De Britse krant The Guardian sprong er bovenop en schreeuwde van de daken dat we ‘op koers liggen voor een ecologisch Armageddon’. Hun ster-columnist George Monbiot, die altijd fungeert als stoottroeper wanneer The Guardian weer eens een nieuw angstoffensief lanceert, verklaarde: ‘De landbouw is nog catastrofaler dan de ineenstorting van het klimaat’.

Dus hoewel we volgens Monbiot en The Guardian sowieso op koers lagen voor uitsterven door klimaatverandering, zouden we nog eerder allemaal van de honger omkomen doordat er geen vliegende insecten meer over waren om onze voedselgewassen te bevruchten. En dat is de schuld van onze gifspuitende intensieve landbouw. Daar ging dat Nijmeegse onderzoek helemaal niet over, maar die schuldvraag was voor agitators als Monbiot al lang van tevoren beslist.

Bakken subsidie

In Nederland was de ecolobby onder aanvoering van hun opper-netwerker Louise Vet er ook als de kippen bij. In november 2017, na gesprekken met bewindslieden en Kamerleden, kwam die met de Verklaring van Driebergen, een opzetje voor hun Deltaplan Biodiversiteitsherstel, dat prompt bakken subsidie binnensleepte en tot op de dag van vandaag richtinggevend is voor veel milieu- en natuurbeleid.

Dan nu de feiten over deze pollinators (bestuivers). Na de grootste inventarisatie ooit van honderden soorten bijen en zweefvliegen in Europa van 1921 tot 2020 luidt de conclusie: ‘Regionale veranderingen waren bescheiden, met achteruitgang in de Atlantische en Continentale regio’s voor beide groepen bestuivers. Recente toename is waargenomen in de Alpine regio, maar de soortenrijkdom bleef elders grotendeels stabiel.’

En: ‘Het beeld dat oprijst op grote ruimtelijke en tijdschalen in Europa is niet dat van wijdverbreide uitsterving, maar van reconfiguratie, doordat populaties van bestuivers in samenstelling veranderen door het geleidelijke verlies van gevoelige soorten en de opkomst van een klein aantal veerkrachtige soorten.’

Over de geclaimde, dramatische neergang van bijen en zweefvliegen zeggen de auteurs dit: ‘De meeste populatietrends van bijen en zweefvliegen zijn afgeleid uit data verzameld in specifieke regio’s. In Europa, gebeurde dit onder meer in Groot-Brittannië, België en Nederland (dat wil zeggen: allemaal in de Atlantische regio), gebieden die dramatische veranderingen in landschap hebben ondergaan in de afgelopen eeuw. Deze bias roept vragen op in hoeverre deze bevindingen representatief zijn voor het behoud van bestuivers in bredere zin.’

Ook zeer relevant: dit onderzoek gebruikt in principe 1921 als uitgangspositie – de baseline – om het behoud van soorten te beoordelen. Maar met hun data kun je ook bekijken wanneer een verslechtering in een bepaalde regio plaatsvond, en dan vinden ze dit: ‘De significante achteruitgang in de Atlantische regio verdwijnt als de baseline verplaatst wordt naar 1971, wat in overeenstemming is met het idee dat in deze regio, de achteruitgang van bestuivers vooral historisch is en gedreven door vroegere intensificatie van de landbouw.’

Het is niet overal rozengeur en maneschijn voor de insecten in Europa, en zoals te doen gebruikelijk benadrukt het persbericht vooral de schaduwzijden en roept het op tot actie ter bevordering van de biodiversiteit. Allemaal tot uw dienst, maar het goede nieuws is hier toch het belangrijkste.

Eeuwige zondebok

Korte samenvatting voor Louise Vet en consorten: het insectenarmageddon is een fabel. De achteruitgang van bijen en zweefvliegen in onze Atlantische regio vond plaats vóór 1971, en de laatste vijftig jaar is hier van een algemene achteruitgang geen sprake meer.

Daarmee zakt ook de eeuwige zondebok om boeren te demoniseren door de poten: het gebruik van pesticiden in de hoogproductieve landbouw kan niet de oorzaak zijn van de recente achteruitgang van vliegende insecten, want er is geen recente achteruitgang van vliegende insecten.

Uiteraard wordt dat Deltaplan Biodiversiteitsherstel nu niet bijgesteld. Net als het imaginaire ineenstorten van de Antarctische ijskap (zie m’n column van vorige week), dat nog jaren de rechtvaardiging zal blijven voor het worst case scenario voor zeespiegelstijging van het KNMI, zal ook het imaginaire insectenarmageddon tot in lengte van jaren beleidsbepalend blijven in de gremia waar ideologen als Louise Vet het voor het zeggen hebben.

Het insectenarmageddon kwam als geroepen om dat plan erdoor te drukken. Politici hebben er punten mee gescoord, Louise Vet heeft er prijzen mee gewonnen, de subsidiestroom is op gang gekomen en er zijn vaste aanstellingen aan allerlei instituten mee gemoeid – dan is er in onze maatschappij geen weg meer terug.

Erger is nog wat zo’n door The Guardian gefabriceerde hype – met in hun voetspoor uiteraard de Nederlandse ‘kwaliteitsmedia’ – doet met de publieke opinie. Al negen jaar wordt de boodschap erin gehamerd door actiegroepen en de media: ‘Driekwart van de insecten al verdwenen door landbouwgif’. Dat gaat in de hoofden van mensen zitten, bij XR-plaktivisten, cabaretiers, journalisten, politici, tot bij rechters van de Raad van State aan toe.

Is dit nieuws een donderslag bij heldere hemel? Natuurlijk niet. Van het begin af aan waren er tegengeluiden, zoals gewoonlijk afkomstig van (bijna) gepensioneerde experts, want die hoeven niet meer voor hun carrière het heersende narratief te volgen. En natuurlijk werden die woedend verketterd door ecologen die wel zuiver in de leer waren.

Doorsijpelende slogans

Ook op deze plek is eerder bericht over onderzoek dat grote vraagtekens stelde bij het insectenarmageddon. Het punt is, als zo vaak: onafhankelijke informatie is wel beschikbaar, maar die dringt niet door tot het publieke bewustzijn omdat de ‘kwaliteitsmedia’ het negeren of begraven in een kolommetje op pagina 13. De halfweters (of erger) aan de prime time talkshowtafels lezen alleen de koppen op de voorpagina van de Volkskrant, en geloven de op IQ 85 afgestemde teksten van de nieuwslezers van het Journaal.

Onderschat nooit hoe zulke slogans doorsijpelen, ook naar mensen met een veel hoger IQ dan 85 die zich verbeelden dat ze hun mening niet laten bepalen door het publieke dorpsplein. We zijn immers allemaal in meerdere of mindere mate hersenlui.

Oerdegelijke rechters?

Ik heb ooit in een een-op-een conversatie de chef wetenschap bij de VPRO, te goeder trouw neem ik aan, de compleet gelogen talking points van Greenpeace over kernenergie horen napraten. Net zo varen politici, ook woordvoerders klimaat en milieu, grotendeels blind op koppen in de Volkskrant, de one-liners van figuren als George Monbiot en grafieken op internet die ze nog niet half begrijpen. Zo komt het dat vrijwel iedereen die er toe doet in bestuurlijk Nederland, gelooft dat we in een acute klimaatcrisis zitten en dat boeren milieuvernielers zijn.

Maar Nederlandse rechters, dat zijn toch oerdegelijke mensen die zich alleen maar baseren op de wet, jurisprudentie en bewezen wetenschappelijke informatie? Die zijn toch immuun voor zulk woke populisme?

Help uzelf uit de droom over rechters: lees een paar van hun vonnissen in klimaat-, stikstof- en milieuzaken van voor tot achter.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Sterven insecten uit door landbouwgif? Nee, dat is het zoveelste kletsverhaal dat de ecolobby heeft wijsgemaakt aan politici en journalisten verscheen eerst op Wynia's Week.

Diverse deelnemers hadden zich reeds gemeld. ‘Gevestigde’ wetenschappers, zoals Wim de Vries en Han van Dobben, maar ook een onafhankelijke stikstofonderzoeker als Wouter de Heij. Verder: Henk Rampen (ecoloog en oud regiohoofd van Natuurmonumenten), Willemijn Smal (Ecologische Autoriteit), Martin Warmerdam (stichting Samenleving, Landbouw en Natuur) en Henk Jan Zwart (boswachter).

Geen eenzijdige focus

De Vries, Van Dobben en De Heij zijn mede-auteurs van het in maart verschenen WUR-rapport De Nederlandse stikstofcrisis: Van verwarring naar verbinding. Door D66-minister Jaimi van Essen werd het tot dusverre grotendeels genegeerd.

Doel van het symposium: wetenschappers met verschillende inzichten bij elkaar te brengen om te kijken: waar zijn we het over eens, waar verschillen we van mening en waar zitten nog onduidelijkheden. Gemene deler: we moeten af van de eenzijdige focus op stikstof.

