Zes Nationaal Coördinatoren

Op het moment telt Nederland vijf actieve Nationaal Coördinatoren: de NCTV (terrorisme, sinds 2004), de NCG (Groningen, 2015), de NCDR (discriminatie en racisme, 2021), de NCAB (antisemitisme, 2021) en de NCIF (internationale functies, 2016, welke in dit artikel buiten beschouwing wordt gelaten). Vanaf deze zomer is daar de Nationaal Coördinator Geweld tegen Vrouwen en Huiselijk geweld bijgekomen.

Deze Nationale Coördinatoren zijn allemaal ontstaan na een maatschappelijke schok of mediagolf, en niet als resultaat van een langjarige beleidsanalyse. De NCTV kwam er na de aanslagen in Madrid en Londen, toen de beoordeling van terreurdreiging over (te) veel diensten versnipperd was. De NCG volgde op de Groningse aardbevingscrisis en kritiek op langzame schadeafhandeling. De NCDR ontstond in 2021, in het kielzog van de Toeslagenaffaire en het Black Lives Matter-debat naar aanleiding van de dood van George Floyd. De NCAB kwam er in 2021 nadat de Europese Commissie alle lidstaten had opgeroepen om een coördinator aan te stellen tegen antisemitisme. En de Coördinator Geweld tegen Vrouwen is dit jaar aangesteld na aanhoudende ophef over ‘femicide’ (= het opzettelijk doden van een vrouw omdat zij een vrouw is), dat met name op gang kwam na de brute moord op de 17-jarige Lisa door een asielzoeker.

Waakhonden met duidelijke signatuur

Hoewel de instellingsbesluiten van deze waakhonden niet ideologisch gekleurd zijn, is de ideologische vooringenomenheid van de coördinatoren moeilijk te ontkennen. Het meest evidente voorbeeld is wel de NCDR, die momenteel wordt bekleed door oud-PvdA’er Rabin Baldewsingh. De racisme-waakhond is van mening dat er in Nederland een ‘oorlog tegen moslims’ wordt gevoerd, dat het Haagse Stadhuis ‘te wit’ is en hij pleit voor voorkeursbeleid voor migranten bij open vacatures van de overheid.

Aan de lopende band komt de NCDR op tegen moslimhaat, ‘doorwerking van het koloniaal- en slavernijverleden’ of haat tegen de lhbt-gemeenschap. Over discriminatie van Nederlanders bij sociale huurwoningen, functies bij de overheid en universiteiten door middel van verkapte quota of ‘streefcijfers’, bij concerten (‘alle witte mannen naar achteren’) of over toenemende christenhaat zwijgt de NCDR in alle talen.

Bijzondere aandacht voor ‘extreemrechts’

Hoewel minder uitgesproken dan de NCDR zijn ook de terreurbestrijders van de NCTV niet zonder smet. Zo heeft de terrorismewaakhond bijzondere aandacht voor alles wat ‘extreemrechts’ is. Dat is de beleidsterm ‘remigratie’ bijvoorbeeld al. Die term wordt in het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland gedefinieerd als ‘een verhullend woord waarmee zij (rechts-extremisten, red.) doelen op het uiteindelijk deporteren van miljoenen mensen op basis van hun “ras”, geloof, geaardheid of onwelgevallige standpunten’. Ook de term ‘omvolking’ – nota bene genoemd en besproken in een VN-rapport uit 2000 – is een ‘rechts-extremistische complottheorie’.

Dierenrechtenextremisme versus rechts-terrorisme

Jarenlang (2021-2026) maakte Nikki Sterkenburg bij de NCTV de dienst uit als hoofd Analyse Nationale Veiligheid. Sterkenburg, nu hoogleraar onderzoeksjournalistiek aan de Vrije Universiteit, is lid van VOLT en is gepromoveerd op extreemrechtse netwerken. In haar proefschrift noemt Sterkenburg mensen extreemrechts ‘wanneer zij een uitgesproken ideologie hebben die wordt gekenmerkt door nationalisme, racisme, xenofobie, een antidemocratische houding en/of de roep om een sterke staat’.

Opvallend zijn ook de categorieën die de NCTV in haar Dreigingsbeeld-rapporten gebruikt voor zowel links- als rechts-extremisme. Dreigingen vanuit rechtse hoek vallen onder de categorie ‘Rechts-terrorisme en -extremisme’, terwijl dat vanuit linkse hoek onder ‘Links-extremisme en dierenrechtenextremisme’ valt.

