Het was een verloren zaak gebleken, Soekarno had zijn zin gekregen, Indië was verloren, ze waren voor niets uit hun leven in Nederland weggerukt en velen hadden het niet overleefd. Pieter Otte vond dat hij er zelf nog redelijk doorheen was gekomen. Hij was wel van hot naar her gesleept en had eindeloos patrouille moeten lopen, maar het was ook het avontuur van zijn leven geweest. Verder was er vooral de verveling en het gemis van zijn verkering, Jeltsje. En, nog erger: de oplopende twijfel of ze wel met hem verder wilde als hij eenmaal terug was.

Pieter Otte zat over alles in zak en as, terug op de boot naar Nederland. Hoe het moest met de rest van zijn leven. Zijn familie en vrienden hadden na de oorlog hun leven weer op kunnen pakken, waren getrouwd, hadden een baan, geld, een toekomst. Het land was in wederopbouw en zij maakten er deel van uit. Maar hij en zijn maten? Weggerukt uit het land, weggestuurd voor een zinloze missie. En nu kwamen ze terug. Wie zat op ze te wachten?

Het land was vol

Terwijl Pieter Otte op de boot zat voor de lange reis terug naar het vaderland was de Nederlandse regering juist bezig andere Nederlanders het land uit te krijgen. Vooral Nederlanders zoals hij: alleen lagere school, als 13-jarige uit werken gestuurd bij de boer, eens in de 14 dagen een zondagmiddag naar zijn moeder, hele nachten huilen op het stukje afgetimmerde hooizolder dat zijn kamertje was. Het was armoe en crisis, thuis konden ze zijn schamele inkomen goed gebruiken en zijn kost en inwoning goed missen. Daarna was er de oorlog. Na de oorlog moest hij alsnog in dienst. Toen Indië. En nu? Het laatste waar hij zich op verheugde was om wéér landarbeider te worden. Misschien moest hij ook maar emigreren.

Maar hoe moest het dan met Jeltsje? Jeltsje was de één na oudste dochter van Jan van Berkum, die in het midden van de oorlog de grote pachtboerderij van zijn schoonouders in het naburige dorp had overgenomen. Op zondag zaten de meisjes Van Berkum in de kerk. Er werd geloerd. De boerenknecht Pieter Otte kreeg stiekem verkering met de aantrekkelijke en levendige boerendochter Jeltsje. Haar ouders mochten het zeker niet weten, dat kwam pas later. Maar toen ze achttien was moest hij naar Indië.

Anders dan veel van zijn dienstmaten hield Pieter Otte zich verre van betrekkingen met de inlandse Indische meisjes, hoe verleidelijk ze ook waren. Hij hield zich voor wat de legerleiding ook vertelde: dat het verraderlijke duivelinnen waren, besmet met geslachtsziektes bovendien. Als de anderen op pad waren bleef hij achter en pende hij in piepklein schrift de brieven aan familie en bekenden, en aan Jeltsje natuurlijk. Maar de twijfel groeide. Zo vaak als hij schreef, zo weinig schreef ze terug. Na verloop van tijd geloofde hij er niet meer in. In de brieven aan zijn oudste broer, tevens zijn beste vriend, groeide de wanhoop. En nu was hij onderweg naar huis. Wat zou hij aantreffen? Was Jeltsje er nog wel voor hem?

Hij wilde emigreren

Bij aankomst in Nederland bleek Jeltsje er nog te zijn. Ze moesten aan elkaar wennen, maar ze herpakten hun verkering en er werd voorzichtig gesproken over een trouwpartij. Als het aan Pieter Otte lag zou hij haar meenemen naar Canada of zo, weg uit het land dat hem als klein en verstikkend voorkwam, het land dat hem geen toekomst bood, maar daar zag schoonvader niets in.

Een paar dagen na de Watersnoodramp van 1953 – de storm was voorbij, maar het was nog steeds koud en het regende – werd in een arbeidershuisje op een boerenerf, kilometers ver in de weilanden van de Friese Greidhoeke het eerste kind van Pieter Otte Wynia en zijn echtgenote Jeltsje van Berkum geboren. De dokter was al weer op weg naar huis, toen hem werd nageroepen dat er nog een kind kwam. De dokter ijlde zich terug. Op 4 februari 1953 werden Piet en Jeltsje zo volkomen onverwacht en nogal voortijdig bovendien de ouders van niet één, maar twee kinderen: behalve het meisje ook nog een jongetje: een achtmaandskind zonder nageltjes.

Een paar jaar later – er waren inmiddels nog een jongen en nog een meisje – en na nog een betrekking als landarbeider – verhuisde het jonge gezin naar het oosten van Friesland om een eigen boerderijtje te beginnen: eerst als bedrijfsleider voor rekening van Jan van Berkum, later als pachter en uiteindelijk als eigen boer met eigen grond. Er waren inmiddels nog twee kinderen, nog een jongen en nog een meisje. Toen vond de dokter het mooi geweest.

Eerherstel

Pieter Otte kon een autoritaire narrige vader zijn, altijd gekweld door zorgen en het idee dat hem tekort was gedaan. Zijn oudste zoon – die van de tweeling – was blij toen hij, amper 17, het ouderlijk huis kon verlaten.

Maar voor zijn familie, en zeker voor zijn vader, was Pieter Otte de redder van de familie-eer. De Wynia’s waren eeuwenlang redelijk geslaagde boeren, maar in de 20e eeuw sloeg het noodlot toe. Eerst was er de tuberculose die voor ziekte, dood en kosten zorgde. Toen kwam de crisis en de borgstelling die onder de hypotheek werd wege getrokken. De Wynia’s moesten bij nacht en ontij en in crisistijd bij de gratie Gods van boer arbeider worden. Maar minder dan 20 jaar later was de schande gerepareerd: er stonden weer melkbussen aan de weg bij de Wynia’s – bij Pieter Otte om precies te zijn.

De Pieter Otte uit bovenstaand verhaal zou op 4 maart a.s. 100 jaar zijn geworden (maar overleed op 9 januari 2017). Dit verhaal is Hoofdstuk 24 uit het boek ’70 Actieve herinneringen aan een gaaf gidsland’ van Syp Wynia. Het boek (368 bladzijden) is verschenen bij Uitgeverij Blauwburgwal en kost 24,50 euro (geen verzendkosten). Het boek is overal te koop, zoals HIER.

Het bericht Pieter Otte, een kleine geschiedenis verscheen eerst op Wynia's Week.

De destijds gebruikte kanonnen zijn minder prominent opgesteld dan voorheen in het karakteristieke villagebouw. Twee veteranen op leeftijd van de meer dan veertig bewoners hebben de tijd van strijd in de Oost nog meegemaakt. Zij staan sceptisch tegenover de veranderende inzichten binnen hun eigen leefomgeving.

Beschermer of onderdrukker?

Theodorus Carolus Frederikus Ashof was kapitein in het Koninklijk Nederlands Indisch Leger, het KNIL. Hij heeft gewoond aan de Groote Postweg in Tjimahi bij Bandoeng op Java en overleed in 1926, terug in Nederland, op de nog jonge leeftijd van 45 jaar. Ashof ligt begraven op de rooms-katholieke begraafplaats aan de Groenestraat in Nijmegen.