Als een donderslag bij heldere hemel liet het KIVI op 1 oktober aan de deelnemers weten dat het symposium was geannuleerd. Gebleken was namelijk dat KIVI-leden bezwaren hadden tegen de bijeenkomst. Een van de bezwaarmakers was Sjoukje Heimovaara, bestuursvoorzitter van de WUR, die naar eigen zeggen op persoonlijke titel en als KIVI-lid haar bedenkingen ventileerde. Ook zou ze niet op annulering van het symposium hebben aangedrongen.

Dat moge zo zijn, maar haar functie zal ongetwijfeld hebben meegewogen. Ook is algemeen bekend dat Heimovaara anders in de stikstofwedstrijd zit dan haar voorgangster Louise Fresco. De organisatoren proberen het symposium op een latere datum en andere locatie alsnog door te laten gaan.

Keuze voor links

Waar het kabinet-Jetten in het stikstofdossier onverbloemd voor links heeft gekozen, zitten de provincies die het natuurbeleid moeten uitvoeren ondertussen met de brokken. Het ontbreken van een eenduidige nationale visie in combinatie met de procedeermacht van MOB-aanvoerder Johan Vollenbroek zorgt provinciaal voor grote problemen.

Noord-Brabant besloot deze zomer al de vergunning van vijf pluimveehouders in te trekken. Na grote protesten is die beslissing uitgesteld maar zeker nog niet van tafel.

In Gelderland hebben MOB en Vereniging Leefmilieu 52 verzoeken ingediend om de natuurvergunning van boerenbedrijven in te trekken. Volgens de provincie zijn al die verzoeken afgewezen met een beroep op haar eigen natuurbeleid. Van zeventien verzoeken loopt nog een beroepsprocedure.

Duivels dilemma

Met de hete adem van MOB in de nek hebben Provinciale Staten van Gelderland op 26 september een provinciaal plan met stikstofreductiegebieden van vijfhonderd meter buiten een aantal natuurgebieden goedgekeurd. Dit plan is minder vergaand dan het nationale stikstofplan van Van Essen, maar als dat straks wet wordt, zal dat prevaleren.

Dit provinciale plan verdeelde BBB, de grootste partij in de Staten, tot op het bot. De Gelderse BBB-fractievoorzitter Rik Loeters sprak van een duivels dilemma. Uiteindelijk stemden zeven BBB’ers tegen en vijf vóór het plan van de eigen gedeputeerde Ans Mol. Om het plan toch over de streep te krijgen, sloten de overige coalitiepartijen VVD, CDA, CU en SGP een akkoord met de linkse oppositie.

Op 1 juli botste de BBB-fractie in Drenthe met de eigen gedeputeerde Henk Emmens over diens stikstofplannen, met name waar – in strijd met de coalitieafspraken – gedwongen onteigening niet werd uitgesloten. PvdA, VVD, CDA én gedeputeerde Henk Emmens als eenling gingen daarna zonder steun van BBB door als minderheidscoalitie.

Ook in Groningen (gedwongen onteigening Lucaswolde) en Overijssel (verschillende redenen) waren er binnen BBB-gelederen conflicten over de koers die in de media breed werden uitvergroot.

In Noord-Brabant zit BBB niet in de coalitie, maar in de andere provincies botst het anti-onteigenings- en anti-stikstofstandpunt van de partij met de bestuurlijke realiteit in het provinciehuis. Waar BBB-gedeputeerden compromissen willen sluiten, komen meer principiële fractieleden daartegen in opstand.

Het lijkt niet onaannemelijk dat de partij daarvoor een prijs gaat betalen bij de volgende Provinciale Statenverkiezingen op 17 maart 2027.

Onzekerheid blijft

Intussen zal minister Van Essen ongehinderd verdergaan met zijn stikstofplan, tevens een paradepaardje van D66. Hij liet de Kamer weten dat er in het hele land 217 intrekkingsverzoeken van vergunningen lopen en dat daarom zijn stikstofmaatregelen ‘als de wiedeweerga’ in spoedwetgeving moeten worden vastgelegd. Het is te hopen dat CDA en VVD tijdig tot inzicht komen dat de door de minister gekozen koers een heilloze weg is.

De natuur schiet er niets mee op en de onzekerheid over vergunningverlening blijft. Waar het veld de oplossingen aanreikt, zou de politiek moeten volgen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe de baas van de Wageningse universiteit een handje hielp bij het cancellen van een symposium over stikstof verscheen eerst op Wynia's Week.

Nederland stoot dan binnen de eigen landsgrenzen weliswaar minder CO₂ uit, maar die uitstoot komt er in andere landen net zo hard of nog harder bij. Deze geëxporteerde CO₂-emissie verdubbelde in de afgelopen tien jaar, en deed de binnenlandse reductie voor een groot deel teniet.

De totale broeikasvoetafdruk van Nederland steeg daardoor zelfs met 4 procent in de periode 2014-2022, volgens de meest recente definitieve cijfers van het Compendium voor de Leefomgeving (CLO) en het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).

Kostenstijging zonder klimaatwinst

Martien Visser vergelijkt dit met een buitenlandse vakantie van twee weken. Het maandelijkse verbruik van elektriciteit, aardgas en benzine in je eigen huishouden halveert daardoor, maar het verbruik van je vakantiehuisje en de huurauto doen die binnenlandse besparing teniet. Dat vakantiehuisje en die huurauto kosten wel extra geld. Verplaatsing van uitstoot leidt zo tot kostenstijging zonder klimaatwinst.

Visser adviseerde in juni 2025 om CO₂-reductie in Nederland door verplaatsing ervan niet langer een klimaatdoel te noemen. Sophie Hermans, de toenmalige minister van Klimaat en Groene Groei, schortte kort daarna onder druk van de Tweede Kamer de nationale CO₂-heffing voor de industrie op. Die heffing bleek binnenlandse bedrijven het land uit te jagen, en daarmee CO₂-uitstoot te verplaatsen zonder het te reduceren. In de aanloop naar Prinsjesdag 2026 concludeerde Visser dat de formeel gerapporteerde CO₂-uitstoot waar Nederland via haar klimaatwet op stuurt, nagenoeg geen relatie heeft met haar klimaatambities.

Stientje van Veldhoven, de nieuwe minister van Klimaat en Groene Groei, negeert tot nu toe deze harde conclusie van een gepromoveerde natuurkundige en doorgewinterde lector. Dit blindstaren op de interne klimaatdoelen van Nederland en de EU noemt Remco de Boer gevaarlijk. Hij waarschuwt dat Europa met het doel van 90 procent CO₂-reductie in 2040 zijn nek in de strop heeft gelegd. Het koste wat kost in korte tijd najagen van dergelijke vergaande klimaatdoelen levert maar zeer beperkte klimaatwinst op, tegenover aanzienlijke economische en geopolitieke verliezen.

De Nederlandse en Europese chemiesector verkeert al in een crisis, aldus voorzitter Ronald van Klaveren van de Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie. Dit geldt ook voor andere sectoren zoals de auto-industrie. Volkswagen kondigde onlangs voor de tweede keer in korte tijd ontslag aan voor 50.000 werknemers. Het aantal nieuwe auto’s in Nederland en in Europa daalt echter niet, dus importeren we er meer uit bijvoorbeeld China.

Industriële zelfvernietiging

Aluminiumfabrikant Aldel in Delfzijl ging in 2022 definitief failliet door hoge energieprijzen. Nederland verbruikt echter niet minder aluminium, en importeert dus meer. Die import komt voor een belangrijk deel uit Rusland, direct of indirect via bijvoorbeeld Turkije en Aziatische landen. De klimaatwinst van al deze industriële zelfvernietiging is negatief. Rusland, Turkije, China en andere Aziatische landen hanteren immers minder ambitieuze klimaatdoelen en milieuregels dan wij.

De Boer en Visser zijn net als Fenna Swart van Comité Scone Lucht beslist geen klimaatsceptici. Zij zijn voorstander van verduurzaming en CO₂-reductie, maar bekritiseren met wetenschappelijke en cijfermatige onderbouwing de manier waarop Nederland en de EU dat aanpakken. Het kabinet zou er verstandig aan doen om onderbouwde en opbouwende kritiek uit onverdachte hoek te omarmen. In plaats daarvan negeren minister van Veldhoven en premier Jetten deze kritiek.

Het kabinet kiest in de klimaat- en energiebegroting voor 2027 met name voor wind op zee, bestaande subsidieregelingen zoals SDE++, onderdelen van de energie-infrastructuur en ondergrondse CO₂-opslag (project Aramis). Los van de dubieuze effectiviteit van deze maatregelen ontbreken de twee grootste onderdelen van een totale energietransitie: elektriciteitsnetten en kerncentrales. De beoogde energietransitie vergt een integrale systeemtransitie waarin de hoeveelheid hernieuwbare energie allang niet meer de beperkende factor is.

In de komende tien jaar gaat het vooral om de beschikbaarheid van netcapaciteit, stabiele regelbare elektriciteitsopwekking en energieopslag. De toenemende achterstanden daarin leiden tot toenemende energieprijzen, netcongestie, wachtlijsten voor netaansluiting en risico’s van stroomuitval.

Het financieringsgat voor netuitbreiding zou tenminste 100 miljard euro zijn, en dat voor kerncentrales 20 tot 30 miljard euro. Dat is tien maal zoveel als de bedragen die nu voor wind op zee, bestaande subsidieregelingen, infrastructuur en ondergrondse CO₂-opslag zijn uitgetrokken.

