Een in zijn opdracht door hoogleraar waarschijnlijkheidsrekening Ronald Meester geschreven rapport, ‘De illusie van een betrouwbare stikstof-modelwerkelijkheid’, kon niet de goedkeuring van de ambtelijke top wegdragen (net zo min als van de MOB van Johan Vollenbroek). Het rapport werd weggezet als niet-wetenschappelijk en desinformatie.

Het rapport is dan ook kritisch over de manier waarop stikstofmodellen (zoals Aerius) worden gebruikt voor natuurdoelanalyses. Meester stelt dat modellen niet betrouwbaar genoeg zijn voor het beleid en adviseert om meer te sturen op feitelijke metingen in plaats van modellen. En modellen vormen nou juist het fundament van het natuurbouwwerk in Nederland. Het rapport past dus helemaal niet in het straatje van het directoraat-generaal Landelijk Gebied en Stikstof van bovengenoemd ministerie en zal dan ook, onder de huidige D66/VVD-leiding, in een diepe la verdwijnen.

Actief hoogveen

Veel natuurbeleid komt uit de koker van OBN Natuurkennis, een in 1989 door het ministerie opgericht kennisnetwerk, met de website natuurkennis.nl. (OBN staat voor Ontwikkeling en Beheer Natuurkwaliteit.) In dit gezelschap, dat bestaat uit de bekende natuurbelangen-organisaties en rijks- en provinciale ambtenaren, zul je tevergeefs zoeken naar stikstofkritische geluiden. Zogenaamde deskundigenteams van de club verrichten natuuronderzoeken, rijkelijk gesubsidieerd door LVVN en Bij12. De resultaten van deze onderzoeken worden vervolgens vormgegeven in rijks- en provinciaal beleid.

Een voorbeeld is het in 2013 verschenen rapport ‘Kartering van de habitattypen actief en herstellend hoogveen in Nederland’. Na uitgebreid veldonderzoek had een deskundigenteam onder leiding van Dick Bal, senior ecoloog bij LVVN en toonaangevend bij de Directie Natura2000, landsdekkend zegge en schrijve 7,58 hectare actief hoogveen (habitattype H7110) in 10 Natura2000-gebieden aangetroffen.

Gelet op de eenzijdige samenstelling van het deskundigenteam hoeft het niet te verbazen dat daar ook enig wensdenken bij kwam kijken. De auteurs toonden zich verrast over de snelheid waarmee herstel van ‘actief hoogveen’ op gang was gekomen ook al noemden zij dat herstel nog bescheiden.

Het onderzoek was toegespitst op het Natura2000-gebied Wierdense Veld, 419 hectare groot, een laatste restant van een ooit uitgestrekt veengebied in Twente. Het gebied is in vroeger eeuwen grotendeels afgegraven voor turf. Al sinds 1985 wordt getracht door het inbrengen van folieschermen en het ophogen van dijken het waterpeil in het natuurgebied te regelen. De verwachting was dat deze maatregelen op termijn zouden leiden tot kwaliteitsverbetering van de vegetatie. Na de aanwijzing als Natura2000-gebied kwalificeerde het in 2004 slechts voor habitattype 4010: ‘Noord Atlantische vochtige heide met dopheide’. En aanvullend voor habitattype 7120: ‘Aangetast hoogveen waar regeneratie nog mogelijk is’.

Een tuintje actief hoogveen

Bij het veldbezoek in 2013 kwam het OBN-deskundigenteam in het gebied op een strookje grond van 109 vierkante meter ‘actief hoogveen’, een apart en hoger gerangschikt habitattype. Deze vaststelling is vervolgens in de jaren daarop in officieel beleid vertaald.

Deze werkwijze is ook bij veel andere Natura2000-gebieden toegepast, zoals onder andere Engbertsdijksvenen, het Korenburgerveen en het Haaksbergerveen.

