Het een voor een wegvallen van de pop-iconen uit de jaren zestig, die thans statistisch aan de beurt zijn hun laatste adem uit te blazen (of dat al gedaan hebben), vertegenwoordigt veel meer dan alleen de constatering dat ‘Brian Wilson er niet meer is’ (Beach Boys), ‘George Harrison er niet meer is’ (The Beatles) of ‘Charlie Watts er niet meer is’ (Rolling Stones). Deze sterren behoorden tot de eerste generatie popartiesten die middels megalomane wereldtours over de aarde trokken, als moderne goden van stad naar stad vlogen (doorgaans met privéjet) en het idee verzinnebeeldden dat succes een voltijdse vorm van hedonisme behelsde, met meestal beschikbare fanscharen dan wel adorerende journalisten om naar eigen goeddunken drugs mee te verbrassen en/of het bed mee in te duiken.

De Eeuwige Jeugd

Los van de seksuele en soms naar het anarchistische neigende uitspattingen die in de muziekwereld van toen statusverhogend werkten (denk aan het openlijk stuksmijten van gitaren en maltraiteren van microfoonstandaards), geldt, op een meer abstract niveau, dat deze generatie mondiale popsterren het idee van De Eeuwige Jeugd grootschalig bij het publiek wisten te implanteren. De beroemdste bands en soloartiesten zongen doorgaans over liefde, hartstocht en verlatings- dan wel bindingangst alsof het een nooit eindigende cyclus was. En er op nieuwe teleurstellingen in de liefde altijd weer nieuwe kansen zouden volgen.

Met andere woorden: dat ook Mick Jagger op een goede dag aan zijn laatste flirt/verovering begint en de grote sterren sterfelijk blijken te zijn en bij voldoende medische tegenslag ook, heel erg niet-sexy, in rolstoelen terechtkomen en door slangetjes moeten leren ademen, heeft bijna onherroepelijk een enorme heimwee naar die onbezorgde tijd van grenzeloze vrijheid en ongebroken eigenwaan aangewakkerd.  

Een heimwee die dezer dagen wordt verzacht en/of gestoffeerd door het dubieuze verschijnsel van de tribute band. Ofwel, een stel niet onaardige muzikanten die zich erop toeleggen de hits van een ooit legendarische popgroep zo aansprekend mogelijk na te spelen. Of het nu Ahoy is, de Ziggo Dome of AFAS Live: hun programmering wordt langzaam aan steeds verder dichtgemetseld met optredens van tribute bands als ‘The Dutch Queen’ (Queen), ‘ACinDC’ (AC/DC), ‘Doe maar net alsof’ (Doe Maar) of ‘U2two’ (U2).

Ja, het rijtje tribute bands wordt steeds langer. En de reden dat deze bands in steeds grotere getalen opduiken en in almaar indrukwekkender arena’s welkom zijn is heel eenvoudig. De honger om jeugdherinneringen weer tot leven te laten wekken in combinatie met de bereidheid een oogje dicht te knijpen bij de meestal wat buikiger uitgevallen opvolgers van hum bejaarde dan wel kassie wijlen gegane voorbeelden, zorgt ervoor dat het bij de kaartverkoop voor tribute bands meestal stormloopt.  

De status van houtje-touwtje bijklussen is de tribute band allang ontstegen. Negen van de tien keer hebben we te maken met uitgekiende verzamelingen vaklui. Geoliede machines, dus, die niet zelden te horen krijgen dat ze het ‘origineel benaderen’ of, in vergelijking met wat er van de te imiteren muziekhelden nog over is, zelfs ‘beter zijn’. De tribute band is bovenal uitgegroeid tot een bedrijfszeker uitje, waar je als desperate personeelschef of Hoofd Festiviteiten ter ere van een jubileumviering of tussentijdse groepsprestatie, en ten bewijze dat het vertier van medewerkers je als bedrijf of instelling ter harte hart gaat, gerust voor kunt intekenen. Immers, het risico dat tribute bands van het programma afwijken of een grote hit uit het muzikale repertoire van hun voorbeelden overslaan en daarmee de klandizie teleurstellen, is nihil.

