Het is een buitengewoon boeiend genre. Want ga maar na: de krant is uiteraard in de eerste plaats een commercieel product, en dus gaat persgeschiedenis over eigendomsverhoudingen, directeuren, commissarissen en financiële beslommeringen. Dat is de institutionele kant van de zaak.

Maar persgeschiedenis gaat natuurlijk ook over journalisten, over hoe ze hun werk doen, over de problemen die ze daarbij ondervinden en over het reilen en zeilen op een redactie.

En dan is er nog de constant veranderende buitenwereld, want daar staan journalisten beroepshalve met hun neus bovenop en daar berichten ze over.

Dynamische wereld

Gerard Mulder, biograaf van de befaamde journalist H.M. van Randwijk en chroniqueur van onder meer Het Parool, bracht het in 1992 in het Historisch Nieuwsblad mooi onder woorden. Goede persgeschiedenis, zei hij, gaat eigenlijk ‘over alles’: over verdienmodellen van uitgevers, over de werkwijze en de belevingswereld van journalisten en over de tijd waarin ze leven.

Om vast te stellen hoe dynamisch de krantenwereld is, hoef je overigens geen pershistoricus te zijn. Ook als abonnee kom je vaak al een heel eind.

Decennialang waren we een verzuild land. Dat gold ook voor een groot deel van de Nederlandse pers. Veel kranten hadden rechtstreekse banden met politieke partijen.

Een paar voorbeelden: Lex Stempels combineerde in de jaren vijftig en zestig het hoofdredacteurschap van NRC met allerlei politieke activiteiten voor de VVD. Een stemadvies voor die partij was in NRC dan ook vaste prik. Carl Romme, fractievoorzitter van de katholieke KVP, was tot 1952 ook ‘staatkundig hoofdredacteur’ van de katholieke Volkskrant. Trouw had in de persoon van Sieuwert Bruins Slot een hoofdredacteur die tussen 1956 en 1963 tevens fractievoorzitter was van de gereformeerde ARP.

Veel Nederlandse journalisten, schreef Jan Blokker later, functioneerden ten tijde van de verzuiling niet zozeer als ‘luizen in de pels’, maar als ‘herdershonden’ voor de eigen kudde. Journalistieke mores als hoor en wederhoor, het scheiden van feiten en opinies en het vermijden van belangenverstrengeling waren ondergeschikt aan de ideologische en machtspolitieke belangen van de elites die de zuilen (en de verzuilde pers) bestuurden.

Toen de samenleving in de jaren zestig begon te ontzuilen, transformeerden ook onze dagbladen. De fusiekrant NRC Handelsblad verklaarde zich in 1970 in het eerste nummer ongebonden ‘aan enigerlei partij of factie’, ging onder hoofdredacteur André Spoor de nadruk leggen op kunst en buitenland en wist zich zo te verzekeren van de meeste snob-appeal. De Volkskrant brak met het Rijke Roomse Leven en werd een seculier progressief dagblad met veel studenten onder zijn lezers. Het gereformeerde karakter van Trouw werd stapje voor stapje ingeruild voor een hang naar linksige spiritualiteit en ‘zingeving’.

Politiek-culturele omwenteling

Net als in de Roaring Sixties voltrekt zich de laatste jaren in Nederland opnieuw een politiek-culturele omwenteling, nu in conservatieve richting. De symptomen zijn vooral bij verkiezingen duidelijk zichtbaar. Zo groeide het aantal Tweede Kamerzetels rechts van de VVD tussen 1998 en 2025 van 3 naar 51.

Hoe reageren onze ‘kwaliteitskranten’ NRC, de Volkskrant en Trouw op deze ontwikkeling? Bewegen ze wederom mee met de tijdgeest, zoals ze ook in de jaren zestig deden?

Nee, opmerkelijk genoeg gebeurt juist het omgekeerde. Vooral aan de politieke signatuur van de tegenwoordig voor kranten zo belangrijke columnisten is dat te zien.

In NRC, waar de conservatieve J.L. Heldring tussen 1960 en 2012 de toon zette met zijn rubriek Dezer dagen, komen geen rechtse columnisten meer aan het woord. Martin Bosma, Thierry Baudet en Hans Wiegel waren vijftien jaar geleden de laatsten – ze waren slechts kortstondig aan de krant verbonden. Eveneens saillant: in 2018 stopte NRC met het uitreiken van de jaarlijkse J.L. Heldringprijs.

De Volkskrant kende in de jaren negentig nog klassiek liberale columnisten van het kaliber Frits Bolkestein en Gerry van der List. Sinds Arthur van Amerongen (2021), Martin Sommer (2023) en Elma Drayer (2025) het veld ruimden, worden lezers met een voorkeur voor opinies rechts van Jesse Klaver nog slechts bediend door Jolande Withuis. Op Bluesky, het ‘beschaafde’ alternatief voor X, is ze inmiddels het doelwit van een lastercampagne. ‘Voor wie hecht aan vrije meningsuiting en publiek debat is het enthousiasme om mij te cancelen onrustbarend,’ schreef Withuis vorige week in haar column.

Politiek correcte kerkbanken

Trouw op zijn beurt kreeg in 1989 onder de titel Letter&Geest een zaterdagkatern dat onder leiding van de eerste chef, filosoof Jaffe Vink, een conservatieve toon aansloeg en ruim baan bood aan scribenten als Ayaan Hirsi Ali, Bart Jan Spruyt, Paul Cliteur, Leon de Winter, Afshin Ellian, Hans Jansen en Paul Frentrop. Ook de Britse psychiater Theodore Dalrymple en de Franse filosoof Alain Finkielkraut konden er hun ei kwijt. Het bleek meer dan de gemiddelde Trouw-redacteur kon verdragen. Vink vertrok in 2006 met een ‘regeling’, Letter&Geest raakte in verval en werd in 2020 opgeheven. Onlangs nam de krant, na 34 jaar, tevens afscheid van columnist Sylvain Ephimenco. In de politiek correcte kerkbanken van Trouw wordt sindsdien door niemand nog gevloekt, zelfs niet zachtjes.