In 2016 werden door toenmalig staatssecretaris Martijn van Dam (PvdA) gewijzigde habitattypes onder andere voor het Wierdense Veld in het Staatsblad gepubliceerd:
H4030 Droge Europese heide 1,4 hectare
H6230 Soortenrijke heischrale graslanden 0,21 hectare
H7110 Actief hoogveen 0,01 hectare (= ongeveer de grootte van een tuin bij een rijtjeswoning)
H7120 Aangetast hoogveen waar natuurlijke regeneratie nog mogelijk is 383 hectare (dit laatste type wordt ook ‘herstellend hoogveen’ genoemd).

Bezwaarmakers werden het bos ingestuurd. Verbetering/uitbreiding van die laatste twee habitattypes is daarna doel van het officiële natuurbeleid geworden.

Natuurterreinbeheerders gaan poolshoogte nemen

Bij een nieuwe kartering door het ministerie in 2021 bleek het areaal ‘actief hoogveen’ in het Wierdense Veld te zijn uitgebreid van 109 vierkante meter naar 142 vierkante meter. Voorwaar een mooi resultaat van de miljoenen investeringen in de voorafgaande jaren.

Een en ander was reden voor twee ervaren (gepensioneerde) natuurterreinbeheerders om daarop zelf ter plaatse poolshoogte te nemen: Henk Rampen, gepensioneerd regiohoofd van Natuurmonumenten, en Leffert Oldenkamp, gepensioneerd terreinbeheerder bij Staatsbosbeheer. Hun bevindingen waren vernietigend: ‘Op de plek waar 109 vierkante meter actief hoogveen staat ingetekend zijn in een slenk kleine plekjes kenmerkende lichtgroene veenmossen aangetroffen, geen actief hoogveen maar gedegenereerd hoogveen waar nog geen sprake is van herstel. Het gaat om hooguit enkele vierkante meters.’

In een gedegen rapport maakt Henk Rampen korte metten met het officiële beleid met als conclusie:
‘Op basis van mijn kennis en ervaring dient het habitattype actief hoogveen H7110 uit het Natura2000 aanwijzingsbesluit voor het Wierdense Veld te worden verwijderd, aangezien daar geen overtuigende kwalificatie van is en dient het habitattype herstellend hoogveen H 7120 te worden gewijzigd, te weten te worden terug gebracht tot max. 10% (35 ha) in plaats van de huidige 343 hectare.’

Zonder dit nu meteen politiek te maken, wat kunnen we hiervan leren?
In de eerste plaats dat ecologen/hobbyisten/ambtenaren in welke functie dan ook en economisch belanghebbenden (onderzoeksbureaus en uitvoeringsorganisaties) nooit de vrije hand moeten hebben in het natuurbeleid en dat je daar altijd serieuze vraagtekens bij moet kunnen plaatsen.

Vragen zoals ‘willen we terug naar de situatie van vóór de turfafgravingen?’, ‘wat is de kosten/baten analyse daarvan?’, ‘hoe zit het met de bevolkingstoename sindsdien?’ en ‘de daardoor enorm toegenomen waterwinning?’ zijn legitieme vragen die niet alleen uit ecologisch/‘natuurbelang’-perspectief beantwoord kunnen worden.
Het is trouwens een teken aan de wand dat alleen gepensioneerde ecologen van zich laten horen, ook jongere ecologen zien wat er gebeurt maar houden zich koest uit angst voor hun carrièremogelijkheden.

Alleen het provinciale plan kwam in aanmerking

De provincie Overijssel presenteerde een extra 39,5 miljoen euro kostend plan om het Wierdense Veld én de directe omgeving daarvan (180 hectare) te vernatten ‘om de Natura2000 doelen te halen’. De omwonenden, merendeels boeren, kwamen daarop met een alternatieve oplossing: een damwand om het water (beter dan alle eerdere folieschermen) binnen het Wierdense Veld te houden en de omgeving daarvan te vrijwaren. Dat alternatieve plan werd door Deltares onderzocht en positief beoordeeld.