Kritiekloze coöperatie

Wat de interactie met het publiek betreft, doen optredens van tribute bands nog het meeste denken aan de liefdesbaby die er tijdens de massaconcerten van ‘De Toppers’ tussen het hossende publiek en de olijk lachende volkszangers wordt gemaakt. Niet dat het publiek dat tribute bands frequenteert even gedwee de dansjes uitvoert die het van de choreografie krijgt voorgeschoteld, dat ook weer niet, maar als de zanger of zangeres van een tribute band om handgeklap of meezingen vraagt zal dat zelden een loos verzoek zijn (dat dan weer wel). Niemand van de afdeling Klantenservice, de Inpakbalie of de Administratie Unit wil de volgende dag het verwijt krijgen spelbreker te zijn geweest. Dus vallen tribute bands doorgaans in warme baden van kritiekloze coöperatie, waar hun voorgangers nog wel eens de neiging hadden hun fans (of hun platenmaatschappij) tegen de haren in te strijken.

Anno 2025 moet het, ten koste van zo’n beetje alles, bovenal een rimpelloze oase van vertier en veiligheid blijven. Als je ter herinnering aan de geslaagde avond op de foto wilt met een van de bandleden of de hele band – wat ooit een ultieme droom was – kan dat bij een tribute band na afloop gewoon geregeld worden. Onderdeel van de service. De stand-in-musici krijgen nog net geen training in publieksvriendelijk glimlachen, maar heel ver zijn we van dat type professionalisering niet af.

Jaloers gemopper

Hoe warm ook het applaus uit de zaal, natuurlijk mag het verschijnsel tribute band rekenen op de stilzwijgende dan wel uitgesproken afkeer van cultuurcritici en degenen die zich als de ware hoeders van de authentieke popmuziek beschouwen.

Doe je ogen dicht en je weet: links en rechts ontstaat er al of niet door jaloezie ingestoken gemopper over de voorspelbaarheid, het zakelijk succes en het schaamteloos parasiteren op de erfenis van de oorspronkelijke artiesten. Met het opzichtig imiteren van hun kleding- en gedragsstijl als een van de logische stenen des aanstoots. Sommigen gaan in hun gemopper nog een tandje verder en zien in de populariteit van tribute bands, en het na-apen als te perfectioneren discipline, de culturele neergang van het Westen weerspiegelt. Het risicoloos programmeren van tribute bands zou een omineus teken van de vergrijzing zijn en jong, fris muziektalent tegenhouden.

Hoe begeesterd, oprecht en hier en daar briljant een tribute band een legendarisch oeuvre ook tot leven wekt, het gevoel bij de begrafenis van dat oeuvre aanwezig te zijn, in plaats van bij de viering ervan, kan voor een beetje muziekliefhebber nooit ver weg zijn.     

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank!  

Het bericht Waarom het surrogaatvermaak van de tribute band gouden tijden beleeft verscheen eerst op Wynia's Week.

En er was één machine waarmee dat het beste kon. De piano. Ten tijde van Napoleon veroverde die de wereld. Allereerst gestimuleerd door de superrijken. Zo gaf Ludwig von Beethoven vanaf 1804 pianoles aan aartshertog (later aartsbisschop) Rudolf. Deze jongste zoon van de Oostenrijkse keizer Leopold II haalde in 1809 zijn Boheemse medemuziekliefhebber Franz Joseph prins von Lobkowicz over om gezamenlijk Beethoven een jaargeld van 4000 florijnen te verstrekken. Ook mocht hij voor repetities en besloten voorstellingen gebruik maken van hun orkesten.

Wonderkinderen bespelen de muziekmachines

Prins Lobkowicz was dol op muziek en hield zowel op zijn landgoederen in Rauditz en Eisenberg als in zijn Weense paleis eigen orkesten in stand, waarin hij zelf ook soms meespeelde. Zijn ruimhartig optreden als mecenas bracht prins Lobkowicz in zijn laatste levensjaren naar verluidt wel in financiële problemen. Maar in de tijd dat hij Beethoven subsidieerde werden in het Duitse taalgebied tal van wonderkinderen geboren die de nieuwe muziekmachine, de piano, goed zouden weten te gebruiken en een veel breder publiek zouden vermaken.

Felix Mendelssohn kwam in 1809 in Hamburg op aarde; Robert Schumann in 1810, in de Saksische mijnstad Zwickau. Toen hij 7 jaar oud was kocht zijn vader een piano voor hem. Ook van 1810 is Frédéric Chopin, geboren in een dorpje bij Warschau. Op zijn achtste jaar gaf hij zijn eerste concert en de rest van zijn door tuberculose verkorte leven zou hij vooral wijden aan composities voor de piano alleen.