Geweld tegen vrouwen ‘mannenprobleem’

Of de Nationaal Coördinator Geweld tegen Vrouwen en Huiselijk Geweld zich politiek neutraler opstelt dan de eerdergenoemde waakhonden, is afwachten. Die rol zal vanaf september dit jaar worden vervuld door Judith Kuypers. Tot op heden is zij voorzitter van het Landelijk Netwerk Veilig Thuis.

In 2025 was Kuypers aanwezig bij een manifest van de feministische actiegroep Dolle Mina’s om te spreken over geweld tegen vrouwen. Daar stelde ze dat geweld tegen vrouwen een ‘gendersensitieve aanpak’ vereist: een aanpak die zich richt op machtsongelijkheid tussen mannen en vrouwen.

Op haar LinkedIn-pagina deelt en prijst ze vaak berichten van ‘Top Voice feminisme en inclusiviteit’ Lisa Loeb. In een door Kuypers gedeelde post stelt Loeb dat femicide het gevolg is van een ‘mannenprobleem’, en niets te maken heeft met bijvoorbeeld massamigratie en islamisering.

Tijdelijk op papier, permanent in praktijk

Elke coördinator – op de NCTV na – wordt ingesteld met een einddatum of een belofte van heroverweging. Maar geen enkele is ooit weer verdwenen. Bij de NCDR was het uitgangspunt dat ze drie jaar zou bestaan, met een oorspronkelijk voornemen tot wettelijke verankering. Dat is uiteindelijk niet gebeurd, maar wel is de functie in 2025 verlengd tot 1 januari 2030 zonder wettelijke basis. De NCAB is in 2021 aangesteld voor slechts 14 maanden. Na een aangenomen Kamermotie van Ceder (CU) en Ellian (VVD) werd de coördinator een jaartje langer behouden, en tijdens de begrotingsbehandeling eind 2021 is besloten de financiering en daarmee de positie van de NCAB structureel te maken.

Geleidelijke taakuitbreiding coördinatoren

De NCG werd in 2015 ingesteld om het Groningse aardbevingsgebied te onderzoeken. Ook deze coördinator is (semi-)permanent geworden, sinds de coördinator in 2020 is verankerd in de Tijdelijke wet Groningen, die ondanks de naam ‘tijdelijk’ niet is komen te vervallen, maar juist herhaaldelijk is uitgebreid. Net als de NCTV, die zich sinds de instelling in 2004 langs meerdere assen heeft uitgebreid. Met de jaren is de NCTV verantwoordelijk geworden voor alle nationale veiligheidsrisico’s in plaats van alleen terrorisme. Later kwamen daar ook de nationale crisisbeheersing en cybersecurity bij.

Beperkt mandaat, enorme invloed

Op de vraag of deze coördinatoren geen gevaar vormen, wordt steeds hetzelfde argument ingebracht: ze hebben geen doorzettingsmacht, ze adviseren alleen maar. De praktijk laat een heel ander beeld zien. Bij de NCTV bleek het ‘adviserende’ mandaat in werkelijkheid ruimte te bieden aan illegale praktijken, zoals het jarenlang bespioneren van burgers, activisten en religieuze figuren met nepaccounts, en het op grote schaal verzamelen van privacygevoelige informatie.

Ook in de coronatijd was het de NCTV die in alle crisisoverleggen zat en zelfs een grote rol speelde bij de totstandkoming van de Tijdelijke wet maatregelen Covid-19 (Twm). Bovendien heeft de NCTV een onmiskenbare rol in het sturen van het publieke debat door labels te creëren als ‘gevaar voor de democratie’ en ‘bedreiging voor de rechtsstaat’, en met het extreemrechts verklaren van termen als remigratie. Om over de door de NCTV gefinancierde NCTV-leerstoelen aan universiteiten nog maar te zwijgen.

De NCDR, Rabin Baldewsingh, heeft ongehinderde toegang tot ministers en departementen en mag Kamerleden ongevraagd adviseren. Baldewsingh zat als ‘deskundige’ in maart 2025 in de Eerste Kamer om senatoren bij te praten over de stand van de rechtsstaat, en is nu van plan een speciale programmaleider aan te stellen voor de aanpak van moslimdiscriminatie. De politiek wilde die eerder zelf niet aanstellen, ‘dus nu doe ík dat,’ liet Baldewsingh afgelopen maart weten aan de NOS. Een speciale programmaleider aanstellen tegen islamofobie is geen kattenpis. En dat door iemand die zelf op papier slechts kan signaleren, coördineren en adviseren.