De provincie hield op 20 april een inloop/informatieavond voor omwonenden over de plannen waar duidelijk werd gemaakt dat alleen het provinciale vernattingsplan in aanmerking kwam. De omwonenden hebben daarop ieder verder overleg opgeschort. Een extra irritatiepunt betrof het feit dat de provincie er stilzwijgend aan voorbij gaat dat Vitens jaarlijks 8 miljoen kubieke meter grondwater oppompt bij het Wierdense Veld voor de drinkwatervoorziening van de bevolking.

Gedeputeerde Staten leggen motie naast zich neer

Op 24 maart 2026 is in de Tweede Kamer met een ruime meerderheid van 94 stemmen (alleen de usual suspects D66, PRO, PvdD, Denk en SP stemden tegen) een motie van Caroline van der Plas aangenomen om een onderzoek in te stellen of het ontwikkelen van actief hoogveen in Engbertsdijksvenen (ook een Natura2000-gebied in Twente) ecologisch en hydrologisch wel echt haalbaar is. Bij Engbertdijksvenen, maar ook bijvoorbeeld bij het Korenburgerveen en het Haaksbergerveen spelen dezelfde problemen als bij het Wierdense Veld. Afgewacht moet worden wat de huidige D66/VVD-bewindslieden met deze motie gaan doen.

In ieder geval zagen 6 partijen in Provinciale Staten van Overijssel in deze motie aanleiding om aan Gedeputeerde Staten (GS) vragen te stellen. GS antwoordden de plannen voor vernatting van de omgeving door te zetten. Zij blijven erbij dat herstel van hoogveen niet onmogelijk is.

Hoewel BBB met twee gedeputeerden in GS zit (en zelfs de portefeuille natuur heeft), lijkt het erop dat ook daar de ambtenaren de touwtjes in handen hebben. Technisch is natuurlijk alles mogelijk maar uiteindelijk, als de financiële middelen niet tot in de hemel blijken te (blijven) groeien, zal de wal het schip keren. En ten koste van hoeveel nu nog gezonde bedrijven? Beter dat het besef daarvan eerder indaalt dan later.

In 2019 haalde de Raad van State een dikke streep door de Programmatische Aanpak Stikstof (PAS). Wat zou er toen logischer zijn geweest dan pas op de plaats te maken met de PAS-maatregelen en te kijken of we op de goede weg zaten met onze stikstofaanpak? Bijvoorbeeld kijken naar de aanpak daarvan in de ons omringende landen (ook EU). Maar nee, we gaan onverdroten voort op de ingeslagen weg. Werkt het niet, dan doen we er nog een schepje bovenop.

Waarom iets nastreven uit een ver verleden?

Waarom kunnen we niet blij zijn met het mooie heidelandschap in Wierdense Veld dat wij hebben? Dat is toch de EU-opdracht uit de Habitatrichtlijn? De bestaande natuur mag niet verslechteren. Waarom moet iets uit een ver verleden worden nagestreefd?

Zeker als je de definitie van de Europese Commissie over herstellend hoogveen in aanmerking neemt: ‘Aangetast hoogveen waar er een redelijke verwachting is dat binnen 30 jaar het veenvormend vermogen is hersteld.’ Inmiddels is daar al 41 jaar werk van gemaakt (sinds 1985). Wordt het niet tijd om wakker te worden?

De kritische natuurblogger Rypke Zeilmaker schreef met een knipoog: ‘Na ontslag Dick Bal herstelt ‘de’ natuur binnen 1 dag’.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht De poging om ‘actief hoogveen’ in Natura2000-gebieden te herstellen is kansloos, onnodig, kostbaar en schadelijk voor omwonenden en bedrijven verscheen eerst op Wynia's Week.

Deze keer wil ik het hebben over de vergroting van natuurgebieden. Ook hier wordt dankbaar gebruik gemaakt van het stikstof-frame. Als voorbeeld neem ik de gang van zaken in en rond het Natura2000-gebied Lemselermaten in Overijssel (56 hectare), maar een zelfde proces vindt ook plaats rond diverse andere Nederlandse natuurgebieden.