Gebrek aan visie, innovatie en lef

De vraag is dus niet of en hoeveel het kabinet besteedt aan klimaatdoelen, maar of het naar de juiste maatregelen gaat. In de huidige plannen blijkt dat helaas niet het geval. De volgorde van klimaatmaatregelen is onlogisch en ineffectief. Het aantal windmolens neemt toe, en de netcongestie eveneens. Het aantal elektrische auto’s neemt toe, en het laadpalentekort eveneens. De vraag rijst wat onze regering en de vele beleidsmakers en adviseurs eromheen bezielt om te volharden in deze conservatieve aanpak van meer van hetzelfde. Regeren zou toch vooruitzien moeten zijn, en niet achterom kijken.

Het klimaatbeleid ontbeert visie, innovatie en lef. Visie gaat over een integrale systeemtransitie die veel verder rijkt dan bureaucratische binnenlandse klimaatdoelen en zoveel mogelijk windmolens en zonnepanelen. Innovatie gaat over klimaat- en energiebeleid dat strategisch en doelmatig inspeelt op de actualiteit en de ingrijpende geopolitieke veranderingen. Lef gaat over het onderbouwd ingaan tegen achterhaalde Brusselse en Haagse dictaten die verdere verduurzaming meer kwaad dan goed doen.

Uit de Haagse en Brusselse bubbel

Het Nederlandse kabinet kan de koers van de falende energietransitie wellicht niet morgen veranderen. Het kan om te beginnen wel visie, innovatie en lef tonen door uit de Haagse bubbel van het politiek correcte narratief te treden, met veel meer aandacht voor prominente criticasters zoals Remco de Boer, Martien Visser, Fenna Swart en talloze wetenschappers in binnen- en buitenland.

Dat kan vervolgens leiden tot hernieuwde beleidsmatige visie, innovatie en lef waar natuur, klimaat en economie veel meer baat bij hebben dan bij het vastgeroeste klimaatbeleid van nu. Het is cruciaal voor Nederland en Europa dat het kabinet daar het voortouw in neemt. Dat zou pas echt klimaatkoploperschap zijn.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Hoezo ‘koploperschap’? De nationale klimaatdoelen zijn juist schadelijk voor klimaat en milieu verscheen eerst op Wynia's Week.

Daarom in deze spannende dagen voor Prinsjesdag eerst even vier natuurfeiten rechtzetten:

1. Nederland heeft de EU-afspraak voor reductie van ammoniak (‘stikstof’, uitstoot van de landbouw) gehaald. Nederland is nu al 20 procent onder het EU-doel voor 2029.
2. Idem voor stikstofdioxide (NO₂) en stikstoftrioxide (NO₃): 45 procent onder het afgesproken EU-doel voor 2029.
3. Het doel van 30 procent beschermde natuur geldt voor de hele EU, niet voor iedere afzonderlijke lidstaat. ‘Alle lidstaten moeten bijdragen, in de mate van hun mogelijkheden’. Als Nederland, Denemarken en de Duitse deelstaten Bremen en Hamburg voor dit sympathieke doel partneren met de Scandinavische landen, is het dus niet nodig om met dwang Nederlandse boerderijen op te heffen. In Finland is immers al 86 procent van de oppervlakte natuurgebied; in Zweden zelfs nog meer.
4. ‘Al bij de vaststelling van de Vogelrichtlijn heeft de wetgever duidelijk gemaakt dat deze niet tot doel heeft elke afzonderlijke vogel onvoorwaardelijk te beschermen’ (Europees Hof van Justitie, 2020).

Eén broedende zwaluw

Deze vier feiten zijn slecht bekend (of worden ontkend) bij onze duizenden milieuambtenaren. Die willen nog steeds boerdenland met dwang omzetten in natuurgebied om de ’30 procent natuur’ te halen. En zes jaar na de EU-verduidelijking over de vogels leggen zij toch het werk aan de Norgerbrug bij Assen voor maanden stil vanwege één broedende zwaluw.

En een nieuwe uitdaging komt: de EU heeft ‘biodiversiteit’ aangewezen als het belangrijkste nieuwe doel. Toenmalig minister Christianne van der Wal (VVD) vroeg bureau Berenschot in 2024 om advies. Precies omdat er nu zo veel ambitieuze doelen tegelijk zijn waarschuwden de adviseurs: een route waarbij het Rijk dwingt is kansloos en draagt niet bij aan het vertrouwen in de overheid.

In plaats daarvan suggereerde Berenschot om provincies, waterschappen en ook afzonderlijke natuurgebieden het recht te geven om per gebied eigen regels vast te stellen, ook als die afwijken van de landelijke normen uit de Omgevingswet. Dat kan nu al met artikel 4.6 van die wet, waarin het gaat over maatwerkregels. Per natuurgebied een plan uitvoeren op basis van lokaal onderzoek naar wat nodig is om het alles wat leeft naar de zin te maken. Hebben de vogels rust en kunnen ze genoeg eten vinden? Zijn er voldoende waterplanten om de kwaliteit van het water te beschermen? Enzovoort.

Maar zo mag het niet van PRO en van D66. Die willen niet dat natuurbeschermers per natuurgebied onderzoeken of waterplanten genoeg fosfor absorberen; die willen liever een landelijke strenge wet voor fosfor zodat het door hen gewenste aantal veeboeren failliet gaat. Die willen ook niet dat we per natuurgebied goed kijken of er wel genoeg voedsel is voor alle soorten vogels, en dan zo nodig hier en daar wat dierlijke mest uitzaaien om de insectenpopulatie te bevorderen. Nee, PRO en D66 handhaven liever een onmogelijke landelijke wet tegen ammoniak waardoor straks in sommige provincies 40 tot 50 procent van de koeien weg moet.

Zo’n nachtmerrie mag geen realiteit worden. En dat hoeft ook niet. Juriste Juliane Kokott, hoogleraar aan de Universiteit van Sankt Gallen (Zwitserland) en advocaat-generaal van het Europese Hof van Justitie zei het al:

‘Het is duidelijk dat een lidstaat als Nederland niet onderworpen kan zijn aan een onvoorwaardelijke verplichting om zijn landbouw plotseling op grote schaal in te perken en ook fors in te grijpen in andere economische ontwikkelingen teneinde de belasting van Natura 2000-gebieden met stikstof tot een aanvaardbaar niveau terug te brengen. Dwingende redenen van groot openbaar belang dienen naar behoren in aanmerking te worden genomen. Deze redenen bestaan enerzijds uit het algemene maatschappelijke belang bij economische ontwikkeling en anderzijds, met name wanneer reeds goedgekeurde activiteiten mogen worden voortgezet, uit het rechtsstatelijke doel, de grondrechten van de betrokken ondernemingen te eerbiedigen’.

Grote schande

Kokott waarschuwt tegen respectloos optreden tegen medeburgers op het platteland en in de vissersdorpen. De PRO/D66-milieuambtenaren moeten zich dat aantrekken, want zij, en niet de EU, veroorzaken de nachtmerrie.

Al in 2018 voorspelde Kokott dat rechtszaken over stikstof op basis van artikel 6, lid 3, van de Habitatrichtlijn voor verdriet zouden zorgen. Met dat artikel wint Johan Vollenbroek te vaak zijn processen. Daarom adviseerde zij toen al dat ‘Nederland volgens artikel 6, lid 4, tweede alinea, de Commissie had moeten raadplegen’. (Let wel: artikel 6, lid 3, stipuleert ‘er mag geen twijfel blijven bestaan over mogelijke achteruitgang van natuur’; artikel 6, lid 4, biedt ruimte voor compenserende maatregelen, eventueel ook in andere natuurgebieden.)

De grote schande van onze PRO/D66-ambtenaren is dat zij nu al acht jaar lang dat advies niet willen opvolgen. De laatste keer dat Nederland gebruik maakte van artikel 6, lid 4, was in 2016 voor de Blankenburgtunnel. Toen verloren prompt de milieulobby’s. Daarna heeft Nederland nooit meer dat winnende artikel ingeroepen, hoewel dat bijvoorbeeld ook het probleem van de veerboot naar Ameland zou oplossen. Waarom niet? Andere landen doen het regelmatig om groen licht te krijgen van het Europese Hof van Justitie (of direct al van de Europese Commissie).

Harde beschuldiging

Ik denk dat veel PRO/D66-ambtenaren de harde lijn van Milieudefensie en Johan Vollenbroek eigenlijk wel mooi vinden en dat ze daarom nooit een beroep doen op artikel 6, lid 4, hoewel het juist voor dergelijke gevallen is bedoeld. Een harde beschuldiging, maar wat is een betere verklaring?

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Misschien vinden al die linkse milieuambtenaren het stiekem wel mooi dat Johan Vollenbroek steeds extremer beleid afdwingt verscheen eerst op Wynia's Week.