Een jaar na hem kwam Ference (Frans) Liszt ter wereld in het toen Hongaarse dorpje Railing. Deze begenadigde pianospeler brak op 3 april 1823 door met een fabelachtig concert in Wenen en verkreeg een sterrenstatus die pas door Elvis Presley en de Beatles geëvenaard zou worden. Vijf jaar later debuteerde in Leipzig de 16-jarige pianiste Clara Wieck met een orkest onder leiding van Mendelssohn op zo’n indrukwekkende wijze dat Schumann verliefd op haar werd (en met haar zou trouwen).

Bij de eerste industriële revolutie denken we aan rook en lawaai van ijzeren machines met stoom gevoed door kolen, maar de andere zijde van de munt is dat deze ommekeer in de Westerse beschaving werd begeleid door zoetgevooisde muziek. In het jaar dat Liszt voor het eerst Wenen in vervoering bracht, voer in Rotterdam de eerste stoomboot, die een verbinding met Antwerpen zou onderhouden.

Industrie en muziek

Niet iedereen hield er zoals prins Lobkowicz drie orkesten op na. Maar de industrie deed de welvaart van burgers stijgen en daarmee ook de vraag naar piano’s. In 1835 speelde Heindrich Steinweg daarop in door in zijn geboortedorp bij Gozlar in Saksen een pianofabriek te beginnen. (Later zou hij naar Amerika emigreren en zijn naam in Steinway veranderen).

Industrie en muziek gingen hand in hand. In 1836 stichtte Thomas Ainsworth in Twente het stadje ‘Nijverdal’ met de bouw van een textielfabriek, terwijl in de bordelen van Hamburg de 13-jarige Johannes Brahms piano speelde om de kost te verdienen en op het landgoed van een Poolse landvorst een jochie van 6 – dat misschien wel de beste pianist aller tijden zou worden – net bij de toetsen van het instrument aldaar kon komen. Deze Theodor Leschetizky brak als 11-jarige door bij een pianoconcert in Lemberg, de hoofdstad van Galicië. Hij werd begeleid door het lokale orkest onder leiding van W.A. Mozart (de zoon van). Beethoven zelf kuste hem na afloop op het hoofd, zo wil het verhaal.

De pianola: het toppunt van technisch vernuft

Maar ja, niet iedereen kon pianospelen. Daar vonden de meesterambachtslieden die piano’s vervaardigden iets op. Ze bedachten en bouwden tegen het eind van de negentiende eeuw een machine die op basis van software zelf de piano kon bespelen. De software van deze robot, de ‘pianola’, bestond uit papieren rollen, die wel lijken op de vorm waarin in klassieke tijden boeken werden vervaardigd. Die rollen zijn voorzien van gaatjes, die het een vernuftig pneumatisch systeem mogelijk maken de hamertjes van de piano heel nauwkeurig zo hard en zacht en snel en langzaam te laten bewegen als men wil. Die rollen werden ‘ingespeeld’ door  beroemde pianisten wier aanslag precies werd geregistreerd en wier spel dus net zoals het ooit klonk valt terug te beluisteren.

Voor wie zich verdiept in het mechaniek van de pianola is het onvoorstelbaar dat dit alles met slechts hout, metaal en leren membranen vervaardigd kon worden. Maar net zoals een rivier stopt de vooruitgang nooit, doch kiest zij soms wel een hele nieuwe bedding. De pianola, tijdelijk hoogtepunt van menselijk kunnen, werd zijdelings ingehaald door een heel andere technologie, die niets van doen had met hout, ijzer en leer.

Al in 1856 ontwikkelde de Italiaanse uitvinder Antonio Meucci een apparaat waarmee geluid een elektrische draad deed bewegen in een magnetisch veld. In 1861 bouwde de Duitse uitvinder Johann Reiss zijn Reiss Telefoon die dat al veel beter deed en nog betere resultaten bereikten in 1876 Alexander Graham Bell en Elisha Gray. De eerste goed werkende microfoon werd ontwikkeld door de Brit David Hughes, de Amerikaan Emile Berliner en door Thomas Edison, maar het was – als zo vaak – Edison die in 1878 het patent verwierf.