Op 2 juli werd door Provinciale Staten van Overijssel het Provinciaal Inpassingsplan (PIP) Lemselermaten aangenomen. Volgens de toelichting van Gedeputeerde Staten ‘zijn er maatregelen nodig om de natuur in dit gebied te herstellen en te versterken. Dit komt voort uit de Europese Vogel- en Habitatrichtlijn en is een verplichte opgave’. Maar dat klopt niet. Verplicht is dat de natuur niet verslechtert – en dat is iets anders.

Grootschalige werkzaamheden

Onderdelen van het plan zijn een uitbreiding van het natuurgebied met 68 hectare en ingrijpende ‘natuurherstel’-werkzaamheden zoals het verondiepen en dempen van beken, greppels en sloten, het beperken van bemesting op gronden rondom het gebied, het afschrapen (plaggen) van de bovenste grondlaag en het verwijderen van bomen.

Dat voor deze grootschalige werkzaamheden de inzet van veel bulldozers en andere machines noodzakelijk is, spreekt voor zich. Daarbij moet echter worden bedacht dat de Lemselermaten een van de laatste stukjes ‘woeste grond’ in Nederland is. Als je daar met bulldozers en zware machines aan de gang gaat, weet je bij voorbaat zeker dat je veel kapot maakt. Het is vervolgens afwachten wat er voor in de plaats komt.

In 2017 was het pad voor de operatie al geëffend met een gebiedsanalyse en duurbetaalde rapporten van KWR Watercycle Research Institute, Witteveen & Bos en Royal Haskoning. Om het PIP verder te onderbouwen – maar ook en niet in de laatste plaats om eventueel verzet in de kiem te smoren – zijn daarna negentien rapporten over de Lemselermaten geproduceerd (in totaal 1279 pagina’s) door instellingen als Onderzoekscentrum B-ware, Ingenieursbureau Tauw, Ingenieursbureau Arcadis, Bureau Aequator Groen en Ruimte, Bureau Aveco de Bondt, Unie van Bosgroepen, Lycens, Eco Groen en Natuurbank Overijssel. Allemaal met min of meer dezelfde boodschap: er zou sprake zijn van te hoge stikstofdepositie, vermesting, verzuring en met nitraat belast grondwater.

Daarna zijn onder meer informatieavonden belegd en zijn door het gebiedsteam ‘keukentafelgesprekken’ gevoerd met alle grondeigenaren. De wetenschap had gesproken en de schop moest erin, in én rond de Lemselermaten.

Bij zo’n overwicht aan overheidsinformatie en -druk legden een aantal betrokkenen het hoofd in de schoot, ook de land- en tuinbouworganisatie LTO Noord. Toch zijn er een aantal moedigen die zich niet bij de gang van zaken willen neerleggen en overwegen tegen het PIP in beroep te gaan bij de Raad van State. Waarbij ze zich wel realiseren dat ze bij het begin van de wedstrijd al met 0-3 achterstaan.

Zo heeft de provincie een groot aantal goedbetaalde medewerkers in dienst – beleidsambtenaren, ecologen, juristen, gebiedsteams – die dag in dag met de materie bezig zijn. Misschien nog wel belangrijker is dat bestuurders niet graag terugkomen op eerder door hen genomen besluiten.

Eenzijdige focus

De provincie heeft bovendien hulptroepen: de eerder genoemde onderzoeksbureaus. Ook zij beschikken over een scala aan deskundigen, hydrologen en ecologen. Waarbij moet worden aangetekend dat geen van hen het zal wagen zich kritisch uit te laten over het stikstof-frame op straffe van verlies van lucratieve andere opdrachten. Een onafhankelijke ecoloog noemde deze brigade van hulptroepen spottend ‘de natuurherstelmaffia’. Ook moet de baantjescarrousel niet worden onderschat. Iemand die zich in dit wereldje kritisch uitlaat over het stikstof-frame, kan het wel vergeten als hij ergens anders wil solliciteren.

En dan is er nog de Raad van State. Het is algemeen bekend dat deze instelling geneigd is de stelling te betrekken ‘dat niet op voorhand is uit te sluiten dat de natuur verslechtert’. Wat moet je daar als eenvoudig burger tegenover stellen?