Toch had hij wel enige feeling met de agrarische wereld. Zo vertelt zijn biograaf Willem Melching in De zelfdenker (2023) dat Van het Reve de zomer van 1943 doorbracht in een herberg in het Gelderse Varsseveld, en dat hij daar bijstand verleende aan plaatselijke boeren. ‘Het werken op het land en de gemoedelijke sfeer bevielen Karel zo goed dat hij overwoog om een vergunning aan te vragen waarmee hij in de landbouw zou kunnen werken om zo uitstel van het werken in Duitsland te krijgen. Uiteindelijk zou hier niets van komen.’

Misschien waren zijn ervaringen in Varsseveld er wel de oorzaak van dat Van het Reve, de enkele keer dat hij de agrarische sector in zijn beschouwingen betrok, steeds buitengewoon interessante dingen beweerde.

Onzinnige theorie

Zo stelde Van het Reve in een opstel, voor het eerst gepubliceerd in het literaire tijdschrift Tirade (1960), de vraag aan de orde of de boer, krachtens zijn beroep, ongevoelig is voor landelijk schoon.

Vooral stedelingen hoor je dat vaak zeggen. De achterliggende redenering, zo legde Van het Reve uit, is dat een boer een stuk land bekijkt louter met het oog op de landbouw of de veeteelt:

‘Een “mooi” stukje land betekent voor hem een stukje land dat veel geld op kan brengen of er, in landbouwkundige zin, goed bijstaat. Voor wat “wij” de schoonheid van zo’n stuk land zouden vinden heeft hij daarom geen oog.’

Een onzinnige theorie, meende Van het Reve. Vioolbouwers worden toch ook niet per definitie onberoerd gelaten door een mooi vioolconcert? En als er een paar van zulke vioolbouwers zouden bestaan, bewijst dat natuurlijk nog niet dat een praktisch belang bij violen ongevoeligheid voor vioolmuziek in de hand werkt.

In 1969 publiceerde Van het Reve zijn klassiek geworden boek Het geloof der kameraden. Daarin demonteerde hij op sublieme wijze de geloofsartikelen van het communisme.

De communistische wereldbeschouwing, benadrukte Van het Reve, is een leer zonder enige sympathie voor de eenvoudige landman, die zich verbonden voelt met de aarde en alles wat daarop groeit.

Sterker nog, aldus Van het Reve: men stelde zich voor dat er aan die landman een einde zou komen. Niet toevallig wordt in het door Karl Marx en Friedrich Engels opgestelde Manifest der kommunistischen Partei (1848) met verachting gesproken over ‘der Idiotismus des Landlebens’. Boeren, zo vonden de oude marxisten, dienden in ‘tuinsteden’ te gaan wonen.

Verschrikkelijke hongersnood

In Rusland, het eerste land waar aanhangers van Marx en Engels aan de macht kwamen, werd de landbouw in de jaren dertig gecollectiviseerd. Daarbij kwamen zo’n zes miljoen boeren om het leven. Honderdduizenden tijdens deportaties, de meeste anderen in de jaren 1932-1933, toen er een verschrikkelijke hongersnood heerste, die door het communistische regime opzettelijk was bewerkstelligd om het verzet van de boeren te breken.

In China, het tweede grote land waar aanhangers van Marx en Engels de macht wisten te veroveren, werd de plattelandsbevolking in 1958 naar ‘volkscommunes’ gejaagd, feitelijk kampen voor slavenarbeid. Het werd de boeren niet alleen verboden thuis te eten, hun woks en fornuizen werden zelfs kapotgeslagen.

‘De grote sprong voorwaarts’ noemde communistenleider Mao zijn megalomane campagne om van agrarisch China een industriële supermacht te maken. Meer dan 45 miljoen mannen, vrouwen en kinderen werden in de jaren 1958-1962 zo afgebeuld, uitgehongerd of gemarteld dat de dood erop volgde. ‘Er daalde een angstaanjagende, onnatuurlijke stilte over het Chinese platteland,’ schreef de Brits-Nederlandse sinoloog Frank Dikötter in zijn standaardwerk Mao’s great famine (2010).

Natuurlijk, soortgelijke campagnes om de boerenstand uit te roeien staan in het Nederland van 2026 bij niemand op het programma. Maar er bestaat vooral ter linkerzijde wel degelijk ongemak over het platteland dat vérder strekt dan zorgen over bijvoorbeeld dierenwelzijn of de uitstoot van stikstof.

In de Randstad, waar het electoraat van D66 en PRO zwaar is oververtegenwoordigd en waar de progressieve opinieleiders wonen die de toon zetten aan de talkshowtafels van de NPO en in de kolommen van de Volkskrant en NRC, wordt steeds vaker met openlijke afkeer over het platteland gesproken.

Je ziet er veel rechtse kiezers die protesteren tegen azc’s en klagen over wolven – daar begint de ellende al. Paasvuren en Zwarte Piet zijn er nog steeds niet helemaal verdwenen en ook gaan nog altijd relatief veel plattelanders naar de kerk. Slechts hoogstzelden zie je een boerderij met een regenboogvlag, zelfs kringverjaardagen schijnen er nog in zwang te zijn en op veemarkten wordt naar verluidt weinig gesproken over het slavernijverleden of de boeken van Joris Luyendijk en Arnon Grunberg.

Zelfde traditie

Gaat het hier niet gewoon over ‘der Idiotismus des Landlebens’ waarover Marx en Engels reeds hun beklag deden in hun Manifest der kommunistischen Partei? En staan politici als Rob Jetten, die bij de algemene beschouwingen van 2019 hardop droomde over een toekomstig ‘Berlijn aan de Rijn’ – lees: een urbaan Nederland met hier en daar een biologische boer voor de sier ertussen – niet in dezelfde traditie als de oude marxisten die landbouwers wilden opbergen in ‘tuinsteden’?

Laten we Karel van het Reve ook postuum erkentelijk zijn voor de inzichten die hij ons nog altijd verschaft.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Vergeet stikstof. De échte reden voor de linkse haat tegen boeren en het platteland is iets heel anders verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Het aldus bereikte beschermingsniveau [van alleen natuurherstel] zou echter hoger zijn dan het niveau dat door de Uniewetgever in het kader van de vogelrichtlijn werd beoogd. De lidstaten [zijn] immers slechts verplicht om de populatie van de vogelsoorten op een niveau te brengen en te houden dat beantwoordt aan de ecologische, wetenschappelijke en culturele eisen, waarbij zij tevens rekening houden met economische en recreatieve eisen.’

De Raad van State weigert om rekening te houden met dit uitgebalanceerde Europese oordeel. De minister voegt in dezelfde trant een achterhaald advies van de Landsadvocaat bij zijn gehate brief. En intussen is de papierwinkel over natuur en vogels geëxplodeerd.

‘Meer systeemanalyse’

Wat eist de EU? Die wil een eenvoudig document dat de lidstaten in Brussel moeten indienen. Een standaardformulier van acht pagina’s per natuurgebied. Hier is een voorbeeld.

Ik was benieuwd en zocht de laatste rapportage over het natuurgebied dicht bij waar wij wonen in het oostelijk deel van het Groene Hart: de Nieuwkoopse Plassen & de Haeck. Dit rapport heeft niet acht, maar 341 pagina’s. En de volgende keer worden het er nog meer. De zogenaamde Ecologische Autoriteit is namelijk op werkbezoek geweest en was nog lang niet tevreden: ‘Een meer kwantitatieve systeemanalyse is nodig.’

Tijdens het koffiedrinken na de zondagse mis sprak ik een boer. Hij vertelde dat lokale natuurbeheerders vanwege het stikstofbeleid van Den Haag bezorgd zijn voor weidevogels die niet genoeg insecten kunnen vinden op de verschraalde grond. Daarom strooien zij stiekem wat stikstofrijke mest op de hen toevertrouwde natuur. ‘Maar vertel het niet in Amersfoort’ – waar zevenhonderd kantoorklerken papier schuiven op het hoofdkantoor van Natuurmonumenten.

Ik kreeg een tweede les over hoe het echt gaat met natuurbeheer tijdens een rondvaart. De gids vertelde: ‘De natuurbeheerders weten dat als ze rapporteren dat ze een of twee vogelsoorten al een tijd niet meer hebben gezien, ze de beste kans maken op een hogere subsidie. Soms denken wij wel eens dat ze een vogel verzinnen die al in geen jaren hier meer is aangeland.’ (Arnout Jaspers vertelt nog meer mooie anekdotes in hoofdstuk 9 van zijn nieuwe boek Stikstoffuik 2.0)

Sommige vogels hebben het moeilijk met zo weinig stikstof, en dus strooien natuurbeheerders stiekem extra stikstofmest uit in stikstofarme delen om die vogels te helpen. De boer die ik sprak in de kerk dacht trouwens dat hij dit jaar meer roofvogels zag dan gemiddeld en dat er ook daarom misschien minder weide- en watervogels zijn. Andere vogels nestelen bij voorkeur in natuurtypes die in het verleden juist te veel stikstof hebben opgenomen. Arnout Jaspers vertelt dat Natuurmonumenten kunstmatig stukjes natuur creëert die extra gevoelig zijn voor stikstof en daarmee evenwichtig natuurbeleid nog moeilijker maakt.

