2003, meermaals zelfs. Zijn naam: Jan-Peter Balkenende. Geen liberaal van wie je dit zou mogen verwachten, maar een christendemocraat. Inmiddels klinken zijn woorden gedateerd, niet omdat hij ongelijk heeft gekregen, de tijdgeest is veranderd. De afgelopen jaren kwam de nadruk te liggen op maatschappelijke krachten: die moeten we in de gaten houden. Achterstelling en geluk bepalen iemands positie op de sociale ladder, daar komt het op neer.

We gaan nog één keer terug naar wat vermoedelijk het opiniestuk van 2022 wordt. In NRC Handelsblad (4 februari 2022) reikte antropoloog/journalist Joris Luyendijk een verklaring aan voor maatschappelijke verschillen. Kijk naar iemands persoonskenmerken, zoals huidskleur en geslacht, check in welke mate deze eigenschappen de juiste zijn en je begrijpt zijn succes/falen.

Als Luyendijk had gezegd dat persoonseigenschappen enige rol spelen, was zijn betoog nauwelijks omstreden geweest – en vermoedelijk ook te weinig opzienbarend voor een plekje op de opiniepagina. Het moest robuuster, de aantrekkingskracht van het opiniestuk was er alleen in gelegen dat het een Allesverklarend Model biedt. Dus stond er: ‘’Zeven-vinkjes’ hebben zo ongeveer alles mee en niks tegen.’

Meritocratie

In de dagen, weken erop volgde de verontwaardiging. Voor Luyendijk was die het bewijs van zijn gelijk: de weerstand zou laten zien hoe weinig men bereid is om de eigen privileges te bevragen. Mogelijk heeft hij een punt; de spiegel kan een confronterende aanblik bieden. Toch laat de felheid van de reacties zich niet terugbrengen tot louter bekrompenheid van de status quo die dacht zijn schaapjes op het droge te hebben.

Het chagrijn zat dieper. Is het echt zo overzichtelijk dat de samenleving bestaat uit twee kampen, met aan de ene kant de pechvogels en aan de andere kant mazzelaars? Hebben beide groepen hun situatie helemaal niet aan henzelf te wijten dan wel te danken? In hoeverre mogen we ons nog een inwoner van de meritocratie wanen?

Nu was dit maatschappijtype toch al weinig populair. Dat begon al toen het begrip gemunt werd in 1958 en het werd alleen maar erger. Je maakt iedereen verantwoordelijk voor zijn eigen lot, schreef Arnon Grunberg enkele maanden terug in de Volkskrant (4 oktober 2021). Allicht is totale controle een illusie, maar om het ideaal dan maar helemaal los te laten?

Aan de hand van een populair, bijna canoniek beeld: dat niet elke krantenjongen miljonair wordt, wil nog niet zeggen dat het onrechtvaardig is als een enkeling daar wel in slaagt.

Liever iets te genereus

‘Het is geen perfect systeem,’ zegt de Britse journalist Adrian Woolridge over de meritocratie tegen de Volkskrant (18 maart 2022). ‘Maar wat is het alternatief?’ En: het is nog steeds de ‘minst slechte manier’ om tot een eerlijke samenleving te komen.

En ergens beseffen we dat zelf ook. Onze gehechtheid aan de meritocratie verraadt zich in het allereerste grondwetsartikel. We zouden het zelfs kunnen beschouwen als een uitwerking van dit ideaal. ‘Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld,’ begint het artikel. ‘Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op welke grond dan ook, is niet toegestaan.’ Met andere woorden, beoordeel burgers op hun daden.

Dikwijls lijken beleidsmakers dat te vergeten. Nog één voorbeeld ter illustratie daarvan. Onlangs werd bekend dat de kinderopvangtoeslag vanaf volgend jaar mogelijk niet meer wordt gekoppeld aan het aantal uren dat een ouder werkt. Een begrijpelijke maatregel met in het achterhoofd de toeslagenaffaire, die nog volop naijlt in Den Haag. Dat nooit meer, dan liever iets te genereus.