Er zijn een aantal lichtpuntjes. Allereerst bestaan er gepensioneerde ecologen en hydrologen die zich niets van de baantjescarrousel hoeven aan te trekken en die hun – dankzij lange ervaring – rijp gefundeerde oordeel kunnen geven. Ook zijn er ecologen die de eenzijdige focus op stikstof niet terecht vinden. Een advies van een gepensioneerde hydroloog leidde op 2 juli tot een door BBB ingediende en door de Staten aangenomen motie, waarin werd vastgelegd dat een commissie van drie zich over de hydrologische rapporten zal buigen: één hydroloog aangewezen door de provincie, één aangewezen door grondeigenaren en een door beide partijen aan te wijzen onafhankelijke hydroloog.

Deze commissie zal ook aandacht moeten besteden aan de waterwinning van Vitens die op een afstand van 700 meter ten zuiden van het Natura2000-gebied 1 miljoen kubieke drinkwater per jaar omhoog pompt. Vitens heeft geweigerd bij wijze van proef het oppompen gedurende twee weken stop te zetten en dan te onderzoeken wat de hydrologische gevolgen zijn.

Verder blijkt er sinds de referentiedatum van 2004 nooit een nulmeting van de staat van de natuur in het Natura2000-gebied te hebben plaats gevonden, lees: een exacte telling van aantallen te beschermen typische soorten. Ook heeft er tot nu toe nog nooit een bodemonderzoek plaatsgevonden om de abiotische condities van het gebied vast te stellen. Dag gaat binnenkort – beter laat dan nooit – alsnog gebeuren.

David versus Goliath

Tenslotte is in de rapporten een vaststelling uit het beheerplan van 2016 over het uit het oosten komende kwelwater in het Natura2000-gebied weggemoffeld: ‘Het vermestingsfront dat het sterkst was in de jaren tachtig, kan gezien de reistijd nog enkele decennia aanhouden wegens de verblijftijd van het regionale grondwater-systeem (ordegrootte zestig jaar)’. Met andere woorden: zelfs met grootschalig ‘natuurherstel’ valt te verwachten dat de komende twintig jaar nitraatrijk grondwater het gebied binnen zal stromen. Over vijf of tien jaar zal dus wel opnieuw de roep om verdere uitbreiding van het natuurgebied klinken. Om dat te voorkomen, zou de commissie van drie hydrologen ook daar goed naar moeten kijken.

Ondanks het overduidelijke overwicht van de provincie hoeft de zaak voor omwonenden niet hopeloos te zijn: ook David heeft destijds van Goliath gewonnen.

*Joost Schepel is gepensioneerd en had carrières in de reiswereld en de advocatuur. Hij stond bij de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2024 op de kandidatenlijst van de BBB.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe de ‘natuurherstelmaffia’ oprukt in Overijssel verscheen eerst op Wynia's Week.

In 2022 publiceerde Van der Wal haar beruchte stikstofkaart van Nederland, waarin ongeveer 200.000 hectare bufferzones rondom natuurgebieden werden aangewezen. Zo stond rondom het Natura2000-gebied Lieftinghsbroek in Groningen (slechts 20 hectare groot) een nagenoeg ‘boervrije’ bufferzone van maar liefst 193 hectare ingetekend. Hierop kwam kritiek en alom klonken grote protesten. Waarna de stikstofkaart in een la verdween. Maar helemaal weg is die kaart toch niet. Ik kom daar in een tweede aflevering op terug.

‘Typische soorten’

In deze aflevering wil ik het met u hebben over het bijplussen van soorten. Daarbij blijf ik bij het voorbeeld Lieftinghsbroek, maar mijn betoog kan moeiteloos worden toegepast op de meeste andere stikstofgevoelige Natura2000-gebieden in Nederland.