Wat heeft deze kapitein precies gedaan in het voormalige Nederlands-Indië, het huidige onafhankelijke Indonesië? Was hij daar om rust en vrede te bewaren om het gezag vanuit Den Haag veilig te stellen, of onderdrukte hij de bevolking, zodanig zelfs dat niet alleen verzetsmensen, die streefden naar onafhankelijkheid, maar ook vrouwen en kinderen een gewelddadige dood vonden?

De summiere informatie over kapitein Ashof komt uit het Nationaal Archief in Den Haag. Wat heeft zich in Nederlands-Indië in de eerste helft van de vorige eeuw afgespeeld? Hoe moet kapitein Ashof worden gezien? Als beschermer die het vertrouwen van de bevolking genoot? Of als een gevreesd handhaver? Deze nieuwsgierigheid is meer dan alleen interesse in een stukje vaderlandse geschiedenis in de tropen van de Oost.

KNIL-militair Theodorus Carolus Frederikus Ashof was de grootvader naar wie ik bij geboorte werd vernoemd. De opening van de nieuwe tentoonstelling in Bronbeek gaat mij om die reden ook persoonlijk aan.

Mag ik trots zijn op deze grootvader die ik nooit persoonlijk heb gekend? Hij overleed een kwart eeuw voor mijn geboorte. Of moet ik mij voor hem schamen?

In de tijd dat het woord ‘koloniaal’ nog in de naamgeving van Bronbeek zat en het museum qua inrichting daarvan een uithangbord was, betrof het zonder twijfel de trots. De panelen zijn echter stevig aan het schuiven in Arnhem. De afgelopen decennia is er gaandeweg meer aandacht voor de gevoelens vanuit het land dat werd gekoloniseerd. In het bijzonder voor de negatieve.

De nieuwe vaste tentoonstelling belicht de koloniale aanwezigheid van Nederland in Indonesië van 1816 tot 1962. De verovering van de Aziatische eilandengroep en de invloed van Nederland op bestuur en samenleving staan centraal.

Oog voor de ‘andere kant’

Een medaille heeft altijd twee kanten. Tot op heden was er weinig oog voor ‘de andere kant’. Welke gevolgen hadden de door de kolonisator ingevoerde maatregelen op het dagelijkse leven van de mensen die erdoor werden geraakt?

Eerder al moesten de bewoners van Bronbeek wennen aan de aandacht die in de tentoonstellingsruimte werd vrijgemaakt voor Mohammed Hatta en Soekarno die samen in 1945 de Indonesische onafhankelijkheid uitriepen. Na de machtswisseling kreeg Bronbeek een ander karakter. Trofeeëngalerijen raakten uit de gratie en vanaf 1970 is het er wonen niet langer alleen voorbehouden aan oud-Indiëgangers.

Geen begrip

De Federatie Indische Nederlanders heeft geen enkel begrip voor de recente koerswijziging. Het nieuwe kabinet wordt opgeroepen om alle subsidies aan Bronbeek stop te zetten. ‘Indonesische propaganda is ongepast. In Bronbeek wonen notabene Indië-veteranen. Dit hebben onze helden niet verdiend.’

Het feit dat Ruben Brekelmans (VVD) als minister van Defensie zich bereid verklaarde om op 16 augustus de officiële opening van de nieuwe permanente tentoonstelling van Museum Bronbeek te verrichten, impliceert dat er vanuit ‘Den Haag’ inhoudelijke instemming is. Niets wat in Bronbeek gebeurt, ontgaat immers het ministerie van Defensie. De leiding is er in handen van een legercommandant.

‘Een parel van onze krijgsmacht. Een parel op de Nederlandse kroon.’ Met die woorden droeg kolonel Karel van Dreumel een jaar geleden het bewind van het Koninklijk Tehuis voor Oud-Militairen en Museum Bronbeek over aan zijn opvolger, kolonel Gerard van Kuijck. In mei – de nieuwe tentoonstelling zat nog in de afrondende fase – gingen de deuren van het museum weer open voor het publiek. Er was twee jaar aan de opbouw gewerkt.

Het kabinet-Rutte IV was tot 2 juli van dit jaar demissionair. De terugtredend premier-zelf had bovendien in meerdere opzichten een band met Indië. Zijn vader diende als reserve tweede luitenant infanterie bij het KNIL. Als regeringsleider bood Rutte aan het Indonesische volk ‘diepe excuses’ aan voor het ‘structureel geweld in Indonesië’. Hij effende hiermee het pad voor koning Willem-Alexander om hetzelfde te doen tijdens een bezoek aan Indonesië begin 2020, expliciet voor het geweld tijdens de onafhankelijkheidsstrijd tussen 1945 en 1949.

Welke motieven er waren om de officiële opening in Bronbeek niet al eerder door Kajsa Ollongren (D66) te laten verrichten, de ‘linkse’ demissionaire minister van Defensie als voorgangster van Brekelmans (VVD) uit het rechtse nieuwe kabinet, is onduidelijk.

‘Hoe was hij?’

Hoe te reageren met de kennis van vandaag op moeilijk te doorgronden besluiten van onze voorvaderen in tijden die totaal anders waren dan de huidige zal de gemoederen tot in lengte van dagen bezighouden. Niet alleen in Bronbeek.

Gepromoveerd onderzoekster en publiciste Vilan van de Loo, gespecialiseerd in vooroorlogs militair Nederlands-Indië, weet uit haar in-het-veld contacten hoeveel nazaten van KNIL-militairen nu op zoek zijn naar antwoorden, niet op de vraag: ‘wat was hij’, maar: ‘hoe was hij’.

Precies zoals ik het voel ten aanzien van de naam Theodoor Carolus Frederikus Ashof, mijn onbekende KNIL-grootvader.

Wij versus zij

Van de hand van Vilan van de Loo verscheen recent het vuistdikke boek De Atjeh-generaal. Het militaire leven van Frits van Daalen. Het bijzondere is dat Van Daalen als Indo terechtkwam in een roomblank bestuur.

‘Van Daalen heet een massamoordenaar te zijn, een oorlogsmisdadiger, een uitvoerder van genocide. Dat zijn zware beschuldigingen die bij doorvragen bepaald niet altijd op argumenten zijn gebaseerd. Het past bij de neiging om militairen uit het koloniale verleden te stigmatiseren als houdegens, als onbeschaafd, als ruw, in tegenstelling tot een zeker “wij”, die zoiets nooit zouden doen. De verdeling in een “wij” en een “zij” is een erfenis die voorkomt uit de toenmalige kloof tussen de militaire werkelijkheid van een koloniale oorlog en het beleid daarvoor zoals dat ontwikkeld werd in Den Haag.’

Theo Jongedijk is journalist.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Moet ik mij schamen voor mijn grootvader die KNIL-militair was? verscheen eerst op Wynia's Week.

JAN MARTEN VISSER gaat in gesprek met HANS MOLL, medeauteur van de bundel. Moll is voormalig NRC-journalist en oud-voorzitter van de Federatie Indische Nederlanders. Moll licht de achtergronden bij dit boek toe en gaat daarbij gedetailleerd in op de Bersiapperiode, de periode direct na het uitroepen van de Indonesische Onafhankelijkheid. Dit is een gewelddadige en in de geschiedschrijving omstreden periode.