Jan Tinbergen

Je hoeft geen Nobelprijshouder te zijn om te snappen dat we met stikstofbeleid niet alle conflicterende doelen tegelijk kunnen bereiken. Maar gelukkig was er een Nobelprijswinnaar die het probleem oploste – onze eigen Jan Tinbergen. In een beroemd boek uit 1952 legde hij uit dat als we heel veel doelen tegelijk willen bereiken, we dan ook heel veel ‘instrumenten’ moeten inzetten.

Als Jan Tinbergen de instrumenten zou tellen, kwam hij uit op vijf: twee keuze-instrumenten voor de gewenste uitstoot en neerslag van stikstof, nog twee instrumenten extra voor het al dan niet instellen van een verbodszone van 500 of 1000 meter rondom natuurgebieden, en dan nog een beslissing over de hoogte van het waterpeil. Maar op deze manier kunnen we het nooit zo uitmikken dat én alle tientallen beschermde vogelsoorten happy zijn én alle tien natuurtypes simultaan groeien en bloeien. Dat is geen onwil, dat is logica.

Mijn studievriend Cees Waal (1943-2011) werd in de jaren zeventig wethouder en locomeester van Leiden. Hij zei over de gemeenteraad: ‘Papier willen ze hebben – papier kunnen ze krijgen’. Ik vroeg hem: ‘Heb je wel de tijd om al die stukken te lezen waar de ambtenaren jouw naam onder zetten?’ ‘Welnee,’ zei hij, ‘maar dat hoeft ook niet. Daar gaat het niet om’.

Met 341 pagina’s voor één natuurgebied (in plaats van acht op het EU-formulier) wordt het beleid niet zorgvuldiger, maar kunnen minister Van Essen, de ambtenaren, de kantoorklerken van Natuurmonumenten en de door ons gesubsidieerde ngo’s kiezen waar ze paniek over willen zaaien. En dat is natuurlijk hun echte doel.

Weg uit de kantoortorens

Er moet een eind komen aan deze papieren gekte. Terug naar het standaardformulier van acht pagina’s en daarmee de macht weg uit de kantoortorens in Den Haag en Amersfoort en terug naar boeren en lokale natuurkenners.

Laat de gemeente Nieuwkoop fulltime en parttime beheerders (gepensioneerde boeren?) aanstellen, controleren en geld geven, mensen die daar wonen en het gebied goed kennen. De Nieuwkopers kunnen dan zien of de eenzijdige weg van Van Essen wordt gestopt en vervangen door de koninklijke weg, duidelijk geschetst door het Europese Hof, waar natuur, economie en eigendom elkaar respecteren. De Raad van State heeft (met opzet?) gefaald om zo’n evenwicht te borgen tussen de eisen van de natuur en het eigendomsrecht en de ondernemersverantwoordelijkheid van de boeren.

De milieuambtenaren zullen niet blij zijn, maar hun macht moet terug naar waar die hoort: dicht bij de lokale natuur.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht De EU wil evenwichtig natuurbeleid, maar de radikalinski’s van de Raad van State hebben daar maling aan verscheen eerst op Wynia's Week.

Die vergelijking gaat natuurlijk mank: een rijbewijs kan worden ingetrokken als de houder ervan zich heeft misdragen of een ander gebrek vertoont, terwijl de vijf pluimveehouders niets te verwijten valt en zij volledig binnen hun geldende vergunning handelen.

Daarom is het voorgenomen besluit van Gedeputeerde Staten van Noord-Brabant zo ongekend. Er wordt vaak in ander verband over de rechtsstaat gesproken, maar juist hier zou dat op zijn plaats zijn.

Laffe coalitiepartijen

Het is dan ook vreemd én laf van de coalitiepartijen D66, VVD, PRO, SP en Lokaal Brabant dat zij in de Statenvergadering van 14 augustus de gelederen gesloten hielden en alle moties van de oppositie wegstemden. Met name de VVD valt hier flink wat te verwijten. De enige motie die die partij steunde, was mede door haar ingediend (en werd aangenomen) om eerst nog eens met de pluimveehouders te gaan praten. Alsof daar de oplossing zou liggen.

Het is volstrekt duidelijk dat niet alleen in de landelijke politiek, maar ook in de provincie Noord-Brabant D66 momenteel de scepter zwaait.

Het enige Statenlid dat op 14 augustus echt de vinger op de zere plek legde was Hetty Egger-van Oppen (CU/SGP), in het dagelijks leven advocaat. Zij hekelde onder meer de wijze waarop Gedeputeerde Staten verweer had gevoerd in de door Vollenbroek aangespannen rechtbankprocedure. Een eerstejaars advocaat weet dat als je in zo’n procedure de stellingen van de tegenpartij erkent, de rechter niet anders kan dan die stellingen voor waar aan te nemen.

Geen principieel verweerstikstofdepositie

Hier wreekt zich dat het rechtbankproces gevoerd was tussen een activistische milieugroep (MOB) en het door D66 gedomineerde provinciebestuur, die het in feite eens waren dat stikstof dé bepalende factor is voor de natuurkwaliteit van Natura2000-gebieden. De betreffende pluimveehouders werden alleen maar als derde-belanghebbenden gehoord, terwijl het over hun bestaan en levenswerk ging.

De landsadvocaat was kennelijk niet geïnstrueerd om alles op alles te zetten om de eisen van MOB onderuit te halen. Hier had toch echt veel beter en principiëler verweer kunnen worden gevoerd.

De vijf pluimveehouderijen worden ‘piekbelasters’ voor stikstof genoemd en liggen in de buurt van de Natura2000-gebieden Deurnese Peel en Mariapeel, Groote Peel en Kampina.

Het Peelgebied is een grotendeels afgegraven en ontgonnen hoogveengebied op de grens van Noord-Brabant en Limburg en is landelijk bekend geworden door de streekromanschrijver Toon Kortooms, die het zware leven, de armoede en unieke cultuur van de turfstekers treffend heeft beschreven. Meer dan 95 procent van de turf uit de Peel is in vroeger eeuwen in kachels en ovens verdwenen. Dat verleden maak je niet zomaar ongedaan, welke verwoede pogingen Staatsbosbeer nu ook doet.

Volgens de gebiedsanalyse uit 2017 was in het Natura2000-gebied Deurnese Peel en Mariapeel op een totale oppervlakte van 2734 hectare 0,02 hectare (200 vierkante meter) actief hoogveen aangetroffen. Bij monitoring in 2021 bleek zelfs die 200 vierkante meter actief hoogveen te zijn verdwenen. In Natura2000-gebied Groote Peel (totale oppervlakte 1347 hectare) werd helemaal geen actief hoogveen gevonden. Maar dat was geen reden om de bakens te verzetten.

Geen urgent probleem

In beide gebieden is nog wel het habitattype H7120 aanwezig: aangetast hoogveen waar natuurlijke regeneratie nog mogelijk is. Vanzelfsprekend moeten de juiste omstandigheden geschapen worden om dat proces op gang te krijgen.

In een evaluatierapport uit 2014 dat gaat over herstelmaatregelen in onder meer hoogveengebieden, staat dat uit vele laboratorium- en veldexperimenten is gebleken dat ‘bij de huidige stikstofniveaus hoogveenontwikkeling mogelijk is’. Inmiddels zijn sinds 2014 de stikstofniveaus fors gedaald, in het bijzonder in de Peel. Hoe kan het dan toch een urgent probleem zijn?

De schoen wringt echter op een heel ander punt. Hoogveen is volledig afhankelijk van een stabiele waterstand en van mineraalarm regenwater. Er zijn in de Peel honderden miljoenen uitgegeven aan hydrologische maatregelen, waarbij compartimenten en kades zijn aangelegd om het regenwater vast te houden. Maar het blijkt niet te werken. De Peel is namelijk lek.

Bij extreme regenval is er wel tijdelijk sprake van een (zeer) hoge waterstand, maar na enige droogte (zoals deze zomer en in 2018, 2019 en 2022) lekt het grondwater ondanks de kades weg naar het omliggende lagergelegen gebied. Deze grote wisselingen in de waterstand maken hoogveenherstel onmogelijk, los van de vraag of je dat zou moeten willen, mede gegeven de klimaatverandering en de aanwezigheid van miljoenen hectares hoogveengebied in de rest van Europa.

In Scandinavië en de rest van Noord-Europa ligt ongeveer 20 miljoen hectare veengebied, waarvan een aanzienlijk deel uit hoogveen bestaat. De Peel was vanouds een van de zuidelijkste hoogveengebieden. Is hoogveenherstel daar überhaupt mogelijk bij een temperatuurstijging van gemiddeld 1,5 graden? Hoeveel honderden miljoenen gaan wij als belastingbetalers nog meer uitgeven aan een microscopisch klein areaal hoogveen zonder kans op succes?

Voor landbouwminister Jaimi van Essen (D66) is dat voorlopig geen vraag. In juni zegde hij de provincies Noord-Brabant en Limburg nog 300 miljoen euro toe voor verdere herstelmaatregelen in de Peel.

‘Alle beetjes helpen’

Recent maakte de stichting Aan Tafel een mooie natuurdocumentaire over de Peel, waarin de landschapsecoloog Henk Rampen een heldere analyse gaf. De oorzaak van het uitblijven van hoogveenherstel is de extreme verdroging en de te lage grondwaterstand. Stikstof speelt nauwelijks een rol. Waarom iets na blijven streven dat onmogelijk is? Andere natuur is ook heel waardevol.