Door steeds driester de veranderende tijdgeest te trotseren, zijn onze zogenoemde kwaliteitskranten in veel opzichten spookrijders geworden. En ook opnieuw, net als tijdens de verzuiling, ‘herdershonden’, maar dan nu voor een linkse kudde die gestaag krimpt.

Twee Belgische uitgevers – DPG en Mediahuis – trekken ondertussen aan vrijwel alle touwtjes. Er wordt door hun kranten – van de grote landelijke titels staat alleen Het Financieele Dagblad nog op eigen benen – op steeds grotere schaal kopij uitgewisseld en ook wordt er meer dan in het verleden door de eigenaren inhoudelijk gestuurd, met behulp van journalistieke directeuren. Eenvormigheid en politiek eenrichtingsverkeer zijn het logische gevolg.

De pershistorici die het over een paar decennia allemaal in kaart gaan brengen, zullen er hun handen vol aan hebben.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Spookrijders: de burgers worden steeds rechtser, maar onze ‘kwaliteitskranten’ steeds linkser. Hoe logisch is dat? verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar nu stopt ze. De verbijstering over de opkomst van extreemrechts dreigt het te winnen van haar journalistieke fascinatie. ‘Ik wil niet dat het zover komt.’ De geschiedenis vormt zich dag na dag. Het dagboek van Shirer en de opkomst van het nazisme is voor haar ‘een inkijkje in hoe kleine verschuivingen steeds heftiger worden en waar die toe kunnen leiden’. Aharouay ziet het Nederlandse democratische stelsel langzamerhand veranderen in een extreemrechtse dictatuur. Dat is nogal wat. Welke aanwijzingen heeft zij daarvoor?

Ze ziet democratie en rechtsstaat ten onder gaan

Ze schrijft dat VVD, NSC en BBB na de verkiezingen van 2023 slechts 223 dagen en ‘wat rituele dansjes’ nodig hadden om een regering met de PVV te vormen. Dat was verkeerd, want Wilders huldigt ‘een racistische complottheorie’. Hij was in debatten immers begonnen over ‘omvolking’.

PVV-fractiegenoot Martin Bosma kon zelfs benoemd worden tot Kamervoorzitter. Inmiddels doet zelfs D66-premier Rob Jetten zaken met ‘PVV-hard’ Gidi Markuszower. Zo grijpt ‘de permanente uitsluitingspolitiek’ om zich heen. Wilders is ‘bereid de grenzen van de rechtsstaat over te gaan’. Hij is door de rechter veroordeeld vanwege de ‘minder Marokkanen’-speech. Toch deden centrumpartijen en zelfs linkse partijen zaken met hem. Aharouay telt het allemaal op en ziet democratie en rechtsstaat ten onder gaan.

Het essay in NRC is geen kleinigheid. Lamyae Aharouay was – zegt ze ook zelf – de eerste parlementair verslaggever met een hoofddoek. Een adequate verslaggever van kwaliteitskrant NRC-Handelsblad, al was ze ook weer geen primeurmachine. Ze concentreerde haar reportages op het CDA. Werd zijzelf gediscrimineerd? Was zij persoonlijk slachtoffer van de door haar geconstateerde ‘permanente uitsluitingspolitiek’?

In haar afscheidsstuk schrijft ze over een kennismaking met iemand van de SGP die over de nuchtere Nederlandse volksaard vertelde en veronderstelde dat zij dat ‘inmiddels ook wel door heeft’. Ze schrijft ook over een VVD-voorlichter die haar influisterde dat ‘Marokkanen altijd in Volkswagens rijden’. Op een CDA-congres had iemand haar tijdens de lunch gevraagd waar zij vandaan kwam. ‘Ik kon pas aan mijn bolletje kaas beginnen nadat ik had verteld dat in mijn familie alle generaties vóór mij in Marokko zijn geboren.’ Tijdens een persconferentie over de Toeslagenaffaire zag een staatssecretaris haar per abuis aan voor een van de gedupeerden. Hij belde later om zich te excuseren.

Ze voelde zich bedreigd

Dergelijke voorvallen zijn inderdaad een beetje sneu, maar vormen niet het sluitende bewijs van ‘een permanente uitsluitingspolitiek’. Het is eerder goedmoedig gebabbel in de wandelgangen van een politiek systeem dat de eerste gesluierde journalist een faire kans wil geven.

Aharouay heeft dat echter anders opgevat. Mensen in haar omgeving vroegen haar hoe zij kon blijven verslaggeven terwijl ‘generaliserende en discriminerende uitspraken van politici het nieuws domineerden’. Om zich staande te houden had zij haar Marokkaanse identiteit ‘tijdens het werk netjes opgesloten in een compartiment, veilig weggeborgen’. Ze voelde zich kennelijk bedreigd, maar uit haar stuk blijkt nergens dat zij daartoe reden had.

‘Radicaal-rechts blok’ groeide

Iedereen die de Haagse journalistiek een beetje kent, zal dat beamen: het systeem is van oudsher open en toegankelijk. Niet elke interviewaanvraag wordt gehonoreerd. Politici moeten belang hebben bij een vraaggesprek, anders steken ze er liever geen tijd in. Maar interviews weigeren vanwege een hoofddoekje of een moslim-identiteit? Dat is niet aan de orde. Integendeel, Lamyae Aharouay werd naast haar werk als NRC-journaliste voortdurend uitgenodigd om in televisieprogramma’s uitleg te geven. Zo er al sprake was van discriminatie, dan was dat positieve discriminatie.

Wat zit haar dan dwars? Waardoor kan ze het Haagse reporterswerk en de presentatie van de podcast Haagse Zaken niet langer aan? De afgelopen 7,5 jaar brachten veel politiek tumult, schrijft Aharouay in haar essay. ‘Partijen kwamen en verdwenen, onderwerpen overheersten de politieke agenda om daarna in vergetelheid te raken, de ene na de andere politicus werd verlosser of zondebok… Maar wat al die tijd wel een constante bleef: verkiezing na verkiezing wonnen uiterst rechtse partijen terrein in de Tweede Kamer.’ Toen Aharouay in Den Haag begon had het ‘radicaal rechtse blok’ van PVV en FVD 22 zetels. Inmiddels zijn dat er 46, want JA21 en BBB kwamen erbij.