Moll stelt dat de Nederlandse troepen ook aanwezig waren om onder andere Molukkers, Nederlanders, Indonesiërs en Chinezen te beschermen en dat zonder hun aanwezigheid de Bersiap een nog veel groter bloedbad zou zijn geworden. Hiervoor is echter niet veel oog: ‘Het is één en al bashen van de Nederlanders. Daar verzet ik mij tegen.’

Dit videogesprek is zoals altijd ook beschikbaar als podcast.

Wynia’s Week verschijnt twee keer per week. Bent u al abonnee? Donateurs maken het allemaal mogelijk. Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht ‘Dat Nederlandse militairen in Indië ook levens hebben gered wordt vergeten’ verscheen eerst op Wynia's Week.

‘De Nederlandse soldaten schoten (in Nederlands-Indië) op alles wat in hun ogen verdacht leek’, zo zou je de conclusie kunnen parafraseren van het vier miljoen euro kostende en vijf jaar durende onderzoek: ‘Onafhankelijkheid, dekolonisatie, geweld en oorlog in Indonesië, 1945-1950’, kortweg het ODGOI-onderzoek.

Officieel krijgen niet de soldaten de schuld, maar de: ‘Nederlandse regering en militaire leiding (die) doelbewust het stelselmatig en wijdverbreid gebruik van extreem geweld door Nederlandse militairen in de oorlog tegen de Republiek Indonesië (tolereerden).’

De Zwitserse historicus Remy Limpach belichtte als eerste de ‘wandaden’ van Nederlandse militairen. Dat er sprake is geweest van wandaden gepleegd door Nederlandse militairen staat buiten kijf. Het zou vreemd zijn wanneer er tijdens een bloedig en chaotisch gewapend treffen géén wandaden waren gepleegd.

Maar bij een gewapend treffen is in ieder geval sprake van tenminste twee partijen. In Indië stonden talloze partijen elkaar naar het leven. Het ODGOI bestudeerde in navolging van Limpach slechts het optreden van één partij, Nederland.

‘Maak je gereed!’

Ter verheldering, na de capitulatie van Japan op 15 augustus 1945 overspoelde een orgie van geweld het voormalige Nederlands Oost-Indië. Onder het roepen van de kreet ‘Bersiap!’ – ‘maak je gereed’ / ‘wees bereid’ vielen Indonesische jongeren iedereen aan die in hun ogen ‘vijanden van de onafhankelijkheid’ waren.

Deze bloedige en chaotische periode duiden we daarom aan als de Bersiap. Zij kostte het leven aan ten minste zesduizend (Indische) Nederlanders en daarnaast nog tienduizenden Chinezen, Molukkers, Menadonezen, Florinezen en van sympathie met Nederland verdachte Indonesiërs. Naast dit etnisch religieuze geweld was er ook een sociale strijd gaande tegen de inheemse vorstenhuizen die met de Nederlanders hadden samengewerkt, de Berdaulat.

Wie beschermde de Nederlanders en hun al dan niet vermeende sympathisanten tegen de Indonesische terroristen/vrijheidsstrijders? Toen de Bersiap uitbrak bijna niemand. De Britten hadden van het geallieerd opperbevel de opdracht gekregen op Java Japanse militairen te ontwapenen en zorg te dragen voor de door Japan geïnterneerde burgers en militairen. Zij hadden daartoe een betrekkelijk klein contingent voornamelijk Brits-Indische troepen (4000 man) tot hun beschikking.

Veel militairen van het KNIL (Koninklijk Nederlands-Indische Leger) zaten in krijgsgevangenkampen buiten Indië. Toen de ontscheping van een klein aantal KNIL-militairen tot een verheviging van het Indonesische verzet leidde werd verdere aanvoer van deze troepen stopgezet.

Een handvol KNIL-militairen wist zich in Batavia samen met Indo-Europese jongens uit de kampen, te organiseren tot ordehandhavingstroepen. Over deze tijd schrijft Limpach: ‘Terwijl (de Britten) in de archipel een humanitaire missie dachten te vervullen, verzetten de KNIL-soldaten van het eerste uur zich rabiaat tegen de Indonesische onafhankelijkheid en probeerden ze de klok terug te draaien naar de tijden van voor de oorlog. Met de neiging tot extreem en vanuit Britse optiek ongegrond geweld en met hun provocaties bemoeilijkten de KNIL-troepen volgens McMillan de Britse missie: “They shot at anything suspicious”’

Limpach vraagt zich niet af of McMillan dat schieten ‘op alles wat verdacht was’ zelf heeft waargenomen. Baseert de Brit zich misschien op militaire rapporten? Of zegt hij dit uit een toen heersend anti-Nederlands sentiment onder de Britten in Indië?

Limpach schrijft ter verklaring van het extreme geweld van de eerste lichting militairen, dat zij vanwege ‘overvallen die tegen hun families waren gericht tijdens de Bersiap vaak vervuld waren van haat en wraakgevoelens’. Ook hier weten we niet of dit een feit is dan wel zijn mening weergeeft.

Schieten op burgers – of op strijders?

Terug naar het ODGOI, begin 2022 zijn de resultaten van het onderzoek gepresenteerd. Naast een veelheid aan deelstudies, is ook een publieks- en overzichtsboek op de markt gekomen Over de Grens – Nederlands extreem geweld in de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog 1945 – 1949. Met Over de Grens kunnen docenten de komende decennia hun leerlingen en studenten op een handzame wijze wegwijs maken in de problematiek van de dekolonisatieperiode. Een belangrijk boek kortom.

In Over de Grens is een hoofdstuk gewijd aan de Bersiap. Hoofdstuk en boek zijn geschreven door Esther Captain en Onno Sinke. In Over de Grens komen ook de door Limpach gememoreerde KNIL-acties voor tijdens het vierde kwartaal 1945. En daar gebeurt iets interessants.

Waar Limpach de Britse historicus McMillan citeert ‘They shot at anything suspicious’, laten Captain en Sinke die aanhalingstekens weg: ‘(..) De eerste op Java actieve KNIL-eenheden droegen vanaf eind september/begin oktober bij aan het gebruik van grof geweld tegen Indonesische burgers door te schieten op alles wat in hun ogen verdacht leek’. Een citaat van een mening wordt hier verheven tot feit.

Om het nog erger te maken voegen ze eveneens zonder verdere onderbouwing aan deze uitspraak toe dat de Knillers hun ‘grof geweld’ richtten op ‘burgers’. Ik ben er niet bij geweest, maar ik zet burgers tussen aanhalingstekens. Volgens het internationaal oorlogsrecht is het imperatief een onderscheid te maken tussen burgers en combattanten.

Geweld mag alleen worden ingezet tegen mensen met een wapen, om het even of hij of zij in burgerkleding loopt en ongeacht leeftijd. Een zesjarige die munitie voor zijn oudere broer meezeult, is een combattant. Of je zoveel jaar na dato als voldongen feit kan poneren dat Nederlandse militairen op burgers schoten, is op zijn zachtst gezegd betwistbaar.

In Militaire Politie in Nederlands-Indië 1945 – 1951 lezen we dat gedurende de Bersiap: ‘KNIL-eenheden bestaande uit pas bevrijde ex-krijgsgevangenen en zeer jeugdige nog schoolgaande knapen (de Indische oorlogsvrijwilligers) zich met heel veel moeite staande (hielden). Niet of onvoldoende bewapend (…) verdedigden zij have en goed van de Nederlandse gemeenschap en hun vrienden’.

