Wat in de media minder aandacht heeft gekregen is dat de bank met de nieuwe koers stilletjes afscheid heeft genomen van zijn huidige, zeer ambitieuze klimaatstrategie. Die werd in 2019 ingezet met de ondertekening van een baanbrekend klimaatakkoord tijdens het kabinet-Rutte 3, op het hoogtepunt van de Europese klimaatgolf met de Zweedse tiener Greta Thunberg als aansprekend boegbeeld.

Netto-Nul-in-2050

In 2022 trad ABNAmro toe tot de Net-Zero Banking Alliance (NZBA) wat leidde tot een nog verdere aanscherping van de klimaatstrategie. Met het lidmaatschap van de NZBA committeerde ABNAmro zich aan de stringente doelstelling de opwarming van de aarde beperkt te houden tot anderhalve graad Celsius ten opzichte van het niveau van voor de industriële periode door de netto uitstoot van broeikasgassen radicaal naar nul terug te brengen en wel uiterlijk in 2050.

De Netto-Nul-in-2050 sloot naadloos aan bij de intensivering van het Europese klimaatbeleid van de EU na het aantreden van de eerste Europese Commissie Von der Leyen in 2019, uitmondend in de ingrijpende Europese Green Deal in 2021. Die zou van Europa het eerste klimaatneutrale continent ter wereld moeten maken, ook met een netto-nul uitstoot in 2050 met het ultieme doel de opwarming van de aarde te beperken tot niet meer dan ‘anderhalve graad’.

Met de ‘anderhalve graad’-strategie wist de bank zich in korte tijd te profileren als een groene, progressieve financiële instelling. Het invoeren van die strategie had binnen de bank ook personele gevolgen: het hoofd van het Economisch Bureau Han de Jong, een door de wol geverfde macro-econoom van de oude stempel, moest plaats maken voor Sandra Phlippen, een jonge veelbelovende en mediagenieke econoom, zeer overtuigd van het existentiële gevaar van klimaatverandering en van de noodzaak de opwarming te beperken tot een veilige ‘anderhalve graad’. Sinds 2019 werd Phlippen het gezicht van de klimaatstrategie van ABNAmro aan de vaderlandse talkshowtafels.

Dezelfde Sandra Phlippen heeft deze zomer nog meegeschreven aan het ‘positieve en optimistische’ verkiezingsprogramma van D66, inclusief een warm pleidooi voor een Nederlands klimaatkoploperschap, waarmee D66 zoals bekend de verkiezingen won. Maar dit terzijde.

Over en uit met de anderhalve graad

De klimaatdraai van ABNAmro is opmerkelijk maar wel volstrekt logisch. Al spoedig bleek dat de ‘anderhalve graad’, de hoeksteen van de Net-Zero-in-2050 strategie, geen enkele realiteitswaarde had en een product was van goedbedoeld maar wereldvreemd wensdenken. Zelfs binnen de klimaatwetenschap had men al snel door dat de ‘anderhalve graad’ te hoog gegrepen was. Niet voor niets is de NZBA afgelopen zomer uit elkaar gevallen en inmiddels ook opgeheven.

Als klap op de vuurpijl moest, vlak voor de VN-klimaatconferentie van afgelopen maand in Brazilië, de secretaris-generaal van de VN Guterres toegeven dat het over en uit was met de ‘anderhalve graad’. Kennelijk was er bij ABNAmro een frisse blik van een buitenstaander voor nodig om die realiteit onder ogen te zien en daar ook consequenties aan te verbinden.

Nett-nul-in-2075 blijft uiterst ambitieus

Niet dat ABNAmro zijn klimaatbeleid nu overboord heeft gezet, integendeel. In de woorden van Bérard geeft de bank nog steeds veel om het klimaat. Het heeft alleen niet meer de urgentie en de prioriteit die het had op het hoogtepunt van de klimaatgolf in 2019. In plaats van op de ‘anderhalve graad’ zal ABNAmro zich voortaan gaan richten op ‘ruim onder de twee graden’, het minder stringente opwarmingsdoel in het Akkoord van Parijs.

Het lijkt een miniem verschil maar het heeft wel grote gevolgen voor het te voeren klimaatbeleid. Ook bij ‘ruim onder de twee graden’ moet volgens de gevestigde klimaatwetenschap de netto uitstoot naar nul, maar het moment waarop de nul moet worden bereikt, verschuift van 2050 naar rond 2075. Dat geeft aanzienlijk meer lucht in de uitvoering maar ook een netto-nul-in-2075 blijft nog altijd uiterst ambitieus.

Wanneer wordt Hoekstra wakker?

De nieuwe klimaatstrategie van ABNAmro zou, als het goed is, de Brusselse hoofdrolspelers van de Green Deal en hun paladijnen in de EU-landen aan het denken moeten zetten. Daar is alle reden voor want tot op de dag van vandaag gaat Brussel nog steeds hardnekkig uit van de haalbaarheid van de ‘anderhalve graad’ en de daarop gebaseerde en wettelijk vastgelegde CO2-reductiedoelen voor de uitstoot van broeikasgassen. Ook het onlangs door klimaatcommissaris Hoekstra voorgestelde nieuwe reductiedoel van 90% in 2040 is helemaal gebaseerd op die illusoire ‘anderhalve graad’. En tijdens de recente VN-klimaatconferentie pleitte Hoekstra nog gepassioneerd voor het levend houden van de ‘anderhalve graad’. Hoe lang moet het nog duren voordat Hoekstra c.s. wakker worden?

Zoals verwacht viel de klimaatdraai van ABNAmro niet in goede aarde bij de activistische klimaatbeweging, in Nederland aangevoerd door de Vereniging Milieudefensie. Tot nu toe zag Milieudefensie de bank als een trouwe bondgenoot in de gemeenschappelijke strijd tegen de ‘gevaarlijke’ opwarming van de aarde. Milieudefensie houdt, net als Brussel, nog steeds vast aan de haalbaarheid van de ‘anderhalve graad’ en voelt zich nu door ABNAmro verraden en in de steek gelaten.

De baas van Milieudefensie, de immer strijdbare Donald Pols, heeft de eerder genoemde Sandra Phlippen in een ingezonden brief in het FD opgeroepen intern in verzet te komen tegen de klimaatkoers van haar Franse baas. Daar zal het niet van komen want Phlippen zal binnen de bank juist het voortouw gaan nemen om de nieuwe ‘ruim onder de twee graden’-strategie vorm te geven.

Milieudefensie moet rechterlijke macht niet langer belasten

Door de draai van ABNAmro moet Milieudefensie ook vrezen voor de goede afloop van zijn lopende rechtszaak tegen collega-bank ING, bedoeld om die bank tot een straffer klimaatbeleid te dwingen. De hele procesvoering van Milieudefensie is gestoeld op de ‘anderhalve graad’. Nu de klimaatwetenschap, de bankwereld en de VN de ‘anderhalve graad’ definitief vaarwel hebben gezegd, is de kans dat de rechter zal meegaan met de eisen van Milieudefensie wel heel erg klein geworden.

Milieudefensie zou er verstandig aan doen te stoppen met het belasten van de rechterlijke macht door het voeren van uitzichtloze processen en zich meer te concentreren op zijn kerntaken, wat die ook mogen zijn.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw publicabele reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom!

Het bericht Na de wetenschap en de VN neemt ook ABNAmro afscheid van ambitieuze klimaatstrategie. Nu Wopke Hoekstra en Milieudefensie nog. verscheen eerst op Wynia's Week.

Op 19 augustus stuurde Milieudefensie een brief aan 28 grote bedrijven, waaronder ABN AMRO, Ahold Delhaize, Akzo Nobel, Boskalis, ExxonMobil, KLM, Vattenfal en Tata Steel. In de brief kregen de bedrijven ‘instructies’ om hun meest recente klimaatplannen te delen.

‘Deze laten we vervolgens onafhankelijk beoordelen door onderzoeksbureau NewClimate Institute en rangschikken we in de Klimaatcrisis-Index,’ zo meldt de website van Milieudefensie. ‘Met de Klimaatcrisis-Index brengen we in kaart welke bedrijven lekker bezig zijn, en welke bedrijven de toekomst van de planeet en hun eigen toekomst op het spel zetten.’

In 2022 kregen de bedrijven – op ASR, Cargill en Vattenfall na – een soortgelijke brief met ‘instructies’ van Milieudefensie. Toen werden hun klimaatplannen ‘niet als voldoende beoordeeld’. ‘Wij hopen nu verbetering te zien,’ aldus Milieudefensie, die de bedrijven tevens meedeelde dat ‘koplopers’ door de organisatie zullen worden ‘beloond’, dat middenmoters zullen worden ‘gestimuleerd’ en dat ‘achterblijvers’ erop kunnen rekenen dat ze worden ‘aangesproken op hun verantwoordelijkheid en risico’s’. Wat Milieudefensie daarmee bedoelt is evident, namelijk een zeer vervelende rechterlijke procedure.

Maffia-achtige methodes

Het zijn feitelijk ‘maffia-achtige methodes’, constateerde Paul Frentrop eerder dit jaar in Wynia’s Week. Met als verschil dat Milieudefensie niet dreigt met geweld, maar met de wet, lees: met procedures die ondernemingen en personen financieel te gronde kunnen richten.

Milieudefensie windt daar geen doekjes om: ‘In geval van slecht klimaatbeleid door uw onderneming zal te zijner tijd door eisende partijen zeker bekeken worden of aan directie en commissarissen een individueel verwijt valt te maken en of u naast de vennootschap in persoon gedagvaard kunt worden. Immers, vanwege de gebruikelijk door bestuurders en commissarissen afgesloten bestuurdersaansprakelijkheidsverzekeringen, krijgen eisers op die manier indirect toegang tot de kapitaalkrachtige (her)verzekeraars die deze verzekeringen afsluiten.’ Gedrag ‘in lijn met het Akkoord van Parijs’ is volgens Milieudefensie ‘de enige bescherming’ tegen al deze juridische en financiële ellende.

Dat Milieudefensie niet bang is om procedures aanhangig te maken, blijkt uit de nieuwe rechtszaak die de ngo begint tegen Shell, die zou moeten stoppen met investeringen in nieuwe olie- en gasvelden. Dat terwijl er nog een andere zaak tegen Shell loopt. Deze oudere zaak heeft Milieudefensie bij het gerechtshof verloren, maar er is cassatie aangetekend bij de Hoge Raad. Ook kondigde Milieudefensie in maart een rechtszaak aan tegen ING, waar de klimaataanpak evenmin zou deugen. Het zijn peperdure procedures, maar Milieudefensie kan ze prima betalen: vorig jaar ontving de organisatie onder meer 12,1 miljoen euro aan subsidies van diverse overheden (ministeries en de Europese Commissie) en ook nog eens 1,5 miljoen euro van de Nationale Postcode Loterij.  

Uiterlijk 30 september dienden de 28 bedrijven hun klimaatplannen aan te leveren ter beoordeling. Alleen ExxonMobil en Cargill zijn in gebreke gebleven, laat Milieudefensie aan Wynia’s Week weten. Dat zal ze echter niet helpen, want hun klimaatplannen zullen ‘op basis van publiek beschikbare informatie alsnog worden beoordeeld,’ aldus Milieudefensie.