‘Wat deze partijen gemeen hebben is dat ze – en de één uit dat directer en vaker dan de ander – in de kern minder Nederland willen van wat ik óók ben: Marokkaans, moslim, migrant(enkind),’ schrijft Aharouay. Haar probleem is dus dat de verkiezingsuitslagen haar niet aanstaan. Het electoraat stemt steeds rechtser.

Zou het kunnen dat dit te maken heeft met de immigratie? Dat steeds meer kiezers iets willen wat de opeenvolgende regeringen niet voor elkaar krijgen, namelijk een strenger immigratiebeleid?

Kiezers vestigen hun hoop telkens weer op een ander

Stel dat de familie Aharouay in Marokko was gebleven en dat daar vanaf 1980 een enorme instroom was geweest van Nederlanders en andere West-Europeanen. In steden als Rabat en Casablanca veranderde de bevolkingssamenstelling. In enkele decennia bleek de helft van de mensen van West-Europese origine. Die mensen eisten dat met hun religieuze en politieke vrijheden rekening werd gehouden en de overheid bewilligde daarin. Zou een dergelijke demografische ontwikkeling geen enkele invloed hebben gehad op de Marokkaanse verkiezingsuitslagen?

Het rijtje ‘Verlossers’ van de afgelopen drie decennia in Den Haag – Wim Kok (PvdA), Frits Bolkestein (VVD), Pim Fortuyn (LPF), Jan Peter Balkenende (CDA), Geert Wilders (PVV), Thierry Baudet (FVD) en inmiddels Rob Jetten (D66), Joost Eerdmans (JA21) en Lidewij de Vos (FVD) – blijft maar groeien. Maar het kiezersvolk vestigt zijn hoop telkens weer op een ander. Hoe dit kan, beschrijft Aharouay niet in haar essay. Ze ziet alleen de route richting Goebbels en Hitler.

NRC speelde niet zo sjieke rol in kwestie-Arib

Zoals ze ook de kwestie rond Kamervoorzitter Khadija Arib onvermeld laat. Dat is nogal pikant, want Arib was van Marokkaanse origine en een vooraanstaand PvdA’er. Arib viel in ongenade, nadat Aharouay en haar NRC-collega’s lelijke dingen over haar schreven. Zij zou zich als Kamervoorzitter intimiderend en ‘grensoverschrijdend’ hebben gedragen. Arib gaf haar Kamerzetel op. Ze is niet meer teruggekeerd in Den Haag, maar er liggen nu wel onderzoeken die uitwijzen dat haar weinig te verwijten viel. Ze werd gevloerd, met name door NRC-publicaties en anonieme bronnen.

Het hele afscheidsstuk van Aharouay lezend, vraag je je af wat hier nou werkelijk gebeurde. Was de affaire-Arib en de niet zo sjieke rol van de NRC hierin ook een geval van ‘permanente uitsluitingspolitiek’ tegen moslims en migrantenkinderen? Hoe kan het dan dat uitgerekend Wilders steun gaf aan Arib?

Helaas maakt Aharouay aan de affaire-Arib geen woorden meer vuil. Die kwestie past niet in de ‘racistische complottheorie’ die zijzelf ontwaart in Den Haag. Nee, we moeten ‘op de kleine stapjes letten’, want die leiden tot ‘iets slechts’. De wereldorde verschuift en de Nederlandse politiek erkent volgens de NRC-verslaggever het internationale recht niet meer.

Niet overtuigend

Ze gaat nu interviews maken voor de weekendbijlage. Het Haagse werk kan echt niet meer. Tja, als je de PVV, de andere ‘rechtse fracties’ en zelfs D66 het gedrag van de nazi’s en propagandaminister Joseph Goebbels gaat verwijten, sla je de plank als reporter van een kwaliteitskrant behoorlijk mis. Tenzij je met goede argumenten komt, natuurlijk. Maar die ontbreken.

Het stuk van de verslaggever eindigt waar het begon, bij het Berlijnse Dagboek van William L. Shirer uit 1941, die toen nog niet wist hoe erg het zou worden. Aharouay herkent zich daarin. Zij werkte 7,5 jaar alsof ze ‘een puzzel legde, zonder te weten hoe afschuwelijk het complete plaatje zou worden’. Het is een waarschuwing, maar erg overtuigend is het niet.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht NRC-verslagggever waarschuwt voor extreemrechtse dictatuur. Maar zonder argumenten en zonder zelfkritiek verscheen eerst op Wynia's Week.

De stichting Maand van de Filosofie nodigde NRC-journalist Tom-Jan Meeus uit om het jaarlijkse essay te schrijven. Het thema is de verruwing van de politieke omgangsvormen. Als ervaren verslaggever met een vlotte pen, een goed geheugen en een imposant netwerk van bronnen in de coulissen van het nationale politieke bedrijf lijkt Meeus geknipt voor de klus.

Hyperbool vervuilt debat

De stelling van Duidelijkheid, zoals Meeus zijn verhandeling noemt, laat zich gemakkelijk samenvatten. Sinds Pim Fortuyn in 2001 zijn opwachting in de politiek maakte, is het gedaan met ‘de naoorlogse politieke orde’. De chaos regeert, de nuance heeft het Binnenhof voorgoed verlaten.

Fortuyn had het over ‘de puinhopen van Paars’ – alsof we door een aardbeving getroffen waren. Als volkstribuun koesterde hij de hyperbool. Die stijlfiguur vervuilt sindsdien het publieke debat, stelt Meeus. Het parool luidt voortaan: hou het simpel. Schuw de overdrijving niet. Zeg waar het op staat, draai er niet omheen. Zet je af tegen de gevestigde partijen, losgezongen als ze zijn van wat er onder het volk leeft.