Of liever pragmatisch dan principieel. Allicht scheelt dat een hoop gedoe; minister Karien van Gennip (Sociale zaken) wil de toeslag onvoorwaardelijk maken omdat die voor veel ouders ingewikkeld is om uit te voeren. Maar dat poetst het gevoel van onrecht niet weg. Waarom zou een ouder die niet of nauwelijks werkt dezelfde vergoeding als toeslag krijgen als iemand die fulltime werkt?

Welbeschouwd is van een vergoeding niet eens sprake omdat dit een relatie suggereert met de geleverde inspanning. En die is weg, het geld komt toch wel. Mag het een tandje minder onvoorwaardelijk? Het refrein van machteloosheid kennen we nu wel. Terug naar de samenleving van verdienste.

Filosoof en publicist Sebastien Valkenberg schrijft maandelijks een artikel voor Wynia’s Week over opmerkelijke, maar niet altijd direct zichtbare ontwikkelingen in de samenleving. U kunt deze broodnodige, onafhankelijke berichtgeving mede mogelijk maken. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Willen we dat, een land zonder straf of beloning? Mag de eigen verdienste terug alstublieft? verscheen eerst op Wynia's Week.

Van hen verwacht ik niet: ‘Gaan we de goede kant op wanneer rechters amateuren over de strategie van een multinational? Vertrekken straks meer bedrijven uit Nederland wanneer het bedrijfsklimaat zo onzeker wordt? Kan een andere rechter Unilever verbieden om nog palmolie te verwerken? En komt er een rechter die de KLM gaat opdragen om geen CO2 uit te stoten?’

Blijkbaar kunnen alleen rijke mensen goed zijn

Wel, Pols heeft de media-ervaring, de journalisten hebben inderdaad geen enkele kritiek, maar toch is dit een geweldig interview. Pols steekt ver uit boven milieu-politici zoals Frans Timmermans en Diederik Samsom, die hier in Wynia’s Week de oren worden gewassen omdat ze geen repect hebben voor de feiten over wat realistisch kan en niet kan op energiegebied, en maar blijven doordrammen.

Lees dan dit citaat van Pols: ‘Want als duurzaam leven van iemand een goed mens maakt, dan kun je kennelijk alleen maar een goed mens zijn wanneer je rijk genoeg bent om een elektrische auto te kopen, zonnepanelen te plaatsen en een warmtepomp in je geïsoleerde woning te zetten.’

De milieu-activisten gedragen zich als gelovigen, en zoals Pols kort en krachtig signaleert, is de kloof tussen rijk en arm goeddeels gaan samen vallen met de kloof tussen milieu-gelovige (goed) en ketter (slecht). De rijkere helft van de Nederlanders kan bezorgd zijn over het milieu met interesse in heel dure maatregelen, want die heeft weinig of geen zorgen over benzine van 2 euro, hoge belastingen en bevroren pensioenen, en die elite permitteert zich ook nog eens minachting voor de slechte, armere helft die wél met die dagelijkse zorgen worstelt.

‘Wij zijn een beweging voor hoogopgeleiden geworden’

Verderop in het interview beschrijft Pols de nare consequenties wanneer de milieu-kerk de buiten-kerkelijken zo verkettert. Citaat: ‘Wat begon als een beweging om mensen te beschermen tegen vervuiling in de buurt, is een academische beweging voor hoogopgeleiden geworden … Milieudefensie wil zich hard maken voor de groep praktisch opgeleiden met weinig geld … de helft van Nederland houdt aan het einde van de maand geen geld over … Die groep wil [ik] een duurzame toekomst bieden zonder dat ze er voor opdraaien.’

Er is een duidelijke parallel met de ‘Gele hesjes’-opstand in Frankrijk: De elite in Parijs gaat met de metro naar het werk en begrijpt niet waarom landgenoten in de provincie zo boos worden over een milieu-opslag op de benzineprijs.

Schrijnende kloof

De milieu-activisten kiezen als hun voorbeeld niet Nelson Mandela of Martin Luther King, bewonderenswaardige activisten die altijd respect toonden voor wie nog niet klaar was voor hun mars naar vrijheid en rechtvaardigheid, maar spiegelen zich helaas aan een Martin Luther of een Johannes Calvijn, originele vernieuwers maar vaak met haat tegen andersdenkenden.