Techniek, magie en historie

Meer vindingen volgden en al een eeuw lang horen we daarom muziek uit luidsprekers komen. Eerst uit die van de grammofoon, toen vanuit de (auto)radio, de tv, de pc en de telefoon. Maar nog één keer kan het anders. Zoals vroeger. Van 11 tot en met 13 september viert de Nederlandse Pianola Vereniging zijn 50-jarig jubileum met een festival in de Stadsgehoorzaal van Leiden. Daar zijn de vijf mooiste pianola’s ter wereld tezamen gebracht en kan het publiek nog één keer op de magische wijze via papieren rollen Sergei Rachmaninoff en andere componisten beluisteren, precies zoals zij zelf destijds speelden. Met op de slotavond een concert waar de pianola op eigen houtje samenspeelt met een heel orkest.

Het wordt een eerbetoon aan een indrukwekkende combinatie van techniek en individueel vakmanschap, die in de industriële revolutie plaats heeft moeten maken voor de alom tegenwoordige massamedia die drijven op elektriciteit. In Leiden kan men volgende maand het vernuft bewonderen van een mooi stukje Europese cultuur, een verloren gegane wereld, terwijl onveranderd geldt wat Voltaire al zei: de weg naar het hart loopt via het oor.

Hier ziet en hoort u één van de mooiste pianola’s ter wereld. Het is de Blüthner/Welte model T00 gebouwd in 1924. Voor zover bekend bestaan er nog maar vier van deze instrumenten.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!  

Het bericht De mooiste muziekmachines ter wereld komen naar Leiden verscheen eerst op Wynia's Week.

Dirigent Daniel Bahrenboim probeert precies hetzelfde met zijn East-West Divan Orchestra, samengesteld uit Israëlische en Palestijnse musici, maar Bahrenboim is wel elite-goedgekeurd. Snobisme en willekeur – waarom niet beiden bewonderd om hun muziek en hun pogingen om wat meer saamhorigheid en begrip te kweken?

‘Verschlagering’

We weten wat de elite vindt van André Rieu, want een masters student aan de Erasmus Universiteit vergeleek in zijn scriptie vermeldingen van de Stehgeiger (staande violist) in de elite-kranten NRC-Handelsblad en Volkskrant met de populaire kranten Telegraaf en AD. ‘Wanneer André Rieu wordt genoemd in een interview in een elite-krant is het negatief. Bij voorbeeld in een gesprek met pianist Soerjadi: ‘En dat zonder de verschlagering van André Rieu; de Limburgse orkestleider die met zijn gekostumeerde gezelschap de zalen laat meedeinen op Mozart en Strauss (redacteur NRC). Soerjadi: ‘De muziek moet kwalitatief hoogwaardig blijven.’’

De EUR-researcher kan niets positiefs vinden in NRC en Volkskrant en concludeert: ‘Doordat bepaalde media over André Rieu schrijven wordt hij geplaatst in het populaire veld. Afwezig in deze groep is de elite …. aandacht in de elite-kranten is negatief’.

Top-ambassadeur voor de klassieke muziek

‘Elite’ is bij klassieke muziek trouwens maar betrekkelijk. In de tijd dat ABNAmro en ING door corporate giften bijna alle beschikbare parterre-plaatsen in het Concertgebouw konden bezetten met comfortabel betaalde bankiers, bleven de musici in de pauze maar liever weg uit de wandelgang. Daar viel over Mahler te horen: ‘Mooi maar wel een beetje zwaar.’

Om zo’n ‘elite’ met hun twee kranten hoeft André zich niet te bekommeren. Zijn publiek blijft komen  –  in Maastricht en in alle werelddelen. Hij gaf vorige maand vijftien concerten op het Vrijthof; ze waren allemaal in januari al uitverkocht. Zijn video’s op YouTube worden nog veel vaker gespeeld dan bij voorbeeld video’s van Luciano Pavarotti of Andrea Bocelli. Zijn record staat op 90 miljoen. De man is een top-ambassadeur voor de klassieke muziek, maar onze elite is te bekakt om van zijn muziek te genieten. 

Omtzigt en Rieu

De (helaas) anonieme masters-student verwijst naar de socioloog Bourdieu: ‘De hoge sociale klassen leggen hun eigen systemen van betekenis zodanig op aan andere groepen en klassen, dat zij door hen als legitiem worden beschouwd.’