Ahold Delhaize was wel coöperatief: ‘Wij hebben de brief van Milieudefensie ontvangen en een reactie gestuurd inclusief links naar de relevante informatie. Ahold Delhaize onderschrijft de noodzaak voor de transitie naar een duurzaam voedselsysteem en het belang van een wetenschappelijke aanpak om dit te realiseren. Wij hebben zowel korte-termijn (2030) als lange-termijn (2040) klimaatdoelstellingen voor onze eigen operatie en onze waardeketen. Deze doelstellingen zijn gevalideerd door het Science Based Targets initiative (SBTi) en in lijn met de SBTi-doelstelling om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5 graden Celsius, zoals afgesproken in het Akkoord van Parijs.’

‘Langer lopende dialoog’

Ook de NN Group (Nationale Nederlanden) werkte mee: ‘NN steunt het Akkoord van Parijs en we delen met Milieudefensie het streven naar een net-zero toekomst. Wij hebben gehoor gegeven aan het verzoek van Milieudefensie. Bij het bepalen van onze klimaatplannen houden wij rekening met een breed palet aan visies, standpunten en (internationale) onderzoeken. We willen een positieve sociale en ecologische impact hebben op de samenleving en bijdragen aan het welzijn van mens en milieu. Door onze krachten te bundelen met anderen en onze stakeholders erbij te betrekken, geloven we dat we kunnen bijdragen aan de overgang naar een CO2-arme toekomst. (-) Het ingaan op het verzoek van Milieudefensie maakt deel uit van een langer lopende dialoog die we met hen hebben over dit belangrijke onderwerp.’

Navraag leert dat ook FrieslandCampina en Vattenfall een ‘langer lopende dialoog’ met Milieudefensie hebben, evenals de Rabobank, die daar zelfs trots op lijkt te zijn. ‘Rabobank heeft al geruime tijd een klimaatplan en werkt actief aan de uitvoering daarvan. Jaarlijks rapporteren we over onze voortgang in ons Jaarverslag en Impactrapport, dat openbaar beschikbaar is via onze website. Daarnaast zijn we regelmatig in gesprek met Milieudefensie en blijven dat ook doen.’

Milieudefensie bevestigt dat. ‘Een aantal bedrijven heeft afgelopen september bij ons nieuwe plannen ingeleverd, nadat we met hen achter de schermen gesprekken voerden. Daarnaast zien we bij veel van de bedrijven dat ze sinds het versturen van de eerste brief en onze klimaatzaak tegen Shell een veel beter inzicht hebben gekregen in hun uitstoot, en wat hun verantwoordelijkheid is op het gebied van klimaat.’

Oppermachtige club

Het zijn voor de bedrijven vast geen gezellige gesprekken, met een ngo die voortdurend dreigt met rechtszaken. Milieudefensie wil daar echter niets over kwijt. ‘Om met bedrijven goede gesprekken te voeren, doen we dit achter de schermen en communiceren we hier niet over naar buiten. De gesprekken gaan in algemene zin over hun klimaatplan, de uitdagingen waar ze tegenaan lopen, de context waarin zij opereren, de methodologie van de Klimaatcrisis-Index en de kansen die wij zien voor de bedrijven om hun klimaatplannen te verbeteren.’

Het is nu aan NewClimate Institute om alle klimaatplannen te onderzoeken en te rangschikken in de index. Naar verwachting worden de resultaten in februari 2026 gepubliceerd en dan ook gedeeld met de accountants, ondernemingsraden en toezichthouders van de bedrijven. Met dreigende taal, gesprekken achter de schermen en overheidssubsidies als veruit belangrijkste inkomstenbron is Milieudefensie een oppermachtige club geworden.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht Met overheidsgeld, dreigende taal en geheime gesprekken achter de schermen krijgt Milieudefensie grote bedrijven op de knieën verscheen eerst op Wynia's Week.

Afpersing is een soort door particulieren geheven belasting waarmee ondernemingszin wordt afgestraft. Dit soort praktijken zijn een van de belangrijkste redenen waarom sommige landen of regio’s achterblijven in welvaart. Zo betaalt in Sicilië de helft van de bedrijven geld (‘pizzo’) aan de maffia. In Mexico betaalt vrijwel het hele midden- en kleinbedrijf maandelijks ‘cuota’ (Spaans voor bijdrage of tarief) om van misdadigers ‘bescherming’ te kopen.

Ongevraagde samenwerking

Ik moest hieraan denken toen ik las dat Milieudefensie op 18 augustus opnieuw een brief aan 28 in Nederland gevestigde bedrijven heeft gestuurd. Deze organisatie stuurt die bedrijven al sinds januari 2022 brieven. Daarin staat wat Milieudefensie vindt dat ze moeten doen: geld uitgeven om klimaatverandering tegen te gaan. De organisatie ‘spreekt achterblijvers aan op hun verantwoordelijkheid en risico’s’. Verantwoordelijkheid vind ik prima, maar het woord ‘risico’s’ riep bij mij die associatie met Sicilië en Mexico op.

Milieudefensie licht in de brief zijn ‘samenwerking met uw onderneming’ toe, al heeft die onderneming net als bij de maffia niet om enige ‘samenwerking’ gevraagd. De belangenorganisatie zet zijn voet echter tussen de deur door te zeggen dat grote ondernemingen de plicht hebben om gevaarlijke klimaatverandering te helpen voorkomen en volgt met een dreiging:

‘Met juridisch bekrachtigde verantwoordelijkheid, toenemende schade en toenemende toerekening nemen aansprakelijkheidsrisico’s voor grote vervuilers hand over hand toe.

Waarbij de omvang van de veroorzaakte schade de draagkracht van zelfs de grootste ondernemingen te boven kan gaan. Die dreiging [sic] is – gelet op de enormiteit van de (verwachte) wereldwijde klimaatschade – voor u redelijkerwijs voorzienbaar en kan daarmee een grondslag zijn voor persoonlijke aansprakelijkheid naast die van de vennootschap.’

Milieudefensie wil van iedere onderneming weten hoe het staat met de plannen en ambities van hun klimaatbeleid en wel snel. ‘In de bijlage treft u het verzoek en bijbehorende instructies [sic] om uw meest recente plannen uiterlijk 30 september met ons te delen.’

Wat gebeurt er met directeuren van die 28 bedrijven als ze deze ‘ínstructies’ niet opvolgen? ‘Het is ons doel dat ook grote bedrijven die veel uitstoten hun eerlijke bijdrage [‘cuota’ in het Spaans] leveren in de strijd tegen klimaatverandering. Wij hopen met onze onafhankelijke [sic] beoordeling bedrijven te inspireren koploper te worden. Achterblijvers blijven we aanspreken. Maar bestuurders die ambitieus klimaatbeleid willen voeren of hun ambities op willen schroeven, steunen wij graag.’ Dat ‘steunen’ associeer ik dan weer met de ‘bescherming’ die de maffia biedt. Geen onderneming heeft immers om die steun gevraagd.

Milieudefensie dreigt met de wet

Anders dan de maffia dreigt Milieudefensie niet met geweld. De maffia is een criminele organisatie. Milieudefensie niet. Milieudefensie is een Algemeen Nut Beogende Instelling. Milieudefensie dreigt met de wet. Met procedures die ondernemingen en personen financieel te gronde kunnen richten. Dat is wat de organisatie bedoelt met het eufemisme ‘achterblijvers aanspreken’ en met ‘grote schade’. Tussen die regels door lees ik echter: Het zou zonde zijn als bedrijven of U zelf hierdoor ten onder zouden gaan.

De brief is gericht aan de bestuurders van grote bedrijven. Als die mensen de wet overtreden, dan zal het Openbaar Ministerie daartegen optreden. Nederland kent weliswaar niet het legitimiteitsbeginsel op basis waarvan het OM alle misdrijven moet vervolgen, maar hanteert het opportuniteitsbeginsel: Het OM mag zelf kiezen wanneer het vervolgt. Die keuze moet wel worden gemaakt op basis van het algemeen belang. Hetzelfde belang dat Milieudefensie pretendeert te  dienen.

Geen overheidstaak voor Milieudefensie

Waarom is Milieudefensie dan zo gretig? Waarom wacht de organisatie niet af wat het OM gaat doen? Waarom wil deze private club zelf wetsovertreders opsporen en vervolgen? Het antwoord is simpel: Omdat zij het kan.

Als U tegen een automobilist die U inhaalt met een hoger dan toegestane snelheid een proces aanspant, zal de rechter U wegsturen. Maar als U een organisatie opricht met als doel om de verkeersveiligheid te verbeteren en de risico’s voor alle weggebruikers te verminderen, dan is die ontvankelijk. Moeten we zo met elkaar omgaan?

Juridische omgangsvormen

Mij dunkt dat burgers terughoudend moeten zijn met het inzetten van de wet tegen elkaar. Ook als ze zich juridisch hullen in de mantel van een belangenorganisatie. Natuurlijk bestaat de wet om U te beschermen als een ander U bewust schaadt. Maar de wet gebruiken om de ander te dwingen te doen wat Uw ‘one issue’ clubje wil, is andere koek. In mijn ogen is dat misbruik maken van de rechtsstaat. En wie aan de rechtsstaat tornt, schaadt de economie.

Shell is uit Nederland vertrokken omdat Milieudefensie c.s. ontvankelijk werden verklaard, de Nederlandse rechter het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens breed uitlegt en de onderneming wereldwijd (onmogelijke) taken kan opleggen teneinde klimaatverandering te beperken.

Artikel 3:305a BW

Nu heeft Milieudefensie 28 andere bedrijven in het vizier. Alle door de organisatie aangeschreven bestuurders hebben wettelijk de taak om te handelen in het belang van de onderneming waar zij voor werken. En voor alle bij de onderneming betrokkenen.

Net als iedereen hebben bestuurders van ondernemingen zich aan de wet te houden en als zij de wet overtreden worden ze gestraft. Maar als hun handelen in het belang van de onderneming organisaties als Milieudefensie wettelijke handvatten geeft om dat beleid te veranderen, dan deugt de wet niet.

Om precies te zijn: In dit geval deugt artikel 3:305a BW niet. Dat geeft organisaties als Milieudefensie het recht iedereen aan te klagen. U mag dat niet. Terecht niet, want als iedereen zo maar iedereen zou kunnen aanklagen is het einde zoek. Maar dankzij artikel 3:305 mag Milieudefensie ieder bedrijf voor de rechter slepen. Terwijl het toch de taak van de overheid is om als ‘marktmeester’ op te treden. Want het gedrag van de overheid wordt democratisch bepaald, dat van Milieudefensie niet. Milieudefensie spreekt niet namens de meerderheid.

In de verkiezingsprogramma’s van alle politieke partijen staan mooie woorden over de Nederlandse economie. Maar dan gaat het alleen over fiscale maatregelen om investeren en ondernemen te stimuleren. Zaken als de ‘expatregeling’ of de ‘innovatie box’. Veel belangrijker is de juridische omgeving waarin ondernemen tot zijn recht komt. Daar kunnen regering en parlement voor zorgen door goede wetten aan te nemen en slechte wetten af te schaffen. Op initiatief van de SGP (Motie Stoffer) praten Eerste en Tweede Kamer al sinds februari 2023 over aanpassing van artikel 3:305.

Het is inmiddels tijd voor daden. Milieudefensie heeft zijn deadline een maand voor de verkiezingen gesteld. Kan de regering ook snel zijn? Het demissionaire kabinet heeft genoeg politieke ruimte om samen met de nog resterende verstandige Kamerleden artikel 3:305 aan te passen voordat de 28 door Milieudefensie bedreigde bedrijven net als Shell verdwijnen of – zoals Milieudefensie waarschuwt – ‘grote schade’ lijden.