Maar, zegt Meeus met Machiavelli in de hand, er bestaat een spanning tussen het verlangen naar duidelijkheid en de noodzaak achter gesloten deuren compromissen te sluiten met politieke tegenstanders.

Hij schrijft: ‘Wetgeving is zulk taai en onzichtbaar werk dat journalisten zelden komen kijken. Het vereist subtiliteit, geduld, fijnzinnigheid, juridisch inzicht. Aan politieke duidelijkheid heb je niets (…) Democratie vereist volgens de mores van de naoorlogse orde moed, matigheid en wijsheid. Moed om tegen angsten in te gaan. Matigheid om niet bij elke keuze de eigen verlangens voorop te stellen. Wijsheid om ook de consequenties van je standpunten te overzien.’

Dan moet je dus niet bij Fortuyn en nog minder bij Wilders wezen, vervolgt Meeus. De PVV-leider is de grote boosdoener. Hij is bovendien de rattenvanger van Hamelen die zijn collega-politici op sleeptouw neemt.  Meeus: ‘Zijn duidelijkheid voedt de democratische ongeletterdheid. Nederlanders leven in een democratie, maar veel democratiebesef – over machtsdeling, minderheden en meerduidigheid – is in het openbare leven niet merkbaar (…) Vereenvoudiging als uitgangspunt, eenzijdigheid als oplossing. Fouten benoemen, van anderen. Grenzen stellen, aan anderen.’

Wilders is niet zo duidelijk

Niet alleen het politieke bedrijf lijdt eraan, ook het actiewezen valt ten prooi aan verwildering. Kijk maar naar de blokkades van Farmers Defence Force en Extinction Rebellion.

Het klinkt op het eerste gezicht aannemelijk, maar ik heb drie kanttekeningen. In de eerste plaats blijkt Wilders helemaal niet zo duidelijk. Meeus citeert zelf gretig uit vertrouwelijke berichten van PVV’ers waarin die zich al jaren verbazen over het zwalken van de partijleider inzake Rusland, Oekraïne, wel of niet in de EU blijven, wel of niet samenwerken met Marine le Pen of Poetin, wel of geen premier worden. Wilders de twitteraar en Wilders de onderhandelaar lijken twee verschillende personages.

Naoorlogse politieke orde bestaat helemaal niet

Ten tweede bestaat die gelukzalige ‘naoorlogse politieke orde’ van Meeus, die meer dan een halve eeuw zou hebben standgehouden volgens mij helemaal niet. Vanaf 1945 had je eerst twintig jaar wat je een ‘geleide democratie’ zou kunnen noemen, waarbij het kiezersvolk door de zuilen werd gedisciplineerd. Dat bestel werd effectief opengebroken door beschaafde populisten als Hans van Mierlo en minder beschaafde populisten als Hans Gruijters en Marcel van Dam. De kiezers raakten ontvoogd – met spectaculaire stembusuitslagen als gevolg.

De politieke agenda werd in die woelige jaren zestig, zeventig en tachtig vooral bepaald door buitenparlementair activisme. Daarbij ging het er niet zachtzinnig aan toe. Denk aan het krakersgeweld en de veldslagen met de ME. Denk ook aan de aanslagen van ultralinks op Hans Janmaat, leider van de Centrum-Democraten, en op Aad Kosto, staatssecretaris belast met asielbeleid. De moord op Fortuyn (die Meeus vreemd genoeg niet in zijn analyse betrekt) was niet de eerste daad van politiek geweld.

In de politieke arena werden ongewenste opvattingen door ‘weldenkend Nederland’ buiten de orde geplaatst. Slecht nieuws over asielzoekers, migranten of uitkeringsgerechtigden werd verdonkeremaand. Pogingen van VVD-leider Bolkestein de migrantenkwestie te politiseren, werden verdacht gemaakt. Bolkestein zou ‘inspelen op onderbuikgevoelens’; hij zou irrationele angsten bij de kiezers exploiteren en aanzetten tot vreemdelingenhaat.

Tegen Fortuyn hanteerde de ‘linkse kerk’ het zwaarste wapen dat in de Nederlandse politieke cultuur beschikbaar is: de Tweede Wereldoorlog. Vergelijkingen met Hitler, Himmler, Eichmann, Mussolini, de NSB, het fascisme en het racisme waren niet van de lucht.

Het NRC-commentaar van 6 mei 2002

Dit brengt mij bij mijn laatste kanttekening: de rol van de krant van Meeus bij de spelverruwing in de politiek. Op 6 mei 2002 keek de commentator van NRC Handelsblad terug op de Dodenherdenking van 4 mei en op Bevrijdingsdag. ‘Staat straks Fortuyn als premier met een krans op de Dam, de man die de islam “achterlijk” vindt en mensen uit Marokko en Turkije niet vindt behoren tot “de moderniteit”? (…) Het is de trots van Nederland dat we hier juist niet de ene cultuur beter vinden dan de andere. Dat we ons hier de xenofoben en racisten van het lijf wensen te houden. Het is een grote schande dat we zestig jaar na dato een politicus in ons midden daaraan moeten herinneren.’

Diezelfde avond sloeg Volkert van der Graaf toe.

NRC moest nieuws over Koranverbod citeren uit de Volkskrant

Tom Jan Meeus citeert in zijn essay een pleidooi van Geert Wilders voor een verbod op de Koran, dat verscheen op de opiniepagina van de Volkskrant van 8 augustus 2007. Wilders had het stuk eerst aan NRC aangeboden, maar de krant had het stuk van Wilders niet willen plaatsen omdat het ‘in kwalitatief opzicht tekortschoot’. En zo kwam het dat NRC het nieuws over het Koranverbod moest citeren uit de Volkskrant.

Maar onder hoofdredacteur Peter Vandermeersch werden de bakens verzet. Hij nodigde PVV-Kamerlid Martin Bosma uit om columns te schrijven. Het zou een half jaar duren – en de krant enkele tientallen abonnees kosten. Columnist Thierry Baudet hield het langer uit, van september 2011 tot eind 2012.

Jammer genoeg laat Meeus de worsteling van NRC met het geluid op de rechterflank van ons politieke bedrijf onbesproken.