Ook in Natura 2000-gebied Kampina vormt verdroging een belangrijk knelpunt, naast de aanvoer van voedingsstoffen door ganzen naar de vennen. Beheermaatregelen in het gebied zouden dus op zijn plaats zijn. Maar nee, onder het provinciale motto ‘alle beetjes helpen’ krijgt de (mogelijke) stikstofdepositie van buiten het gebied de hoofdrol toegemeten.

Uit dit alles wordt duidelijk dat sluiting van de vijf pluimveehouderijen geen aantoonbaar positief effect op de natuur zal hebben en dat dit dus een disproportionele maatregel is. Bij mijn weten zijn al deze punten niet door de provincie ingebracht bij de rechtbank. Hoe verbazingwekkend is het dan dat Vollenbroek zijn zin krijgt?

Om het wat breder te trekken: in de medische wetenschap wordt algemeen aanvaard dat alleen een juiste diagnose tot een goede behandeling van een ziekte kan leiden. De arts luistert naar de klachten van een patiënt, doet lichamelijk onderzoek en indien nodig aanvullend diagnostisch onderzoek en bepaalt dan de behandelmethode.

Voor de natuur, die volgens een wijdverbreide mening ‘op omvallen’ staat, zou hetzelfde schema moeten worden toegepast. Het beleid moet niet gebaseerd zijn op computermodellen, maar op natuurmonitoring (het feitelijk van jaar op jaar volgen van de ontwikkelingen) en waar nodig aanvullend bodemonderzoek. En daarop dan een behandelmethode baseren. De vorige staatssecretaris voor natuur Jean Rummenie (BBB) had daar oog voor. Helaas was zijn termijn te kort.

Uitgebreid bodemonderzoek

We zitten nu opgescheept met een bewindspersoon die verder borduurt op het stramien van voormalig stikstofminister Christianne van der Wal (Rutte IV) en die – om in medische termen te blijven – nog steeds aderlating toepast, het probate ‘geneesmiddel’ tegen alle kwalen uit vroeger eeuwen. Zie het plan van Van Essen voor uniforme bufferzones van 500 tot 1000 meter rond Natura2000-gebieden.

Inmiddels is er zoveel meer bekend over alle factoren die van invloed zijn op de staat van de natuur. Stikstof is daar één van, maar in de meeste gevallen zeker niet de belangrijkste.

Stichting Agrifacts heeft in een groot aantal natuurgebieden uitgebreid bodemonderzoek laten doen. De resultaten daarvan worden binnenkort bekend. Het had op de weg van het ministerie gelegen om zelf zulke onderzoeken te initiëren, maar hopelijk neemt de minister kennis van de resultaten van dit particuliere initiatief.

De Stikstoffuik 2.0

Ook lijkt mij het lezen van De stikstoffuik 2.0 van Arnout Jaspers en het onbetwiste rapport van de Wageningse (stikstof)wetenschappers Van verwarring naar verbinding verplichte kost voor Van Essen.

Komt hij niet tot inkeer, dan is het wachten op betere tijden en (na verkiezingen) nieuwe bewindspersonen die wél na een goede diagnose tot een adequaat natuurbeleid kunnen komen – zonder rigoureuze kaalslag van de boerenstand.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe vijf Brabantse pluimveehouders de prijs betalen voor malafide natuurbeleid verscheen eerst op Wynia's Week.

Het Europese Hof van de EU heeft op 26 februari gekozen voor een aanpassing in het juridisch natuurbeleid met de hoop op een bredere acceptatie. Hier zijn drie verruimde regels:

1. De eis dat steeds voor honderd procent bewezen moet worden dat elk risico op verslechtering van de natuur valt uit te sluiten is geschrapt.
2. Als een vogelsoort zich ergens minder vestigt mag compensatie komen wanneer die vogel meer talrijk broedt in een ander natuurgebied waarin hetzelfde type natuur ook voorkomt.
3. Bij vogelbescherming gaat het om de populatie, niet om een enkel specimen.

Bizarre eis

Goed dat het Hof de onmogelijke eis heeft geschrapt van sluitend bewijs dat elk risico voor de natuur wordt vermeden. Zoals de advocaat-generaal bij het Hof, prof Juliene Kokott, kort en krachtig aanvoerde: dat kan niet zijn wat Europa echt wil, want dan zouden we ook huiskatten moeten verbieden omdat niet valt uit te sluiten dat een kat wel eens een vogel vangt. Zie ook artikel 53 van het Hof.

Daarmee vervalt de juridische basis voor veel van de gehate brief van minister Jaimi van Essen. Hij schrijft: ‘Een totaalpakket aan generieke en gebiedsgerichte maatregelen moet ervoor zorgen dat ten minste (dreigende) verslechtering van Natura 2000-gebieden kan worden uitgesloten.’ Dat woord ‘moet’ is sinds 26 februari geen Europese eis meer, maar een zelfstandige keuze van onze minister. De eis is bizar en die passen we in het dagelijks leven nergens anders toe.

Ook de landsadvocaat blijft hangen in het verleden. Hij schrijft: ‘De passende beoordeling dient volledige, precieze en definitieve constateringen en conclusies te bevatten die elke redelijke wetenschappelijke twijfel over de gevolgen van een plan of project, voor de betrokken Natura 2000-gebieden kunnen wegnemen.’ Fout sinds 26 februari. Pijnlijk is dat de ambtenaren van Van Essen een oud advies van de landsadvocaat hebben gebruikt bij de gehate brief en daarop de datum hebben weggelakt. In dit nu ongedateerde advies verwijst Pels Rijcken alleen naar uitspraken van het Europese Hof uit 2016 en 2018, maar niet naar de uitspraak van 26 februari 2026 die duidelijk een andere koers inslaat.

Over punt 2 (Als de vogels lijken weg te blijven uit één natuurtype in één natuurgebied kan elders compensatie worden gevonden) zegt het Hof: ‘[Er is] geen sprake van het opzettelijk storen wanneer maatregelen het mogelijk maken om elke wezenlijke invloed te voorkomen die in strijd is met de doelstellingen van deze richtlijn, namelijk de populatie van alle natuurlijk in het wild levende vogelsoorten op het Europese grondgebied van de lidstaten op een bevredigend niveau te houden of te brengen, waarbij met name rekening wordt gehouden met de ecologische, wetenschappelijke en culturele eisen, alsook met economische en recreatieve eisen.’

Vogels mogen zelf kiezen

De advocaat-generaal kan het korter zeggen: ‘Bij het beoordelen van die vraag kunnen lidstaten rekening houden met de effecten van maatregelen om de habitats van de betreffende soort op een andere locatie te verbeteren.’ Dat mocht al eerder in artikel 6:4 van de Habitatrichtlijn maar was verboden in artikel 6:3. Een grote opluchting dat het Hof hier nu die ruimte schept en daarbij ook economische en recreatieve eisen benadrukt.

Net zoals wij niet ieder jaar verplicht zijn om de zomer op dezelfde plek door te brengen, mogen ook de vogels nu zelf kiezen waar ze naartoe vliegen om geteld te worden.

Populaties, niet exemplaren

Over punt 3. schrijft het Europese Hof: ‘Artikel 5 van de vogelrichtlijn verbiedt dus storingen die van wezenlijke invloed zijn op het als bevredigend geachte niveau van de populaties van in het wild levende vogelsoorten, en niet op exemplaren van deze soorten.’

Met die uitspraak was het dus niet nodig geweest om het trucker-festival in Noord-Holland vanwege één broedende uil te verbieden.

Milieuambtenaren reageren niet op uitnodiging

Een paar weken later kwam de Europese Commissie als follow-up met een uitnodiging om mee te denken over de uitwerking van dit nieuwe juridische kader en suggesties in te dienen voor vogels en natuur. Het doel van deze ‘stresstest’ is ‘om de concurrentiekracht van de EU te vergroten terwijl economische, sociale en milieudoelen worden beschermd’.

En hoe nemen de milieuambtenaren hun verantwoordelijkheid om Nederland hierbij aan te sluiten? Antwoord: hoor niets, zie niets, zeg niets. De Nederlandse ambtenaren weigeren mee te denken over een ‘beter evenwicht tussen economische, sociale en milieudoelen’. Evenmin erkennen zij de noodzaak voor urgente bijscholing van henzelf, van de rechters en van iedereen die over milieubeleid gaat.

Intussen zetten de extreme milieulobby’s zich nog een keer schrap. Harm Dotinga, de jurist van Vogelbescherming, auteur van Vogels en de wet dat nu naar de ramsj kan, schrijft met drie juristen uit Tilburg een keihard pamflet: ‘De stresstest is gebaseerd op de verkeerde aanname dat de richtlijnen voor vogels en Natura2000 de economie hinderen. Dit argument is ongegrond. Er is geen volledig verbod op economische activiteiten: alleen die activiteiten die de natuur kunnen aantasten.’ Mooi geruststellend, dat ‘geen volledig verbod’. Maar geen moment reflectie waarom zo veel boeren, bedrijven en burgers een bedreiging voelen bij dat ‘kunnen aantasten’. En dat zijn docenten die onze bestuurskundigen opleiden. Geen empathie.

