Van het kabinet-Schoof resteren nog wat rokende puinhopen. De stekker werd er voor een tweede keer uitgetrokken, dit keer niet door Geert Wilders (PVV) maar door de weglopende NSC-ministers. Het ging niet om een kwestie die de gewone, hardwerkende Nederlanders in de knipbeurs raakte. Nee, aanleiding voor het opstappen van vijf ministers en vier staatssecretarissen was een opgeblazen symbolisch conflict: moet Nederland een eigen handelsboycot afkondigen tegen de Joodse nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever of kan dat beter in Brussel worden geregeld? NSC-minister Caspar Veldkamp (Buitenlandse Zaken) vertrok. Acht partijgenoten volgden.

Het is een nieuw dieptepunt in de doorgeschoten getuigenispolitiek. Elke partij en elke politicus wil zijn persoonlijke gelijk halen en zelfs een partij die werd opgericht om goed bestuur uit te dragen, gooit zich in de afgrond. Oprichter Pieter Omtzigt gaf er eerst wel, toen niet en uiteindelijk definitief de brui aan. Nu is heel NSC een exit-club gebleken.

Het rechtse avontuur is mislukt

Iedereen snapt dat Den Haag zo niet kan functioneren. Over twee maanden zijn de nieuwe Kamerverkiezingen en nu reeds ontstaat een ‘terug naar normaal’-atmosfeer. Je kunt geen stabiel bestuur bouwen op basis van een wankel akkoord tussen protestpartijen en eendagsvliegen, tussen de grootste partij van Geert Wilders en een zooitje amateurs, tussen politici die als het er echt op aankomt verongelijkt het bijltje erbij neergooien.

Het rechtse avontuur is mislukt. De gunfactor ontbrak. Wat er nu gebeurt, is ‘back to normal’. De gevestigde middenpartijen komen weer aan bod. Zij trekken een gezicht alsof zij het land moeten redden. Daarom was die heisa van afgelopen vrijdag bijzonder goed nieuws voor de partijleiders Frans Timmermans (GroenLinks-PvdA) en voor Henri Bontenbal (CDA). Zelfs Dylan  Yeşilgöz (VVD) kon in haar handjes knijpen.

‘Een grote puinzooi,’ werd over de huidige situatie gezegd. Dus hebben de leiders van GroenLinks-PvdA, CDA en VVD een mooi excuus om na de verkiezingen alle meningsverschillen uit de verkiezingscampagne terzijde te schuiven om fluks een Regeerakkoord in elkaar te timmeren. Het land heeft weer ordentelijk bestuur nodig. Hoeveel zetels Wilders met zijn PVV ook zal scoren, hij zal worden veroordeeld tot oppositie. Geen rechtse experimenten meer! Geen extra-parlementair gedonder. Het is genoeg. Opnieuw beginnen met de oude volkspartijen. Plus D66 van Rob Jetten om aan 76 zetels te komen.

Zagen de NSC’ers dit aankomen en probeerden ze misschien een wit voetje te halen bij Bontenbal, die immers lekker scoort in de peilingen? Voor Veldkamp, vicepremier Eddy van Hijum, fractieleiders Nicolien van Vroonhoven en andere NSC’ers is het CDA het oude nest. Ze weten dat Bontenbal straks bestuurlijk personeel nodig heeft.

Ijdele hoop. Ze vertrokken twee jaar geleden bij het CDA, toen die partij in doodsnood verkeerde. Dan hoef je er niet op te rekenen dat je als verloren zoons en dochter worden binnengehaald. Bij het CDA lezen ze elkaar altijd graag voor uit de Bijbel. Het Evangelie van Lucas verwoordt treffend wat er gebeurt met een jongeling die te vroeg zijn erfenis opeist, door schade en schande wijs wordt en uiteindelijk toch weer door zijn vader in genade wordt omarmd. Maar nu even niet, want het is verkiezingstijd! Weglopers zijn doodlopers.     

Bovendien hebben de NSC’ers met hun onbezonnen actie het land praktisch onbestuurbaar gemaakt. Van Veldkamp – het ging om zijn Israëlbeleid – was het misschien nog een beetje te begrijpen. Maar eigenlijk ook weer helemaal niet. Hij probeerde Israël-kritisch beleid te voeren, maar liet toe dat zijn ambtenaren voor de deur van het ministerie demonstreerden tégen dat beleid. Zijn departement gaf de rebellen zelfs een stem aan tafel. Door pardoes uit de ministerraad weg te lopen, schaarde Veldkamp zich feitelijk achter het straatprotest van zijn ambtenaren. Die hebben nu hun zin gekregen. Niet dat het iets uitmaakt voor de ellende in Gaza of voor de houding van de Israëlische premier Benjamin Netanyahu, maar voor de Haagse symboolpolitiek voelt dit als een overwinning.

Man van het volk

Veldkamp kan terugkeren in de ambtelijke rangen van het departement. Hij heeft een schat aan diplomatieke ervaring. Rond Buitenlandse Zaken wordt al gefluisterd dat hij kan worden benoemd tot ambassadeur in Parijs, want die functie schijnt weldra vrij te komen. Ook die andere NSC-bewindslieden en –Kamerleden komen heus goed terecht. Bij hun sollicitaties in het openbaar bestuur kunnen ze zich erop laten voorstaan dat ze Wilders naar eigen zeggen ‘tergend gek’ hebben gemaakt. Nou, dan heb je iets in je mars!

Het droevige is dat NSC het in zich had een volkspartij nieuwe stijl te worden. Pieter Omtzigt begon twee jaar geleden aan dit avontuur en zelfs het premierschap kwam in zicht. Maar hij schrok terug, waardoor zwevende kiezers tenslotte hun toevlucht zochten tot de PVV. In de formatie kreeg Omtzigt grote ruzie met kabinetsinformateur Ronald Plasterk. Wilders wilde Plasterk als premier, maar Omtzigt blokkeerde dat. Wilders accepteerde dat. Dit was het spel achter de schermen.

De NOS ging afgelopen zaterdag op reportage in Overijssel, op plekken waar NSC bij de laatste verkiezingen het hoogst scoorde. De kiezers waren ontgoocheld. Een vrouw op een bankje zei: ‘Omtzigt was een man van het volk.’ Met de nadruk op was.

Dat is straks het grote risico van de kongsi tussen GroenLinks-PvdA, CDA, VVD en D66. Eindelijk weer een middenkabinet en doodgemoedereerd centrumlinks beleid voeren. Af en toe zal de VVD tegensputteren en soms doet het CDA een beetje moeilijk. Maar over de symboolpolitiek worden ze het wel eens en in de talkshows van de publieke omroep zullen ze worden geprezen.

Maar zo’n kabinet is een miskenning van de woede in de samenleving. Voor gewone mensen zoals die mevrouw op dat bankje in Raalte, Overijssel, vormt de politiek een permanente teleurstelling. Miljoenen gewone mensen lieten zich ompraten en investeerden veel geld in een serie zonnepanelen op hun dak. Eind van het liedje is dat ze daarvoor moeten dokken.

Ze droegen hun hele leven premies af voor AOW en pensioen, maar ze durven straks nergens op te rekenen. GroenLinks-PvdA wil de gepensioneerden flink belasten en de VVD maakt van de pensioenfondsen een casino.

Je zult maar net een huis hebben kunnen kopen en dan te maken krijgen met het verder beperken van de hypotheekrenteaftrek, zoals de verkiezingsprogramma’s van GroenLinks-PvdA en CDA dicteren.

Meisje van 17

In veel steden hebben GroenLinksers ervoor gezorgd dat dieselbusjes worden geweerd uit het centrum, want ‘slecht voor het milieu en uw gezondheid’. Het leidt ertoe dat de markthandelaren afhaken. Hun marges zijn niet groot genoeg om nieuwe bestelbussen aan te schaffen. Een stad als Den Bosch heeft een eeuwenoude traditie van een markt in het centrum, maar het aanbod verschraalt en dus blijven ook de klanten steeds meer weg. Voorheen vochten markthandelaren om een plek. Nu worden de kramen zó neergezet dat het nog een beetje lijkt op drukte. De politiek bepaalt dat de mensen bij Albert Heijn of de Jumbo moeten gaan shoppen. Steeds duurder worden boodschappen? De Haagse heren spraken schande van de prijs van een potje HAK-appelmoes. Ze lieten de voedingsmiddelensector opdraven voor een parlementaire hoorzitting en vervolgens werd hier weinig meer van vernomen. Tja, zo werkt de getuigenispolitiek.

Daardoor is het ook geen wonder dat de implosie van het toch al demissionaire kabinet de burgerij nauwelijks lijkt te raken. Nee, dan die moord op dat meisje van 17 jaar in Duivendrecht. Daar wordt iedereen koud van. Tamelijk omfloerst melden de media dat er een bewoner van een asielzoekerscentrum is opgepakt, die ook wordt verdacht van een ander zwaar delict. Meteen weer de zalvende woorden van de Amsterdamse burgemeester.

Vrijwel alle verkiezingsuitslagen sinds 2002 wijzen op een publieke voorkeur voor strenge beperking van de immigratie. Een middenkabinet met GroenLinks in de gelederen gaat dat niet regelen. Vraag aan Yeşilgöz: waarom liet de VVD in juli 2023 het laatste kabinet-Rutte (VVD-D66-CDA-ChristenUnie) eigenlijk vallen?

Op social media circuleert een filmpje van een activist met een Palestijnse vlag om de schouders die op zijn gemak een spuitbus hanteert om het Nationaal Monument op de Dam te bekladden. De man scandeert nog wat leuzen, omstanders trekken zich nergens iets van aan en er is géén politie te bekennen. Voor traditionele kiezers is dat filmpje schokkend. Ze zijn heus begaan met het lot van Palestijnse vrouwen en kinderen, maar moeten Hamas-radicalen het hier voor het zeggen krijgen?

CDA-leider Bontenbal zou nog eens goed naar dat filmpje moeten kijken. Traditioneel gaven CDA en PvdA steun aan Israël, de enige democratie in het Midden-Oosten. Vanwege de getuigenispolitiek keren beide partijen zich nu tegen Jeruzalem. Hun oude electorale achterban is daarvan echter nog niet overtuigd. Als Gaza een verkiezingsthema wordt, speelt dat Wilders in de kaart. Dat is meteen ook de reden waarom de VVD voorzichtiger opereert.  