Tom-Jan Meeus, Duidelijkheid, Pluim; 95 pagina’s; € 8

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediair en de Volkskrant.

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Helaas vergeet Tom-Jan Meeus de rol van zijn eigen NRC bij de spelverruwing in de politiek verscheen eerst op Wynia's Week.

Na zeventien jaar gastvrijheid moest ik in juli 2002 zelf met spijt m’n afscheid aankondigen. Toen Jan Nagel me in de herfst van 2001 polste als lijsttrekker voor zijn Leefbaar Nederland had ik bedankt, maar toen Mat Herben me na de moord op Pim vroeg als kandidaat-minister had ik geaccepteerd.

Ik kende Pim langer dan ongeveer iedereen in de LPF, en was het zeer eens met zijn briljant geformuleerde anti-regentenverhaal. Maar het riskante ministerschap had een hoge persoonlijke prijs, en dat begon met kappen met de NRC.

Zelfbenoemde ‘Amerika-specialist’

Nieuwsgierig na twintig jaar in Azië om weer eens de band met NRC op te pakken, kocht ik vorige week het Paasnummer. 96 pagina’s, een dik pak papier in vier katernen, maar kwantiteit ten koste van kwaliteit: de krant die zichzelf graag ‘kwaliteitskrant’ noemt, heeft duidelijk moeten inkrimpen. Een team van redacteuren dat vroeger de aangeleverde teksten onder handen nam, is wegbezuinigd onder druk van eigenaar Mediahuis.

Kras voorbeeld uit de Paaseditie: de zelfbenoemde ‘Amerika-specialist’ Frans Verhagen krijgt twee pagina’s de ruimte voor maar weer eens een gespierd artikel tegen Donald Trump: ‘Als Trump met een sterke vrouw wordt geconfronteerd, zoals Speaker Nanci Pelosi of bondskanselier Angela Merkel, blijkt hij een natte dweil.’ Geen sjieke formulering, maar vooral historisch fout.

De sterke Nancy Pelosi versnipperde op 4 februari 2020 tijdens de plechtige zitting van het Congres Trumps laatste ‘State of the Union’ in het volle zicht van al haar landgenoten – alsof oppositieleider Geert Wilders zou opstaan, de tv-camera’s naar zich toetrekken en de Troonrede verscheuren terwijl het staatshoofd die voorleest. Verhagen noemt dat ‘krachtig’; wijzere koppen zouden zeggen ‘onbeschoft en schadelijk voor de democratie’.

En, met alle respect voor Angela Merkel, in haar interacties met Trump ging het over de Duitse weigering om bezuinigingen op defensie te repareren. Merkel hield dat steeds tegen, maar het gelijk lag aan de kant van Trump – en Merkels krachtige verzet wordt nu algemeen gezien als een van haar twee grote fouten. Een dubbel-dwaze claim dus in dit artikel uit de Paas-NRC die een eindredacteur direct had kunnen corrigeren.

Waarom interview en geen eigen analyse?

Eigenaar Mediahuis adverteert: ‘NRC doet aan journalistiek die dieper graaft dan het snelle citaat.’ Helaas niet op de twee pagina’s citaten van Klaas Knot, de niet onomstreden president van De Nederlandsche Bank. Eerbiedige vragen van twee journalisten van NRC: ‘Begrijpt u de zorgen van burgers?’; ‘Waarom moet zo’n digitale euro er ook volgens DNB komen?’

Lezers van Wynia’s Week zouden zich extra vragen kunnen voorstellen, bij voorbeeld over de rente-derivaten bij de pensioenfondsen en natuurlijk de hoofdvraag: wat DNB denkt van de nieuwe pensioenwet.

Meer fundamenteel: waarom zo’n interview? DNB publiceert ieder jaar eind maart een jaarverslag en de afdeling voorlichting maakt dan bekend dat de president genegen is tot een interview. Knot heeft genoeg mediatraining om een makkelijk interview goed door te komen, maar wat leren de lezers er van?

Deze twee ervaren financiële journalisten die nu alleen maar respectvol optekenen wat Knot kwijt wil, hadden hun tijd beter besteed aan een grondige eigen analyse van het DNB-jaarverslag. Dan hadden ze ook anderen aan het woord kunnen laten en niet alleen de man wiens handtekening er onder staat en die de journalisten natuurlijk niet gaat helpen met mogelijke punten van kritiek.

16 pagina’s interviews en ‘profielen’

Als we de NRC leggen naast serieuze kranten als de Wall Street Journal (WSJ) of de Financial Times (FT), valt op dat het kleine Nederland de dikste krant drukt. Het Paasnummer van de WSJ, bij voorbeeld, had 48 pagina’s, twee keer zo beknopt als de NRC, maar daar was per pagina wel meer zorg aan besteed.

De WSJ heeft iedere zaterdag één interview en vaak is dat het enige interview van de hele week. Het Paasnummer van de FT heeft ook al precies één interview; in alle overige 51 pagina’s behandelen journalisten een onderwerp.

In de NRC krijgt niet alleen Knot zijn interview; de NRC heeft in dit enkele Paasnummer 16 pagina’s met interviews en ‘profielen’. De toon is bewonderend en meedenkend, bij Knot zelfs eerbiedig. Interviews en paginagrote foto’s zijn de vlugge, makkelijke, goedkope manier om de 96 pagina’s te vullen.

Interviews en profielen zijn zelfs nog talrijker dan bij voorbeeld in het wekelijkse Telegraaf-kleurenbijvoegsel ‘Vrouw’. Maar daar is het interview wél de aangewezen vorm – net als in de artistieke kleurenbijlage van de FT – want het gaat over de gevoelens, leefstijl en ervaringen van de geïnterviewden, en dus lezen we graag mee.

Twee ‘stikstofprofessoren’…

In de WSJ en de FT werken journalisten en redacteuren aan een onderwerp, luisteren vanzelfsprekend naar meer dan één persoon, en doen dan hun best om dat onderwerp zo evenwichtig mogelijk te behandelen. De ruwe tekst wordt op de redactie gecontroleerd, bewerkt en klaar gemaakt voor publicatie.