Wachten op landsadvocaat

Nu is het wachten tot de landsadvocaat met een nieuw advies komt dat rekening houdt met 26 februari. Dan kan Van Essen het nog een keer proberen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Europees Hof kiest voor ruimer natuurbeleid – Minister Jaimi van Essen weigert hierin mee te gaan verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Na het enorme succes van De Stikstoffuik in het voorjaar van 2023 heb ik serieus gedacht dat dit het soort boek was dat zichzelf overbodig kan maken. Kort daarop viel het kabinet-Rutte IV, primair over migratie, maar de stagnatie op het onderwerp stikstof speelde mee.

‘Het heeft er even op geleken dat de politiek deze kritiek op het heersende stikstofnarratief, die insloeg als een bom, breed tot zich door laten zou laten dringen. Politici hebben in de Tweede Kamer met het boek staan zwaaien naar stikstofminister Christianne van der Wal. Uiteraard zouden GroenLinks, PvdA en D66 niet voor rede vatbaar zijn, maar CDA en VVD hadden in die demissionaire periode een groot verschil kunnen maken. Ze hadden met BBB en andere partijen een meerderheid kunnen smeden om het beleid radicaal om te gooien. Dan waren we uit de stikstoffuik ontsnapt en had het boek kunnen worden bijgezet in het archief. Daar is niets van terecht gekomen, dus helaas heeft De Stikstoffuik nog niets van zijn urgentie verloren.’

Maar het kabinet-Schoof wilde toch wel het roer omgooien op stikstof?

‘De BBB-bewindslieden hebben dat geprobeerd, maar door alle obstructie, ook van partijen binnen de eigen coalitie, is er toen weinig tot niets bereikt. CDA en VVD hebben zich zowel in het kabinet-Schoof als nu in het kabinet-Jetten qua stikstof opgesteld als de handtas van D66. Het stikstofbeleid is in wezen al drie kabinetten lang D66-beleid. Met het plan van Van Essen breekt voor Nederland de volgende Groundhog Day aan: opnieuw worden aan de landbouw onmogelijke eisen gesteld die moeten leiden tot een drastische krimp van de sector. En waarvoor: om een stel snippers stikstofovergevoelige wensnatuur van Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer in stand te houden. Die dragen trouwens niets bij aan de biodiversiteit van Europa als geheel.

‘De ruggengraatloze middenpartijen CDA en VVD schijnen nog altijd niet te beseffen welke enorme maatschappelijke en economische schade dit aanricht. Die geloven – of ze doen alsof – in het sprookje van D66 en PRO dat je de landbouw een nieuw, ‘biologisch’ verdienmodel kan opdringen met lagere productie en hogere productiekosten, omdat de burger graag 20 procent meer betaalt voor voedsel van eigen grond. Wat kan daar nou mis mee gaan, als die Nederlandse waar in het schap van de supermarkt naast goedkope import uit onze EU-buurlanden ligt?’

We gaan het zo meteen over De Stikstoffuik 2.0 hebben, maar eerst: hoe kijk je terug op die periode na de eerste publicatie?

‘Het is maar weinig wetenschapsjournalisten gegeven om zo’n hype te veroorzaken. Sterker nog, ik denk dat dit in Nederland nooit eerder gebeurd is. Vlak na m’n eerste tv-optreden, bij WNL op Zondag, begonnen de bestellingen voor het boek binnen te stromen bij uitgeverij Blauwburgwal, en die moest in de weken daarna alle zeilen bijzetten om de honderden bestellingen per dag te verwerken. De Stikstoffuik schoot naar de toppositie op de Nederlandse bestsellerslijst en bleef daar weken staan, een unicum voor zo’n non-fictieboek.

‘Daaruit bleek hoe enorm de behoefte was aan een kritisch, maar wetenschappelijk onderbouwd verhaal over de zogenaamde “stikstofcrisis”, een verhaal dat je in de gevestigde media (NOS, NRC, Volkskrant, Trouw, Follow the Money, enz.) nooit te lezen kreeg. De journalistiek ligt op milieu en klimaat namelijk al decennia in de ideologische houdgreep van groen en links.

‘Toen die media door het succes van De Stikstoffuik niet meer om het boek heen konden, was hun reactie voorspelbaar: ze produceerden lange stukken waarin critici alle ruimte kregen om het boek neer te sabelen en de auteur verdacht te maken, terwijl mij niets gevraagd werd. Niet één van deze media die tekeergingen tegen het boek hebben me om een interview gevraagd of aan wederhoor gedaan. Een ingezonden stuk waarin ik in ging op de kritiek in de Volkskrant, werd door hun opinieredactie geweigerd. Sommige “betere boekhandels” verbanden het boek uit hun schappen en weigerden zelfs het voor klanten te bestellen.

‘Ik was door m’n ervaringen met klimaatjournalistiek en het staatsconformisme in de coronaperiode al niet erg onder de indruk van de mogelijkheid tot een open debat over zulke controversiële kwesties, maar ik had de ideologische verkramping van de reguliere, zogenaamd gezaghebbende media nog onderschat. Het is een vrij schokkend brevet van onvermogen voor de Nederlandse “kwaliteitsjournalistiek”.

‘En dan ben je ineens een bekende Nederlander, althans voor even, met alle gebruikelijke bijverschijnselen: vreemden die voor je deur staan omdat ze met je over stikstof willen praten. Uitgenodigd worden door ‘dansleraar’ Willem Engel voor zijn wappiecongres omdat die denkt dat je dan ook wel op zijn complottrein zult springen. Van alle haat en onzinnige verdachtmakingen op X en facebook lig ik geen seconde wakker – zodra ik in Thailand, waar ik tegenwoordig woon, mijn laptop dichtklap, zijn dat maar pixels op een scherm. Serieus te nemen bedreigingen zijn er ook niet geweest.

‘Pijnlijk vond ik wel alle mensen die mij belden omdat ze persoonlijk geraakt werden door deze stikstofwaanzin: veelal boeren die in de clinch lagen met de provincie of anderszins vreesden voor hun bedrijf. Die hoopten dat ik ze nuttige adviezen of zelfs hulp bij rechtszaken kon geven, maar als journalist kun je niet meer doen dan stukken of een boek schrijven, en dat had ik al gedaan. Daarna is het toch echt aan de politiek, en aan rechters, advocaten en bestuurders.’

En daarom is er nu De Stikstoffuik 2.0. Wat zijn de verschillen en overeenkomsten tussen beide versies?

‘Alles wat in de originele versie stond, staat ook in versie 2.0, maar waar nodig met geactualiseerde gegevens. Het is de basiskennis die je nodig hebt om zelf mee te kunnen denken en praten over stikstof in Nederland. Aan die basis is in wezen niets veranderd, noch aan het feit dat het Nederlandse stikstofbeleid op essentiële onderdelen niet wetenschappelijk onderbouwd is. Het wordt dan ook nog steeds nergens in Europa nagevolgd.

‘Maar in de drie jaar daarna is er politiek en juridisch op het gebied van stikstof van alles gebeurd. Er kwamen nieuwe rapporten uit van TNO, onafhankelijke denktanks en van bevlogen individuen die deze waanzin niet langer aan konden zien. Het is veelzeggend dat dit vaak gepensioneerde ecologen zijn: wie nog een carrière aan de universiteit of bij de overheid ambieert, moet zich niet tegen het heersende stikstofnarratief aan bemoeien. Binnenskamers zijn zulke zaken bespreekbaar, maar naar buiten toe moet het front gesloten blijven.

‘Dat zet ik in versie 2.0 allemaal in context, en geef er duiding aan. Daarom is het boek anderhalf maal zo dik geworden. De politiek heeft de afgelopen drie jaar vooral machteloos gesparteld in de stikstoffuik. Veel belangrijker is, dat rechters – dat wil zeggen: de Raad van State en de rechtbank in Den Haag – de ene na de andere uitspraak gedaan hebben die de stikstoffuik alleen maar strakker hebben aangetrokken.

‘Waar het op neerkomt, is dat rechters milieuclubs als Greenpeace en MOB van Johan Vollenbroek alle gelegenheid hebben gegeven om hun agenda door te drukken. Het is onbegrijpelijk hoe de politiek zich hier zonder slag of stoot aan onderwerpt, onder aanheffen van de mantra dat nieuw beleid ‘juridisch houdbaar’ moet zijn. Politici durven op stikstof, milieu en klimaat bijna niks meer te doen uit angst dat de rechter weer njet zegt, waarna Groundhog Day opnieuw begint.’

Welk voortschrijdend inzicht heb je zelf ontleend aan de reacties en kritiek op de eerste versie van De Stikstoffuik?

‘Ten eerste dat het boek inhoudelijk staat als een huis. Daar was ik bij publicatie uiteraard redelijk zeker van, maar als een legertje ideologisch gedreven tegenstanders allemaal tevergeefs proberen het onderuit te halen is dat een vrij straffe vorm van peer-review.