In plaats van ‘trigger happy’ provocateurs tekent deze auteur slecht bewapende amateursoldaten die zich verdedigden tegen het geweld van moorddadige bendes. Eén ding is zeker, wie slecht bewapend is, kan zich niet veroorloven te schieten op alles wat verdacht lijkt.

Een citaat verheffen tot feit is een doodzonde in de journalistiek en zeker in de wetenschap. Citaten gebruiken om een gelijk te schragen zonder verdere onderbouwing is misschien geen doodzonde, maar wel laakbaar. Geciteerde ODGOI-auteurs laden de verdenking op zich dat zij, en met hen anderen, geen geschiedenis bedrijven maar propaganda.

Kind van de KNIL

Voor alle duidelijkheid, ik ben in Batavia geboren (pas twee jaar na mijn geboorte werd Batavia officieel Jakarta) uit ‘Indische’ ouders, gemengd-bloedigen, Euraziaten, Indo-Europeanen of, toen niet zo genoemd, maar nu algemeen bekendstaand als ‘indo’s. Daarbij was mijn oom kolonel bd bij het Koninklijk Nederlands-Indische Leger (KNIL). Zijn schoonzoons, geïnterneerd tijdens de Japanse bezetting, werden later beroepsmilitair.

Ik citeer tenslotte de auteur van Militaire Politie in Nederlands-Indië 1945 – 1951: ‘In latere jaren zijn (vele) stemmen opgegaan als zouden de strijdkrachten uit Nederland “voor niets” naar Nederlands-Indië zijn gegaan. [Maar] Door de aanwezigheid en het optreden van die troepen zijn hele groepen en gemeenschappen een rampzalig lot bespaard. Zonder die legereenheden en de troepen die reeds in Indië vochten (mijn nadruk), zouden de gevolgen en het leed niet te overzien zijn geweest’.

Voor de volledigheid: mijn vader zat bij de Militaire Politie van het KNIL.

De socioloog Hans Moll is voorzitter van de Federatie Indische-Nederlanders. Hij was gedurende een kwart eeuw redacteur van NRC Handelsblad. Moll schreef onder meer ‘Sluipschutters in de tuin’ (2021).

Hans Moll is één van de auteurs van het boek ‘Het pijnlijke afscheid van de Indische Archipel’ onder redactie van Bauke Geersing, dat deze week verschijnt. Het boek is een uitgave van Uitgeverij Aspekt.

Het bericht ‘Bersiap’: zonder militaire bescherming waren Indo’s en andere minderheden in Indonesië vanaf 1945 door een nog treuriger lot getroffen verscheen eerst op Wynia's Week.

Premier Mark Rutte sprak tijdens de 35^ste Nationale herdenking in Roermond. Hij richtte zich vooral tot de veteranen en hun nabestaanden. Tijdens die herdenking worden de omgekomen militairen in voormalig Nederlands-Indië en Nederlands Nieuw-Guinea in de periode 1945 – 1962 herdacht. Daarnaast worden de Nederlandse militairen herdacht die zijn omgekomen tijdens internationale vredesmissies  Dat gebeurt bij het Monument voor Vredesoperaties.

Rutte schetste een beeld van KNIL-militairen, Nederlandse beroepsmilitairen en veel dienstplichtige militairen die vanuit Nederland naar een ver en voor hen onbekend land werden gestuurd. Volgens hem zonder noemenswaardige training of  adequate uitrusting, amper voorbereid op wat hen te wachten stond. De situatie in Indië was volgens hem chaotisch, intens gespannen en gewelddadig. Een eruptie van geweld – in Nederland bekend als de ‘Bersiap’ – die onder alle bevolkingsgroepen slachtoffers eiste.

‘Onmogelijke missie’

Rutte zegt dan dat de Nederlandse militairen en dienstplichtigen een strijd werden ingestuurd die niet was te winnen. Zij waren volgens hem op zichzelf aangewezen, continue gedwongen zeer ingrijpende keuzes te maken, onvoldoende gestuurd of bijgestuurd door de falende gezagsdragers van toen. Een onmogelijke missie volgens hem.

Hij zegt dat dit beeld wordt bevestigd in het wetenschappelijke onderzoek naar het optreden van Nederland in Indonesië in de jaren 1945 – 1949 dat in februari van dit jaar is gepresenteerd. Volgens hem was het een feit dat in deze periode ook van Nederlandse zijde sprake was van wijdverbreid extreem geweld. We moeten met zijn allen die situatie onder ogen zien en de verantwoordelijkheid daarvoor leggen bij de gezagsdragers van toen – de regering, het parlement, de legerleiding en de gerechtelijke autoriteiten. Dus zeker niet bij de individuele dienstplichtigen, volgens Rutte.

Excuses aan veteranen

Dan volgt een reeks van excuses van hem aan alle veteranen die zich toentertijd als goed militair hebben gedragen. Excuses aan al diegenen die sindsdien kampen met zware lichamelijke en mentale gevolgen, waarvoor lang te weinig aandacht en te weinig erkenning is geweest. Ook excuses aan de tweede en volgende generaties, die zijn opgegroeid met de pijn en het verdriet van hun ouders en grootouders. Volgens hem is het van het grootste belang dat we blijven luisteren, het gesprek blijven voeren en alle verhalen blijven horen.

Excuses aan Indonesië

Op dezelfde dag dat het dekolonisatieonderzoek onder leiding van NIOD, KITLV en NIMH werd gepresenteerd op 17 februari 2022, kwam Rutte al naar buiten met de eerste kabinetsreactie. Daarin stonden de excuses aan Indonesië centraal en waren andere excuses naar het tweede plan verschoven. Uit een enquête van De Telegraaf bleek dat 83% van de Nederlandse bevolking deze aanpak van het kabinet afwees. Rutte verschuift nu het zwaartepunt van zijn excuses naar de direct betrokken Nederlandse bevolkingsgroepen.

In zijn toespraak in Roermond schetst Rutte eenzelfde beeld van de situatie van Nederlands-Indië 1945–1950 als hij op 17 februari 2022 deed. Hij beroept zich op de resultaten van het genoemde dekolonisatieonderzoek. Als Rutte had gedaan wat hij in Roermond zei: blijven luisteren, het gesprek blijven voeren en alle verhalen blijven horen, zou de uitkomst een geheel andere zijn geweest.

Veel kritiek op dekolonisatieonderzoek

Op 23 en 30 mei jl. vonden twee zogenoemde Ronde Tafel Conferenties van de Vaste Commissie van de Tweede Kamer voor Buitenlandse Zaken plaats. Tijdens die bijeenkomsten werd veel kritiek geleverd op het door NIOD, KITLV en NIMH verrichte onderzoek. Daar bleek ook dat de Maatschappelijke Klankbord Groep, die tot taak had het onderzoek te laten aansluiten bij wat erover in de Nederlandse samenleving speelde, niet goed heeft gefunctioneerd.

Daar bleek uit de presentatie van historicus drs. Cees Somers, kernlid van het Onafhankelijk Onderzoek Genootschap AURORE, dat het onderzoek niet voldeed aan de gebruikelijke wetenschappelijke standaarden. Vanuit de veteranenorganisaties Veteranen Platform en Veteraneninstituut werd gewezen op de eenzijdigheid van het onderzoek en op het feit dat de randvoorwaarden voor het onderzoek van het kabinet waren genegeerd. Er was geen sprake van een evenwichtig, objectief onderzoek naar het geweld van alle partijen. Men had zich geconcentreerd op het beweerde structureel extreme geweld van de Nederlandse militairen.