Een Nederlandse krant heeft minder potentiële lezers dan de engelstalige WSJ en FT. Niets aan te doen. Maar de NRC zoekt het businessmodel nu in een vreemde richting met een overdreven groot aantal pagina’s (meer dan De Telegraaf!), maar die worden dan gevuld met paginagrote foto’s en slappe interviews.

Terwijl ik deze column wil afronden, arriveert een haast niet te geloven nieuw voorbeeld: de voorpagina van woensdag 12 april opent met de mening van twee ‘stikstofprofessoren’. Hun interview loopt door op twee volle pagina’s in het economie-katern.

Nergens wordt door de twee redacteuren van de NRC ook maar één andere deskundige aangehaald. De journalisten stellen hun joviaal geformuleerde vragen uitsluitend aan de ‘stikstofprofessoren’: ‘Hoe kijken jullie naar de discussies in Den Haag over 2030 of 2035?’. Antwoord: ‘Er landt al veertig jaar te veel stikstof op de natuurgebieden.’

…maar geen Arnout Jaspers

Misschien zijn sommige NRC-lezers dan geïnteresseerd in hoe de professoren dat rijmen met de grafiek die laat zien hoe de uitstoot van zowel stikstof als ammoniak in die veertig jaar is gehalveerd. En er moeten lezers zijn, zelfs bij de NRC, die graag zouden weten of wetenschapsjournalist Arnout Jaspers, auteur van de bestseller De stikstoffuik, er ook zo over denkt. Moeilijk voor te stellen dat WSJ of FT de tweeënhalve beschikbare pagina’s op zo’n gemakzuchtige manier zouden invullen.

De NRC is niet de enige ‘kwaliteitskrant’ die het moeilijk heeft. Vorige week meldde de Volkskrant dat er nu 55 columnisten hun stukken insturen. Een vriend uit de journalistiek vertelde me dat Trouw er nog het ergste aan toe is. Maar ik ben net begonnen aan de autobiografie van Benjamin Netanyahu. Een indrukwekkende man en een goed geschreven boek – er is altijd lectuur om je op te verheugen.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het kabinet Balkenende 1.

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Bomhoff: hoe mijn oude krant zich vult met goedkope en gemakzuchtige journalistiek verscheen eerst op Wynia's Week.

Het artikel, geschreven door de onderzoeksjournalisten Bas Haan, Wubby Luyendijk en Derk Stokmans, is gebaseerd op geheime notulen van de Maatschap Groningen over de periode van vlak na de beving in Huizinge tot ruim een jaar erna.  De eerste auteur Haan is een gelauwerd onderzoeksjournalist en recent overgestapt van de publieke omroep  (Nieuwsuur) naar NRC. Luyendijk is de chef van de onderzoeksgroep van NRC en was in een vorige functie verslaggever met Groningen in haar pakket. Stokmans is eveneens een gelauwerd onderzoeksjournalist en bekend van zijn boek over de opkomst van PvdA-leider Samsom.

De Maatschap Groningen is in 1960 opgericht om het beheer en de exploitatie van het Groningen gasveld in goede bestuurlijke banen te leiden. Het is een privaat-publieke samenwerking die bestaat uit twee leden: de Nederlandse Aardoliemaatschappij BV (NAM)  met een aandeel van 60%, en Energie Beheer Nederland BV (EBN), een volle dochter van de Staat, met de resterende 40%. De maatschap wordt beheerd door een College van Beheer bestaande uit twee vertegenwoordigers van de aandeelhouders van NAM (Shell en Exxon) en twee vertegenwoordigers van EBN. Het ministerie van Economische zaken (EZ) maakt van dit college deel uit als adviserend lid.  

Een publicatie over Groningen op basis van geheime notulen aan de vooravond van de Parlementaire Enquête over Groningen is uiterst curieus en roept de nodige vragen op. Allereerst, hoe zijn de geheime notulen bij de NRC terecht gekomen? Niet onwaarschijnlijk door een lek uit kringen rond de Enquête Commissie. Maar met welk motief? Bang dat de rol van de Maatschap Groningen onderbelicht zou blijven? Beschadiging van oud-minister Henk Kamp? Het zou allemaal kunnen.

Geen drastische ingreep

Intussen zijn ze bij de NRC maar wat trots op hun scoop. In de NRC-nieuwsbrief De Haagse Stemming van 30 mei voorspelt de redacteur van dienst voldaan dat de recente onthullingen in zijn krant de toon gaan zetten tijdens de verhoren van de Enquête Commissie die op 27 juni zullen beginnen. Dat is niet te hopen want dat zou de waarheidsvinding niet ten goede komen.

Het belangrijkste ‘feit’ dat het NRC onderzoeksteam boven water heeft weten te krijgen is dat door ‘sluw spel’ van de ‘oliebazen’ een drastische ingreep in de productie van het Groningen gasveld in 2013  door de toenmalige minister van Economische Zaken (EZ), Henk Kamp, is voorkomen, tegen het uitdrukkelijke advies van het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) in. Het SodM had de minister aanbevolen de productie zo snel als maar enigszins mogelijk was terug te brengen van de toegestane 45 miljard naar 12 miljard kubieke meter per jaar. Bij die laatste snelheid zou er, volgens het SodM,  geen gevaar meer bestaan op dodelijke, door de gaswinning veroorzaakte aardbevingen.

De minister heeft in zijn gasbesluit van begin 2013 inderdaad de productiesnelheid ongemoeid gelaten. Maar dat wil nog niet zeggen dat de oliebazen een sluw spel hebben gespeeld om de minister zover te krijgen. Wat dat sluwe spel dan wel zou zijn geweest wordt in het artikel allerminst duidelijk gemaakt. Het artikel beschrijft flarden van tamelijk incoherente conversaties van middelbare heren die zich in hun nering bedreigd voelen. Maar van een sluw spel is in de verste verte geen sprake, dat bestaat alleen in de hoofden van drie onderzoeksjournalisten.