Die kloof in de maatschappij tussen mensen als Timmermans – die rustig verklaart dat milieu-beleid best heel duur mag zijn omdat het sowieso wel goed is wanneer we allemaal wat minder gaan besteden – en de armere vijftig procent wordt schrijnender in een meritocratie.

De harde prijs van een meritocratie

Ik herinner me nog een uitspraak van een VVD-politicus van lang geleden dat het wel goed was als ouders van slimme kinderen uit het boerenland van de onderwijzer te horen kregen dat ze moesten nadenken over de kweekschool, omdat de universiteit toch meer de natuurlijke ambitie was voor de kinderen van de bourgeoisie en een brug te ver. Bij een te grote kloof tussen het milieu van de ouders en dat van de kinderen, zouden kinderen uit het boerenland los slaan van het anker van familie, achtergrond en cultuur.

Dat zegt niemand meer. Integendeel, pas geleden hoorde ik van de kapster dat in haar beroep steeds meer jongeren kiezen voor hbo boven mbo, hoewel misschien vier dagen praktijk en een dag school (mbo) voor veel tieners efficiënter is dan vier dagen school en een dag praktijk (hbo). ‘Ouders vinden dat ze zijn mislukt wanneer hun kind naar het mbo gaat.’ Dat is de harde, hoge prijs van een meritocratie.

Nederlands kastestelsel

In een meritocratie kijkt de elite neer op landgenoten die praktischer zijn opgeleid, minder verdienen en niet alle modieuze modes per onmiddellijk volgen (mag Zwarte Piet? mag een zware motorfiets? mag ‘Gouden Eeuw’? mag een ‘trans’ naar het damestoilet?). De sociale klassen gaan lijken op het kastesysteem in India. Nu ik er aan denk, heeft Timmermans met zijn minachting voor niet-gelovige vervuilers wel iets van een brahmaan, en ik bedank Pols voor zijn moedige observatie dat het met de milieubeweging zo een verkeerde kant op gaat.

‘Ongelijkheid verwoest consensus’ schrijft Raghuram Rajan in zijn boek Fault Lines. Gemiddeld hebben rijke landen een beter bestuur dan ontwikkelingslanden, maar dat is volgens Rajan niet zozeer omdat meer ambtenaren en ministers in rijke landen universitair zijn opgeleid, maar omdat in de meeste rijke landen er een sterkere cultuur is van onderling begrip en empathie ‘en dus het vermogen om actie te ondernemen voor een betere toekomst, ook wanneer dat korte-termijn offers vraagt’. Dat vermogen is in Nederland ernstig aangetast door de combinatie van covid-19, de milieu-kerk en de almaar méér hard-meritocratische samenleving.

De ambitie van Pols

De armere helft van Nederland ziet alle miljarden voor CO2 en koolstof en hoe dan een waardeloze minister Slob de kracht mist om hun kinderen te helpen na alle covid-misere. Kinderen uit armere milieus lijden méér moeilijk in te halen schade in hun ontwikkeling als de scholen lang dicht blijven. Zo wordt Nederland nog meer een kaste-maatschappij, en een consensus-beleid steeds moeilijker.

Donald Pols belooft dat Milieudefensie voortaan gaat werken aan een duurzame toekomst zonder dat de armere helft van Nederland er voor opdraait. Dat is in de geest van Martin Luther King die zijn volgers nooit opriep tot minachting van Amerikanen die niet mee marcheerden.

Timmermans, Diederik Samsom en te veel navolgers van hun milieu-kerk in Nederland vinden het eigen warme gevoel dat zij het beter zien dan de ongelovigen belangrijker dan werken aan een toekomst die betaalbaar is en er goed uitziet voor iedereen. Wat Pols ambieert is lastiger, maar biedt het enige recept om consensus in politiek en samenleving te repareren.

Eduard Bomhoff schrijft (nagenoeg) iedere week zijn column voor Wynia’s Week. Wynia’s Week is ongebonden, onafhankelijk en onbeschroomd. Auteurs en donateurs maken dit online magazine mogelijk. Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Moedige zelfkritiek van Milieudefensie-baas Donald Pols verscheen eerst op Wynia's Week.