In de Natuurdoelanalyse van 25 januari 2023 omschrijft de provincie Groningen de doelstelling voor Lieftinghsbroek ter verbetering van de kwaliteit zo: Een weelderige, soortenrijke kruidlaag met typische soorten als: aarbeiganzerik, bosroos, daslook, donkersporig bosviooltje, eenbes, heelkruid, lievevrouwebedstro, rood peperboompje, ruig hertshooi, ruig klokje, schedegeelster, winterlinde, zwartblauwe rapunzel. Daarbij stelt de provincie meteen vast dat geen van deze soorten aanwezig is in het gebied. Volgens het beheerplan zouden sinds 1937 inventarisaties in het gebied zijn gedaan, waarmee gesuggereerd wordt dat die soorten na die datum zijn aangetroffen, maar een bronvermelding kon de provincie daar niet voor geven.

Uit de data van de Nationale Databank Flora en Fauna (NDFF) zien we echter een toename van vaatplanten (aantal verschillende soorten) in Lieftinghsbroek en omgeving: Van 1900 tot 1968 waren er 197 soorten en van 2010 tot 2020 344 soorten. Dus zo slecht lijkt het niet te gaan. Maar als vastgehouden wordt aan de nu door de provincie gewenste soorten, zal het waarschijnlijk nooit iets worden met de natuur in Lieftinghsbroek

Maar ook al zouden de door de provincie gewenste soorten in 1937 in Lieftinghsbroek aanwezig zijn geweest, dan nog is de terugkeer van die soorten niet wat Europa van ons vraagt. Volgens de EU Habitatrichtlijn mag de natuur niet verslechteren vanaf de referentiesituatie in 2004 en dat is toch echt iets anders dan niet aanwezige soorten proberen terug te halen, als ze daar al ooit gegroeid hebben.

Steeds moeilijker doelen

De gebiedsanalyse Lieftinghsbroek van 15 december 2017 was nog grotendeels positief. Maar de zojuist aangehaalde Natuurdoelanalyse (NDA) geeft een veel somberder beeld: de Natura2000-doelstelling is dat de kwaliteit moet verbeteren en die doelstelling kan waarschijnlijk niet worden gehaald. Ja, dank je de koekoek. Als je steeds moeilijker doelen stelt, dan lukt het natuurlijk nooit.

Deze NDA is beoordeeld door de Ecologische Autoriteit (EA). De EA is door stikstofminister Van der Wal ingesteld. Als eerste voorzitter benoemde zij Hans Mommaas. Met zijn opleiding als socioloog was hij natuurlijk bij uitstek geschikt voor die functie. De EA concludeerde dat de huidige NDA ontoereikend is om te beoordelen of de natuurdoelen in Lieftinghsbroek (die niet ter discussie werden gesteld) gehaald zullen worden en kwam met een aantal aanbevelingen. Als de EA werkelijk onafhankelijk was geweest, had ook een kritische beoordeling van de natuurdoelen zelf voor de hand gelegen.

Wanneer daagt het de provincies?

Volgens de Europese gebiedsinformatieformulieren van Nederlandse natuurgebieden is er geen verband tussen stikstof en ‘de staat van instandhouding van natuur’. Deze informatieformulieren worden door de provincies niet gebruikt voor de gebiedsdoelstellingen. Bij de beoordeling van individuele natuurgebieden hanteren Europa en provincies een verschillende systematiek. Europa stuurt op een ‘gunstige staat van instandhouding’, Nederland op verlaging van de stikstofneerslag en een toename van het aantal bijzondere soorten.

Sturen op kritische depositiewaarden en stikstof biedt geen garantie voor het bereiken van een gunstige staat van instandhouding. De huidige demissionaire staatssecretaris voor natuur Jean Rummenie (BBB) is inmiddels van dat laatste overtuigd. Maar wanneer breekt dat inzicht ook bij de provincies door?

*Joost Schepel is gepensioneerd en had carrières in de reiswereld en advocatuur.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Nederland eist dat er plantensoorten terugkomen die er nooit geweest zijn, maar de EU wil alleen maar dat de natuur niet verslechtert verscheen eerst op Wynia's Week.