Kamp had het gasgeld nodig

Het gasbesluit van minister Kamp is een eigenstandig besluit geweest met, vanzelfsprekend, de onontbeerlijke inbreng van alle betrokken partijen. Kamp deelde de zorgen over de aardbevingen, maar zag zich begin 2013 geconfronteerd met een veelheid van tegenstrijdige informatie en adviezen. Hij besloot daarop geen verstrekkende en onomkeerbare maatregelen te nemen maar eerst uitgebreid onderzoek te laten doen. Pas daarna zouden er rationele besluiten kunnen worden genomen over de toekomst van Groningen. En zo is het ook gelopen. De onderzoeken kwamen eind 2013 gereed en op grond van die onderzoeken heeft Kamp toen zijn definitieve Groningen-beleid geformuleerd.

Wat bij het besluit van minister Kamp om niet in te grijpen in de productie van Groningen waarschijnlijk wel een rol heeft gespeeld, en misschien zelfs doorslaggevend is geweest, is de politieke context waarin hij moest opereren. Kamp was minister van EZ in het bezuinigingskabinet Rutte 2 van VVD en PvdA dat in de herfst van 2012 was aangetreden.

Het kabinet Rutte 2 had zich ten doel gesteld 16 miljard EUR te bezuinigen om de door de financiële crisis uit de hand gelopen overheidsfinanciën weer op orde te krijgen. Die bezuiniging was een moeizaam tot stand gekomen compromis tussen de coalitiepartners waar niet meer aan getornd kon worden.

Als de minister gehoor had gegeven aan het advies van het SodM, dan zou dat aan gederfde aardgasbaten een bres van vele miljarden hebben geslagen in de bezuiniging van 16 miljard. Dat zou alleen maar hebben gekund als daar voldoende onweerlegbare argumenten voor waren. En dat was volgens Kamp op dat moment niet het geval. Kortom, Kamp had begin 2013 ook niet de politieke ruimte voor maatregelen die zonder enige twijfel het bezuinigingsdoel van Rutte 2 in direct gevaar zou hebben gebracht. 

Samenvattend: veel geschreeuw en weinig wol in het sensationele NRC artikel. Het frame van de NRC-onderzoekers van een zwakke overheid die zich laat koeioneren door het sluwe oliekapitaal klopt van geen kanten.

Kamp trok de regie naar zich toe

Het is eerder andersom geweest. Na de beving van Huizinge heeft Kamp de regie over de gaswinning in Groningen helemaal naar zich toe getrokken en de oliemaatschappijen geen enkele ruimte gelaten voor eventuele ‘sluwe’ spelletjes.

In zijn regie heeft Kamp niet altijd een gelukkige hand gehand, maar dat is een andere zaak. Dat zal zeker uitgebreid aan de orde komen tijdens de openbare verhoren eind juni. Maar Kamp wegzetten als marionet van sluwe oliebazen is te zot voor woorden.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar. Als donateur maakt u de onafhankelijke berichtgeving van Wynia’s Week mogelijk. Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Waren de olieconcerns Henk Kamp te slim af? verscheen eerst op Wynia's Week.

Iets soortgelijks heb ik als ik naar Heijne zelf luister. Zijn verhaal lijkt op een hele massa richtingaanwijzers die alle een andere kant op wijzen, waarbij het standpunt van Heijne de optelsom van al die pijlen is.

Voor de toehoorder is het echter ondoenlijk die optelsom te berekenen, en ik heb de indruk dat Heijne dat zelf ook niet kan. Dan hoeft het niet te verbazen dat de laatste vraag die aan Heijne na zijn lezing werd gesteld, is of niet de islam meer duidelijkheid kan  verschaffen. Het antwoord van Heijne op die toch wel knotsgekke vraag was wederom een batterij aan richtingaanwijzers, waaruit je als luisteraar dan maar weer de optelsom dient te berekenen. Alsof het voorstel een serieuze afweging verdient!

Gebrek aan gemeenschap

Volgens Heijne was men in 2006 nog optimistisch over de social media. Mark Zuckerberg was nog een held en Facebook werd als gemeenschapsvormend platform gezien. Facebook zou een gelijk speelveld bieden, waardoor de vrijheid van meningsuiting verder gedemocratiseerd zou raken.

Anno 2021 is het aanvankelijke optimisme omgeslagen in wantrouwen en teleurstelling. Juist via social media verbrokkelt de samenleving in bubbels van gelijkgestemden. Bovendien vertrouwt men steeds minder op overheid en mainstream media. De samenleving geraakt zodoende gefragmenteerd. Er is een gebrek aan gemeenschap.

De synthese van Denemarken

Volgens Heijne zijn links en (radicaal) rechts het daarover eens. Hun oplossing is echter verschillend. Waar rechts vooral heil zoekt in een afbakening van de gemeenschap, zoekt links dat vooral in een toename van de onderlinge solidariteit.

Heijne besteedt vervolgens geen aandacht aan een mogelijke synthese van beide oplossingen. Toch ligt die synthese voor de hand. Wat rechts beter begrijpt dan links is dat solidariteit binnen een gemeenschap een schaars goed is en als zodanig behandeld dient te worden. Je kunt niet de samenleving alsmaar oprekken en dan verwachten dat de onderlinge solidariteit even sterk blijft.

In Denemarken heeft men dat aardig begrepen. 10 jaar lang is daar geregeerd met gedoogsteun van de Deense volkspartij. Nadien hebben de sociaaldemocraten het roer overgenomen zonder de nationalistische agenda van de vorige regering te verlaten. Sindsdien geldt een overwogen afbakening van nationale belangen in Denemarken als vanzelfsprekend. 

Anti-antiliberaal

In hun zoektocht naar meer gemeenschap richt zowel links als rechts zijn pijlen op het midden, waartoe Heijne ook de VVD rekent. Het liberalisme wijst hij aan als hoofdschuldige. Al bij zijn opkomst in de 18^de eeuw heeft het liberalisme namelijk niks te melden over gemeenschappelijkheid. Alleen individualisme telt. Heijne spreekt in dit verband van een liberale leegte.