Omgekeerde volgorde in gewelduitoefening

Ook vanuit de wetenschap kwam commentaar op het onderzoek. Zo besprak historicus mr. Benedict Jansen in Elsevier d.d. 2 augustus 2022 de synthese studie van het onderzoek, het boek ‘Over de grens’. Hij wijst op een sterk moralistische benadering van het kolonialisme door een aantal postkoloniale historici die daarbij een terminologie gebruiken: ‘achterhaald paternalistisch, koloniaal wereldbeeld’ .. en .. ‘dit koloniale zelfbedrog’, die je volgens Jansen eerder verwacht in een activistisch pamflet dan in een degelijk wetenschappelijk onderzoek.

Hij wijst er verder op dat men de omgekeerde volgorde kiest in de gewelduitoefening. Het optreden van KNIL-militairen provoceerde niet de radicale revolutionaire jongeren tot hun geweld, maar reageerde daar op. Jansen wijst erop dat de historische context een andere was dan de onderzoekers willen doen geloven.

Vergaande conclusies zonder concreet bewijs

De Nederlandse militairen waren daar om rust, orde en vrede te brengen en in dat kader het dekolonisatieproces te ondersteunen. Er zijn veel voorbeelden bekend van een dergelijk humanitair optreden van de Nederlandse militairen.  Hoewel de regering verzocht ook dat aspect te onderzoeken is dat door NIOD, KITLV en NIMH niet uitgevoerd.

Jansen wijst erop dat al jarenlang bekend was dat aan beide zijden sprake is geweest van extreem geweld. Het onderzoek had dit nu nader moeten onderzoeken en concreet aangeven hoe het destijds is gegaan. Dat is echter niet uitgevoerd. Kwantitatief bewijs is er niet. Het is begrijpelijk dat de voorzitter van het Nationaal Indië-monument, Jo Kneepkens, tijdens de herdenking zegt dat je zonder concreet bewijs dergelijke vergaande conclusies niet kunt trekken.

Jansen concludeert dat sprake is geweest van politiek geëngageerde geschiedschrijving, in dit geval van linkse politieke signatuur. Rutte volgt in zijn toespraak die lijn. Hij gaat daarbij voorbij aan wat er destijds werkelijk is gebeurd.

Kritiekloos

Er zijn ruim 500 hoge militaire dapperheidsonderscheidingen uitgereikt bij Koninklijk Besluit. Op verzoek van hoge Indonesische militairen zijn de vaandelopschriften ‘Java’ en ‘Sumatra’ op vaandels van Nederlandse regimenten aangebracht.

De schets van Rutte dat destijds sprake was van rommel, chaos, compleet falen en extreem geweld aan vooral Nederlandse kant is niet de historische werkelijkheid. Zijn kritiekloos volgen van linkse activistische historici past geheel in de wijze waarop hij thans opereert in kabinet-Rutte IV.

Bauke Geersing, de auteur van deze gastbijdrage, is verbonden aan de genootschap Aurore, waarin in dit artikel sprake van is. Geersing kwam eerder dit jaar aan het woord in een aflevering van Wynia’s Week TV. U kunt zijn gesprek met Syp Wynia HIER terugzien.

Wynia’s Week verzorgt 104 keer per jaar scherpe, broodnodige berichtgeving. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Als het om Nederlands-Indië gaat loopt Rutte kritiekloos achter de activisten aan verscheen eerst op Wynia's Week.

Kolonialisme geldt anno 2022 als verwerpelijk. In het Nederland van 1945 werd daar toch fundamenteel anders over gedacht. Het perspectief van toen komt echter onvoldoende tot zijn recht en wordt overwoekerd door veroordelingen op basis van hedendaagse normen en wijsheid achteraf. Dat is spijtig, zeker omdat het hier een ‘officiële’ geschiedschrijving’ betreft.

Een historicus kan niet anders dan het verleden bezien vanuit zijn eigen morele en tijdsgebonden perspectief. Objectieve geschiedschrijving bestaat niet. Chronologie is nog neutraal, maar wanneer het gaat om oorzaken en gevolgen, omschrijvingen en begrippen, dan slaat de subjectiviteit toe. ‘Men kan de geschiedschrijving opvatten als een geschiedschrijving zonder einde’, schreef de befaamde historicus Pieter Geyl al in 1946.

Die ingebakken subjectiviteit hoeft geen onoverkomelijk bezwaar te zijn. Mits de historicus zijn eigen positie expliciteert en probeert zich desondanks zo goed mogelijk te verplaatsen in het perspectief van de tijdgenoot, met diens morele normen en de toen beschikbare kennis. Wijsheid achteraf, doelredeneringen en anachronismen zijn valkuilen die de geschiedschrijver intussen moet omzeilen.

Dit is niet helemaal gelukt in het belangrijke boek Over de grens. Nederlands  extreem geweld in de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog 1945-1949. Deze studie bevat de hoofdconclusies van het omvangrijke, vierjarige onderzoeksprogramma ‘Onafhankelijkheid, Geweld en Oorlog in Indonesië 1945-1950.

Het onderzoek werd verricht door de drie onderzoeksinstituten KITLV (Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde), NIOD (Instituut voor Oorlogs- Holocaust- en Genocidestudies) en NIMH (Nederlands Instituut voor Militaire Historie). De totale opbrengst van dit traject is halverwege februari 2022 gepubliceerd in een hele reeks boeken (in totaal liefst twaalf).

Over de grens is een fraai uitgegeven bundel waarin de auteurs de bevindingen van de diverse deelstudies bij elkaar leggen en in heldere bewoordingen presenteren. De analyse is afgewogen en genuanceerd en het boek bevat een interessante en uitgebreide verantwoording waaruit valt op te maken dat binnen het onderzoeksteam uiteenlopende opvattingen bestaan over de duiding van gebeurtenissen en het hanteren van begrippen. Dit valt zonder meer te prijzen. 

Dat er tijdens het Indonesische onafhankelijkheidsproces op grote schaal sprake is geweest van extreem geweld gepleegd door Nederlandse militairen, staat buiten kijf. Het is lovenswaardig dat daar nu door premier Rutte excuses voor wordt aangeboden. Als er met Nederlandse schadevergoedingen voor nabestaanden nog een nobel (hoewel erg laat) gebaar kan worden gemaakt in Indonesië, dan is dat geld goed besteed. Het grote geschiedenisproject heeft zo een direct maatschappelijk effect.

Dat alles laat onverlet dat toch wel twee bezwaren geformuleerd kunnen worden tegen Over de grens. Die betreffen ook tamelijk fundamentele punten. Daarbij gaat het allereerst over het begrip ‘extreem geweld’, dat ‘stelselmatig’ gebruikt zou zijn. Het tweede bezwaar heeft betrekking op de Nederlandse beleidsbepalers van toen en de opties die er voor hen beschikbaar waren.

Extreem geweld: een onduidelijk kernbegrip

Allereerst over het ‘extreme geweld’. Wat wordt daar eigenlijk mee bedoeld? Bestaat er dan ook ‘gewoon geweld’ en waar ligt precies de grens tussen beide? De term ‘extreem geweld’ speelt een bepalende rol als overkoepelend begrip in Over de grens en in het gehele onderzoeksproject, maar het blijft een onduidelijke, enigszins gekunstelde term. Die ook gekozen lijkt om niet het (juridisch) beladen begrip ‘oorlogsmisdaden’ te hoeven gebruiken.