Goed voor de economie

Artikel 3.305 van ons eigen BW wijzigen is een kleine moeite en zou de Nederlandse economie al net zo goed helpen als het uitroeien van de maffia de economie van Sicilië en Mexico zou verbeteren.

En in tegenstelling tot fiscale maatregelen kost zo’n wetswijziging niemand geld! Vervolgens kan Milieudefensie dan verder gaan met het proberen de mensen te overtuigen van zijn gelijk. En kunnen politici vrijblijvend blijven discussiëren over ambitieuze investeringsfondsen en andere plannen om de Nederlandse economie tot de beste ter wereld te maken: Een algemeen belang dat Milieudefensie een worst zal wezen.

Wynia’s Week bericht al zes jaar als een van de weinige Nederlandse media over de misstand dat actie- en lobbygroepen – ook zonder noemenswaardige achterban – met een beroep op het Burgerlijk Wetboek naar de rechter kunnen lopen en kunnen doen alsof ze het algemeen belang dienen. Wij zullen doorgaan zolang onze lezers ons daartoe in staat stellen. Doet u mee?

Eerdere artikelen in Wynia’s Week over het omstreden wetsartikel BW 3:305

‘Laat Schoof rechtsgang door activisten aan banden leggen’ 

‘Het is ondemocratisch dat actievoerders de macht van de staat kunnen inzetten tegen burgers met een andere mening’

‘Nederlanders willen af van klimaatactivisten die bij de rechter doen alsof ze het algemeen belang zijn’

‘Schaf het procedeerprivilege van actiegroepen af’

‘Klimaatactivisten behoren geen voorrang te hebben bij de rechter’

‘Urgenda en de Shell-zaak zijn salonpopulisme plus juridische  alchemie’

‘Geachte Kamerleden, wie is er de baas in de dikastocratie?’

‘Is rechterlijk activisme gerechtvaardigd omdat de wetgever het mogelijk maakt?’

‘Urgenda: rechters stellen zich boven de democratie’  

Het bericht De maffia-achtige methodes van Milieudefensie onmogelijk maken is een kleine moeite en levert Nederland veel op verscheen eerst op Wynia's Week.

Milieudefensie maakt in cassatie echter nog een ander argument dat de wenkbrauwen doet fronsen. Het Gerechtshof heeft terecht vastgesteld dat er slechts een gemiddelde reductienorm is gesuggereerd voor 2030, maar geen specifieke norm voor aanbieders van fossiele brandstoffen. Milieudefensie stelt nu dat zo’n norm uit zogeheten ‘soft law’ zou moeten worden afgeleid. 

Shell zou ook emissies van klanten moeten verminderen

‘Soft law’ is echter geen wet, maar de wens van organisaties en personen die geen democratische legitimatie hebben en hun klimaatmoraal tot wet willen verheffen. Dat de milieuclub denkt met dit argument de Hoge Raad te kunnen verleiden het oordeel van het Hof opzij te zetten, is veelzeggend, maar als je miljoenen in kas hebt voor klimaatzaken dan moet je toch iets.

Milieudefensie eist dat Shell tegen 2030 niet alleen de eigen emissies en die van leveranciers maar ook de emissies van haar klanten met tenminste 45% zal verminderen. Dit zou nodig zijn om ‘gevaarlijke klimaatverandering’ te voorkomen. Shell, hoewel geen overheid, zou op grond van het recht op leven, waarin een recht op een veilig, stabiel klimaat besloten zou liggen, en de burgerrechtelijke gevaarzettingstheorie de plicht hebben om de eigen emissies en die van leveranciers en klanten drastisch te verminderen. 

Het Hof heeft de vordering van Milieudefensie afgewezen omdat er, naast het gebrek aan enig nuttig effect van het gevorderde bevel, geen specifieke emissiereductienorm voor Shell valt aan te wijzen. Naar het oordeel van het Hof, is er noch in het recht noch in de wetenschap steun te vinden voor de 45% (of enig ander percentage) emissiereductie in 2030 die Milieudefensie heeft gevorderd. Dat percentage zou moeten gelden voor de emissies van alle klanten van Shell,  een groot deel van de Nederlandse bevolking dus; Shells eigen emissies en die van leveranciers zullen, zoals het Hof heeft vastgesteld, in 2030 met meer dan 45% afgenomen zijn.

In 2019 had Urgenda succes bij de Hoge Raad, die de staat veroordeelde om de uitstoot van broeikasgassen per eind 2020 met minstens 25% te verminderen. Dus Milieudefensie denkt daarom aan het Korte Voorhout ook een feestje te kunnen bouwen. De zaak van Milieudefensie is evenwel niet tegen de staat en dat is een belangrijk verschil.

Mensenrechten, de kapstok voor alle progressieve doelen

Milieudefensie heeft 150 pagina’s tekst bij de Hoge Raad ingediend, maar liefst vijf maal zoveel als normaal is toegestaan. Als je zulke lappen tekst nodig hebt om de juridische merites van je zaak te bepleiten, dan hebben de argumenten kennelijk veel woorden nodig om enigszins overeind te blijven. Het is een sofistisch stuk met een sterk emotioneel appèl, veel herhaling van zetten, gekunstelde argumentatie en tal van trucs om van feitelijke kwesties juridische kwesties te maken. Wat ontbreekt is harde juridische onderbouwing.

Uiteraard grijpt Milieudefensie naar de kapstok voor alle progressieve doelen, de mensenrechten, die haar door de Hoge Raad zelf is aangereikt. Op basis van een sciëntistische redenering die begint met het recht op leven heeft het Hof geoordeeld dat Shell de plicht heeft om de emissies terug te brengen in lijn met de 1,5 graden waarnaar het Parijse klimaatakkoord verwijst.

Rechter mag geen reductiepercentage uit de lucht grijpen

Milieudefensie klaagt nu dat het Hof dit mensenrecht op een ‘veilig 1,5 graden klimaat’ niet effectief heeft beschermd, want het Hof zegt wel dat Shell de uitstoot van zijn klanten moet verminderen, maar niet met hoeveel procent. Hoe onbenullig dit argument is blijkt uit het feit dat het Hof heeft vastgesteld dat het door Milieudefensie gevraagde bevel dit recht niet effectief kan beschermen; het vaststellen van een percentage zal dus geen zier helpen.

Dat Shell de uitstoot van zijn klanten zou moeten verminderen is twijfelachtig, omdat het toch vooral de verantwoordelijkheid van die klanten is, niet van Shell, en drastisch versnelde emissiereductie enorme kosten en nadelen veroorzaakt. Maar zelfs indien dit oordeel juist is, dan nog mag de rechter niet zelf een percentage vaststellen. De rechter mag immers een abstracte juridische plicht niet in concreto beschermen door een percentage uit de lucht te grijpen, ook niet door te claimen dat minimum-bescherming noodzakelijk is. Dit zou ook tegen de machtenscheiding indruisen en van de rechter een illegitieme wetgever maken. 

Veel mensen- en grondrechten zijn abstract en vestigen geen kwantitatieve minimum-aanspraak. In de Nederlandse grondwet staan een recht op huisvesting en een recht op gezondheidszorg. Dit zijn vooral ‘instructienormen’ voor de overheid die niet door de rechter kunnen worden afgedwongen. Indien er een recht op een veilig, 1,5 graden klimaat is, zou het ook om zo’n instructienorm gaan. 

Milieudefensie suggereert nog terloops dat 45% (of eventueel 35 of 25%) een minimaal ‘fair share’ is en dat de rechter niet bang hoeft te zijn dat dit teveel gevraagd is. Dat is een loze belofte want Milieudefensie zegt niets over de kosten, lasten en nadelen voor de burger en de economie, noch iets over wat ‘fair’ in rechte zou kunnen betekenen. De rechter houdt zich beter verre van dit soort ideologische en politieke afwegingen.    

‘Soft law’ is geen wet 

Milieudefensie doet voorkomen alsof een emissiereductie-percentage zou kunnen worden afgeleid uit een samenraapsel van ‘soft law’ en wetenschappelijke rapporten, die alle gebaseerd zijn op aannames, scenario’s en modellen. Daarmee suggereert Milieudefensie dat eindeloze herhaling van een klimaatwens door de klimaatbeweging goedgezinde organisaties van die wens een wet of norm zou kunnen maken. ‘Soft law’ is echter geen wet en kan in het algemeen geen juridische plicht genereren.

Zelfs met een klimaatactivistische inslag kun je op die ‘soft law’ geen percentage van 45% voor Shell baseren; het staat er gewoon niet in. Milieudefensie verwijst nog wel naar een onuitgewerkt ‘net zero scenario’ van het Internationaal Energie Agentschap, maar een scenario is niet meer dan een mogelijke toekomst bedoeld voor beleidsontwikkeling en heeft met wet en recht niets uit te staan.

Milieudefensie grijpt ook nog naar de open norm van maatschappelijke zorgvuldigheid. Shell zou ook op die basis verplicht zijn de emissies van haar klanten tegen 2030 met 45% te reduceren. Dat argument verliest echter kracht wanneer de gevolgen van deze eis in de beschouwing worden betrokken. Hoe zorgvuldig is het om opzettelijk energie-armoede en welvaartsverlies te veroorzaken?

De onvoorzienbare energietransitie 

Er is een goede reden waarom wetgevers en zelfs de EU het niet aangedurfd hebben om producenten en verkopers van fossiele brandstoffen aan specifieke emissiereductiepercentages te onderwerpen. Die reden is simpel en ingegeven door het voorzorgsbeginsel dat Milieudefensie ook inroept: hoe en hoe snel de energietransitie zal verlopen, is volstrekt onvoorzienbaar en fossiele brandstoffen zullen in onbekende hoeveelheden nog een hele tijd broodnodig zijn. 

Een rechter die denkt beter te weten begeeft zich dus op glad ijs en zou onbedoeld wel eens de burger onder de bus kunnen gooien en de economie van Nederland de nek omdraaien. Het leerstuk van gevaarzetting waarop Milieudefensie haar vordering baseert, vereist kosten-baten analyse voor preventiemaatregelen. Dat de eventuele baten van de drastisch versnelde emissiereductie die Milieudefensie eist, niet opwegen tegen de enorme kosten, zal de Hoge Raad na lezing van de relevante economische studies snel duidelijk zijn.

Milieudefensie heeft voor het Hof hard op de trommel van de wetenschap geslagen. Omdat in het recht niets te vinden bleek behalve algemene, open normen en beginselen, was wetenschap, aangevuld met rapporten van internationale organisaties, noodgedwongen de fundering van de vorderingen van Milieudefensie. Het Hof kon in de wetenschap echter geen steun vinden voor de gevorderde 45% reductie.

De overwegingen van het Hof zijn niet problematisch om de reden dat het geen 45% heeft kunnen vinden, maar omdat het suggereert dat de wetenschap zulke normen zou kunnen voorschrijven en de rechter die normen dan dwingend zou kunnen opleggen. Dat is echter zuiver sciëntisme en strijdt met het Nederlandse rechtssysteem. Hopelijk komt dat argument voor de Hoge Raad aan de orde.

Boterzacht recht

Bij de Hoge Raad klaagt Milieudefensie nu ook over het eigen sciëntisme. Het Hof had volgens de milieuclub ook naar VN-rapporten en ‘soft law’ bronnen moeten kijken, hoewel geen van die bronnen de vraag beantwoordt, of zelfs maar kan beantwoorden, of Shell de juridische plicht heeft tot 45% emissiereductie.