Maximaal mediaprofiel

Want dit is het onrustbarende aan de Haagse getuigenispolitiek en de spectaculaire gebeurtenissen van vrijdag van 22 augustus. Je kunt een kabinet ten val brengen dat al gevallen was, maar dat is een miskenning van de oude Haagse spelregel dat je het zakelijk en proportioneel moet zien te houden. Zo niet, dan drijft Den Haag steeds verder weg bij het degelijk besturen van een door en door burgerlijk land. Dan valt ook de Nederlandse democratie – van oudsher een toonbeeld van het evenredig verdelen van de macht – ten prooi aan de krijsende politiek waarin partijleiders elkaar versnipperen, omdat ze alleen het eigen gelijk willen behalen, liefst op een Trumpiaanse manier met maximaal mediaprofiel. 

Dat middenkabinet van Frans, Henri en Dilan staat – met dank aan exitpartij NSC – al in de steigers, maar het wordt een puur Haags construct. Het zingt zich al bij voorbaat los van de sociale werkelijkheid. Echt stabiel zal het niet worden.  

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Den Haag draait rondjes over Gaza. Maar in het land bouwt de woede zich op verscheen eerst op Wynia's Week.

En zo werd de eer toch nog gered, en zetten we op de laatste dag voor het zomerreces toch nog, tamelijk onverwacht, belangrijke stappen naar het ‘strengste asielbeleid ooit’. Alhoewel Geert Wilders het liefst de grenzen wil sluiten, alle nieuwe binnenkomers een anti-sharia-verklaring wil laten ondertekenen en de spreidingswet wil intrekken, en dat zijn allemaal zaken die niet doorgaan, kraaide hij deze week toch victorie.

De Tweede Kamer nam in de nacht van donderdag op vrijdag namelijk de twee wetsvoorstellen van oud-minister Marjolein Faber (PVV) aan, die zelfs nog waren aangescherpt door enkele deze week aangenomen amendementen. Links amateuristisch geklungel met het ‘pairen’ van Kamerleden die liever naar slavernijherdenking Keti Koti gingen dan hun werk te doen, maakte deze onverwachte wending mogelijk. Als gevolg daarvan stemde eenzelfde meerderheid (van 72 tegen 69) ook voor een PVV-voorstel om asielzoekers met een verblijfsvergunning geen voorrang meer te geven bij het toewijzen van sociale huurwoningen.

CDA naar links getrokken

Het wordt nu dus in Nederland strafbaar om hier illegaal te verblijven (en daarvan is sprake als asielzoekers geen recht op verblijf krijgen, maar zich niet aan de wettelijke plicht houden om naar hun land van herkomst terug te keren) en deze illegalen te helpen (bijvoorbeeld door ze te laten onderduiken), de asielvergunning voor onbepaalde tijd komt te vervallen en tijdelijke vergunningen worden verkort van vijf naar drie jaar, en de mogelijkheden voor gezinshereniging worden beperkt. En er komt een tweestatusstelsel, waarbij het voor mensen uit oorlogsgebieden moeilijker wordt om hier te verblijven dan voor mensen die om hun geloofsovertuiging of politieke opvattingen zijn gevlucht. Rechterlijke dwangsommen in vreemdelingenzaken, die het Rijk jaarlijks tientallen miljoenen kosten, worden geschrapt.

Toen Wilders op X had gemeld dat zijn fractie voor de Asielnoodmaatregelenwet zou gaan stemmen, moesten CDA en NSC positie kiezen. Henri Bontenbal liet daarbij zijn oren opzichtig hangen naar het linkse deel van zijn achterban. Het CDA heeft altijd gepleit voor het strafbaar stellen van illegaliteit, maar Bontenbal heeft zijn partij deze week naar links getrokken door het aangenomen amendement over het strafbaar helpen van illegalen aan te grijpen om te proberen de strengere asielwetgeving te torpederen. Een trend die de protestantse (gereformeerde) wereld al decennia kenmerkt, het voortdurend nemen van afslagen naar links, werd voortgezet. Het strafbaar stellen van iets dat illegaal is, is voor het CDA onoverkomelijker dan het niet oplossen van de asielcrisis, waarover al decennia zonder enig tastbaar resultaat wordt gedelibereerd. De positie van het CDA is van belang, omdat deze partij waarschijnlijk nodig is voor een meerderheid in de Eerste Kamer.

Aan het begin van deze week schreef de Raad van Kerken een brief aan alle fractievoorzitters in de Tweede Kamer en aan de leden van de Vaste Kamercommissie voor Asiel & Migratie. De Raad sprak zich daarin uit tegen de ‘verharding’ van het asielbeleid, waarvan de vluchtelingen het eerst slachtoffer zullen worden, want zij dreigen nu de zondebok te worden in de debatten over migratie, woningnood, klimaat, zorg en onderwijs. In het verlengde daarvan luidden vijftien Amsterdamse organisaties, gelieerd aan kerken, donderdagmiddag om 12 uur letterlijk de noodklok. En een consortium aan organisaties plaatste een advertentie in NRC en het Nederlands Dagblad tegen de voorgenomen plannen.

Kijk, dat zijn sentimenten die Bontenbals CDA van zichzelf niet mag negeren. Bontenbal stelde het zo voor alsof alle vrijwilligers en mensen van het Leger des Heils die illegalen een kop soep geven, nu het gevaar lopen in de gevangenis te belanden. Maar dat bleek niet meer dan een gemakkelijke uitvlucht, door Bontenbal moeizaam zwetend verdedigd in een uitzending van Nieuwsuur, zich beroepend op ‘zachte krachten’. In de wet gaat het om derden die zich ‘welbewust en opzettelijk inspannen om illegalen te onttrekken aan het gezag en hun terugkeer naar het land van herkomst verhinderen’. De strafbaarstelling ziet dus nadrukkelijk niet op humanitaire hulp of betoning van medemenselijkheid. Dat was ook precies de reden waarom de SGP, anders dan CDA en ChristenUnie, wel voor de strafbaarstelling stemde. Met een verwijzing ook naar artikel 48 van het Wetboek van Strafrecht, dat over medeplichtigheid aan een strafbaar feit handelt.

Paniek bij NSC en SGP

Met het wegvallen van de steun van het CDA dreigde een patstelling van 75 tegen 75 Kamerleden, waarmee de wetten niet zouden zijn aangenomen. De bal lag toen bij NSC. Woordvoerder Diederik Boomsma deed donderdagochtend een ultieme poging zijn fractie ervan te overtuigen dat zij voor de wetsvoorstellen moest stemmen: er moesten nu grenzen worden gesteld aan de uit de hand gelopen instroom van migranten, al was het maar om iets van vertrouwen in de politiek te herstellen. Het migratiesaldo in de eerste vijf maanden van dit jaar bedraagt 43.300; in 2024 was dat saldo 41,500. Zoals bekend wil 80 procent van de bevolking (en 90 procent van de achterban van het CDA) dat dit probleem nu eens wordt aangepakt.

Toch begonnen ook de SGP en NSC zelf in de loop van donderdag te wiebelen. Het kon toch niet de bedoeling zijn van het aangenomen amendement over de strafbaarstelling van illegaliteit dat ook mensen die illegalen helpen met ‘een kom soep, een stuk brood, een stoel of een bed’ het gevaar gaan lopen in de gevangenis te belanden! Diederik Boomsma stelde de vraag via spoedvragen aan minister David van Weel (VVD, Justitie en Asiel), en die antwoordde per kerende post dat de vervolging van hulpverleners (vrijwilligers in kerken of van het Leger des Heils) geen prioriteit zou hebben, maar in theorie mogelijk was: de wet is de wet. Paniek bij SGP en NSC, tot Diederik van Dijk (SGP) een list bedacht: via aanvullende vragen aan Van Weel komt er een spoedadvies van de Raad van State over het PVV-amendement en zal het deel van de Asielnoodmaatregelenwet dat over strafbare illegaliteit gaat, inclusief de vraag wat dit voor hulpverleners betekent (artikel 47 van het Wetboek van Strafrecht), pas na een debat tussen Kamer en kabinet worden ingevoerd. Daarmee was de weg voor NSC en SGP vrij om het rechtse blok van PVV, VVD, BBB, FvD en JA21 te steunen en de twee wetten van Faber aangenomen te krijgen.

Kaarten lijken geschud

Het debat en de stemmingen over de twee asielwetten waren natuurlijk onderdeel van de verkiezingscampagne. GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans vergaloppeerde zich nadrukkelijk door Diederik Boomsma schreeuwend een ‘huichelaar’ te noemen en de vraag te stellen of hij al bij de PVV had gesolliciteerd. Het is nu zomerreces, begin september keert de Kamer terug, om een paar weken later het verkiezingsreces in te luiden vanwege de verkiezingen op woensdag 29 oktober.

De kaarten lijken wel zo’n beetje geschud. Het CDA distantieert zich nadrukkelijk van het rechtse deel van de Kamer, en weet welke electorale risico’s het hiermee neemt, maar kan zo aanschuiven bij een coalitie met partijen als GroenLinks-PvdA, ChristenUnie en D66. Op rechts wordt het ingewikkeld. Het sentiment onder de bevolking en het politieke succes van de afgelopen week maken dat Wilders’ PVV vanuit pole position aan de race naar de verkiezingen begint. Maar partijen als VVD en CDA hebben hem als coalitiepartner uitgesloten. Daarom kan hij alleen nog aansluiting zoeken bij partijen als BBB, JA21, FvD en de SGP. Vertrekkend vanaf de eerste positie achter de startstreep kan de PVV dus alsnog in de grindbak belanden.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Asieldebat: Henri Bontenbal buigt naar links en maakt het CDA klaar om te gaan regeren met Frans Timmermans verscheen eerst op Wynia's Week.

NSC heeft wel Kamerzetels gehaald, 20 stuks zelfs, maar achteraf moeten we constateren dat dit een grote, hoewel begrijpelijke, fout van de kiezer was. De kiezer bevond zich in goed gezelschap: het was ook een grote fout van Pieter Omtzigt om een eigen partij te beginnen. Als hij zich had aangesloten bij BBB, dan had die vrijwel alle NSC-stemmen erbij gekregen, en was BBB met 28 zetels in de Kamer de tweede partij geworden. Peilingen uit de tijd toen Omtzigt nog aan het twijfelen was over het oprichten van een eigen partij, wezen daar ook op.

Zo kon het niet langer

Ik heb één keer persoonlijk contact gehad met Pieter, in 2021, toen hij mij om elf uur ’s avonds belde op mijn mobieltje, terwijl ik nietsvermoedend thuis voor de tv zat. Hij had wat aan te merken op een column die ik had geschreven over uit huis geplaatste toeslagenkinderen, en de ophef daarover waarvan hij mede de aanstichter was. Ik vond dat op zich prima, ik had op dat moment niks anders aan mijn hoofd, en we hadden een goed, inhoudelijk gesprek over die kwestie.