In de inleiding van hun studie geven de onderzoekers terecht aan dat ’terminologie ertoe doet’ en dat ‘woorden vaak impliciete betekenissen hebben’. Maar men heeft zich ook zelf niet aan die klem kunnen ontworstelen.

Met ‘extreem’ geweld bedoelen de onderzoekers geweld dat ‘voor een belangrijk deel buiten directe reguliere gevechtssituaties werd toegepast’, ‘zich richt tegen burgers of gevangenen’, plaatsvond zonder ‘directe noodzaak’, en in situaties waarin er sprake was van intensiever en langduriger geweld ‘dan noodzakelijk’. Dit zijn nogal zoekende omschrijvingen die allerlei interpretaties en discussies kunnen oproepen.

De onderzoekers concluderen dat het Nederlandse leger zich ‘stelselmatig’ heeft schuldig gemaakt aan dit ‘extreme geweld’. Dat is een harde conclusie, maar er is spijtig genoeg voldoende aanleiding om die te onderschrijven, zij het met twee kanttekeningen daarbij.

In de inleiding van Over de grens wordt betoogd dat nog maar weinig historici tegenwoordig van mening zijn dat het door Nederlanders gepleegde geweld tijdens de dekolonisatie een kwestie was van losstaande ‘incidenten’. Daarentegen zijn ‘er steeds meer aanwijzingen gedocumenteerd dat het extreme Nederlands geweld wijdverbreid was een structureel dan wel systematisch karakter had’. Dit zal best zo zijn.

Maar een dergelijke passage wekt dan wel de indruk dat deze conclusie op voorhand eigenlijk al vast stond, dus voordat het onderzoeksproject werd verricht. Wat was dan eigenlijk de bedoeling van dit grote en (vanwege de opdracht en de financiering) ook enigszins ‘officiële’ geschiedenisproject? Codificeren van een eigentijdse, antikoloniale visie op het Indonesische dekolonisatieproces?

Wellicht is dit omvattende geschiedenisproject van KITLV, NIOD en NIMH in essentie inderdaad neergekomen op het bij elkaar voegen en nader uitdiepen van bevindingen die op zichzelf al wel bekend waren, en het herhalen van conclusies die al eerder getrokken waren. Dat betekent natuurlijk nog niet dat die conclusies onjuist zouden zijn. Zelf geloof ik ook dat er ‘stelselmatig’ sprake is geweest van ‘extreem geweld’, dat in mijn optiek best zonder terughoudendheid als ‘oorlogsmisdaden’ mag worden betiteld.

Guerillastrijd werkte oorlogsmisdaden in de hand

Daaraan moet dan wel iets worden toegevoegd. Het plegen van oorlogsmisdaden hield ook verband met de wijze van oorlogsvoering. Elke oorlogsmisdaad is er één teveel, en valt nooit goed te praten. Maar het Nederlandse militaire optreden in Indonesië kon snel radicaliseren door het gegeven dat de geregelde Nederlandse strijdkrachten het moesten opnemen tegen veelal in burger geklede guerilla-eenheden die zich bedienden van ‘hit and run‘-overvallen en hinderlagen, om daarna op te gaan in de burgerbevolking of zich te verstoppen in de jungle.

Er was nooit sprake van een duidelijke frontlijn, of van een helder onderscheid tussen burgers en combattanten. Dit veroorzaakte grote stress bij Nederlandse soldaten, en kon uit de hand lopen tot situaties waarin bij twijfel maar het zekere voor het onzekere werd genomen en de trekker werd overgehaald.

Zouden Soekarno en de zijnen hebben gekozen voor een reguliere veldslag met het Nederlandse leger, dan zouden er veel minder burgerdoden zijn gevallen. In de praktijk was dit vanzelfsprekend geen optie voor de Republiek, die dan immers binnen de kortste keren het onderspit had gedolven tegen de veel zwaarder bewapende Nederlanders.

Vermoedelijk zouden de Nederlanders ook deze guerillastrijd uiteindelijk wel hebben gewonnen, zij het ten koste van nog veel meer burgerslachtoffers. Het was internationale politieke druk die een einde maakte aan het Nederlandse bestuur in Indonesië.

‘Tekenen des tijds’

Ook in Over de grens valt de veelgehoorde stelling terug te lezen dat de Nederlandse politieke en militaire leiding ‘de tekenen des tijds’ niet verstond en niet besefte dat de wereld na 1945 fundamenteel was veranderd. Het koloniale tijdperk was voorbij.

Hier ligt de valkuil van ‘wijsheid achteraf’ op de loer. Natuurlijk, voor ons, mensen uit 2022, is dit allemaal zonneklaar. Maar dat lag vlak na de Japanse capitulatie echt anders. Najaar 1945 vond het overgrote deel van de Nederlandse politiek, met brede steun van de bevolking, het volstrekt normaal dat Indië opnieuw door Nederland zou worden bestuurd. Wij zaten daar per slot van rekening al honderden jaren!

Ook het militaire ingrijpen werd door bijna het gehele parlement gesteund. Er bestond een lange traditie van lokale opstanden die uiteindelijk succesvol door het KNIL werden neergeslagen. Al best snel groeide het inzicht dat meer Indonesische autonomie noodzakelijk was, maar ook toen werd nog vastgehouden aan een overkoepelende Nederlandse eindverantwoordelijkheid.

Het boek Over de grens is, net als andere recente publicaties over de Indonesische dekolonisatie, vanuit een antikoloniaal perspectief geschreven. De achterliggende, impliciete boodschap is dat kolonialisme fout is en dat Nederland in wezen niets te zoeken had in Indonesië. Persoonlijk deel ik die opvatting. Als historicus realiseer ik me echter dat deze stelling anno 1945 nog door praktisch geen enkele Nederlander werd onderschreven.

Daarmee was het voor toenmalige kabinetten en koloniale bestuurders geen realistische beleidsoptie. Overigens schaarden ook niet alle Indonesische eilanden zich als vanzelf achter de revolutiebeweging van Soekarno. Veel lokale vorsten stonden in een eeuwenlange traditie van samenwerking met het Nederlandse koloniale bestuur. Zij hadden reden om de revolutiebeweging van Soekarno te beschouwen als een bedreiging voor hun politieke en economische belangen.

Als historicus kun je toenmalige kabinetten en gezagsdragers ter plaatse daarom niet zomaar bekritiseren omdat ze er niet mee akkoord gingen Soekarno en de zijnen het bestuur over Indonesië op een presenteerblaadje aan te bieden. Hadden de politionele acties en het daarmee gepaard gaande extreme geweld voorkomen kunnen worden? Ik weet dat zo net nog niet.

Het boek Over de grens is een belangrijke studie, die aan overtuigingskracht en balans had gewonnen wanneer het perspectief van tijdgenoten sterker was benadrukt en de hedendaagse kritiek meer achterwege was gebleven. De feiten zijn al gruwelijk genoeg, helaas.

Gert Oostindië (e.a.), Over de grens. Nederlands extreem geweld in de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog, 1945-1949. Amsterdam University Press, 2022, ISBN 9789463726382. Prijs 39,99 euro. Meer informatie HIER.