Een specifieke rechtsnorm en een eenduidig percentage voor een onderneming kunnen niet afgeleid worden uit een mengsel van wetenschap die niet normatief kan zijn en vage, deels morele regels die veelal voor politieke – en beleidsdoelen geschreven zijn. Het Hof heeft overigens wel degelijk rekening gehouden met de internationale regels maar kwam zo slechts tot een vage algemene plicht, niet tot een emissiereductiepercentage voor een onderneming.

De conclusie van het Hof dat Shell niet een specifiek reductiepercentage kan worden opgelegd is volkomen logisch, want de rechter mag dit soort politieke beslissingen niet nemen – de machtenscheiding staat daaraan in de weg. Politieke kwesties behoren bij de politiek, niet bij de rechter. 

De verdeling van het resterende koolstofbudget, indien en voor zover dit frame aanvaardbaar en juridisch relevant wordt geacht, is een kwestie van democratische besluitvorming op basis van politieke voorkeuren, niet van rechterlijke hoogmoed op basis van subjectieve morele voorkeuren. Dat Milieudefensie een dusdanig beperkte theorie van machtenscheiding poneert dat de rechter met een beroep op de maatschappelijke zorgvuldigheid van ondernemingen min of meer alles mag eisen, doet daaraan niet af.

Niet toegeven aan klimaatdrammerij

Het zal niemand verbazen dat het rijke Milieudefensie blijft drammen bij de rechter om haar klimaatdictaat op te leggen. De rechter heeft haar 1 vinger gegeven en nu wil zij de hele hand.

Het plan om met ‘soft law’ de Nederlandse samenleving het klimaatjuk op te leggen, is echter doorzichtig. Dat wil niet zeggen dat de burger gerust kan zijn dat de Hoge Raad gehakt maakt van het pleidooi van de milieuclub. 

Daarom valt het te hopen dat de Stichting Milieu en Mens, die vorige week bij de Hoge Raad een verzoek tot voeging indiende, ook nu weer de stem van de burger mag vertolken.

Dr. Lucas Bergkamp, LL.M., is arts en advocaat te Brussel. Hij treedt op als deskundige voor de Stichting Milieu en Mens in de ‘klimaatzaak van de eeuw.’

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Milieudefensie wil met ‘soft law’ haar klimaatjuk aan de burger opleggen verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is nu overduidelijk dat het de milieuclub niet gaat om de strijd tegen ‘gevaarlijke klimaatverandering’, maar om de strijd voor deindustrialisatie. De belangen van de economie en de burger moeten volgens Milieudefensie ook ondergeschikt worden gemaakt aan symbolisch klimaatmoralisme dat niet eens de emissies zal verminderen, laat staan het klimaat ‘verbeteren.’ 

Effectiviteit mag niet geëist worden

De vraag die centraal staat in deze zaak is of de rechter een emissiereductiebevel mag geven ook als dat bevel niets zal doen om de door de klimaatbeweging gevreesde ‘gevaarlijke klimaatverandering’ te voorkomen. Het Hof Den Haag heeft vorig jaar de eis afgewezen om Shell een vergaand emissiereductiebevel te geven omdat andere leveranciers de plek van Shell zouden innemen en de emissies daardoor niet zouden dalen. Dus de eis van Milieudefensie zou het gevaar niet verminderen. 

In cassatie stelt Milieudefensie nu dat de eis van effectiviteit niet gesteld mag worden – ook al haalt het niets uit, Shell moet de emissies verminderen. Er zou een plicht tot emissiereductie bestaan los van het gevaar dat daarmee bestreden zou worden. Ging het Milieudefensie dan toch niet om het voorkomen van gevaarlijke klimaatverandering?

In hoger beroep zag Milieudefensie de bui al hangen. Om het probleem van de ineffectiviteit van het gevorderde emissiereductiebevel op te lossen, had Milieudefensie met een beroep op twee deskundigenberichten betoogd dat het bevel toch wel een beetje effectief zou zijn. Maar het ene deskundigenbericht sprak slechts van een mogelijk gunstig effect en het andere (van Rotmans) behelsde een vage theorie over ‘systeemspelers’ en hoe ook de rechter klimaatkoploper kan spelen. 

Dus in cassatie gooit Milieudefensie het nu over een andere boeg: dat emissiereductie niet effectief is, wil niet zeggen dat Shell er niet toe verplicht is en als dat niet aanvaard kan worden, dan is de gevorderde emissiereductie toch effectief. Maar Milieudefensie veegt terloops een andere reden voor de ineffectiviteit van haar vordering onder het tapijt. Wat is die reden?

Onteigening

Omdat Milieudefensie zelf ook wel inzag dat haar argumenten over de vermeende effectiviteit van het emissiereductiebevel nogal zwak waren, had zij het Hof om ‘verduidelijking’ van het vonnis van de rechtbank gevraagd. Die verduidelijking had echter meer weg van een onteigening. 

Om te verzekeren dat het door Milieudefensie gevraagde bevel zou werken, zou het Hof moeten ‘verduidelijken’ dat de emissiereductie door Shell niet zou mogen worden gerealiseerd door de verkoop van bedrijfsonderdelen, door ‘verdunning’ middels aankoop van een hernieuwbare onderneming, of met andere trucs. Met andere woorden, Shell zou in feite door de rechter moeten worden onteigend of onder bewind van Milieudefensie geplaatst.

Het Hof heeft dit uiteraard moeten weigeren want de rechter is niet bevoegd om een bedrijf te onteigenen. Hoewel de Nederlandse rechter zich met regelmaat bereid toont om de grenzen van haar bevoegdheid te negeren om de progressieve beweging te bedienen, ging dit zelfs het Haagse hof te ver.

Lek als een mandje

Met de aan het Hof gevraagde verduidelijking heeft Milieudefensie al toegegeven dat het bevel zo lek is als een mandje en niets kan doen om ‘gevaarlijke klimaatverandering’ te voorkomen. Milieudefensie doet nu voor de Hoge Raad voorkomen alsof bij nader inzien de aan het Hof gevraagde onteigening overbodig was. 

Als de raadsheren een beetje opletten, zullen zij eenvoudig door deze nieuwe ballon van Milieudefensie heenprikken. Er is letterlijk geen enkele reden om aan de feitelijke en juridische juistheid van het oordeel van het Hof te twijfelen.

Openstaand kelderluik

Milieudefensie klaagt in cassatie ook over het feit dat het Hof de juridische theorie waarop de vordering gebaseerd is niet goed begrepen heeft. Deze theorie staat bekend als de gevaarzettingsleer die gebaseerd is op een arrest van de Hoge Raad in een zaak van een Maastrichtenaar die in een Amsterdams cafe naar het toilet ging en toen in een donkere gang door een openstaand kelderluik viel ten gevolge waarvan hij ernstig letsel opliep.

De Hoge Raad oordeelde dat het onzorgvuldig en dus onrechtmatig is om een kelderluik in een onverlichte gang zonder waarschuwing open te laten staan. De uitbater van het cafe moest de schade van de Maastrichtenaar dus vergoeden.

Milieudefensie heeft betoogd dat emissies van CO2 een openstaand kelderluik zijn en dat Shell daarom verplicht zou moeten worden deze emissies te beperken. Daarbij vergat Milieudefensie echter te vermelden dat Shell volgens de gevaarzettingsleer met een vermelding van het mogelijke klimaatgevaar zou kunnen volstaan (en zo’n vermelding is onnodig als iedereen reeds bekend is met het gevaar).

Hoe de emisssiereductieplicht dan kan worden losgekoppeld van het voorkomen van gevaar is een raadsel. Wil Milieudefensie serieus beweren dat het ook onzorgvuldig is om een kelderluik open te laten staan als er geen enkele cafegast in de gang kan komen? 

Deindustrialisatie

De onnavolgbare argumentatie van Milieudefensie kan niet anders worden geïnterpreteerd dan als een pleidooi niet voor het voorkomen van gevaarlijke klimaatverandering, maar voor het versnellen van de deindustrialisatie van Nederland. Want indien de Nederlandse rechter aan ondernemingen zelfs emissiereductiebevelen gaat opleggen als het klimaat er volgens de eigen theorie niet mee gebaat is, zal het met de industrie snel gedaan zijn.

Met het argument dat het niets uitmaakt dat een emissiereductiebevel niet effectief is en niets aan de ‘gevaarlijke klimaatverandering’ doet, voegt Milieudefensie nog een cynische en subversieve dimensie aan haar klimaatmachtsgreep toe: de rechter zou een illegitieme en ineffectieve wetgever moeten worden die de deindustrialisatie van Nederland versnelt.

Lucas Bergkamp is arts en advocaat te Brussel. Hij trad op als deskundige voor de stichting Mens & Milieu in de ‘klimaatzaak van de eeuw’. 

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Milieudefensie strijdt niet tegen klimaatverandering maar voor deindustrialisatie verscheen eerst op Wynia's Week.

Uit de brief van Klever blijkt dat NGO’s geen toegevoegde waarde hebben bij de uitvoering van ontwikkelingsprojecten. Subsidies fungeren als instandhoudingsbijdragen voor de betreffende clubs, die doorgaans over weinig achterban beschikken en zelf onvoldoende in staat zijn financiële middelen te genereren. Logische conclusie zou dan ook zijn om helemaal met dit beleid helemaal te stoppen.

Belastinggeld voor bevriende clubs

Hoewel het Nederlandse beleid op het terrein van ontwikkelingssamenwerking een lange traditie kent qua betrokkenheid van ‘maatschappelijke organisaties’ begon de huidige vormgeving met het programma Samenspraak en Tegenspraak van minister Ploumen. Dit programma liep van 2016 t/m 2020. Het huidige programma Versterking Maatschappelijk Middenveld startte in 2021 en loopt t/m 2025. Belangrijkste onderdeel hiervan is het programma Power of Voices.

De timing van de ingang van deze programma’s is niet toevallig. Steeds vond de aanbesteding van de partnerschappen met NGO’s plaats op het einde van een kabinetsperiode, waarmee een nieuw kabinet voor een voldongen feit werd gesteld. Dat is doorbroken door de vroegtijdige val van Rutte IV. Vanwege de nog lopende verplichtingen krijgen de in de brief aangekondigde veranderingen hun beslag in 2026.

Kern van deze programma’s vormen de ‘strategische partnerschappen’, waarbij consortia van NGO’s op bepaalde door het ministerie gespecificeerde terreinen volgens een door het ministerie beschreven methode projecten uitvoeren in ontwikkelingslanden. Hiermee zijn grote geldbedragen gemoeid. Alleen al de strategische partnerschappen hebben voor de periode 2021 t/m 2025 een budget van 1,4 miljard euro.

Een evaluatie van (onderdelen van) deze programma’s heeft nooit plaatsgevonden. Die van het programma Samenspraak en Tegenspraak werd diverse malen uitgesteld, waarna de mededeling kwam dat deze samen met die van het vervolgprogramma Power of Voices zou plaatsvinden.

‘Weinig vertrouwen in de kwaliteit’

Wel blijkt er nu een soort van meta-evaluatie van de strategische partnerschappen gereed, waaruit de brief van 11 november citeert, maar die met uitzondering van één onderdeel nog niet is gepubliceerd. Deze wel gepubliceerde evaluatie betreft de programma’s over Seksuele en Reproductieve Rechten en Gezondheid (SRGR), waar ook wordt gewerkt met partnerschappen met NGO’s. De conclusies van deze door de eigen directie Internationaal Onderzoek en Beleidsevaluatie (IOB) uitgevoerde evaluatie zijn ontluisterend.