Nationaal-coördinatorzucht ondermijnt bestuurscultuur

Bij elke nieuwe nationale verontwaardiging komt politiek Nederland met dezelfde reflex. Geen concrete actie of herziening van bestaande bevoegdheden, maar een Nationaal Coördinator. Een figuur die op papier weinig meer mag dan signaleren en adviseren, zonder ooit een harde horizonbepaling mee te krijgen. Een figuur die ook in de praktijk een overwegend linkse signatuur draagt en een informele invloed uitoefent die de eigen taakomschrijving overstijgt: eigen programmaleiders opstellen, wetgeving schrijven en het publieke debat framen. In plaats van de bestuurscultuur te versterken is de continue aanstelling van nationaal coördinatoren eerder een ondermijning ervan.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Hebben al die Nationaal Coördinatoren niet veel teveel macht? verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Er was vanuit de moslimgemeenschap een wens voor een nationaal coördinator tegen moslimdiscriminatie. De politiek heeft daar geen gehoor aan gegeven. Te lang hebben we onderzoek na onderzoek gehad. Telkens weer bleek: moslimdiscriminatie is een groot, toenemend, probleem. Maar niemand heeft de handschoen opgepakt. Dus nu doe ík dat.’

Rammelende onderzoeken

Dit lijkt grotendeels ingegeven te zijn door de uitkomsten van twee onderzoeken naar moslimdiscriminatie. Het ene is van een jaar geleden, uitgevoerd door de Universiteit Utrecht in opdracht van het ministerie van Sociale Zaken, waar dit onderwerp belegd is. Het respondentenaantal daarvan was laag en de keuze van respondenten was selectief. Anekdotes werden voor waar aangenomen en het onderzoek ‘rammelde aan alle kanten’.

Het tweede onderzoek is recenter verricht door het Kennisplatform Inclusief Samenleven (KIS), een samenwerking tussen Verwey-Jonker en Movisie. Dit onderzoek werd bij Wynia’s Week beschreven door Benno de Jongh. Het onderzoek werd gefinancierd door ISN Academie, waarvan de academische directeur getrouwd is met de leidend onderzoeker van KIS. Daarnaast is ISN onderdeel van de Islamitische Stichting Nederland, de moskeekoepel Diyanet. De Jongh uit soortgelijke kritieken als op het onderzoek van een jaar eerder.

Inmiddels is het onderzoek van KIS offline gehaald, maar de NCDR lijkt dat weinig te deren. Voor de NCDR gaat het immers om ‘de wens’ van de islamitische gemeenschap en die luidt: een nationale aanpak. Baldewsingh gebruikt het rapport expliciet om zijn aanpak bij het kabinet aan te brengen.

De NCDR wil met de nationale aanpak van moslimdiscriminatie zorgdragen voor het verstevigen van de plek van moslims in onze maatschappij, als ‘volwaardige burgers’. Centraal staan daarin het onderwijs, de arbeidsmarkt, veiligheid in algemene zin, het bestrijden van online haat, en ‘de bescherming van religieuze vrijheid’.

De vraag wat moslimdiscriminatie dan precies behelst is natuurlijk cruciaal. Op de website van de NCDR staat daar niets over. Sterker nog, zelfs het zoeken naar een definitie van discriminatie bleek op deze site als zoeken naar een speld in de hooiberg (die ik nog niet gevonden heb). De essentiële vraag is vanaf wanneer er sprake is van discriminatie: als iemand iets als zodanig ervaren heeft of als dat meer objectief bezien het geval was in een bepaakde casus?

Ervaringen van discriminatie

Meestal wordt de eerste optie (uitgaan van ervaringen van melders) gehanteerd door meldpunten en coördinatoren. Daar kunnen meerdere redenen voor zijn. Ten eerste dat zij baat hebben bij hogere cijfers. Ten tweede dat het soms lastig is te duiden of een melder de waarheid spreekt; het is vaak niet eenvoudig vast te stellen wat er feitelijk is gebeurd. Ten derde geldt dat zelfs als de feitelijkheden bekend zouden zijn er allerlei nuances kunnen zijn waarom er wel of niet sprake zou zijn van discriminatie. De toetsing is complex en tijdrovend. Oftewel, het registeren van ervaringen van discriminatie als zijnde discriminatie is veel gemakkelijker dan een nauwkeurige, weloverwogen toetsing aan de hand van normatieve criteria.

Het Verenigd Koninkrijk achterna?