Nu afficheer ik mezelf niet als liberaal, maar toch ook niet als antiliberaal. Laat ik gemakshalve zeggen dat ik anti-antiliberaal ben. Excessen ontstaan niet zozeer doordat overheden markten hun gang maar laten gaan, maar juist door massief overheidsingrijpen in markten.

Overheid verstoort markten

Denk bijvoorbeeld aan de miljarden aan obligaties die maandelijks door de ECB worden opgekocht. Denk aan de miljarden aan coronasubsidies waar juist in coronatijd geen productie tegenover stond.

Denk ook aan de miljarden aan belastingkorting die expats in Nederland acht jaar lang ontvangen. Denk aan de manier waarop buitenlandse studenten naar Nederland gelokt worden door de Nederlandse belastingbetaler een belangrijk deel van de studie te laten betalen.

Denk aan de ruimte die wordt geboden aan louche uitzendbureaus waardoor de onderkant van de arbeidsmarkt op moderne slavernij gaat lijken. Denk tenslotte ook aan Nederland als belastingparadijs waardoor ook de drugscriminaliteit in Nederland wordt gefaciliteerd. Dat is allemaal niet vrije markt, maar juist overheidsingrijpen dat bijdraagt aan scheve verhoudingen op diverse markten.

Permanente volksverhuizing

Mijn indruk is dat Heijne ook niet goed het verschil tussen liberalisme en neoliberalisme op het netvlies heeft. Liberalisme gaat over de ruimte die je als overheid aan de markt biedt. Neoliberalisme betreft een doelbewuste ondermijning van de staat door de vrije markt te internationaliseren.

Met name de EU gebruikt de principes van het vrije verkeer van goederen, diensten, kapitaal en arbeid om het functioneren van nationale staten te ondermijnen. Daaraan hebben we ook de Brexit te danken. Met name vrij verkeer van arbeid leidt niet tot aanhoudende arbeidsmobiliteit maar tot een permanente volksverhuizing. Met tijdelijke arbeidscontracten als schoenlepel ontstaat een trek van arme naar rijke landen, waarbij de kans groot is dat die migranten op basis van een uitkering in die rijke landen blijven, ook al is er geen werk meer voor hen.

Dan kan Heijne wel zeggen dat de vrije markt niet deugt, maar wat niet deugt is dat een ongelijk speelveld wordt ingezet om migratie te bewerkstelligen.

NRC-lezer in moeilijk parket

Het is Heijne kennelijk niet ontgaan dat er heel wat mensen zijn die als gevolg van de coronacrisis een stuk rijker zijn geworden. Dat zijn ook lezers van de NRC waar hij voor schrijft. Hun huis is zomaar een stuk meer waard geworden, en misschien hebben ze ook geprofiteerd van een beurs die fors is gestegen als gevolg van een teveel aan geld. Dan komt de gewetensvolle NRC-lezer in een moeilijk parket. Enerzijds blijft hij pleiten voor gelijkheid en solidariteit en anderzijds geeft hij toe aan de mogelijkheden tot zelfverrijking. Je kunt het omschrijven als de eigentijdse vorm van links lullen en rechts vullen.

Heijne omschrijft die houding als hypocriet. Heijne beschuldigt ook Apple en Shell ervan vooral de schone schijn op te houden dat ze het goed voor hebben met mensheid, wereld en klimaat, maar die voornemens toch maar even op het tweede plan zetten, als daarmee voordeel te behalen valt.

De overheid organiseert de hypocrisie

Wat mij dan opvalt, is dat Heijne vooral burgers en bedrijven van hypocrisie beschuldigt. Het blijft buiten zijn blikveld dat de overheid een dergelijke hypocrisie doelbewust organiseert. Denk maar eens aan de roemruchte klimaattafels. De bedrijven die daar aan tafel zitten weten precies hoe ze moeten lullen, om vervolgens op basis van door de overheid gecreëerde marktcondities hun zakken te vullen. Inmiddels staat Nederland vol met biomassacentrales die alleen op papier aan vermindering van CO₂ bijdragen.

Burgers doen zich inmiddels tegoed aan ruimschoots gesubsidieerde Tesla’s die wellicht gedurende hun hele economische levensduur rijden op stroom opgewekt op basis van fossiele brandstof en die voorzien zijn van batterijen die zeer milieubelastend zijn en die waarschijnlijk ook nog eens voortijdig vervangen dienen te worden.

Dat mensen een rekensommetje maken en dan kiezen voor een Tesla, is hen niet te verwijten. Het probleem is daarom niet de hypocrisie van burgers en bedrijven, maar vooral de door de overheid georganiseerde ofwel systemische hypocrisie.

Dwaallicht

Ondanks al die wegwijzers die allerlei kanten uitwijzen, is de denkwereld van Heijne op de keper beschouwd verbluffend overzichtelijk: De overheid is goed, de markt is slecht. Omdat het liberalisme weinig overheid en veel markt wil, deugt dus het liberalisme niet.

Als ik daar op een vergelijkbaar overzichtelijke wijze mijn eigen standpunt tegenover plaats, dan luidt dat als volgt. De markt is geen uitvinding maar een natuurlijk fenomeen en daarom niet goed of slecht. De overheid is van menselijke makelij en daarom wel goed of slecht. Goed is als de overheid de markt weet in te zetten om voor de samenleving wenselijke resultaten te bereiken. Over wat wenselijk is gaat in een democratie de kiezer en niet de overheid.

Heijne eindigt met de oproep uit de Bergrede om vooral je vijanden lief te hebben. Ik begrijp dat dan maar als een oproep aan NRC-lezers om eindelijk eens wat meer respect voor Henk en Ingrid op te brengen, en niet met dedain op hen neer te kijken. Maar de optelsom van Heijnes uitspraken over de Bergrede zal wel uitwijzen dat hij het zo toch ook weer niet bedoeld heeft. En dat maakt hem tot een dwaallicht.

Het bericht Bas Heijne zegt dat de vrije markt niet deugt, maar wat niet deugt is de manier waarop de overheid ingrijpt in de markt verscheen eerst op Wynia's Week.