Wat betreft de effectiviteit merkt de IOB op dat: ‘De uitgevoerde evaluaties van initiatieven gericht op pleiten en beïnvloeden en capaciteitsversterking van maatschappelijke organisaties waren van lage kwaliteit. Daardoor blijft het onduidelijk in hoeverre deze initiatieven effectief geweest zijn.’

En verder: ‘Bovendien heeft IOB weinig vertrouwen in de kwaliteit van veel evaluaties van door het ministerie gesteunde SRGR-projecten en programma’s, uitgevoerd door ngo’s, internationale en multilaterale organisaties. Vaak waren de toegepaste onderzoeksmethoden niet geschikt om de bijdrage van de ondersteunde interventies aan waargenomen resultaten vast te stellen, met name op het niveau van outcome en impact.’ IOB concludeert: ‘Analyses van kosteneffectiviteit en kostenefficiëntie ontbreken.’

Ook is IOB kritisch over het laten uitvoeren van projecten via strategische partnerschappen met NGO’s: ‘Vanwege de complexe opzet van ngo partnerschappen hadden deze projecten ook te maken met bureaucratisch programmabeheer, hoge operationele kosten en vertragingen in de uitvoering.’ Alsmede over het blijvende resultaat ervan: ‘SRGR-projecten komen over het algemeen tot stilstand zodra de Nederlandse financiering eindigt, omdat er nauwelijks belanghebbenden zijn die bereid en in staat zijn om ondersteunde activiteiten over te nemen. Daarnaast is er slechts beperkt inzicht in de duurzaamheid van behaalde resultaten.’

De IOB doet de aanbeveling ‘Heroverweeg het huidige operationele model van de ngo-partnerschappen, om hoge beheerskosten en fragmentatie op het landenniveau te verminderen’.

Forse korting, geen breuk

De brief van minister Klever brengt een aantal forse wijzigingen aan in dit beleid, maar breekt er niet volledig mee. In de eerste plaats betreft dit het terugbrengen van het budget van het totale programma van 1,4 miljard euro naar een bedrag tussen 390 en 565 miljoen euro. Ook ligt de focus voortaan op drie aandachtsgebieden: gezondheid, handelsbevordering en mensenrechten.

Met name dat laatste onderwerp is echter een breed paraplubegrip, waar nog tal van stokpaardjes kunnen worden ondergebracht. Bijdragen aan het beperken van migratie wordt niet genoemd. Verder kondigt de minister aan dat de drempelwaarde voor het percentage waarin maatschappelijke organisaties zelf in hun inkomsten moeten voorzien, wordt opgetrokken van 25 naar 50 procent.

Clubs leven van subsidie

Het protest van betrokken NGO’s en vanuit de oppositie na het uitkomen van de brief was uiteraard niet van de lucht. Het daarbij gehanteerde frame is vertrouwd, omdat het al jaren succesvol wordt toegepast. Het geld dat NGO’s krijgen zou een vorm van solidariteit met mensen in arme landen zijn en hard nodig zijn  voor het bieden van hulp op tal van terreinen.

De organisaties die het uitvoeren zijn erin geslaagd zichzelf gelijk te stellen aan de goede doelen waaraan ze zeggen te werken en wie is er nu tegen goede doelen? Critici kregen zoals gebruikelijk volop ruimte om hun bezwaren te formuleren, zonder dat ze werden weersproken. Mensen die vinden dat het beleid op een andere leest dient te worden geschoeid, kwamen niet aan het woord, waarmee het speelveld handig werd afgebakend om verdergaande bezuinigingen te voorkomen.

Een eerste kritische noot bij het nieuwe beleid betreft de doelstelling: ‘Leidend voor het nieuwe kader is de wens van het kabinet om lokale maatschappelijke organisaties in ontwikkelingslanden te versterken voor hun activiteiten ter plekke.’ Dat is merkwaardig, aangezien je zou verwachten dat verhoging van de welvaart centraal zou staan. Wij zouden het toch ook niet accepteren als andere landen een dergelijk paternalisme tegenover ons ten toon zouden spreiden?

Dat het beleid niet kosteneffectief is en geen blijvende impact heeft, is duidelijk gebleken uit de in het voorgaande aangehaalde evaluatie en klinkt ook door in de brief. Er is dus geen toegevoegde waarde voor het betrekken van NGO’s bij de uitvoering van ontwikkelingshulp. Werd dit initiatief ooit genomen om meer draagvlak onder de Nederlandse bevolking te creëren, thans moet worden geconcludeerd dat het stuk voor stuk gaat om organisaties zonder noemenswaardige achterban.

Alleen linkse clubs kregen geld

Veel van de deelnemende NGO’s zijn voor hun voortbestaan afhankelijk van overheidssubsidie. Die stellen een organisatie als Milieudefensie in staat een capaciteit op te bouwen om diezelfde staat voor de rechter te dagen als ze haar zin niet krijgt op andere terreinen. Zoals eerder aangetoond hebben al de NGO’s die betrokken zijn (geweest) bij de programma’s van Ploumen en Kaag een uitgesproken links wereldbeeld. Dat lag al besloten in de aanbestedingscriteria. De rechtvaardiging waarom dit allemaal met belastinggeld moet worden gestimuleerd, ontbreekt ook in de brief van Klever.

De brief maakt verder een afweging die het huidige kabinet op wel meer terreinen maakt en waaruit een voorkeur oprijst voor het liever hanteren van de kaasschaaf dan het snijmes. Ondanks de forse bezuiniging wordt in de basis de structuur intact gelaten, waardoor een volgend kabinet niet alleen een dergelijk programma weer snel kan optuigen, maar ook de bureaucratische uitvoeringsstructuur op het ministerie en bij NGO’s in stand blijft.

Veel van het subsidiegeld wordt besteed in het westen, waar deze NGO’s hun kantoren hebben. Zij slaan een deel van hun vaste lasten om over deze projecten en schrijven uren van personeel met een functie op het hoofdkantoor toe aan deze projecten. Het zijn de hoge indirecte kosten waar de IOB over klaagt.

Ook stelt het optrekken van de drempel voor eigen inkomsten minder voor dan het misschien op het eerste gezicht lijkt. De drempelwaarde van nu 25 procent en straks 50 procent heeft betrekking op middelen die niet afkomstig zijn van het Ministerie van Buitenlandse Zaken.

Zo kon het COC probleemloos deelnemen aan het huidige partnerschap. De organisatie werd voor 70 procent gefinancierd door Buitenlandse Zaken en voldeed daarmee aan de drempelwaarde. Dat van de resterende 30 procent het overgrote deel afkomstig was van het Ministerie van OCW deed er niet toe. En als een ander ministerie niet de helpende hand toesteekt, dan is er altijd nog wel de Postcodeloterij.

Nog niet de radicale breuk

De brief van Klever vormt dus niet de gehoopte radicale breuk met het beleid van haar voorgangers. Er wordt budgettair weliswaar fors gesnoeid, maar van een nieuwe filosofie die radicale keuzes maakt op basis van nieuwe beleidsinzichten, degelijke evaluaties en wetenschappelijk onderzoek is (nog) geen sprake.

Het is de vraag of die radicale keuzes worden gemaakt in de voor komend voorjaar toegezegde nadere uitwerking. Tijdens de eerste termijn van de begrotingsbehandeling op donderdagavond 14 november hadden behalve de oppositie ook de regeringspartijen VVD en NSC vragen bij de brief over het verminderen van de rol van NGO’s. De minister antwoordt de Tweede Kamer komende woensdag.

Wouter Roorda publiceert regelmatig in Wynia’s Week over hoe de schaduwwereld van de meningsvorming en besluitvorming in Nederland werkt. Kort na de jaarwisseling verschijnt zijn samen met Oswin Schneeweisz geschreven boek ‘De Nederwolf’ bij Uitgeverij Blauwburgwal.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week – dus ook in het jaar 2025! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De bezuiniging van minister Klever op ontwikkelingshulp is (nog) geen radicale breuk met haar voorgangers verscheen eerst op Wynia's Week.

Een soortgelijke ervaring heb ik, wanneer ik me in rechtszaken verdiep en probeer de gedachtengang van rechters te volgen. We hadden deze column ‘Een nerd leest een vonnis’ kunnen noemen.

Niet dat ik rechters per se van ongecijferdheid beticht; dat is niet altijd primair het probleem. Het probleem dat ik wel altijd heb met vonnissen in gecompliceerde kwesties, is dat rechters pretenderen dat hun bewijsvoering met wetenschappelijke objectiviteit onvermijdelijk tot het gegeven vonnis leidt.

Wat ze in werkelijkheid doen, is met veel omhaal van woorden in hun eigen straatje praten.

Zijn we nu af van de rare vonnissen?

Afgelopen week diende het hoger beroep van Shell tegen Milieudefensie in de fameuze klimaatzaak. In 2020 had Milieudefensie van de rechtbank gedaan gekregen, dat die een bevel uitvaardigde aan Shell om in 2030 45% minder CO2-uitstoot te veroorzaken. Die -45% gold niet slechts de uitstoot van de eigen raffinaderijen, olietankers en dergelijke wereldwijd, maar ook de door Shell aan klanten geleverde producten, de zogeheten scope 3 emissies. Aangezien Shell een bedrijf is dat vooral olie en gas levert, komt dat neer op ongeveer de helft van je omzet schrappen.  Die leveranties worden dan uiteraard overgenomen door andere bedrijven, zodat de daarmee geassocieerde uitstoot onverminderd doorgaat.

Hoe haal je het als rechtbank in je hoofd om zo’n vonnis te schrijven, denkt een nuchtere nerd dan. Weliswaar heeft het Gerechtshof in hoger beroep nu gevonnist dat Shell zijn scope 3 emissies in 2030 niet met 45% -of enig ander opgelegd percentage – verminderd hoeft te hebben. Zoals dat heet: het Gerechtshof vernietigt het vonnis van de rechtbank. Dat is de standaard formulering, maar heeft het Gerechtshof inderdaad gehakt gemaakt van dat absurde vonnis? Zijn we nu  in Nederland voor eens en voor altijd gevrijwaard van dit soort rechterlijk activisme?

Zeker niet. Recentelijk besprak Lucas Bergkamp al op Wynia’s Week welke juridische ruimte er na deze halfhartige uitspraak nog ligt voor clubs als Milieudefensie om door te procederen.

In wezen geeft het Gerechtshof Milieudefensie nog steeds op alle moreel gemotiveerde punten gelijk, en sneuvelt hun eis op wat je een technisch detail kunt noemen: de rechters achten die reductie van 45% in 2030 weliswaar nodig om onder de 1,5 graad opwarming te blijven, maar dat is het mondiale reductiepercentage, wat je niet aan een individueel bedrijf mag opleggen.

Net als in de Urgenda-zaak, beginnen de rechters hun vonnis met een uitgebreide uiteenzetting over  broeikasgassen en klimaat, alsof ze willen aantonen dat ze echt heel wat van klimaatwetenschap weten. Jammer dat het al in de eerste alinea fout gaat, waar ze eerst terecht vaststellen dat de natuur en de oceanen een groot deel (ongeveer de helft) van de door de mens uitgestoten CO2 opnemen.