Vreemd vond ik wel, dat hij zich tegen mij toen al beklaagde dat het werk hem boven het hoofd groeide. Ik weet niet letterlijk meer wat hij zei, maar het kwam er op neer dat het toch bizar was dat hij na elf uur ’s avonds nog moest gaan bellen over zulke kwesties. Tja, dacht ik toen, jij belt mij, niet ik jou. Zet om 9 uur ’s avonds je mobieltje uit, pak een glas wijn en een goed boek, of kijk met het verstand op nul een uurtje voetbal op tv, en ga dan lekker slapen. Morgen is er weer een dag.

We weten hoe het afgelopen is met Omtzigt: veel Hamlet-achtig getwijfel, afgewisseld met burn-outs, time-outs, emotionele uitbarstingen, chaos in zijn fractie, en nu definitief de politiek uit. Ik constateer dat zonder enig leedvermaak, het is een verlies voor de politiek, maar zo kon het echt niet langer.

Maar wat er dan van zo’n nieuw opgerichte partij overblijft zonder hun boegbeeld, is van een onovertroffen treurigheid. Het is Omtzigt blijkbaar van geen kant gelukt om getalenteerde bestuurders of politici met enige persoonlijkheid aan te trekken, of misschien zijn die juist buiten de selectie gehouden toen de partij heel snel moest worden opgebouwd.

Wat ik persoonlijk al een aanfluiting vond, was hoe klakkeloos NSC-minister van Buitenlandse Zaken Caspar Veldkamp aan het ICC-arrestatiebevel voor Benjamin Netanyahu zei te zullen voldoen. Je kunt een lang verhaal houden over hoe corrupt en politiek bevooroordeeld dat International Criminal Court geworden is, maar ook zonder dat zou een minister moeten beseffen dat regeringen altijd een afweging moeten maken met het landsbelang bij het uitvoeren van zulke bevelen. Ooit liep er een ICC-arrestatiebevel tegen Omar al-Bashir, president van Soedan, dat jarenlang door diverse regeringen genegeerd is.

Verder was er geen sprake van dat Netanyahu, midden in de Gaza-oorlog, eens gezellig op staatsbezoek zou komen in Nederland. Het is voor een politicus altijd een valkuil om in te gaan op hypothetische ‘als-dan’-vragen. ‘Dat zien we dan wel weer’ zou de teneur van zijn of haar antwoord moeten zijn. Maar Veldkamp kon op die vraag van een handige journalist alleen maar als procedurefetisjist reageren: Nederland houdt zich aan het internationaal recht, dus we arresteren Netanyahu zodra hij zich hier vertoont. Te vrezen valt dat hij dacht hiermee in de geest van Omtzigt te handelen. De internationale repercussies vielen nog mee, alsof niemand Veldkamp serieus nam.

Capitulatie of verraad?

Het dieptepunt dat het onthoofde NSC deze week bereikte, was van een geheel andere orde; je weet niet of je dat capitulatie of verraad moet noemen.

Het inmiddels demissionaire kabinet Schoof had een paar bestaansredenen, waarvan ‘stikstof’ een van de belangrijkste was. Landbouwminister Femke Wiersma (BBB) achtte onlangs de tijd eindelijk rijp om in ieder geval de absurd strenge drempelwaarde voor vergunningsverlening van 0,005 mol (het beruchte ‘vogelpoepje’) op te trekken naar 1 mol. Nog steeds tientallen malen lager dan in Duitsland of Denemarken, maar dat zou al genoeg zijn om de meeste bouwprojecten van het stikstofslot af te halen, innovatie in de landbouw weer op gang te brengen en de PAS-melders te legaliseren.

Voornemens in die geest stonden ook al in het hoofdlijnenakkoord waar NSC als coalitiepartij voor getekend heeft.

Maar wat doen de procedurefetisjisten van NSC zodra puntje bij paaltje komt: ze achten het ‘juridische risico’ van de 1 mol te groot, en eisen bij monde van landbouwwoordvoerder Harm Holman nu dat Wiersma al haar plannen overboord zet en in gesprek gaat met MOB, het serieprocedeerapparaat van Johan Vollenbroek. Dat is namelijk de belichaming van bovengenoemd juridisch risico.

MOB kondigde deze week aan tientallen rechtszaken te gaan opstarten om provincies te dwingen de natuurvergunningen van PAS-melders in te trekken. Maar Vollenbroek is de beroerdste niet: in de stijl van de maffiabaas die ook fluwelen handschoentjes aan kan trekken, stuurde hij een brief naar de minister waarin hij aanbood deze rechtszaken op te schorten tot 1 oktober, als aan drie bescheiden verzoekjes werd voldaan:

-het optrekken van de drempelwaarde naar 1 mol moet van tafel (zodat hij na 1 oktober weer lekker door kan procederen);

-de staat moet het hoger beroep tegen de stikstofzaak van Greenpeace intrekken;

-er moet een ‘geborgd’ stikstofreductieplan voor 2030 en 2035 komen. Vollenbroek biedt aan om de minister door zijn eigen deskundigen te laten helpen met het opstellen van zo’n plan.

‘In gesprek’

Vollenbroek, in wezen een eenmansactiegroep zonder enig democratisch mandaat, denkt dus dat hij met juridische chantage het stikstofbeleid van de minister kan torpederen en er zijn eigen beleid voor in de plaats kan zetten. Hij noemde in een tweet BBB, een democratische partij met brede steun in de samenleving, ‘een kankergezwel’: 

Tweet van Johan Vollenbroek. Bij zulke kleine aantallen is het onduidelijk of er echt een trend is. Wiersma claimde niet dat het aantal zelfdodingen onder boeren toenam, maar dat de juridische procedures van MOB en verstikkende regelgeving vanuit de overheid sommige boeren tot wanhoop drijft.

Maar Harm Holman van NSC vindt dat minister Wiersma met Vollenbroek en de milieubeweging ‘in gesprek moet’. In gesprek. De eeuwige Pavlov-reflex van de aartspolderaar. Als we maar blijven praten, kunnen we blijven pretenderen dat we iets doen zonder dat er iets gebeurt. Die milieubeweging, ondertussen, wil maar één ding: alle moderne, intensieve landbouw het land uit. Daar bestaat een eufemisme voor: grondgebonden landbouw. Keuterboertjes die hun paar dieren voeden met de oogst van eigen land, nul export, en dan blijft er hopelijk nog wat voor de mensen in het land over. Maar dat maakt eigenlijk niet uit, want als we voedsel tekort komen importeren we dat gewoon. Je weet niet of je Holman de Neville Chamberlain of de Anton Mussert van de stikstof moet noemen.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Wat Harm Holman van NSC doet met het stikstofdossier kun je capitulatie noemen. Maar ook verraad verscheen eerst op Wynia's Week.

Sommige politici blijken ineens over een ongekend zelfdestructieve kracht te beschikken. Ze gooien geen bommetje, maar lanceren een heuse MOB-bom. Lang lijkt het goed te gaan, maar dan ineens slaat de waanzin toe. Van de week hebben we meerdere voorbeelden van dit soort kortsluitingen in oververhitte hersens gezien.

Meest in het oog springend was natuurlijk de suïcidale motie van mevrouw Kati Piri (GroenLinks-PvdA), die de Nederlandse regering vroeg om de leverantie van onderdelen voor de Iron Dome te staken, en Israël daarmee niet langer in staat te stellen zijn burgers te verdedigen tegen de raketten die van alle kanten op het land worden afgevuurd. Lever Israël over aan de genocidale plannen van Iran en zijn proxies, zo valt de motie te vertalen. Hoezeer de PvdA is overgenomen door de radicalen van GroenLinks is sinds deze week overduidelijk, en het is onbegrijpelijk dat niet alle andere partijen (op de verraderlijke meestemmers na natuurlijk) enige vorm van samenwerking met deze radicaallinkse club hebben uitgesloten.

Juridische terreurbeweging

Harm Holman van NSC kan er ook wat van. In een debat met BBB-minister Femke Wiersma van Landbouw sloot hij zich aan de linkse oppositie door van haar te eisen dat zij haar beleid zou aanpassen aan de eisen zoals die zijn geformuleerd door MOB, de organisatie van Johan Vollenbroek, een soort juridische terreurbeweging. Je zou kunnen zeggen dat het masker van NSC daarmee was afgevallen, maar dat was deze week al eerder gebeurd in het onverkwikkelijke gedoe rondom de opvolging van Pieter Omtzigt.

Omtzigt is weg, NSC staat op een zetel (of twee) in de peilingen, en heeft zich op een interne bijeenkomst in Doorn, afgelopen zaterdag, afgevraagd of de partij er niet beter mee kon stoppen. Nicolien van Vroonhoven, jarenlang Omtzigts rechterhand, aarzelde of zij het leiderschap wilde overnemen, en toen meldde Diederik Boomsma zich.

Hij had erover nagedacht: er was al een campagnewebsite en in een filmpje van precies één minuut legde hij uit waar hij met NSC naar toe wilde. Hij koos voor een ‘sociaal-conservatieve’ koers (een begrip waarmee het CDA al ruim twintig jaar flirt, voor het eerst bij monde van oud-senator Alphons Dölle in de zomer van 2003). Boomsma vulde dat nader in door het te hebben over ‘herstel van gezag, waardering voor onze cultuur, minder migratie, een dienstbare overheid en een zorgzame, weerbare samenleving’. Hij ziet deze koers als het alternatief voor een land dat is vastgelopen in de tegenstelling tussen technocraten en populisten, die ertoe leidt dat er geen oplossingen komen voor aangelegen onderwerpen als asiel en migratie, de pensioenen, het woningtekort en de stikstofcrisis.

Toen Boomsma zijn kandidatuur bekend had gemaakt, zei Van Vroonhoven in een interview met Trouw dat Boomsma slechts het ‘uiterst rechtse’ deel van de NSC-achterban vertegenwoordigde. Diezelfde dag nog betuigde ze een beetje spijt over die uitspraak en concludeerde ze terecht en hopelijk voorgoed dat haar actie nog maar eens bewees hoe ongeschikt zij was voor het partijleiderschap. Het bewijst ook nog maar eens dat partijen in de christendemocratische bloedgroep hooguit wat lippendienst aan het conservatisme bewijzen. Je zet er één op je lijst, want ach, er schijnen in die hoek ook nog wat stemmen te zitten, maar zodra het serieus wordt distantieert men zich van de conservatieve stem en vlucht men in de technocratie.