De auteur van bovenstaande recensie, historicus Jan-Jaap van den Berg, publiceert regelmatig in Wynia’s Week, veelal over nieuwe geschiedkundige boeken. Andere artikelen van zijn hand vindt u HIER.

Syp Wynia sprak met Bauke Geersing van het genootschap Aurora, dat zich verzet tegen de benadering van het ‘Dekolonisatie’-onderzoek. De VIDEO treft u HIER. Het gesprek is ook te beluisteren als PODCAST. Die vindt u HIER via Spotify of HIER via Applepodcast

Het bericht Bij de onderzoekers van de ‘Dekolonisatie’ van ‘Indië’ stond het veroordelen het begrijpen in de weg verscheen eerst op Wynia's Week.

Hebben de onderzoekers die valkuil weten te vermijden? Wie kan zich nu nog voorstellen dat na de rampspoed van vijf jaar bezetting de meeste politici en een meerderheid van de Nederlandse kiezers de koloniale banden met Nederlands-Indië zo snel mogelijk wilden herstellen ten koste van de eigen wederopbouw?

Toen kende men onze huidige afkeer van het kolonialisme niet

Vandaag de dag hadden we vrijwel zeker andere prioriteiten gesteld. Na mei 1945 was een deel van de fabrieken, huizen en infrastructuur in Nederland verwoest en nu zouden we waarschijnlijk voorrang hebben gegeven aan het herstel van de eigen economie. Toen dacht de meerderheid van de Nederlandse kiezers daar anders over en die meerderheid bleek er bovendien geen bezwaar tegen te hebben de zeer bescheiden dollarreserves in te zetten om schepen, wapens en grote aantallen dienstplichtigen naar een oorlog aan de andere kant van de wereld te sturen.

Vandaag de dag lijkt dat onbegrijpelijk, vooral omdat de toenmalige kiezers uit eigen ervaring goed op de hoogte moeten zijn geweest van de ellende, die een oorlog met zich bracht. Of zouden de Nederlanders toen hebben aangenomen dat met de ‘politionele acties’ iets heel anders werd bedoeld? Om een antwoord op deze vraag te geven zou een goed historicus bovendien moeten meewegen dat de Nederlanders toen niet op de hoogte waren van onze huidige afkeer van het kolonialisme.

Had Nederland niet door dat de bordjes verhangen waren?

In vele verslagen en commentaren zullen de journalisten ongetwijfeld bijzondere aandacht besteden aan het excessief geweld en de oorlogsmisdaden van ‘onze jongens’. Dat is inmiddels een vast onderwerp geworden in de discussies, terwijl dat in de tijd zelf nauwelijks ter sprake kwam.

Wellicht dat sommige journalisten zich ook zullen afvragen waarom de toenmalige regering in Den Haag niet in staat bleek de internationale positie van Nederland goed in te schatten. Had zij niet in de gaten dat na 1945 de bordjes verhangen waren en dat de koloniale mogendheden niet langer de dienst uitmaakten?

De Tweede Wereldoorlog had de internationale politieke constellatie veranderd, die daarna werd gedomineerd door twee antikoloniale supermachten, de VS en de Sovjet-Unie. Beide wilden snel een einde maken aan het kolonialisme en daarbij diende de pas opgerichte Verenigde Naties een sleutelrol te spelen. Deze organisatie bemoeide zich dan ook intensief met de dekolonisatie van Nederlands-Indië en tikte ons land voortdurend op de vingers. Dat die internationale bemoeienis de aandacht afleidde van de problemen in de andere koloniën leek Frankrijk, Portugal en België goed uit te komen. In ieder geval was van deze landen weinig steun te verwachten. Waarom hebben de Nederlanders dat toen niet begrepen?   

Toen stond militair geweld nog niet in een kwaad daglicht

De geweldige kloof tussen heden en verleden moet een historicus zien te overbruggen en ik ben benieuwd hoe dat bij dit onderwerp is aangepakt. Zal de lezer geïnformeerd worden over het feit dat veel Nederlanders – wellicht onbewust – de Japanners als Aziatische Duitsers beschouwden, Soekarno als Mussert en de inzet van Nederlandse dienstplichtigen als een bevrijdingsactie zoals die van de Amerikaanse en Canadese legers in Europa? Bovendien stond het militair geweld toen nog niet in een kwaad daglicht, want dankzij dat geweld was er een einde gekomen aan het Derde Rijk.   

Dekolonisatie Brits-Indië nodigde niet uit tot navolging

We moeten niet vergeten dat na 1945 veel Nederlanders de overtuiging waren toegedaan dat de verdere ontwikkeling van Nederlands-Indië weer ter hand kon worden genomen zodra de vrede en de openbare orde waren hersteld. De meeste Indonesiërs zouden vast hunkeren naar de terugkeer van het Nederlandse gezag met zijn orde en regelmaat. Waarom dan toegeven aan een kleine groep radicale nationalisten, wier eis om onafhankelijkheid veel te vroeg kwam. Daar was Indië nog lang niet aan toe.      

De tegenstanders van een snelle dekolonisatie werden gesterkt in hun opvattingen door de ontwikkelingen in de West, waar nauwelijks animo bestond om de band met het moederland door te knippen. Ook de Fransen, Belgen en Portugezen leken niet van plan hun koloniale rijk op te doeken. Meteen na de Oorlog hadden de Engelsen weliswaar Brits-Indië gedekoloniseerd, maar bij interne conflicten daarna zijn misschien wel twee miljoen mensen omgekomen. Dat nodigde niet uit tot navolging.  

Geen wonder dat in de eerste jaren na de bevrijding veel Nederlanders het kolonialisme nog steeds als een progressief ontwikkelingsmodel zagen. Binnenkort weten we of de onderzoekers zich daarvan bewust zijn geweest.                

Het bericht Is de dekolonisatie van Nederlands-Indië beoordeeld met de normen van toen of met die van nu? verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat was in 1988. Opvallend genoeg ontrolt zich anno 2021 eenzelfde discussie. Het lijvige boek Krijgsgeweld en Kolonie, uitgebracht onder auspiciën van het Nederlandse Instituut voor Militaire Historie, leidde zelfs tot de uitgave van een verontwaardigde tegenpublicatie.

Pijnlijk en beladen

De Nederlandse aftocht uit Indonesië blijkt, ook zeventig jaar later, nog een pijnlijk en beladen onderwerp. Bij nabestaanden van veteranen en in militaire kring is dit jaar grote boosheid ontstaan vanwege het door het slijk halen van ‘onze jongens’, zeker omdat dat gebeurde in een ‘semiofficiële’ publicatie van historici die zijn verbonden aan het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH).

Afgelopen zomer publiceerde dat NIMH een nieuw kloek deel van de door Boom uitgegeven serie publicaties over de militaire geschiedenis van Nederland.  Drie eerdere delen van deze overigens zeer fraai verzorgde en prachtig geïllustreerde reeks behandelden onder meer de Tachtigjarige Oorlog en de gevechten uit de VOC-tijd.

In juni dit jaar verscheen het vierde deel, Krijgsgeweld en Kolonie, dat zich specifiek richt op het militaire optreden van Nederland in de eigen koloniën vanaf 1816 (dus na de Franse tijd). Behalve Suriname en de Antillen betreft dat vanzelfsprekend in de eerste plaats de Indische archipel.