Maar dan: ‘Deze opnamemogelijkheid wordt steeds geringer door ontbossing en door het warmer worden van het zeewater.’ Blijkbaar weten deze rechters niet, dat de aarde als geheel niet ontbost, maar steeds groener wordt, voor een belangrijk deel juist door de opwarming en meer CO2 in de lucht. Toevallig bleek vorige week nog, dat de opname van CO2 door bomen en planten 30 procent hoger is dan tot nu toe gedacht.

Rechters en warm zeewater

Dat warmer zeewater minder CO2 opneemt is op zich correct, maar in feite blijkt de CO2-opname van de oceanen al een eeuw te stijgen, en dat zal nog een eeuw doorgaan. Dat komt simpelweg, omdat die CO2-opnamesnelheid (bij een gegeven temperatuur) evenredig is met hoeveel CO2 er in de lucht zit. Zolang het CO2-gehalte in de lucht blijft stijgen, blijven de oceanen ook steeds sneller CO2 opnemen. Pas in 2100 wordt de piek in de opnamesnelheid bereikt, en dan duurt het nog tot 2300 eer die weer gedaald is tot het huidige niveau. En dan gaan er dus nog steeds miljarden tonnen CO2 per jaar de oceaan in.

Wetenschappelijk samengevat: er zit een sterke negatieve feedback in het klimaatsysteem, wat betekent dat het systeem weerstand biedt tegen verandering en behoorlijk stabiel is.

Zo zouden we nog meer punten kunnen aanwijzen in de edelachtbare uiteenzetting over klimaat, waar de rechters de meest alarmistische of ronduit verkeerde interpretatie lezen in het meest recente IPCC- rapport. Ook shopt het Hof nog in allerlei andere klimaatrapporten die net als het IPCC-rapport geen wettelijke status hebben. 

Maar daar gaat het eigenlijk niet om. De hamvraag is: waarom achten rechters het hun taak om in een vonnis over een onrechtmatige daad die Shell met zijn uitstoot zou plegen, de  wetenschappelijke discussie over de stabiliteit van het klimaat en de ernst van de effecten op de mens van klimaatverandering nog eens dunnetjes over te doen?

Rechters moeten wet toepassen, niet shoppen in rapporten

Rechters moeten de wet interpreteren en toepassen op concrete gevallen, en er is klimaatregelgeving zat. Bedrijven zijn in Nederland en de EU al gebonden aan allerlei wettelijke regels over uitstootvermindering tot 2030 en daarna, en nergens in die regels staat, dat de uitstoot van een bedrijf als Shell onrechtmatig zou zijn, ondanks dat het zich aan die regels houdt. 

Met deze simpele constatering had de rechtbank in eerste aanleg al de hele zaak van tafel moeten  vegen, maar ook het Gerechtshof laat dit nu na.     

Het selectieve geshop in klimaatrapporten zonder wettelijke status door het Hof en andere rechtbanken die zich over klimaatzaken gebogen hebben, dient in wezen het doel, om bovenwettelijke eisen te stellen aan individuele bedrijven of staten op grond van een alomvattende zorgplicht voor het welzijn van mensen – ook van hele generaties die nog niet geboren zijn.

Rechterlijke redeneerkunst

Tekenend voor de willekeurige redeneerkunst van rechters is, dat deze zorgplicht niet de wereldbevolking geldt; volgens het Hof is zulke ‘bundeling’ door Milieudefensie niet toegestaan, en heeft Shell in deze zaak volgens Nederlands recht alleen een zorgplicht voor Nederlanders. Dus hoewel de scope 3 uitstoot van Shell voor het grote merendeel buiten Nederland plaatsvindt, en bijdraagt aan mondiale klimaatverandering die vooral buiten Nederland tot nadelige gevolgen zal leiden, zou Shell toch in 2030 bijna de helft van zijn activiteiten moeten staken om specifiek Nederlanders te beschermen tegen klimaatverandering. Alsof Nederland niet in staat zou zijn om zijn burgers adequaat te beschermen tegen een warmer klimaat door dijkverhoging en andere lokale aanpassingen.

Het Hof verwijst ook met instemming naar een uitspraak van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens waarin Zwitserland wordt bevolen meer tegen klimaatverandering te doen, omdat een groep van 2500 Zwitserse Klimaseniorinnen anders te veel last zou krijgen van hittegolven.

Het Hof gaat nu weliswaar niet mee in het percentage van -45% uitstoot in 2030 voor Shell, maar neemt niet principieel afstand van deze zwalkende logica. Dat komt omdat deze en andere rechters zich blind staren op het klimaatprobleem, en wat dat betreft zijn ze geen haar beter dan de doorsnee ‘progressieve’ burger: ‘Voor het hof staat vast dat het klimaatprobleem het grootste probleem van deze tijd is.’

Klimaatverandering is mondiaal zeker een belangrijke kwestie, maar het is niet één-dimensionaal. In grote delen van de wereld zal klimaatverandering weinig voorstellen, of zelfs voordelig zijn. Mogelijk zal het in sommige delen van de wereld later deze eeuw het grootste probleem zijn. Maar voor Nederland zeker niet. Iedereen met een beetje verstand van techniek, waterhuishouding, economie en energievoorziening snapt dat. Maar met rechters die geloven dat hittegolven in Zwitserland levensgevaarlijk dreigen te worden voor Zwitserse bejaarden, is er eigenlijk geen beginnen aan.

Hoezo vertegenwoordigen Milieudefensie en Greenpeace ‘algemeen belang’?

Die rechters kunnen we niet vervangen; maar we kunnen het probleem wel aan de voorkant indammen. Clubs als Milieudefensie of Greenpeace kunnen nu klakkeloos beweren dat ze het levensbelang van alle Nederlanders inclusief toekomstige generaties vertegenwoordigen en op grond daarvan de staat of grote bedrijven aanklagen. Maar die mogelijkheid tot collectieve actie door een actiegroep, artikel 3:305a Burgerlijk Wetboek, staat pas sinds 1994 in de wet, met in 2019 iets aangescherpte eisen voor representativiteit van zulke actiegroepen.

Deze regering moet nu urgent werk maken van het wijzigen van dat artikel in het Burgerlijk Wetboek. Er moeten randvoorwaarden komen in hoeverre beslissingen van rechters in zulke zaken democratisch vastgesteld beleid mogen doorkruisen of ‘optoppen’. En het aanspannen van zo’n zaak zou aan net zulke strakke voorwaarden moeten voldoen als het houden van een referendum.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers is auteur van De stikstoffuik (2023) en De Klimaatoptimist (2024), over energietransitie in Nederland. De boeken zijn HIER en HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl.  

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week – ook in 2025 weer 156 keer, plus tientallen video’s en podcasts! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Rechters moeten wet toepassen, geen klimaatactivisme bedrijven. En laat Schoof rechtsgang door activisten aan banden leggen verscheen eerst op Wynia's Week.

Mijn conclusie is in elk geval dat de rechtstaat heeft gewonnen. Het Hof heeft vastgesteld dat er geen kwantitatieve norm bestaat voor de hoeveelheid CO2 die Shell zou moeten reduceren om mensen te beschermen tegen klimaatverandering. Het Hof heeft ook vastgesteld dat Shell automobilisten niet kan dwingen om minder te tanken. Deze conclusies waren drie jaar geleden al zonneklaar, en het is een raadsel waarom de rechtbank Milieudefensie toen wel in het gelijk stelde met haar onredelijke en destructieve eisen.

Milieudefensie zou blij moeten zijn

De rechter behoort niet op de stoel van de politiek te gaan zitten, en ook niet op de stoel van de bestuursvoorzitter van een bedrijf. Het is cruciaal voor onze rechtstaat dat het Hof dit in hoger beroep heeft erkend. Milieuzorg en verduurzaming zijn belangrijk, maar mogen niet ten koste gaan van onze rechtstaat. Het doel heiligt niet de middelen. Veel activisten van Milieudefensie, Urgenda en Extinction Rebellion geloven van wel, maar vergeten dan dat ze alleen kunnen opereren dankzij diezelfde rechtstaat. In een iets minder democratisch en liberaal land zou hen hun activisme zomaar onmogelijk kunnen worden gemaakt.

Milieudefensie zou daarom blij moeten zijn dat het recht heeft gezegevierd. Hun strijd voor een duurzamere wereld kan onverminderd doorgaan dankzij onze vrije rechtstaat, maar niet meer door op oneigenlijke gronden een bedrijf voor de rechter te slepen. Dat lijkt me voor henzelf, het bedrijfsleven, de rechterlijke macht, de politiek en niet te vergeten ons allemaal goed nieuws. 45 procent minder fossiele brandstoffen in 2030 zou immers massale energiearmoede, economische crises en miljoenen hongerdoden veroorzaken.

45 procent minder fossiel in 2030 zou dood en verderf zaaien. Het zou aanpassingen aan weers- en klimaatverandering door dijkverzwaring en verbeterde waterhuishouding onmogelijk maken. Het zou ons leven en ons werk grotendeels lamleggen. Het zou veelvuldige stroomstoringen, communicatieproblemen, onveiligheid, criminaliteit en  plunderingen veroorzaken. Het zou onze zorg en defensie ernstig inperken.

Al deze belangrijke maatschappelijke thema’s zijn niet aan Milieudefensie, de rechter of Shell om over te beslissen. Dat primaat blijkt zoals het een democratie betaamt bij de door onze in meerderheid verkozen staten-generaal en regering te liggen.

Ook het klimaat heeft gewonnen

De rechtstaat heeft kortom gewonnen, en opmerkelijk genoeg het klimaat ook! Het klimaat is helemaal niet gebaat bij een gehalveerd Shell. Ten eerste zouden Exxon, BP en andere olie- en gasbedrijven glimlachend Shells onder dwang afgestoten marktaandeel hebben overgenomen, om te zorgen dat wij allemaal lustig kunnen blijven tanken. Ten tweede zou het grote en kennisintensieve Shell door gedwongen omzet- en kapitaalverlies niet meer hebben kunnen investeren in schonere technologieën. Ten derde zou er voor Nederland veel strategische energiekennis, innovatie en werkgelegenheid verloren zijn gegaan.

De civiele zaak tussen de twee particuliere organisaties Milieudefensie en Shell wordt al jarenlang internationaal gevolgd. De uitkomst van het hoger beroep zal ongetwijfeld ter sprake komen tijdens de deze week begonnen klimaattop COP-29 in Bakoe. Daar bespreken meer dan 40.000 ingevlogen deelnemers elf dagen lang dat we beneden 1,5 graad opwarming kunnen blijven.

Die 1,5 graad is overigens niet overeengekomen in het Klimaatakkoord van Parijs, want dat stelt maximaal 2 graden opwarming als doel. Bovendien weten die 40.000 deelnemers toch wel dat de mondiale bevolking, energieconsumptie, fossiele brandstoffen en CO2-emissies elk jaar stijgen? Ze weten toch wel dat die langjarige trends onmogelijk in 25 jaar naar netto-nul CO2-uitstoot kunnen worden omgebogen?

‘We denken massaal verkeerd over hoe we de opwarming van de aarde tegen kunnen gaan.’ Volgens cabaretier Theo Maassen maakt de mens de aarde niet kapot, maar is het precies andersom. ‘De hele opwarming van het klimaat is voor de planeet zelf geen probleem. Integendeel, het is een oplossing. Zoals koorts, de opwarming van het menselijk lichaam, niet de ziekte is maar juist het afweermechanisme van het lichaam om de ziekte buiten te drijven. De aarde wil van ons af, en terecht!’