Technocraat pur sang

Dat bleek ook direct, want toen stelde bestuurder en technocraat pur sang Eddy van Hijum zich kandidaat en haastte het NSC-bestuur zich om zich achter zijn kandidatuur op te stellen. Geconfronteerd met deze move kon Boomsma alleen maar concluderen dat hij binnen de partij, binnen bestuur en ministersploeg, onvoldoende steun genoot en ging hij de strijd om het lijsttrekkerschap uit de weg.

Van Hijum was de favoriet van zijn oude vriend Pieter Omtzigt, hij gaat door voor een vakbekwaam bestuurder en geniet om die reden enig respect. Maar dat lijken me nu precies niet de kwaliteiten die een partij als NSC weer ‘smoel’ kunnen geven en waarmee zij zich kan onderscheiden van al die andere partijen, waarvan politicoloog Tom van der Meer (UvA) onlangs zei dat ze allemaal een beetje (heel erg) D66 zijn geworden.

De nieuwe koning heet Henri Bontenbal

Het mislukte experiment van NSC biedt aanleiding tot treurnis. Onder leiding van Boomsma en met de door hem voorgestane koers had de partij zich kunnen profileren als een echt alternatief tussen het populisme en al die D66’tjes. Daarmee had de partij veel onvrede een verantwoorde stem kunnen geven en het onbehagen kunnen kanaliseren, en had zij – mits de koers goed zou zijn uitgevoerd – electoraal succesvol kunnen worden.

NSC is nu dood. Hij ruste zacht. De nieuwe koning – met deze teloorgang van NSC en de aan het licht gekomen radicalisering van GL-PvdA – heet Bontenbal, de meester van het vale midden. Mijn bosje lelies en witte rozen gaat naar Enschede, waar de man die zo lang het voordeel van de twijfel verdiende, zijn eigen partij deze week de genadeklap toediende.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht NSC is dood, de dader heet Pieter Omtzigt en het CDA zal hem dankbaar zijn verscheen eerst op Wynia's Week.

Columnist Bart Jan Spruyt besprak in de Wynia’s Week-editie van afgelopen zaterdag al Boomsma’s rede (zie hieronder): ‘Zijn verhaal is goed, nu de uitwerking nog.’ Nu publiceert Wynia’s Week als service aan de lezer ook de integrale tekst van Boomsma’s Schaepmanrede. Click daarvoor HIER

NSC, opgericht in de zomer van 2023, heeft de afgelopen twee jaar misschien van alles en nog wat fout gedaan. In ieder geval in het oog van de kiezer: in een mum van tijd gleed de partij van twintig Kamerzetels af naar een stuk of twee in de peilingen. De partij werd onderdeel van een coalitie waarin het zich nooit heeft thuis gevoeld, met alle wrijvingen die daarvan het gevolg waren. En de fractie was op de keper beschouwd een verdeeld huis, met conservatieven en D66’ers in één team bij elkaar. Maar waar het de partij vooral aan heeft ontbroken, was een verhaal.

Welmoed Vlieger, een filosofe die aan een proefschrift werkt, maakte een beginnetje, maar in dat beginnetje is het ideologische verhaal blijven steken. NSC werd eigenlijk vooral een partij met enkele onderscheidende standpunten en met een scherp oog voor goed bestuur en procedurele zuiverheid. Het verhaal is in technocratie ten onder gegaan.

Geloof in de samenleving

Is het nu te laat? De Stichting voor sociale christendemocratie, een soort denktank op de achtergrond en in de nabijheid van NSC, houdt de moed erin en belegde vrijdagavond een bijeenkomst in het Oude Tolhuys in Utrecht waar NSC-Kamerlid Diederik Boomsma de Schaepmanrede uitsprak. Boomsma was jarenlang CDA-raadslid in Amsterdam, stond 21^ste op de NSC-lijst, kwam in juli 2024 alsnog in de Kamer kwam en werd daar asielwoordvoerder. De jaarlijkse rede is vernoemd naar Herman Schaepman, een priester die in 1880 lid van de Tweede Kamer werd. Samen met de gereformeerde Abraham Kuyper bestreed hij de liberalen en het tweetal was daarin zo succesvol dat de confessionelen in 1888 hun eerste kabinet konden vormen en in 1901 het eerste kabinet-Kuyper konden doen aantreden. Hij nam het op voor de arbeiders, maar vervloekte het staatsdenken van de socialisten.

Het oorspronkelijke christendemocratische gedachtengoed biedt volgens Diederik Boomsma nog altijd ‘het richtsnoer voor de uitdagingen waar Nederland nu, in 2025, voor staat’, zo zei hij gisteravond. De belangrijkste reden bestaat hierin dat mensen als Schaepman niet zozeer in de onzichtbare hand van de markt of de harde vuist van de staat geloofden, maar in de samenleving, ‘als gemeenschap van trotse en vrije burgers die verantwoordelijkheid nemen voor zichzelf, voor elkaar en voor hun omgeving als gemeenschappelijk thuis’.

Boomsma wilde in zijn rede een middenweg wijzen tussen de twee uitersten die tegenwoordig de politiek domineren, die van populisme en technocratie.

Populisten zijn ‘hyperdemocratisch’ en zoeken de grenzen van de rechtsstaat op. Anderzijds zijn er de technocraten die zich schuil houden in ‘ongekozen internationale organisaties of ongrijpbare lichamen van de Europese Unie’ en daarmee een bedreiging vormen van de democratie. Beide stromingen zijn verleidingen en dichten elkaar de meest kwaadaardige intenties toe. De technocratie heeft een ‘bestuurlijk-juridisch moeras’ gecreëerd en daarmee het populisme opgeroepen, waarop de technocraten steeds dieper in hun bestuurlijke fuik zijn gezwommen en vooral erg veel tegenzin hebben gemobiliseerd om aan de wensen van de populisten tegemoet te komen.

Is er een uitweg uit deze vicieuze cirkel? Beide stromingen zijn volgens Boomsma een ‘pervertering van de kern van democratische politiek’. Zij vluchten beide weg voor het eenvoudige gegeven dat politiek geen oplossingen biedt maar afwegingen. Politiek is tragisch van karakter: aan iedere oplossing zijn immers nadelen en ongewenste neveneffecten verbonden. Die moet je eerlijk benoemen en de voor- en nadelen van je politieke keuze moet je vanuit een ‘basis van morele waarden’ eerlijk tegen elkaar afwegen en heel transparant met de kiezer delen. De technocraat maakt geen afweging omdat zijn ‘oplossing’ de enige oplossing zou zijn die rechters, juridische protocollen, wetenschappelijke modellen of internationale verdragen mogelijk maken. Hij maakt zijn keuzes onzichtbaar, verschuilt zich en roept daarmee allerlei complottheorieën in het leven. De populist doet net alsof er geen afweging gemaakt hoeft te worden, roept dat het allemaal wel kan ‘en loopt vervolgens weg’.

Bureaucratische fuik

In het stikstofdebat worden geen afwegingen meer gemaakt maar vervangen ongeschikte modellen ons oordeelsvermogen, en worden er op Europees niveau ambities geuit en door rechters afgedwongen, zonder dat naar de gevolgen en de kosten wordt gekeken. Het is, aldus Boomsma, politieke kitsch.

Ook bij het asielbeleid is Nederland een bureaucratische fuik in gezwommen, een ingewikkeld woud aan wettelijke regels, internationale verdragen, Europese afspraken en rechterlijke uitspraken. Het ‘debat’ is uitgelopen op een wedstrijd tussen de etaleerders van barmhartigheid en de roepers om daadkrachtigheid: decreten versus kreten. ‘En ondertussen verandert er niets, want de echte belangenafweging wordt niet gemaakt, en de diepere morele vragen raken uit zicht’.

Een van die afwegingen die moet worden gemaakt, bestaat in de vraag wat de komst van vreemdelingen voor de ontvangende samenleving betekent, een afweging die de Griekse koning Pelasgos al moest maken (in de tragedie De Smekelingen van Aeschylus) toen Egyptische vluchtelingen zich aan de poorten van zijn stad meldden. ‘Migranten brengen ook een cultuur mee, een stelsel aan normen, tradities en waarden, die niet altijd goed samengaan met de onze. De samenleving kan niet zonder een belangrijke mate van samenhang en solidariteit. Die kan alleen floreren als het aantal nieuwkomers beperkt is, zodat er ruimte en de tijd is om hen op te nemen’.

En zo komt Boomsma tot het benoemen van de klassieke kern van staatsmanschap die alleen een uitweg kan bieden uit alle problemen en crises: de prudentie, ‘het maken van moeilijke afwegingen, ten behoeve van het algemeen belang, maar met het besef van het tragische karakter van politiek’. En een beetje moed om niet toe te geven aan ons natuurlijke verlangen om geliefd te willen zijn.

Technocratie in de haarvaten

Deze analyse lijkt mij heel erg waar en juist. Maar er was gisteravond ook een co-referaat, uitgesproken door Maarten Neuteboom, docent rechtsfilosofie aan de universiteit van Leiden en ooit medewerker van het Wetenschappelijk Instituut van het CDA. Hij wees er in alle vriendelijkheid op dat de technocratie die Boomsma wil bestrijden, ook tot in de haarvaten van NSC is doorgedrongen.  

Boomsma kan dan wel zeggen dat ‘veel fenomenen moeilijk te definiëren zijn, en al helemaal niet in cijfers te vatten’, maar wie dat zegt ‘moet misschien wat voorzichtiger zijn met een migratiesaldo van 50.000 migranten als richtgetal. En wat te denken van het plan om ten aanzien van het beleidsdoel om 100.000 woningen te bouwen, niet-vrijblijvende afspraken vanuit het Rijk te maken met gemeenten, met toezicht daarop? Waarom de nagenoeg onomkeerbare sluiting van de Groninger gasvelden? En als iets me moeilijk te verenigen lijkt met het terugveroveren van de politieke ruimte dan is het wel het instellen van een Grondwettelijk hof, een diep gekoesterde wens van Pieter Omtzigt die ik eigenlijk nooit goed begrepen heb.’

Nu de analyse en het verhaal van Boomsma er liggen, heeft NSC nog een maand of drie om de afwegingen te gaan maken en de beslissingen die uiteindelijk het meest in het algemeen belang zijn, aan de kiezers voor te leggen, uit te leggen en in debatten te verdedigen. En de technocratie waardoor de partij zelf ook bevangen leek te worden, van zich af te schudden. Op hoop van zegen.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Wolf, stikstof en asiel: Diederik Boomsma over democratie, klem tussen technocratie en populisme verscheen eerst op Wynia's Week.