Vooral de wijze waarop de chaotische en bloedige periode van de Indonesische dekolonisatie wordt beschreven, wekte wrevel. Die verontwaardiging heeft zelfs geleid tot een in pittige bewoordingen gestelde tegenpublicatie, in de vorm van een honderd pagina’s boekwerkje getiteld De Nederlandse Krijgsmacht tijdens de dekolonisatie van Nederlands-Indië 1945-1950.

Auteur is Bauke Geersing, een gepensioneerde jurist die tevens werd opgeleid aan de Koninklijke Militaire Academie. De ondertitel geeft de strekking van dit polemische pamflet treffend weer: Hoe het NIMH deze geschiedenis manipuleert en vervalst.

Eenzijdig antikoloniaal

Geersing brengt twee fundamentele bezwaren naar voren tegen Krijgsgeweld en Kolonie (in feite vooral tegen het hoofdstuk dat de strijd tegen de nieuwe Republiek Indonesië beschrijft): dat boek is veel te eenzijdig vanuit een antikoloniaal perspectief geschreven, en vanwege die vooringenomenheid is die geschiedschrijving daarom niet ‘objectief’ en ‘wetenschappelijk’.

Geersing werkt deze stellingen uit in een woedend betoog waar de verontwaardiging vanaf druipt. De studie van het NIMH is volgens Geersing geschreven vanuit de morele opvattingen van nu, en heeft als doel de koloniale heerser van toen te veroordelen. Wat Nederland bestuurlijk en militair deed, was per definitie ‘fout’, wat de Indonesische verzetsstrijders deden, was altijd ‘goed’.

Alles gender en antiracisme

Geersing heeft een punt. Historici die al wat langer meelopen, kunnen beamen dat de geschiedbeoefening vandaag de dag – net als andere sociale wetenschappen – inderdaad onder de invloed is gekomen van actuele maatschappelijke discussies rond gender en antiracisme, thema’s die vooral progressieve kringen graag vertaald zien in historisch onderzoek en in schoolboeken. De schappen in de boekhandel staan overigens al aardig vol met slavernijpublicaties en de meest recente catalogi van uitgeverijen kondigen aan dat er nog meer op komst is.

Die hausse aan studies wordt gestimuleerd door het feit dat niet alleen de rijksoverheid, maar intussen ook diverse provincies en flink wat gemeenten projectsubsidies beschikbaar hebben gesteld voor het doen verrichten van historisch onderzoek naar bijvoorbeeld het slavernijverleden.

De royale beschikbaarheid van dergelijke onderzoeksfinanciering contrasteert nogal met de structurele kaalslag in geschiedkundig Nederland, die ertoe leidde dat talloze historici – waaronder deze recensent – hun academische loopbaan noodgedwongen moesten beëindigen.

‘Structureel geweld’

Thema’s als slavernijverleden en antikolonialisme zijn vandaag de dag alom tegenwoordig, soms ook op plaatsen waar het wat geforceerd aan doet. Voor Krijgsgeweld en Kolonie geldt dit evenzeer. Waarom spreekt een geschiedenisboek dat het 19e eeuwse Nederlands-Indië behandelt over ‘Sulawesi’, dat in die tijd toch nog gewoon ‘Celebes’ heette? Waarom is het nodig het woord ‘slaaf’ te vervangen door ‘slaafgemaakten’?

Dit zijn natuurlijk secundaire aspecten. Belangrijker is het gebruik van een beladen term als ‘structureel geweld’. Geersing heeft gelijk wanneer hij betoogt dat het Nederlandse militaire optreden in dit boek (dus niet alleen in het hoofdstuk over de dekolonisatie) bijna voortdurend in negatieve bewoordingen wordt afgeschilderd.

Koppensnellen en kannibalisme

Een meer uitgebreide vergelijking met het militaire optreden van andere koloniale machten (Engeland, Frankrijk, maar waarom niet ook Duitsland en België) was op zijn plaats geweest. Was het Nederlandse militaire optreden inderdaad medogenlozer dan dat van andere imperialistische mogendheden?

Dat ook inheemse Indische volkeren niet terugschrokken voor gruweldaden, blijft weliswaar niet onvermeld, maar wordt soms wel erg beknopt behandeld – in een losse bijzin, waarin dan toch gruwelijke termen opduiken als ‘koppensnellen’ en ‘kannibalisme’.

De kritiek van Geersing is niet ongegrond. Tegelijkertijd trapt hij in zijn eigen valkuil. Geschiedschrijving die ‘objectief’ is, bestaat immers niet. Inderdaad, historici kunnen niet klooien met chronologie, maar daarbuiten bestaat toch vooral subjectiviteit. Elke historicus opereert vanuit zijn eigen ‘standplaatsgebondenheid’ en schrijft geschiedenis op basis van eigen waardeoriëntaties en het tijdsgewricht waarin hij leeft en werkt.

Wellicht bevatten de huidige schoolboeken inderdaad teveel gender en slavernijverleden. Mijn eigen schoolboeken (uit het begin van de jaren tachtig) waren in elk geval niet vrij van een nogal neomarxistisch gekleurde, structuralistische visie op het verleden, waarbij productieverhoudingen en economische transformatieprocessen werden beschouwd als drijvende krachten in de geschiedenis (in plaats van de daden van ‘grote mannen’). De schoolboeken van mijn ouders (uit de jaren vijftig) waren nog duidelijk geschreven vanuit een trots, nationalistisch perspectief waarin de roemrijke historische prestaties van ons Koninkrijk centraal stonden.

Alle perspectieven meenemen

Vermoedelijk voelt Geersing zich bij dat laatste perspectief het beste thuis. Ook diens repliek is evident subjectief, geschreven vanuit een invalshoek waarin de Nederlandse troepen vanaf 1945 vooral ‘rust en orde’ kwamen herstellen in Indië, terwijl Soekarno en de zijnen in wezen ’terroristen’ waren.

Volgens Geersing was er strikt genomen ook geen sprake van ‘oorlogsmisdaden’ of ‘oorlog’, omdat de Republiek Indonesië nog geen soevereine staat was. Dat een jurist dit onderscheid maakt, is goed te begrijpen. Als historicus blijf ik wat in verwarring achter, denkend bijvoorbeeld aan het begin van onze eigen onafhankelijkheidsstrijd tegen het Spanje van Philips II.

Een gewetensvolle geschiedschrijver hanteert twee parallelle perspectieven en maakt die ook expliciet. Hij brengt per definitie zijn eigen normen mee, maar is zich van de tijdsgebondenheid daarvan bewust. Daarnaast probeert hij de (wan-)daden van historische figuren in hun eigen tijd te plaatsen en van daaruit te verklaren. Dat laatste hadden de auteurs van Krijgsgeweld en Kolonie nog wel iets nadrukkelijker kunnen doen. 

Bauke Geersing, De Nederlandse krijgsmacht tijdens de dekolonisatie van Nederlands-Indië 1945-1950. Hoe het NIMH deze geschiedenis manipuleert en vervalst, uitgeverij Aspekt 2021, ISBN 9789464247916.

Petra Groen e.a., Krijgsgeweld en Kolonie. Opkomst en ondergang van Nederland als koloniale mogendheid, uitgeverij Boom 2021, ISBN 9789024438952.

Het bericht Besmeuren van ‘onze jongens’ in Indië is geen objectieve geschiedschrijving verscheen eerst op Wynia's Week.