Wel, dat heeft de Nederlandse elite dus geprobeerd met Omtzigt en met Rieu en het is grondig mislukt, want gelukkig laten de ‘gewone mensen’ zich dat niet opleggen. Wat de elite vond van Pieter Omtzigt was kort en krachtig: ‘functie elders’. Nu staat Omtzigt in de peiling op 25 Kamerzetels, ver boven VVD en zijn eigen oude CDA. ‘Functie elders’ gaat er steeds meer op lijken dat Omtzigt verhuist van zijn zetel in de Tweede Kamer naar het Torentje van de minister-president als opvolger van Rutte.

Foute stikstofplannen

Deze week bevestigden mijn collega’s Han Lindeboom en Johan Sanders nog eens dat de stikstofplannen van onze ministers fout zijn en onnodig zo veel onrust hebben veroorzaakt: ‘Ook zonder één koe of kip uit Nederland te verwijderen is een drastische verlaging van de stikstofuitstoot mogelijk.’

Miskennning van André Rieu: snobisme. Vijandigheid jegens Omtzigt: de ratten houden elkaars handen vast op het zinkende schip. Idiotie van de stikstof-campagne: minachting van de hardwerkende landgenoten die voor ons eten zorgen.

Elite heeft haar moreel recht verloren

Conclusie: er zijn miljoenen Nederlanders met een midden- en lager inkomen die wél houden van een muzikale avond op het Vrijthof, die scherp zien hoe Omtzigt opkomt voor eerlijkheid en belofte-maakt-schuld in de politiek, en die respect hebben voor de ondernemers in landbouw en veeteelt. De elite heeft haar moreel recht verloren om eigen voorkeuren op te leggen aan de meerderheid.

Nederland is niet de VS, maar zo’n dove, blinde en verwaande Nederlandse elite doet terugdenken aan de journalist van de New York Times die in november 2016 toegaf dat zij eigenlijk niemand kende van de 63 miljoen landgenoten die op Trump hadden gestemd.

Toeschouwers van Rieu worden niet gesubsidieerd

Hoe wordt zo’n kloof gedicht? In de VS is de Wall Street Journal er beter dan de rest in geslaagd om nieuws en opinie gescheiden te houden, en Pulitzer-winnaar Peggy Noonan probeert iedere zaterdag oprecht om zich in te leven in de landgenoten die Trump – hoewel verre van ideaal – opnieuw zouden verkiezen boven Biden of Harris. Nederland heeft De Telegraaf en het AD, maar de elite houdt het bij NRC en Volkskrant met al hun oogkleppen en ons-kent-ons journalistiek.

Belangrijk voor het overbruggen van de kloof is dat scholen en universiteiten de vrijheid van meningsuiting blijven verdedigen en dat lager en voortgezet onderwijs zich niet laten meeslepen met onbewezen pedagogische vernieuwingen (zie hierover bij voorbeeld Harm Beertema op Twitter).

Het zou ook helpen wanneer de elite zou beseffen dat kaarten voor André Rieu bijna twee keer zo duur zijn als kaarten voor het Concertgebouworkest, omdat toeschouwers op het Vrijthof niet worden gesubsidieerd. Als geste andersom zou de elite de stikstof-miljarden, die nu dus vrijvallen, moeten aanwenden voor een grote inhaalslag na Covid-19 in het onderwijs: studieweken, schoolreizen, een of twee jaar kortere vakanties en langere schoolweken en wat maar helpt om achterstanden in te lopen.

Alle ministers naar feestconcert Rieu

Wat een droom: Omtzigt in het Torentje, een minister van Onderwijs die uit ervaring kan spreken en geld heeft om de Covid-achterstand in te halen, milieu- research in Wageningen ten bate van de hele wereld in plaats van Nederland-gidsland, en alle ministers (maar liever minder dan 20) naar Maastricht – waar koning en koningin hun dit jaar al voorgingen – voor een feestconcert door André Rieu. Kunnen ze daar mengen met de ‘gewone’ meerderheid, applaudisseren voor twee mannen – premier en dirigent – die  representatief zijn voor het beste in ons land.

En dan kijken of de muziek-redacteuren hun snobisme kunnen overwinnen en dat feestconcert even vanzelfprekend recenseren als de jaarlijkse elite-Mattheus Passion in Naarden.

Hoogleraar economie Eduard Bomhoff is sinds januari 2019 columnist van Wynia’s Week. De donateurs van Wynia’s Week maken ons online magazine mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht De elite moet Omtzigt en Rieu toejuichen verscheen eerst op Wynia's Week.