NSC, opgericht in de zomer van 2023, heeft de afgelopen twee jaar misschien van alles en nog wat fout gedaan. In ieder geval in het oog van de kiezer: in een mum van tijd gleed de partij van twintig Kamerzetels af naar een stuk of twee in de peilingen. De partij werd onderdeel van een coalitie waarin het zich nooit heeft thuis gevoeld, met alle wrijvingen die daarvan het gevolg waren. En de fractie was op de keper beschouwd een verdeeld huis, met conservatieven en D66’ers in één team bij elkaar. Maar waar het de partij vooral aan heeft ontbroken, was een verhaal.

Welmoed Vlieger, een filosofe die aan een proefschrift werkt, maakte een beginnetje, maar in dat beginnetje is het ideologische verhaal blijven steken. NSC werd eigenlijk vooral een partij met enkele onderscheidende standpunten en met een scherp oog voor goed bestuur en procedurele zuiverheid. Het verhaal is in technocratie ten onder gegaan.

Geloof in de samenleving

Is het nu te laat? De Stichting voor sociale christendemocratie, een soort denktank op de achtergrond en in de nabijheid van NSC, houdt de moed erin en belegde vrijdagavond een bijeenkomst in het Oude Tolhuys in Utrecht waar NSC-Kamerlid Diederik Boomsma de Schaepmanrede uitsprak. Boomsma was jarenlang CDA-raadslid in Amsterdam, stond 21^ste op de NSC-lijst, kwam in juli 2024 alsnog in de Kamer kwam en werd daar asielwoordvoerder. De jaarlijkse rede is vernoemd naar Herman Schaepman, een priester die in 1880 lid van de Tweede Kamer werd. Samen met de gereformeerde Abraham Kuyper bestreed hij de liberalen en het tweetal was daarin zo succesvol dat de confessionelen in 1888 hun eerste kabinet konden vormen en in 1901 het eerste kabinet-Kuyper konden doen aantreden. Hij nam het op voor de arbeiders, maar vervloekte het staatsdenken van de socialisten.

Het oorspronkelijke christendemocratische gedachtengoed biedt volgens Diederik Boomsma nog altijd ‘het richtsnoer voor de uitdagingen waar Nederland nu, in 2025, voor staat’, zo zei hij gisteravond. De belangrijkste reden bestaat hierin dat mensen als Schaepman niet zozeer in de onzichtbare hand van de markt of de harde vuist van de staat geloofden, maar in de samenleving, ‘als gemeenschap van trotse en vrije burgers die verantwoordelijkheid nemen voor zichzelf, voor elkaar en voor hun omgeving als gemeenschappelijk thuis’.

Boomsma wilde in zijn rede een middenweg wijzen tussen de twee uitersten die tegenwoordig de politiek domineren, die van populisme en technocratie.

Populisten zijn ‘hyperdemocratisch’ en zoeken de grenzen van de rechtsstaat op. Anderzijds zijn er de technocraten die zich schuil houden in ‘ongekozen internationale organisaties of ongrijpbare lichamen van de Europese Unie’ en daarmee een bedreiging vormen van de democratie. Beide stromingen zijn verleidingen en dichten elkaar de meest kwaadaardige intenties toe. De technocratie heeft een ‘bestuurlijk-juridisch moeras’ gecreëerd en daarmee het populisme opgeroepen, waarop de technocraten steeds dieper in hun bestuurlijke fuik zijn gezwommen en vooral erg veel tegenzin hebben gemobiliseerd om aan de wensen van de populisten tegemoet te komen.

Is er een uitweg uit deze vicieuze cirkel? Beide stromingen zijn volgens Boomsma een ‘pervertering van de kern van democratische politiek’. Zij vluchten beide weg voor het eenvoudige gegeven dat politiek geen oplossingen biedt maar afwegingen. Politiek is tragisch van karakter: aan iedere oplossing zijn immers nadelen en ongewenste neveneffecten verbonden. Die moet je eerlijk benoemen en de voor- en nadelen van je politieke keuze moet je vanuit een ‘basis van morele waarden’ eerlijk tegen elkaar afwegen en heel transparant met de kiezer delen. De technocraat maakt geen afweging omdat zijn ‘oplossing’ de enige oplossing zou zijn die rechters, juridische protocollen, wetenschappelijke modellen of internationale verdragen mogelijk maken. Hij maakt zijn keuzes onzichtbaar, verschuilt zich en roept daarmee allerlei complottheorieën in het leven. De populist doet net alsof er geen afweging gemaakt hoeft te worden, roept dat het allemaal wel kan ‘en loopt vervolgens weg’.

Bureaucratische fuik

In het stikstofdebat worden geen afwegingen meer gemaakt maar vervangen ongeschikte modellen ons oordeelsvermogen, en worden er op Europees niveau ambities geuit en door rechters afgedwongen, zonder dat naar de gevolgen en de kosten wordt gekeken. Het is, aldus Boomsma, politieke kitsch.

Ook bij het asielbeleid is Nederland een bureaucratische fuik in gezwommen, een ingewikkeld woud aan wettelijke regels, internationale verdragen, Europese afspraken en rechterlijke uitspraken. Het ‘debat’ is uitgelopen op een wedstrijd tussen de etaleerders van barmhartigheid en de roepers om daadkrachtigheid: decreten versus kreten. ‘En ondertussen verandert er niets, want de echte belangenafweging wordt niet gemaakt, en de diepere morele vragen raken uit zicht’.

Een van die afwegingen die moet worden gemaakt, bestaat in de vraag wat de komst van vreemdelingen voor de ontvangende samenleving betekent, een afweging die de Griekse koning Pelasgos al moest maken (in de tragedie De Smekelingen van Aeschylus) toen Egyptische vluchtelingen zich aan de poorten van zijn stad meldden. ‘Migranten brengen ook een cultuur mee, een stelsel aan normen, tradities en waarden, die niet altijd goed samengaan met de onze. De samenleving kan niet zonder een belangrijke mate van samenhang en solidariteit. Die kan alleen floreren als het aantal nieuwkomers beperkt is, zodat er ruimte en de tijd is om hen op te nemen’.

En zo komt Boomsma tot het benoemen van de klassieke kern van staatsmanschap die alleen een uitweg kan bieden uit alle problemen en crises: de prudentie, ‘het maken van moeilijke afwegingen, ten behoeve van het algemeen belang, maar met het besef van het tragische karakter van politiek’. En een beetje moed om niet toe te geven aan ons natuurlijke verlangen om geliefd te willen zijn.

Technocratie in de haarvaten

Deze analyse lijkt mij heel erg waar en juist. Maar er was gisteravond ook een co-referaat, uitgesproken door Maarten Neuteboom, docent rechtsfilosofie aan de universiteit van Leiden en ooit medewerker van het Wetenschappelijk Instituut van het CDA. Hij wees er in alle vriendelijkheid op dat de technocratie die Boomsma wil bestrijden, ook tot in de haarvaten van NSC is doorgedrongen.  

Boomsma kan dan wel zeggen dat ‘veel fenomenen moeilijk te definiëren zijn, en al helemaal niet in cijfers te vatten’, maar wie dat zegt ‘moet misschien wat voorzichtiger zijn met een migratiesaldo van 50.000 migranten als richtgetal. En wat te denken van het plan om ten aanzien van het beleidsdoel om 100.000 woningen te bouwen, niet-vrijblijvende afspraken vanuit het Rijk te maken met gemeenten, met toezicht daarop? Waarom de nagenoeg onomkeerbare sluiting van de Groninger gasvelden? En als iets me moeilijk te verenigen lijkt met het terugveroveren van de politieke ruimte dan is het wel het instellen van een Grondwettelijk hof, een diep gekoesterde wens van Pieter Omtzigt die ik eigenlijk nooit goed begrepen heb.’

Nu de analyse en het verhaal van Boomsma er liggen, heeft NSC nog een maand of drie om de afwegingen te gaan maken en de beslissingen die uiteindelijk het meest in het algemeen belang zijn, aan de kiezers voor te leggen, uit te leggen en in debatten te verdedigen. En de technocratie waardoor de partij zelf ook bevangen leek te worden, van zich af te schudden. Op hoop van zegen.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Goed gezien van Diederik Boomsma (NSC): in een tijd van politieke kitsch hebben we prudentie en moed nodig verscheen eerst op Wynia's Week.

Pieter Omtzigt kondigde op Goede Vrijdag zijn vertrek uit de Nederlandse politiek aan, en zal na de meivakantie officieel afscheid nemen van de Tweede Kamer. Over die onverwachte keuze van rasparlementariër Omtzigt is in de afgelopen week veel geschreven, waarbij het vooral over de persoon van Omtzigt ging.  

Het gaat dan over zijn emoties, zijn gezondheid, zijn grilligheid, zijn brille als gepromoveerd econometrist. Over zijn aarzelingen, bij zijn vertrek uit het CDA in 2021, bij zijn besluit een eigen partij op te richten in 2022, bij de vraag of hij met de PVV in één kabinet wilde na de verkiezingen van 2023. Een lange geschiedenis van dralen en dolen, zoals Eric Vrijsen het typeerde https://www.wyniasweek.nl/eric-vrijsen-de-grillige-pieter-omtzigt-had-goud-in-handen-maar-kwam-alleen-in-de-oppositie-tot-zijn-recht/. ‘Omtzigt is een politicus gebleken die in de oppositie beter tot zijn recht komt dan in de regering. Ooit was hij het idool van de media, maar uiteindelijk ontpopte hij zich niet als de favoriet van de kiezers’. 

Hoe verder met NSC?  

Andere beschouwingen in de afgelopen week richtten zich op de vraag wat Omtzigts vertrek voor de coalitie betekent. Maar een andere kwestie lijkt mij op z’n minst zo relevant: wat betekent zijn afscheid voor het project NSC? 

Omtzigts rechterhand sinds zijn vertrek bij het CDA, Nicolien van Vroonhoven (54), neemt het stokje nu van hem over, en lijkt van de fractie enige tijd het vertrouwen te krijgen om in haar nieuwe rol te groeien. En zij kan niet anders dan uitstralen dat een ‘ontpieterde’ NSC zal laten zien wat het nog altijd in huis heeft. We zullen het zien, maar ik kan me niet goed voorstellen dat er erg veel mensen zijn die zich een NSC zonder oprichter, geestelijk vader en boegbeeld Pieter Omtzigt kunnen voorstellen. Dat er nu al geruchten rondgaan over een mogelijke transfer van Ingrid Coenradie (nu nog namens de PVV staatsecretaris voor Justitie en Veiligheid) om de leiding over NSC over te nemen, lijkt me veelzeggend. 