‘Wel ben ik met wijsheid achteraf steeds kritischer geworden op de Nederlandse rechter. In versie 1.0 vond ik de PAS-uitspraak van de Raad van State in 2019, waar alle ellende mee begon, nog te rechtvaardigen, omdat het PAS een systeem was om stikstofrechten uit te geven met een hypotheek op de toekomst. Ik noemde het PAS daarom ‘sjoemelsoftware’. Die term gebruik ik nu niet meer. Ik denk nu dat de Raad van State toen al het gezond verstand en het belang van Nederland had moeten laten prevaleren.

‘Daarna zijn rechters op dit onderwerp steeds meer farizeeërs geworden, die onder het aanroepen van het voorzorgsbeginsel, de Europese Habitatrichtlijn en andere internationale verdragen het belang van Nederland compleet uit het oog verliezen. Politici zouden eens ruggengraat moeten tonen door zich uit te spreken tegen dit activisme van de Raad van State en de rechtbank in Den Haag (die de Urgenda en Greenpeace zaken doet). Dat is een enorm taboe, weet ik, van een vonnis mag je als politicus zogenaamd niks vinden, maar dat taboe moet overboord. Uiteindelijk is een vonnis ook maar een mening.’

Heb je een radicalere overtuiging gekregen als het gaat om stikstof?

‘Ja, dat we frontaal de confrontatie met de Europese Commissie aan moeten gaan en tientallen Natura2000-gebieden hun status moeten ontnemen. Daar is geen legale procedure voor, maar er zijn legio voorbeelden van Europese regels die in Brussel soepel worden aangepast of genegeerd zodra een lidstaat echt dwars gaat liggen.

‘We hebben als Nederland een enorme fout gemaakt door rond de eeuwwisseling een stuk of honderd stikstofovergevoelige snippers natuur die Natura2000-status te geven. Het gaat nu vaak over piekbelasters: de 500 of 3000 boerenbedrijven die door hun stikstofdepositie het meest schadelijk zouden zijn voor die gebiedjes. Ik draai de zaak om: die snippers wensnatuur zijn ecologische piekbelasters, want ze veroorzaken een enorme maatschappelijke schade die in geen verhouding staat tot hun natuurwaarde. Een lapje “herstellend hoogveen” zo groot als een tennisbaan kan 25 kilometer in de omtrek bedrijven failliet laten gaan en alle culturele of sportieve evenementen onmogelijk maken. Terwijl veel mensen nog steeds geloven dat dit stikstofbeleid nodig is om de Veluwe of de Waddenzee van de ondergang te redden.

‘Je kunt plannen maken totdat je 1 mol weegt om de pijn van de stikstofwaanzin anders te verdelen of te verzachten, maar de kern van de zaak blijft dat die snippers wensnatuur in een dichtbevolkt, geïndustrialiseerd en hoogproductief landbouwland nauwelijks te handhaven zijn. Daarom moeten we van die ecologische piekbelasters af.’

Arnout Jaspers’ nieuwe boek De Stikstoffuik 2.0. De giftige coalitie van politici, rechters en eco-drammers (176 pagina’s, € 21,50) is in iedere (online) boekhandel te koop – en uiteraard ook bij Uitgeverij Blauwburgwal.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Arnout Jaspers over zijn nieuwe boek De Stikstoffuik 2.0: ‘Stop met het heilig verklaren van willekeurige stukjes wensnatuur’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Gelukkig komt de EU in beweging. Ik schreef onlangs al dat de Europese Commissie alle lidstaten vroeg om vóór 10 augustus te komen met ideeën voor een beter evenwicht tussen economische, sociale en natuur-doelen. Die 10 augustus is gepasseerd, maar lidstaat Nederland heeft geen enkele suggestie gedaan. Onze PRO/D66-ambtenaren zijn kennelijk wel comfortabel met hun enorme macht.

Tweede signaal

Gelukkig kwam dit jaar nog een belangrijk tweede signaal dat Europa het anders en beter wil doen. Het Europese Hof van Justitie wordt minder extreem. Het gaat dan om drie thema’s die zo vaak conflicten hebben veroorzaakt tussen mens, economie en natuur:

1. Europa verbood tot nog toe het opzettelijk jagen en neerschieten van vogels. Maar is die term ‘opzettelijk’ ook van toepassing wanneer een boom wordt gekapt om een heel andere reden die niets met jacht heeft te maken?
2. Mag er een redelijke balans komen tussen vrijheid van mensen en natuur? We accepteren toch ook het houden van huiskatten hoewel een kat wel eens een vogel vangt?
3. Als een snelweg of een nieuwe woonwijk natuur aantast – kan het anders? – mag er dan goedkeuring komen wanneer vogels, planten en dieren op een andere locatie ter compensatie méér ruimte krijgen?

Daarover heeft het Europese Hof op 26 februari een bevrijdende uitspraak gedaan. Gangmaker bij het Europese Hof was ook in deze zaak de Duitse juriste Juliane Kokott, hoogleraar aan de Universiteit van Sankt Gallen (Zwitserland) en een van de twaalf officiële advocaten-generaal die voor de EU optreden bij het Europese Hof.

Haar eerste grote milieuzaak uit 2020 ging over een Zweedse onderneming die een bos beheerde. Het Zweedse gerechtshof had het kappen van bomen verboden vanwege risico voor vogels. Kokott zag het als eerste bij het hof anders: het doel van de kap was niet het opzettelijk verstoren van de vogels, maar het gezond houden van een natuurgebied. Het hof sprak zich toen nog niet uit over wat ‘opzettelijk’ inhoudt, maar Kokott ging door.

Even tussendoor: deze zomer is dit onderwerp tragisch actueel geworden dankzij de vele aangestoken bosbranden. Brandgevaar neemt toe wanneer omgevallen bomen moeten blijven liggen en onderhoud aan brandgangen wordt gezien als aantasting van de natuur.

Kokott deed vorig jaar een tweede poging in een zaak uit Estland. Toen zei ze onder meer: ‘De verbodsbepalingen van de EU-vogelrichtlijn gelden voor alle Europese vogels, dus ook soorten die bijna overal worden aangetroffen. Dan kan moeilijk worden beweerd dat de mogelijke aantasting van deze soorten veel voorkomende vogels door moderne samenlevingen niet wordt aanvaard. Het is juist algemeen bekend dat deze soorten vogels aanzienlijk worden aangetast door de meest uiteenlopende menselijke activiteiten, zoals bouw en wegverkeer. Denk ook aan de verliezen veroorzaakt door huiskatten en landbouw.’

Ruimte voor evenwicht

Daarna kwam Kokott met een bijdrage in een zaak van een Oostenrijkse milieugroep die de aanleg van een snelweg wilde blokkeren. Driemaal bleek scheepsrecht: op 26 februari 2026 ging het Europese Hof in veel opzichten met haar mee. Juristen zullen nog lang deze belangrijke uitspraak analyseren – zie nu al bijvoorbeeld deze bijdrage van Alice Whittaker – maar ook een niet-jurist kan zien dat er met deze uitspraak meer ruimte is gekomen voor een beter evenwicht tussen mensen, economie en natuur.

Onze duizenden milieuambtenaren bij rijk en provincies moeten dus op herscholing. Superbelangrijk is ook dat compensatie elders voor een mogelijke beschadiging aan de natuur mogelijk gaat worden binnen artikel 6:3 van de Europese Habitatrichtlijn. Het lijkt nu ook niet meer nodig om voor een enkele vleermuis of ransuil noodmaatregelen te nemen. En de Europese Commissie heeft toegezegd om zelf aan het werk te gaan met nieuwe voorstellen van lidstaten voor een beter evenwicht van doelen op economisch, sociaal en natuurgebied (gelukkig is Nederland met de weigering om mee te denken een uitzondering).

Kortzichtig en gevaarlijk

In plaats van urgente herscholing graven de Nederlandse milieuambtenaren zich dieper in. Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) kwam in april met het rapport Werken aan transformatie. Een handelingsrepertoire in ontwikkeling bij het Rijk voor opgaven in de leefomgeving. Vijftien keer staat daarin het woord ‘weerstand’, want dat is de term die het PBL graag gebruikt voor iedereen die nog afwijkt van de milieuambtenaren. Een griezelige uitdrukking die doet denken aan de leninistische variant van het marxisme. De voorhoede, zo leert Lenin, is niet geïnteresseerd in samenwerken en consensus, maar in het overwinnen van weerstand.

Het is kortzichtig en gevaarlijk van het PBL om alle geluiden van buiten te zien als vijandige weerstand. Waarom niet de universiteiten van Luik en Augsburg gevolgd en professor Kokott respectvol een Wagenings eredoctoraat aangeboden, en daarbij en passant vertrouwelijk haar advies gevraagd over de deze maand actueel lopende procedure om een nieuwe Nederlandse advocaat-generaal voor te dragen? De eigenmachtige Nederlandse milieuambtenaren hebben op het terrein van natuurbeleid een veel te grote broek aangetrokken en zouden van Kokott veel kunnen leren.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht De EU wordt eindelijk verstandiger over natuur en milieu, maar het kortzichtige Nederland graaft zich steeds dieper in verscheen eerst op Wynia's Week.