Dit is tegelijk humoristisch, serieus en relativerend. We zijn als enige soort op aarde bang geworden voor klimaatverandering, en eigenen ons nu zowel de oorzaak als de oplossing toe. Dat laatste blijkt in elk geval hoogmoedig. We kunnen het klimaat helemaal niet op die manier beheersen, en onze wereldwijde CO2-uitstoot ook niet. De CO2-reductie in de EU wordt overgecompenseerd door toename in Azië, met name omdat we daar steeds meer producten kopen die we zelf niet meer willen of kunnen maken: Staal, cement, zonnepanelen, autobatterijen, tv’s, laptops, smartphones, chips, kleding, speelgoed, enzovoorts. Ik hoop dat mensen dit beseffen tijdens Black Friday, en niet meedoen aan dit gruwelijk verspillende consumentisme.

Decadent

Ik hoop ook dat onze hoogmoed overgaat in bescheidenheid tijdens de Klimaattop COP-29 in Bakoe. Ik vind het megalomaan om met meer dan 40.000 ingevlogen deelnemers een niet democratisch overeengekomen 1,5 graad opwarming te bespreken. Ik vind het decadent om daar wereldwijd honderden miljarden euro’s voor uit te delen. Geld is niet de bottleneck voor minder CO2-uitstoot, dat zijn we zelf met ons consumptiegedrag. Dat laten de mondiale CO2-emissiedips in 2009 en 2020 duidelijk zien. Alleen een financiële crisis of een pandemie houdt ons een beetje tegen.

De olifant in de kamer

Ik hoop dat die olifant in de kamer eindelijk benoemd gaat worden in het oliestaatje Azerbeidzjan. Zolang wij met acht miljard mensen nu en met tien miljard mensen in 2050 blijven consumeren, blijft de industrie delven, produceren en transporteren. Zolang we over de hele wereld blijven communiceren en crypto-beleggen blijven de datacenters van Google en Microsoft op volle toeren draaien. Zolang we blijven rijden blijven Shell, Exxon en BP benzine en diesel leveren. De wereld zou te klein zijn als ze dat niet meer zouden doen. De uitkomst van het hoger beroep van Shell is dus niet alleen goed nieuws voor de rechtstaat en het klimaat, maar ook voor elke wereldburger.

Maarten van Andel is chemicus en publiceerde in 2023 Kies Wijzer Klimaat. Praktische gids voor consument en kiezer. Dit verhelderende boek verscheen bij Uitgeverij Blauwburgwal, kost €17,50 en is overal verkrijgbaar, ook in de winkel van Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Winst Shell goede zaak voor rechtsstaat en klimaat verscheen eerst op Wynia's Week.

Het Hof was niet onder de indruk van de ‘vergroenen of verdwijnen’-retoriek van Milieudefensie en wees de vordering af.  Toch liet het arrest van het Hof steken vallen en blijft de dreiging bestaan dat activistische organisaties als Urgenda, Greenpeace en Milieudefensie opnieuw klimaatzaken starten om de democratie opzij te zetten, de burger te knechten en de economie om de zeep te helpen.

Klimaatwetenschap

Hoewel M&M met deskundigenberichten sterk weerwoord had geboden, nam het Hof veel van de feitelijke stellingen van Milieudefensie over de urgentie en ernst van het klimaatprobleem kritiekloos over. Daarbij leunde het Hof, zoals te verwachten viel, op vermeende consensus die uit de IPCC-rapporten zou blijken.

Problematischer is dat het Hof niet alleen de IPCC-rapporten als feitelijke maatstaf nam, maar daaraan ook normatieve kracht toekende. Zo oordeelde het Hof dat klimaatwetenschappers hebben bepaald dat de gemiddelde temperatuur op aarde niet met meer dan 1,5 graden mag stijgen. Wetenschappers zijn echter niet bevoegd om normen te stellen. Het is zorgelijk dat het Hof dat niet ziet en zich tot sciëntisme verlaagt.  

Zo komt het Hof tot de alarmistische conclusie dat ‘het klimaatprobleem het grootste probleem van deze tijd is’ en het gevaar van klimaatverandering groot en zelfs ‘levensbedreigend’ is. Met deze niet erg feitelijke vaststellingen en verwijzingen naar het Parijse klimaatakkoord, het Urgenda-arrest en de Klimaseniorinnen-uitspraak van het Europese Hof, was het voor het Hof slechts een kleine stap om een recht op bescherming tegen gevaarlijke klimaatverandering te bevestigen.

‘Bescherming tegen gevaarlijke klimaatverandering’, zegt het Hof, ‘is een mensenrecht’, zonder enige nuance aan te brengen. Dat dit mensenrecht ten koste gaat van allerlei andere mensenrechten, zoals het recht op betrouwbare en betaalbare energie, en de realisatie van andere ‘sustainable development goals’ schaadt, deert de rechter niet. Grote halen, snel thuis.

Hondenfluitje

Dit nieuwe mensenrecht moet niet alleen door staten gerespecteerd worden, maar ook door grote ondernemingen. In burgerlijke aansprakelijkheidskwesties vertaalt zich dat recht in een zorgplicht voor ondernemingen. Voor het behalen van de doelstellingen van Parijs zijn maatregelen nodig om zowel de vraag naar fossiele brandstoffen te verminderen, alsook het aanbod van fossiele brandstoffen te beperken. Olie- en gasbedrijven dienen daarom bij investeringen in de productie van fossiele brandstoffen rekening te houden met de negatieve gevolgen voor de energietransitie.

Het Hof suggereert hiermee dat het klimaat een soort van langzame onteigening van olie- en gasbedrijven legitimeert. Dit hondenfluitje ontging de advocaat van Milieudefensie niet. Hij zinspeelde al op verdere juridische procedures om te voorkomen dat de winning van olie en gas wordt uitgebreid of gefinancierd, verwijzend naar de reeds aangekondigde nieuwe klimaatzaak tegen ING.

Reductie-percentage

Het feestje dat Milieudefensie in gedachten had ging echter niet door omdat het Hof twee keer roet in het eten gooide. Milieudefensie had geëist dat Shell de scope 1-, 2- en 3-emissies zou verminderen. Ten aanzien van scope 1 en 2 oordeelt het Hof dat Shell zich aan deze doelstelling heeft gecommitteerd, dus die eis werd afgewezen.

Met betrekking tot scope 3-emissies komt het Hof tot de conclusie dat er noch in de wet noch in de klimaatwetenschap specifieke reductienormen worden gesteld voor een bedrijf als Shell. De 45% waarop Milieudefensie zich beriep is slechts een ‘gemiddelde wereldwijde reductie in alle sectoren’ dat niet van toepassing is op elk land en elke bedrijfssector afzonderlijk. Deze bevinding kan onmogelijk als een verrassing gekomen zijn voor Milieudefensie, want dit is in de rechtsliteratuur uitgebreid beargumenteerd.

Het arrest is zo ook een dialoog tussen de rechter en de klimaatbeweging. De klimaatwetenschap weet dus wat van haar verwacht wordt: stel reductienormen vast voor de olie- en gassector en de rechter (althans, de Nederlandse) zal ze afdwingen.     

‘Progressieve realisatie’

Het Hof gooide nog eens roet in het eten door te oordelen dat het door Milieudefensie gevorderde reductiebevel ineffectief is. Ook dat was in de literatuur al omstandig uitgelegd. Zoals het Hof vaststelde, is er geen enkele reden om te denken dat een aan een specifieke onderneming opgelegde reductieverplichting enig positief effect zal hebben: als Shell minder verkoopt nemen andere leveranciers zijn plaats eenvoudigweg in en weg is je ‘klimaatwinst.’

In lijn met de mensenrechtelijke theorie van de ‘progressieve realisatie’ wordt het door rechters bedachte recht op bescherming tegen ‘gevaarlijke klimaatverandering’ langzaam maar zeker ingevoerd. Twee stapen vooruit, een stap terug: eerst de overheden, dan bedrijven, een specifiek reductiepercentage en dan weer niet.

Deze week was het even een stapje terug, maar het vonnis van de rechtbank heeft zijn uitwerking al gehad. Met dat vonnis in de hand zijn vele andere rechtszaken gestart en heeft de klimaatbeweging de Europese Unie kunnen bewegen om ondernemingen te verplichten een ‘klimaattransitieplan’ conform 1,5 graden uit te voeren. Rechters weten inmiddels ook hoe ze het politieke spel kunnen meespelen.

Dit is de eerste klimaatuitspraak in Nederland die gunstig is voor de burger die kreunt onder de almaar stijgende prijzen van energie en andere produkten. De interventie door M&M heeft vruchten afgeworpen. Omdat de punten waarop de vordering afketste feitelijk van aard zijn, zal het bovendien moeilijk zijn om een goede invalshoek te vinden om in cassatie te gaan bij de Hoge Raad. Ook dat is positief.

Er is een slag gewonnen maar de klimaatoorlog zal voortwoeden. Activistische NGO’s zullen aan het arrest van het Hof nieuwe juridische grondslagen voor verdere klimaatzaken kunnen ontlenen. Om te voorkomen dat de democratie opzij wordt gezet en het volk geknecht, zullen interventies door de burger goedgezinde NGO’s nodig blijven. Ook met de nieuwe coalitie kunnen die NGO’s op geen enkele overheidssteun rekenen.

IJkpunt voor wetswijziging

Het wachten is ook nog steeds op actie van de nieuwe coalitie om de vertegenwoordigingsbevoegdheid van algemeen-belang-organisaties te beperken.

Het arrest van het Hof verschaft een goede handleiding voor zo’n wetsonderwerp. Zo merkte het Hof op dat de wetgever niet heeft bepaald dat bedrijven die zich aan de Europese en Nederlandse klimaatwetgeving houden, niet aansprakelijk kunnen worden gesteld. 

Het is nu zaak dat de wetgever spreekt.

Lucas Bergkamp is arts en advocaat te Brussel. Hij trad op als deskundige voor de stichting Mens & Milieu in de ‘klimaatzaak van de eeuw’.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht In de klimaatoorlog is een slag gewonnen maar het Hof legt de basis voor eindeloze reeks klimaatprocedures verscheen eerst op Wynia's Week.

In het vonnis van de rechtszaak Milieudefensie tegen Royal Dutch Shell, uitgesproken op 26 mei 2021, heeft de Rechtbank Den Haag (team handel) Shell bevolen zijn wereldwijde CO2-uitstoot per 2030 terug te brengen met 45 procent ten opzichte van het referentiejaar 2019. Die reductie geldt niet alleen de eigen uitstoot (scope 1) en de uitstoot van de toeleveranciers (scope 2) maar ook de uitstoot van de klanten (scope 3), dus de burgers en bedrijven die fossiele brandstoffen van Shell kopen en verbruiken.

Shell is tegen de uitspraak in beroep gegaan omdat het bedrijf zich door het bevel ten onrechte in een uitzonderingspositie voelt geplaatst in de sector waarin het opereert, en onmogelijk verantwoordelijk kan worden gehouden voor de uitstoot van zijn klanten. Mocht het vonnis standhouden, dan wordt Shell ernstig beknot in zijn bedrijfsvoering en dat zal voor het bedrijf onherroepelijk het begin van het einde inluiden.

Een vonnis met lariekoek

De eerste twee weken van april vonden bij het Gerechtshof Den Haag de zittingen van het hoger beroep plaats. Naast Shell en Milieudefensie heeft het hof een derde partij tot het hoger beroep toegelaten: de stichting Milieu en Mens (M&M). Deze stichting komt op voor de belangen van de bezorgde energiegebruikers die vrezen voor de financiële consequenties indien het vonnis van de rechtbank wordt uitgevoerd. M&M heeft zich gevoegd aan de zijde van Shell en is evenals Shell uit op vernietiging van het vonnis maar zal dat doen op grond van eigen argumenten.