Als dit alles betekent dat NSC – dat onder Omtzigt in de peilingen al wegzakte naar een zetel of twee – een intermezzo in de Nederlandse politiek zal blijken, een mislukt project, zou dat wat mij betreft zeer te betreuren zijn. Want aan een partij als NSC was behoefte, en die behoefte zal blijven bestaan. 

Nederland lijkt steeds meer een politiek tweestromenland te worden. Dat lijkt een wat vreemde constatering bij de aanblik van al die partijen en partijtjes in de Tweede Kamer, maar in essentie zijn ze alle tot twee stromingen terug te brengen.  

Er is een sterke sociaalliberale stroming, met partijen als VVD, D66 en GroenLinks-PvdA: progressief als het om culturele kwesties gaat, met een onuitroeibare neiging om de overheid als hoedster en oplossing van alle maatschappelijke problemen te beschouwen.  

Naast dat blok is er het blok van het populisme, met partijen als PVV, JA21 en FvD – tegenwoordig met meer macht dan ooit, maar niet in staat om iets van enig gewicht tot stand te brengen. De Nederlandse politiek zeurt maar voort, over stikstof wordt opnieuw een plannetje gelanceerd en ambtenaren gaan nog altijd op ‘diversiteitscursussen’, waar ze leren dat we niet langer van ‘timmerman’ maar van ‘timmerlied’ mogen spreken en het gebruik van de uitdrukking ‘blinde vlek’ ‘validistisch’ heet. 

Volkse middenpartij 

Omtzigt zag aanvankelijk een ‘volkse middenpartij’ voor zich, een partij die zich tussen de twee grote blokken in nestelde en het beste van beide werelden in zich zou verenigen. ‘Er is iets fundamenteel mis in Nederland’, zei Omtzigt in een van zijn laatste bijdragen als CDA-Kamerlid. ‘We hebben de staat zo ingericht dat onze kliek in Den Haag meer kijkt naar de partijvoorzitter dan naar de kiezers. We hebben een structuur en systeem gecreëerd waarin alles centraal staat behalve de burger’.  

Dat wil dus zeggen: een partij die op culturele onderwerpen conservatief zou zijn, met gepaste afkeer van alle ellende die op tal van beleidsterreinen uit de zogeheten ‘Critical Theory’ (‘woke’) voortvloeit. En tegelijk een partij die niet onverschillig zou staan tegenover ‘gewone mensen’ die het in deze tijden van onzekerheid financieel-economisch en sociaal niet gemakkelijk hebben. Een soort kruising van het beste uit de christendemocratische traditie (van KVP en CHU) en de ‘tough love’ van de PvdA van Drees. ‘Het CDA pretendeert een partij te zijn die de belangen van álle burgers, juist ook van minderbedeelden en zwakkeren in onze samenleving, uit oogpunt van rechtvaardigheid en christelijke barmhartigheid behartigt’, schreef hij in een vertrouwelijk memo over (toen nog) zijn CDA. Maar alles bij het CDA stond in het teken van puur machtsbehoud. 

Misschien moeten we vaststellen dat NSC heeft nagelaten dit grotere verhaal mooi voor het voetlicht te brengen, en zich vooral heeft gefocused op allerlei specifieke portefeuilles, waarvoor ze ook deskundige en onafhankelijke personen had weten te rekruteren. Door die concentratie op allerlei concrete zaken was er geen verbindend verhaal en viel de fractie uiteen in een progressieve en conservatieve factie – met al het gedoe dat daarvan het gevolg is. 

Een project als het NSC blijft hoogst gewenst, nu de sociaalliberalen blijven steken in een politiek van dwang en gedram en het populisme is geradicaliseerd en hooguit een bent kermisklanten op de been weet te brengen. Het valt te vrezen dat Van Vroonhoven dit niet begrijpt. Kort na haar aantreden als nieuwe fractievoorzitter zei ze dat NSC in de toekomst weer kan terugkeren in de schoot van het CDA – een CDA, nota bene, van de ARP-boys Henri Bontenbal en Derk Boswijk. 

Grootste politieke talent 

De enige die NSC uit deze ongemakkelijke situatie kan redden, is Kamerlid Diederik Boomsma. Met Roelof Bouwman ben ik van mening dat hij het grootste politieke talent van Nederland is. Boomsma was gemeenteraadslid in Amsterdam en ontpopte zich daar als een volhardend bestrijder van het frivole stadsbestuur. ‘Als raadslid in Amsterdam heb ik gezien hoe mensen verstrikt kunnen raken in bureaucratie en wat er gebeurt als de overheid haar fundamentele kerntaken verwaarloost.’ Hij werd in 2022 beloond met de titel van Beste raadslid van Nederland, werd in tweede instantie Kamerlid voor NSC en heeft zich gemanifesteerd als een aangename belichaming van intellectueel niveau en hoffelijke integriteit. 

Ook het linkse deel van de fractie zou toch moeten inzien dat alleen de keuze voor hem als nieuwe man NSC van een spoedige ondergang kan redden – en daarmee van een project dat zo veelbelovend begon en in Nederland nog altijd bestaansrecht heeft en zelfs meer dan ooit nodig is. 

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.    

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Bart Jan Spruyt: Er is één man die NSC van de ondergang kan redden. Hij heet Diederik Boomsma   verscheen eerst op Wynia's Week.

Het zette hem onder spanning. Hij wilde het goed doen, zag een volkse middenpartij voor zich, maar stuitte in eigen kring op een muur van wantrouwen. Het maakte Omtzigt extra halsstarrig. Hij begon overal complotten te zien. Hij gedroeg zich als een Don Quichot, strijder tegen gevestigde machten. Dat maakte hem populair bij de kiezer, maar de argwaan in eigen kring nam dienovereenkomstig toe.

Spervuur aan details

In het optreden van Omtzigt zat ook de verbetenheid van een man die met zichzelf worstelde. Als vers ingevlogen Kamerlid had hij in de jaren na 2003 een rol bij de introductie van het onzalige Toeslagenstelsel. Dat was een ideologisch bedenksel van het CDA: burgers hadden een ‘eigen verantwoordelijkheid’ met de staat als uiteindelijke opvang voor wie het niet zelfstandig wist te redden. Omtzigt verdedigde in de Kamer namens het CDA de wetsvoorstellen, die wegens de compromissen met toenmalig regeringspartner VVD tweeslachtig en gecompliceerd uitpakten.

Tien jaar later bleek dat het Toeslagenstelsel fraudegevoelig was en dat hele dorpen in Bulgarije op kosten van de Nederlandse belastingbetaler leefden. Omtzigt behoorde tot degenen die een keiharde fraudeaanpak eisten. Die harde aanpak zou vervolgens leiden tot het over de kling jagen van duizenden Nederlandse gezinnen. Omtzigt waste zijn handen in onschuld. Hij zei dat hij voortdurend had gewaarschuwd tegen al te rigoureuze fraudebestrijding en dat klopte. Alleen had hij dat gezegd in debatten die geen enkele aandacht kregen, zodat vooral bleef hangen dat ook Omtzigt had bijgedragen aan de snoeiharde aanpak van vermeende fraudeurs. Als je er vragen over stelde, dan kwam hij met zo’n spervuur aan details, dat je moest concluderen dat hijzelf werd verscheurd door twijfel over zijn optreden. Typisch Omtzigt: hij schoot door in zijn goede bedoelingen.

Omtzigt was altijd slimmer dan de andere Kamerleden. Die erkenden dat ook, maakten er grapjes over: ‘Hij heeft dubbel zoveel Pentium computerchips in zijn hoofd.’ Hij was gepromoveerd in de econometrie. Je zou dus verwachten dat hij strikt rationeel tot kloeke beslissingen kwam, maar dat was niet het geval. Omtzigt zag beren op elke weg. Hij was tamelijk besluiteloos, aarzelde lange tijd en hakte dan ineens pardoes een knoop door. Dat gebeurde dan zo onverhoeds, dat hij op een blinde muur leek af te stormen.

Dat eindeloze dubben in 2021 over het wel of niet verlaten van het CDA was nog enigszins te begrijpen. Omtzigt is een Roomse jongen. Protestanten kunnen na een onwelgevallige preek van de dominee hun kerkgenootschap in de steek laten om desnoods een eigen geloofsrichting op te richten. Katholieken kunnen dat niet, die blijven zich maar vastklampen aan de Heilige Moederkerk. Uiteindelijk vertrok Omtzigt uit de partij. Wrokkig, omdat ze hem eruit zouden hebben gewerkt. Verbolgen omdat de heersende CDA-belangen hem als leider hadden geblokkeerd.

Als eenling zat Omtzigt vervolgens in de Kamer. Weer die twijfel. Een eigen partij oprichten? Hij had in 2022 een kongsi kunnen sluiten met de BBB van Caroline van der Plas, maar daar was Omtzigt dan weer te principieel voor. Hij moest niks hebben van de bioindustrie en hij zag BBB toch min of meer als een samenzwering van de veevoerbranche.

Vluchtheuvel

Uiteindelijk begon Omtzigt toch een eigen partij, omringde zich met een vertrouwenwekkend team en had in de aanloop naar de verkiezingen van 2023 goud in handen. Omtzigt leek op weg naar een premierschap. Maar hij begon weer te twijfelen en te draaien. Zou hij nu wel of niet met de PVV regeren? Wel of niet premier willen worden? Electoraal onderzoek wees later uit dat kiezers van links en rechts, van progressief tot conservatief zich tot Omtzigts NSC (Nieuw Sociaal Contract) bekeerden, maar dat ze tijdens de campagne alweer afhaakten om tenslotte op de PVV te stemmen. De dralende en dolende Omtzigt was een tijdelijke vluchtheuvel voor massa’s kiezers met de PVV als eindbestemming. Omtzigt had Geert Wilders aan de overwinning geholpen. Omtzigts NSC kreeg 20 zetels, een puik resultaat, maar er had veel meer ingezeten als hij zich doortastend had opgesteld.

Daarop volgde een kabinetsformatie met PVV, VVD, NSC en BBB. Weer dat dralen en dolen. Wilde hij nu wel of niet met rechts regeren? Op een dinsdagavond in februari 2024 trok Omtzigt de stekker eruit. Hij was boos, omdat kabinetsinformateur Ronald Plasterk cijfers over financiële tegenvallers zou hebben achtergehouden. Omtzigt vroeg Plasterk of hij diens dienstauto mocht lenen. Dat mocht, want Omtzigt had de informateur niet verteld waar hij zich naar toe wilde laten rijden. Later bleek dat hij die avond een onderonsje had met de Volkskrant en het AD om op die manier de kabinetsformatie te laten stranden en hem – Plasterk – te laten struikelen. Plasterk voelde zich later – volkomen begrijpelijk – bedonderd door Omtzigt. Had hij hem daarvoor de dienstauto uitgeleend?