Dit alles is in lijn met het uitgangspunt in het Verenigd Koninkrijk (VK), waar een werkgroep in opdracht van de regering een werkdefinitie van ‘anti-moslim vijandigheid’ heeft opgesteld:

‘Anti-Muslim hostility is intentionally engaging in, assisting or encouraging criminal acts – including acts of violence, vandalism, harassment, or intimidation, whether physical, verbal, written or electronically communicated – that are directed at Muslims because of their religion or at those who are perceived to be Muslim, including where that perception is based on assumptions about ethnicity, race or appearance.’

Vooringenomen stereotyperen

Het voorzichtig positieve aan deze definitie is dat er een drempelwaarde is, die begint bij ‘strafbare feiten’ (ervan afgezien, wat ik wel vaker in Wynia’s Week betoog, dat belediging mijns inziens niet strafbaar hoort te zijn in een liberale democratie). Direct daarop wordt die drempelwaarde echter verlaagt:

‘It is also the prejudicial stereotyping of Muslims, or people perceived to be Muslim including because of their ethnic or racial backgrounds or their appearance, and treating them as a collective group defined by fixed and negative characteristics, with the intention of encouraging hatred against them, irrespective of their actual opinions, beliefs or actions as individuals.’

Vooringenomen stereotyperen van moslims, waarbij de focus ligt op negatieve eigenschappen van die groep, kan dus ook onder anti-moslim vijandigheid vallen. Cartoonisten, maak je borst maar nat. Ja, deze definitie vereist dat de ‘pleger’ de intentie had om haat tegen de groep aan te moedigen. Mijn criticus zal zeggen dat de cartoonist daarmee wordt vrijgepleit, maar hoe stel je die intentie in de praktijk vast?

Kwaadaardigheden

Daarnaast rijst de vraag of het niet juist belangrijk is om de aandacht te richten op de negatieve kanten van een cultuur, religie of ideologie, en daarmee op de groep die die aanhangt. Je zou kunnen zeggen dat nu kwaadaardigheden worden getolereerd ter bescherming van de mogelijk gekwetste gevoelens van de groep die deze kwaadaardigheden begaat of – al dan niet stilzwijgend – steunt. Toch durft de regering in het VK te beweren dat een specifieke definitie van ‘anti-Muslim hostility’ niet gaat over het geven van extra privileges aan moslims of extra bescherming van de islam.

Timing

Ook de timing van de aankondiging van de nationale aanpak is op zijn minst onhandig. De NCDR beweert dat de aankondiging gedaan werd in het kader van internationale islamofobiedag (15 maart). Zo’n dag is te begrijpen voor zo’n aanpak, maar toch wringt dat. De terreurgroep Harakat Ashab al-Yamin al-Islamiyyah pleegde slechts enkele dagen eerder aanslagen op een synagoge in Luik, op een synagoge in Rotterdam en op een joodse school in Amsterdam. Drie dagen voor de aankondiging reed een Amerikaan van Libanese afkomst met een auto in op een synagoge in Michigan. De wortels van dat antisemitisme liggen waarschijnlijk in de islam.

Wat waarschijnlijk het beste bijdraagt aan het bestrijden van moslimdiscriminatie is open en eerlijke berichtgeving over misdaden uit naam van islam. Dat die niet worden weggemoffeld en dat het publiek eerlijk geïnformeerd wordt. Dat moslims zich daar actief tegen uitspreken.

‘Niet in mijn naam’ wordt veel gebruikt door Nederlanders, over gewelddadigheden van Israël in de Palestijnse gebieden, die niets met de oorlog tegen Hamas te maken hebben. Die slogan wordt echter niet gebruikt door moslims wanneer geloofsgenoten misdadigheden uit naam van hun geloof uitvoeren. Gewelddadige of illiberale islamitische teksten zouden actiever moeten worden verworpen, ook als ze afkomstig zijn uit de Koran of wanneer het om uitspraken van de profeet Mohammed gaat (in de hadith).

Geen reden voor aparte anti-discriminatiekoers

Zolang (1) niet voldoende specifiek kan worden uitgelegd wat moslimdiscriminatie is, (2) onvoldoende objectief en betrouwbaar wordt onderbouwd dat op grote schaal sprake is van moslimdiscriminatie – in tegenstelling tot slechts ervaringen – en (3) dat moslimdiscriminatie aanzienlijk meer voorkomt dan andere vormen van discriminatie, is er geen reden om een aparte anti-discriminatiekoers te voeren voor moslims dan voor joden, christenen of atheïsten.

Kabinet, ga niet mee in de Nationale Aanpak Moslimdiscriminatie.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Kabinet, ga niet mee in Nationale Aanpak Moslimdiscriminatie verscheen eerst op Wynia's Week.