Waar komt die cruciale 45 procent precies vandaan? In het vonnis van de rechtbank wordt het percentage gepresenteerd als een uitkomst van ‘de best mogelijke wetenschap’ waar een ‘brede internationale consensus’ over bestaat. Maar dat is je reinste lariekoek. De 45 procent is een nepgetal waarover alleen onder politici en beleidsmakers in de rijke G7-industrielanden overeenstemming bestaat. Dat zit zo.

De 45 procent-reductie in 2030 heeft de rechtbank overgenomen uit een rapport (SR15) van het VN Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) dat is verschenen in 2018, drie jaar na het Akkoord van Parijs. In dat rapport wordt de wereldwijde opwarming van anderhalve graad – de ondergrens van het nog toelaatbare opwarmingsinterval van anderhalve graad tot ‘ruim onder de 2 graden’ ten opzichte van het begin van de industriële periode – vertaald naar mogelijke reductiepaden voor de CO2-uitstoot vanaf het jaar 2020.

In het geval van ‘no overshoot’, dat wil zeggen geen (tijdelijke) overschrijding van de grens van anderhalve graad, moet de netto-uitstoot in 2050 op nul uitkomen en is in 2030 een reductie vereist van 45 procent ten opzichte van de uitstoot in 2010. Terzijde: de rechtbank heeft het referentiejaar voor de 45 procent-reductie op eigen houtje verschoven van 2010 naar 2019. Met de ‘best mogelijke wetenschap’ valt kennelijk nog wel te marchanderen.

In de vertaling van de anderhalve graad naar een reductiepad met een netto-nul uitstoot in 2050 en een reductie van 45 procent in 2030 speelt het zogeheten koolstofbudget een cruciale rol. Milieudefensie heeft het tijdens de zittingen dan ook meermalen ter sprake gebracht. Het koolstofbudget is de maximale hoeveelheid CO2 die nog kan worden uitgestoten vanaf een bepaalde datum voordat een gekozen opwarmingsdoel wordt bereikt.

Per 1 januari 2020 bedroeg het budget volgens het meest recente IPCC rapport (AR6) voor de doelstelling van anderhalve graad 500 gigaton. Voor het doel van twee graden bedroeg het budget 1350 gigaton. In dat geval zou het moment van de netto-nul uitstoot vallen rond 2075.

Het koolstofbudget is een wetenschappelijke dwaling

Het probleem met het koolstofbudget is niet alleen dat het geen juridische grondslag heeft (het Parijse klimaatakkoord legt zo’n budget niet op), maar ook dat het niet eens bestaat. Aan de notie van een koolstofbudget ligt een aantoonbare, fundamentele denkfout ten grondslag. Er bestaat dus ook geen CO2-reductiepad voor de ondergrens van anderhalve graad dat eindigt in 2050 met een netto-nul uitstoot en met een tussentijdse reductie van 45 procent in 2030. De 45 procent reductie die de rechtbank aan Shell heeft opgelegd is een idee fixe dat voortkomt uit een wetenschappelijke dwaling.

Wat is er mis met het koolstofbudget? De notie van een koolstofbudget stoelt op de aanname dat er een universeel lineair verband bestaat tussen de opwarming van de aarde en de cumulatieve CO2-uitstoot sinds het begin van de industriële periode. Uitgaande van de opwarming en de cumulatieve uitstoot op een bepaald moment en een na te streven maximale opwarming ligt de daarbij behorende uitstoot vanaf dat bepaalde moment vast, en dat is het koolstofbudget.

Die lineaire relatie geldt in goede benadering voor de opwarming in het nabije en verre verleden waarin de CO2-uitstoot exponentieel toenam. Maar die relatie geldt zeker niet in de toekomst waarin de uitstoot van CO2 zal gaan dalen, zelfs helemaal naar nul als het aan de voorstanders van het netto-nul-klimaatbeleid ligt. De wetenschappers achter het koolstofbudget hebben de fundamentele fout gemaakt om een in het verleden gevonden correlatie tussen twee variabelen (de opwarming en de cumulatieve uitstoot) door te trekken naar de toekomst, buiten het geldigheidsgebied van die correlatie.

De aanname van een universeel lineair verband leidt tot de zotte situatie dat vanaf het moment dat een netto-nul-uitstoot is bereikt behorend bij een gekozen opwarmingsniveau, de opwarming vanaf het moment van de netto-nul tot in alle eeuwigheid op dat niveau zal blijven. Immers, de cumulatieve CO2-uitstoot verandert niet meer en dan zal er dus ook niets meer veranderen in de opwarming. In werkelijkheid zal de opwarming na het bereiken van de netto-nul-uitstoot overgaan in afkoeling doordat de CO2 in de atmosfeer voor een aanzienlijk gedeelte langzaam maar zeker zal worden opgenomen door de biosfeer (groei van bomen en planten) en de oceanen (oplossen en verdwijnen in oceaanwater). Minder CO2 in de atmosfeer betekent minder opwarming, dat is het hele idee van het broeikaseffect.

De natuurlijk opname van CO2 is cruciaal

Dat de natuurlijke opname van CO2 een niet te onderschatten en mitigerende rol speelt in de opwarming van de aarde blijkt uit het verloop van de CO2-concentratie in de atmosfeer vanaf 1850 tot en met 2023 dat is weergegeven in onderstaande grafiek. Op de verticale as staat de CO2 concentratie in parts per million (ppm) en op de horizontale as de kalenderjaren vanaf 1850.

De oranje kromme toont de CO2-concentratie voor het hypothetische geval dat alle uitgestoten CO2 sinds 1850 voor goed in de atmosfeer wordt opgeslagen zonder natuurlijke opname van CO2 door de biosfeer en de oceanen. Die CO2-concentratie is nauwkeurig uit te rekenen omdat de jaarlijkse uitstoot sinds 1750 door klimaatwetenschappers in het Global Carbon Project met grote zorg en precisie in kaart is en wordt gebracht. Zonder natuurlijke opname zou de C02-concentratie zijn toegenomen van 280 ppm in 1850 naar 613 ppm in 2023.

De blauwe open cirkeltjes geven de jaarlijkse gemeten concentraties weer sinds 1959, het jaar waarin systematische CO2-metingen zijn begonnen in het Mauna Loa Observatory op Hawaii. In 1959 bedroeg de concentratie 316 ppm en in 2023 was die opgelopen tot 421 ppm. De gemeten concentraties liggen beduidend onder de berekende oranje kromme en dat verschil is geheel toe te schrijven aan de natuurlijke opname van CO2. Van de totale uitstoot vanaf 1850 is er op dit moment bijna 60 procent opgenomen door de biosfeer en de oceanen.

Een groot natuurkundig wonder

En dan zou die natuurlijke opname van CO2 abrupt stoppen op het moment dat de CO2 uitstoot de netto-nul bereikt in 2050 – zoals de rechtbank in zijn vonnis van 2021 stilzwijgend veronderstelt? Dat zou niet minder dan een groot natuurkundig wonder zijn. In werkelijkheid zal de opname van CO2 gewoon blijven doorgaan, net zolang de CO2-concentratie in de atmosfeer nog boven de evenwichtsconcentratie van 280 ppm van voor de industriële periode ligt.

In het hoger beroep wordt door Shell de juistheid van het aangenomen wereldwijde koolstofbudget voor een opwarming van anderhalve graad en de daaruit voortvloeiende wereldwijde CO2-reducties niet betwist. Ook Shell heeft zich geconformeerd aan de netto-nul-doelstelling in 2050 en heeft die zelfs opgenomen in zijn langetermijnstrategie. Het hof zou daarom een discussie over de netto-nul en het daaraan ten grondslag liggende koolstofbudget als niet relevant kunnen afdoen. Maar die vlieger gaat niet op dankzij de ingevoegde partij M&M.

M&M heeft bij het hof een uitgebreid en uitstekend gedocumenteerd deskundigenrapport ingebracht dat de nodige vraagtekens zet bij de wetenschappelijke onderbouwing van het vonnis van de rechtbank, ook bij het cruciale concept van een koolstofbudget. Mocht het hof het vonnis bekrachtigen dan zal het dus ook de juistheid van het gebruikte koolstofbudget, de netto-nul-uitstoot in 2050 en de 45 procent reductie in 2030 moeten onderbouwen. Dat lijkt een onmogelijke opgave.

Tot slot: de discussie over de anderhalve graad uit het Akkoord van Parijs heeft een hoog ivoren-toren-gehalte omdat die ondergrens inmiddels geen enkele praktische betekenis meer heeft. Er is geen kijk op dat die ondergrens nog kan worden gehaald. Zoals het er nu naar uitziet, zal die grens ergens tussen 2030 en 2035 worden overschreden, dat is eenvoudigweg een geopolitieke realiteit. Ook dat feit zou het hof in zijn overwegingen over het vonnis van de rechtbank moeten betrekken. Hoe het hoger beroep ook verder uitpakt, een reductiebevel gebaseerd op de anderhalve graad opwarming is anno 2024 niet meer aan de orde.

De onhaalbaarheid van die grens kwam in december ook ter sprake in een interview met de Nederlandse klimaatwetenschapper Bart van den Hurk in NRC Handelsblad. Ook de leden van het hof hebben daar ongetwijfeld kennis van genomen. Volgens Van den Hurk, de covoorzitter van werkgroep II van het IPCC die over klimaatadaptatie gaat, gelooft het gros van de nationale en internationale klimaatwetenschappers al lang niet meer in de anderhalve graad – en hij kan het weten.

De enigen die nog steeds met hart en ziel geloven in de anderhalve graad en de daarvan afgeleide reductiepercentages zijn de westerse politici en beleidsmakers die betrokken zijn (geweest) bij de formulering en uitvoering van het netto-nul-in-2050 beleid. En niet te vergeten de vereniging Milieudefensie en haar medestanders, onder wie de leden van de Rechtbank Den Haag.

Gaat angst winnen van het gezond verstand?

De uitspraak van het hof staat gepland voor 12 november. Op grond van het obsolete doel van de anderhalve graad opwarming en het wetenschappelijk onhoudbare 45 procent-reductiebevel is het ondenkbaar dat het vonnis van de rechtbank zal standhouden. Maar het valt niet uit te sluiten dat ook deze keer de angst voor ‘gevaarlijke’ klimaatverandering en de zorgen over het lot van de mensheid en de aarde het zullen winnen van het gezonde verstand.

Over het tijdstip van de uitspraak zal nog worden overlegd met de nationale en internationale toezichthoudende autoriteiten van de effectenbeurzen. Het is niet denkbeeldig dat de handel in aandelen Shell op de dag van de uitspraak zal worden stilgelegd. Wat een gerechtshof in een klein gidsland al niet vermag.

Jacques Hagoort is gepromoveerd in de natuurkunde aan de TU Delft. Hij was als onderzoeker en raadgevend ingenieur werkzaam in de olie- en gasindustrie. Van 1988 tot zijn pensionering in 2002 was hij parttime hoogleraar reservoirtechniek aan de TU Delft.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Goed nieuws voor Shell (maar niet voor Milieudefensie): bijna niemand gelooft nog in het beperken van de temperatuurstijging tot 1,5 graad verscheen eerst op Wynia's Week.