In het Kamerdebat over de mislukte formatie, bracht Plasterk dit onverbloemd naar buiten. Dat was dan ook weer niet zo slim, want Omtzigt reageerde woedend. De vier partijen waren hoe dan ook tot elkaar veroordeeld en uiteindelijk zou er een PVV-VVD-NSC-BBB-coalitie komen. Voor Wilders was Plasterk nog altijd de beste kandidaatpremier, maar Omtzigt was nog altijd woedend en sprak zijn veto uit. In de kranten was er gedoe over de biotech-onderneming van Plasterk, die zich patenten van collega-onderzoekers zou hebben toegeëigend. Daarover werd later niks meer vernomen, maar het leek of Plasterk om die reden geen premier kon worden. De hoofdrolspelers in de formatie wisten wel beter. Een enkeling fluisterde dat er geen integriteitskwestie was en dat Plasterk door Omtzigt werd geblokkeerd, omdat hij hem in de Tweede Kamer voor schut had gezet met die dienstauto.

Goud in handen

Ook na de start van het kabinet-Schoof had Omtzigt electoraal goud in handen, maar het kwam er opeens niet meer uit. Sommigen van zijn bewindslieden, zoals  Caspar Veldkamp op Buitenlandse Zaken en Eddy van Hijum op Sociale Zaken, beiden ex-CDA, waren aansprekende figuren voor linkse en rechtse kiezers. De NSC-fractie was een mix van geloofwaardige professionals en aandoenlijke amateurs. Omtzigt had zich vanaf het slot van de formatie ontfermd over het electoraal zeer gevoelige thema van de pensioenhervorming. Ook lanceerde hij een campagne tegen de dure boodschappen met het aansprekende voorbeeld van een potje HAK-appelmoes dat hier twee keer duurder is dan in België of Duitsland. Omtzigt hekelde de rol van prinses Laurentien bij het compenseren van de slachtoffers van de Toeslagenaffaire. Maar wat hem in de voorbije periode was gelukt – de kwestie uitbouwen tot een samenzwering van gevestigde krachten tegen gewone mensen – daarin slaagde hij opeens niet meer.

Omtzigt kwam eigenlijk niet verder dan de suggestie dat de pensioenfondsen het met de VVD op een akkoordje hadden gegooid, omdat de voorman van de fondsen ooit VVD-penningmeester was geweest. Voorstellen voor pensioenreferenda werden afgezwakt en onlangs nog door de eigen NSC-minister Van Hijum afgewezen. Tijdens een recente hoorzitting in de Kamer, bleek dat conservenfabriek HAK een maatschappelijk zeer verantwoorde onderneming te zijn met veel aandacht voor lokale groentetelers. In de supermarkten waren die potjes inderdaad duur, maar dat bleek vooral het gevolg van de hoge BTW, de suikerheffingen, energieheffingen, de belastingen op vervoer en andere Haagse bemoeizucht. Daar had Omtzigt niet van terug.

Waar hij altijd succesvol was geweest in het kiezen van zijn politieke thema’s – subsidie op elektrische auto’s, twijfels over de toedracht van de MH-17 ramp, ambtelijke chaos bij de fiscus – leek het of hij nu niks meer kon aanraken. Het mislukte keer op keer. Hij durfde ook niet meer. Vlak voordat de VVD extra geld voor Oekraïne en Defensie ging eisen, had hij dat kunnen doen. Dan had hij een politieke overwinning kunnen claimen. Maar hij zag er vanaf, waardoor de VVD de show kon stelen. Omtzigt is een politicus gebleken die in de oppositie beter tot zijn recht komt, dan in de regering. Ooit was hij het een idool van de media, maar uiteindelijk ontpopte hij zich niet als de favoriet van de kiezers.

Vorig jaar september haakte hij al een keer af wegens zijn burn-out. Na een paar maanden was hij weer terug. Een optie was toen dat hij zich in de luwte van de fractie zou neervlijen. Dan zou hij mentor worden van onervaren Kamerleden. Eventueel kon hij partijvoorzitter worden. Hij zou extra tijd kunnen steken in de Raad van Europa, een instituut waar hij zijn energie altijd goed kwijt kon. Maar uiteindelijk wilde Omtzigt toch weer fractievoorzitter zijn, de eerste viool spelen. Al moest hij steeds vaker terugvallen op Nicolien van Vroonhoven, zijn plaatsvervanger.

Zij neemt het leiderschap nu over. Omtzigt is exit. Veel kranten kwamen met de voorspelbare analyse dat het kabinet-Schoof nu nog instabieler wordt en dus nog eerder zal instorten. Maar de commentatoren beweren al vanaf het begin dat deze coalitie op springen staat. Bovendien kun je even goed het tegenovergestelde analyseren: zonder de onberekenbare Omtzigt wordt het coalitiewerk misschien ietsje overzichtelijker.

Van de vier regeringspartijen staan er drie op verlies. Alleen de VVD zit – qua peilingen – enigszins in de lift. Maar als de intern zeer verdeelde VVD met het kabinet zou breken, krijgt Dilan Yesilgöz van de rechtervleugel de volle laag en zal de linkervleugel haar nog eens extra inpeperen dat ze nooit met de PVV in zee had moeten gaan. Dus ook de VVD kan maar beter de ministersploeg van Schoof blijven stutten.

Spectaculair scenario

Anderhalve maand geleden deed een spectaculair noodscenario de ronde. VVD en NSC zouden in de coalitie een situatie kunnen forceren waardoor Wilders en Van der Plas de stekker eruit zouden trekken. Vanwege de ‘oorlog in Europa’ en geopolitieke onzekerheden zouden er dan geen nieuwe verkiezingen kunnen worden uitgeschreven. Er zou een tussenformatie plaatsvinden, waarin Yesilgöz het met Frans Timmermans (GroenLinks-PvdA) op een akkoordje zou gooien. Met steun van NSC (20 zetels) en D66 (9), zouden GroenLinks-PvdA (25 zetels) en VVD (24) dan over een meerderheid van 78 zetels beschikken. Eindelijk weer een traditioneel centrumkabinet! Het leek een aantrekkelijke uitweg voor NSC, want vanwege de bedroevende peilingen (virtueel 17 zetels verlies) zit de club van Omtzigt bepaald niet op nieuwe verkiezingen te wachten.

Maar een nieuw kabinet zonder verkiezingen geldt al zo’n zestig jaar als staatsrechtelijk hoogverraad. Vanwege de zelfverklaarde ‘transparantie’ is dat voor NSC dus geen begaanbare route. Bovendien zou de VVD dan Timmermans aan het premierschap helpen en dat zou Yesilgöz vermoedelijk met de politieke dood moeten bekopen. Een optie was nog om Dick Schoof te handhaven als premier, maar die zou dan voortaan hevig onder vuur worden genomen door oppositieleider Wilders. Dus al met al was het een onwerkbare, niet realistische exitstrategie voor VVD en NSC.

Doorgaan op de ingeslagen weg, voortmodderen, dat is het enige wat de vier partijen in deze coalitie kunnen doen. De kranten hekelen het akkoord over de Voorjaarsnota, want het kabinet-Schoof lost de ‘grote problemen van deze tijd niet op’ en handhaaft zich met lastenverhogingen, een kasschuif en ander gegoochel met cijfers. Maar dat is gemakzuchtige kritiek. Met dit soort politiek-bestuurlijke handigheidjes wisten alle kabinetten in de afgelopen halve eeuw tijd te rekken, dus waarom zou het kabinet-Schoof dit niet mogen doen? Den Haag staat bol van de cijfers, maar al ben je nog zo’n rekenwonder, het politiek overleven hangt af van een heel ander instinct. Econometrist Pieter Omtzigt kan het bevestigen.

Eric Vrijsen (1957) is politicoloog en sinds januari 2025 verbonden aan Wynia’s Week. Hij werkte van 1990 tot 2024 als journalist bij Elsevier/EW. Hij schreef over politiek en defensie en deed verslag van het Nederlandse militaire optreden in Afghanistan, Irak en talrijke andere landen

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Eric Vrijsen: De grillige Pieter Omtzigt had goud in handen, maar kwam alleen in de oppositie tot zijn recht verscheen eerst op Wynia's Week.

De laatste keer dat NSC-leider Pieter Omtzigt verkiesbaar was voor het CDA, in 2021, stond een regionaal kiesstelsel ook in christendemocratische verkiezingsprogramma. Omtzigt was lid van de commissie die het schreef. Hij is dus consequent. Maar origineel is hij niet.

Geen persoonlijk mandaat

Parlementen worden doorgaans gekozen via evenredige vertegenwoordiging zoals in Nederland of via kiesdistricten, zoals in het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk. Bij evenredige vertegenwoordiging is het aantal zetels dat een partij krijgt gelijk aan het percentage ontvangen stemmen. Voordeel is dat iedere stem telt, nadeel dat volksvertegenwoordigers geen persoonlijk mandaat hebben. Maar weinig Kamerleden krijgen voldoende voorkeurstemmen om op eigen kracht verkozen te worden. Het merendeel dankt de zetel aan de partij.

In een districtenstelsel wordt ieder parlementslid afzonderlijk verkozen. Plaatselijke overheden en individuele kiezers weten tot welke volksvertegenwoordiger zij zich kunnen wenden. Nadeel is dat alleen de stemmen op de winnaar van het district tellen, die op andere kandidaten gaan verloren.

Het Belgische kiesstelsel is een middenweg tussen evenredige vertegenwoordiging en een districtenstelsel. Iedere provincie heeft een deel van de zetels evenredig te verdelen. Binnen die provincie zijn de lijnen tussen verkozenen en kiezers korter dan bij ons. Door de evenredige vertegenwoordiging gaan geen stemmen verloren. Zowel federale Kamerleden als regionale parlementsleden (Vlaanderen, Brussel, Wallonië) worden zo verkozen.

Voor kiezers is de drempel om een provinciegenoot te benaderen lager. Keerzijde is dat je niet kunt stemmen op een favoriete politicus in een andere provincie.

Niet iedere politicus gedijt in praatprogramma’s. In België kunnen politici die wél goed zijn in persoonlijke gesprekken met kiezers of in het helpen oplossen van problemen alsnog voorkeursstemmen verzamelen. Wanneer de provinciale achterban groot genoeg is, kan een politicus zich onafhankelijk opstellen tegenover de partijtop. Wanneer de band te hecht is, kan plaatselijke belangenbehartiging omslaan in cliëntelisme.

België heeft elf kieskringen: tien provincies (vijf in Vlaanderen, vijf in Wallonië) en Brussel (tweetalig). Vlaamse partijen treden doorgaans niet aan in Wallonië en andersom. Een partij moet dus zes kandidatenlijsten opstellen (als we negeren dat sinds 2014 landelijke, regionale en Europese verkiezingen op dezelfde dag vallen, dus dertien lijsten).

Interne concurrentie

De grootste Belgische kieskring, Antwerpen, heeft 24 (federale) zetels. Zelfs met maar zeven partijen zijn alleen de nummers één en twee op de lijst zeker dat ze gekozen worden; bij gunstige peilingen ook nummer drie. Wie een plek lager staat, zit op de wip. Nog een plek lager en je voert campagne zonder zelf verkozen te worden. Andere provincies hebben evenveel lijsten, maar minder zetels. De interne concurrentie om verkiesbare lijstplaatsen is in België dus heftiger dan bij ons. 

Wie van de zes federale lijsttrekkers is de partijleider? Wie bepaalt wie lijsttrekker wordt, of kandidaat-premier? Antwoord: de partijvoorzitter, tevens partijleider. Hoewel die vaak ook provinciaal lijsttrekker is, vinden sommige Belgen dit niet werkelijk democratisch. Partijvoorzitters selecteren lijsttrekkers, voeren regeringsonderhandelingen en wijzen de ministers aan. België zou daarom geen democratie zijn (‘verkiezing door het volk’), maar een particratie. Partijen op de eerste plaats, niet burgers.   

Het NSC-voorstel komt neer op invoering van het Belgische kiesstelsel in Nederland, met als verschil dat wij een deel van de Tweede Kamerleden landelijk blijven kiezen (in Belgische termen: ‘landelijke kieskring’). Met twaalf provincies betekent dat dertien kandidatenlijsten per verkiezing.

Het voorstel geeft iedere kiezer twee stemmen, een landelijke en een provinciale. Staan de 125 ‘provinciale’ Kamerleden officieus hoger in rang vanwege de lokale binding? Of telt de macht van het getal? In dat geval krijgt winnen in een dichtbevolkte provincie meer prestige dan in een dunbevolkte. Landelijke lijstrekkers hebben meer mogelijke kiezers dan provinciale.

In 2012 werd Omtzigt aanvankelijk niet op de kandidatenlijst geplaatst. Dankzij steun van Twentse CDA-afdelingen kreeg hij een onverkiesbaar geachte plaats, dankzij voorkeursstemmen werd hij verkozen. In theorie was hij in het NSC-voorstel verzekerd geweest van een plek op de Overijsselse lijst. Maar zonder stemmen uit andere provincies had hij in 2021 nooit 342.472 voorkeurstemmen (goed voor bijna vijf Kamerzetels) gehaald.

In 2006 woonden Mark Rutte en Rita Verdonk allebei in Zuid-Holland. Als Rutte landelijk VVD-lijsttrekker was geweest en Verdonk in Zuid-Holland, was er dan in de Tweede Kamerfractie geen ruzie ontstaan?

Obstakel voor nieuwe partijen

SP, Partij voor de Dieren, 50PLUS, DENK, Forum voor Democratie, JA21, Bij1, BBB en Volt kregen bij hun debuut in de Tweede Kamer minder dan vijf zetels. Hadden die partijen de Tweede Kamer gehaald als we de afgelopen dertig jaar het door NSC-voorgestelde systeem hadden gehad? Hoeveel zetels krijgen ChristenUnie en SGP zonder landelijke evenredige vertegenwoordiging? In 2006 zakte D66 naar drie zetels – was die partij misschien uit de Tweede Kamer verdwenen? Had de LPF in 2002 en NSC in 2023 in drie maanden tijd dertien kandidatenlijsten kunnen opstellen? Geert Wilders, Verdonk en Omtzigt waren misschien nooit voor zichzelf begonnen.

Voor afzonderlijke provinciale lijsten zijn netto meer kandidaten nodig dan voor een landelijke kandidatenlijst. In België zijn de provinciale kieskringen evenzeer een obstakel voor nieuwe partijen als de kiesdrempel van 5 procent. Het NSC-voorstel werkt in het voordeel van bestaande en van grote partijen.

Minder bewegingsvrijheid

Zelfs als de Nederlandse partijleiders door het NSC-voorstel niet zo almachtig worden als Belgische partijvoorzitters (volgens Derk Jan Eppink ‘gekozen dictators’), is het aannemelijk dat partijen meer invloed krijgen en kiezers minder. Kamerleden blijven voor verkiesbare plaatsen afhankelijk van een goede werkrelatie met de partijtop. Dunbevolkte provincies krijgen weinig Kamerzetels.

Voor wie minder partijen in de Kamer wil, is het NSC-voorstel ideaal. Maar eenmaal omgezet in de praktijk, is er voor politici als Omtzigt nog minder bewegingsvrijheid.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht NSC wil een nieuw kiesstelsel waar Pieter Omtzigt veel last van zou hebben gehad verscheen eerst op Wynia's Week.

Wat begon met een pogrom in hartje Amsterdam is binnen twee weken onschadelijk gemaakt tot een discussie over vermeende discriminatie in kabinet en coalitie. Het gaat dus allang niet meer over waar het over zou moeten gaan. Wat is er misgegaan? 

Bij het smeden van deze coalitie waren er vanaf het begin grote zorgen over verheven zaken als onze democratie en rechtsstaat. Met name NSC wierp zich op als hoeder van onze rechtstatelijke waarden en dwong begin dit jaar een A4-tje met zeven afspraken af, ‘een gemeenschappelijke basislijn voor het waarborgen van de grondwet, de grondrechten en de democratische rechtsstaat’. En het debat loopt natuurlijk voortdurend over de vraag of uitspraken en beleidsvoornemens binnen die kaders blijven. 

Harde woorden 

En toen werd het 7 november, speelde Ajax in de Arena tegen Maccabi Tel Aviv, en braken er na de wedstrijd in het centrum van de stad ongeregeldheden uit die burgemeester Femke Halsema als een ‘antisemitische geweldsuitbarsting’ typeerde, een ‘pogrom’. Inmiddels heeft zij spijt van deze woordkeus. 

Iedereen, in Nederland en daarbuiten, was verontwaardigd, dat dit uitgerekend in Amsterdam (Mokum) had kunnen gebeuren. Maar al snel slaagde het media-politieke complex erin om de discussie een twist te geven. Er werden immers harde woorden gesproken over de daders, Marokkaanse jongens op scooters die in een georkestreerde actie op Jodenjacht waren gegaan. Dat leek op z’n minst op een tekort aan integratie in de waarden van een vrije, democratische samenleving te duiden.  

Premier Dick Schoof duidde dat netjes en voorzichtig aan door te verwijzen naar groepen jongeren die niet waren geïntegreerd. En dat ging de oppositie en de MSM te ver: hier werd gepolariseerd en gediscrimineerd omdat een hele bevolkingsgroep over één kam werd geschoren. Een blik huilende beroepsmoslims werd opengetrokken om de pijn over zoveel discriminatie zichtbaar uit te beelden. 

De apotheose van deze onwezenlijke kanteling werd bereikt in de nasleep van de kabinetsvergadering van 11 november. Ineens stapte een staatssecretaris van NSC op. Waarom? Dat bleef lang onduidelijk, maar er kwam een geruchtencircuit op gang, roddels vakkundig gespind door de afdeling voorlichting van NSC (die later verklaarde de leugens uit de mond van journalisten te hebben vernomen).  

In de ministerraad, waar over maatregelen tegen het antisemitisme werd gesproken, zouden racistische uitlatingen zijn gedaan. Iets met puisten en pus, halalvreters en  k.u.t.-Marokkanen. De woorden bleven lang hangen, en leken alleen maar te bevestigen wat de oppositie en de media al langer dachten: de macht in Nederland was in handen van ‘extreemrechtse’ partijen die de ongeregeldheden in Amsterdam aangrepen om hun racistische agenda uit te rollen. 

Het vilein opgeblazen ballonnetje liep heel snel leeg. Nora Achahbar had het in de verklaring bij haar vertrek helemaal niet over racistische uitlatingen maar over ‘polariserende omgangsvormen’ in het algemeen. En begin deze week verklaarde zij zelfs: ‘Ik lees bizarre uitspraken die niet kloppen. Ik ben niet weggegaan vanwege racisme. Het is beschadigend. En ik ben verbijsterd over de berichtgeving.’  

‘Ongepaste uitspraken’ 

Uitlatingen die door de media op schandalige wijze waren opgevoerd als gebaseerd op ‘coalitiebronnen’ bleken niet meer dan gespinde leugens. Desondanks traden op diezelfde dag twee Kamerleden van NSC af: Rosanne Hertzberger en Femke Zeedijk hadden het nu helemaal gehad met ‘ongepaste uitspraken’ van de PVV. Zeedijk zei dat discriminatie ‘een gezicht’ had gekregen. Maar met geen bewijs is zo’n uitlating een hypocriete slag in de lucht, die bovendien potentieel zeer beschadigend is voor de collega’s die dat gezicht niet hebben gezien en hun werk voortzetten en die keuze tot in lengte van dagen zullen moeten verantwoorden. 

Ondertussen zouden we wel eens willen weten wie die Marokkaanse jongens waren die in de nacht van 7 op 8 november op Jodenjacht zijn geweest. Want daar horen we niet veel meer over. Wie zijn zij, en wat heeft hen bewogen en waar maken zij deel van uit? Volgens een Israëlisch rapport onderhouden Nederlandse pro-Palestijnse organisaties die achter het antisemitische geweld in Amsterdam zaten, nauwe banden met Hamas – een terreurnetwerk dus, dat zich onledig houdt met demonstraties in onze steden en verantwoordelijk is voor de pogrom van 7 november. 

Dat is een ernstige zaak, die weggewassen is door een kleinzielige en laffe discussie over vermeende lekken uit de ministerraad en daarmee de daders in slachtoffers en de slachtoffers in daders heeft getransformeerd. 

Giftige slang 

Laten politici nu de feiten eens onder ogen zien, en erkennen dat het islamitisch geloof een voedingsbodem voor virulent antisemitisme biedt – al dan niet in de vorm van antizionisme – en gepaste maatregelen nemen om duidelijk te maken dat deze bron van terreur uit onze samenleving moet worden verbannen. Tot dan koesteren we een giftige slang aan onze borst en zijn Joden niet langer veilig in Nederland. 

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.   

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week – ook in 2025 zijn er weer 156 edities en tientallen video’s en podcasts! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht Bart Jan Spruyt: Hoe een pogrom uit beeld verdween dankzij gespinde leugens en huilende beroepsmoslims verscheen eerst op Wynia's Week.