Op het moment dat Scheffer de straat binnenloopt naar de woning van de in ongenade gevallen natuurwetenschapper, duiken uit het niets allerlei beambten in burger op. Als de deur openzwaait, maant de gastheer zijn bezoeker tot stilzwijgen door naar het plafond te wijzen. Pas achter in de tuin zijn ze buiten het bereik van de afluisterapparatuur.

Dialectiek zonder dogma

In zijn nieuwe boek De dag na de bevrijding typeert Scheffer Robert Havemann treffend als de man ‘in wiens leven alle verschrikkingen van het moderne Duitsland samen komen’. Als verzetsstrijder tegen het naziregime werd Havemann ter dood veroordeeld, maar het vonnis werd niet voltrokken. Tijdens de Koude Oorlog kreeg hij een Berufsverbot in West-Berlijn wegens kritiek op de Amerikaanse kernwapenpolitiek. Hij verhuisde van West naar Oost, waar hij als hoogleraar aan de Humbold Universität furore maakte.

In het semester 1962-1963 gaf Havemann een aantal lezingen onder het motto Dialectiek zonder dogma. Hij keerde zich tegen de verkettering van de verworvenheden van de relativiteitstheorie, de kwantummechanica en de genetica door de partijmarxisten. Zijn conclusie in de bomvolle collegezaal: ‘Als deze vertegenwoordigers van het dialectisch-materialisme hun zin hadden gekregen, had de Sovjet-Unie geen Spoetniks gehad.’

Zoveel vrijzinnigheid konden de autoriteiten niet verdragen. Havemann werd geroyeerd als lid van de communistische partij. Nadat hij kritiek had geleverd op de verbanning van zijn vriend, de dissidente zanger Wolf Biermann, kreeg hij huisarrest.

In het gesprek met de Nederlandse verslaggever wisselt Havemann kritiek op de DDR af met harde veroordelingen van de ‘schandelijke’ Amerikaanse nucleaire agressie. Maar als Scheffer aanstalten maakt om zijn biezen te pakken, heeft Havemann een verrassing in petto. ‘Ik ben ervan overtuigd’, zegt hij kalm, ‘dat de deling van Duitsland overwonnen kan worden.’ Wie tegen de verdeling van Europa in twee vijandige helften is, vervolgt Havemann, kan onmogelijk het zelfbeschikkingsrecht van de Duitsers in het hart van Europa loochenen.

Scheffer hapt naar adem. Hier in een zonnige tuin in Oost-Berlijn doorbreekt een onafhankelijke geest het grootste taboe uit de naoorlogse geschiedenis. ‘Dat het Duitse vraagstuk open was, drong voor het eerst tot me door’, schrijft Scheffer 35 jaar later. ‘Een hereniging van Duitsland, leek niet alleen onmogelijk, het was ondenkbaar en volstrekt onwenselijk in de ogen van zowat iedereen. Ook van degenen die enthousiast spraken over een ‘derde weg’ voor Europa tussen beide grote mogendheden in.’

Oekraïne zo snel mogelijk in de EU

Paul Scheffer reflecteert in De dag na de bevrijding op een halve eeuw bemoeienis met Europa. Als journalist sprak hij met geleerden, autoriteiten en dissidenten. Als wetenschapper liet hij zich inspireren door schrijvers van fictie en non-fictie. Als adviseur van de regering was hij betrokken bij vraagstukken van Europese integratie en demografische ontwikkeling. Hij gaf lezingen op het hele continent en debatteerde met iedereen die zijn passie voor Europa deelde.

Het levert een rijk boek op waarin hij zich over de meest uiteenlopende kwesties uit heden en verleden uitlaat. Het mondt uit in een pleidooi voor een zo snel mogelijke opname van Oekraĩne in de Europese Unie. Scheffer stelt vast dat het belegerde Oekraïne als gevolg van de steun door het Westen ‘in feite al behoort tot de veiligheidsgemeenschap die Europa wil zijn’.

Een vrome katholiek

Robert Havemann liep in 1981 vooruit op wat Scheffer ‘het einde van de naoorlogse tijd’ noemt. Die ‘naoorlogse tijd’ begon op de Conferentie van Jalta in februari 1945 waarin de geallieerde leiders de verdeling tussen Oost- en West-Europa in de grondverf zetten. Dat die verdeling op den duur onhoudbaar zou zijn, begrepen alleen degenen die – net als Havemann – opkwamen voor de mensenrechten en de zelfbeschikking van de volkeren van Midden-Europa. Mensen als Lech Walesa en Adam Michnik in Polen, Vaclav Havel en Milan Kundera in Tsjecho-Slowakije en György Konrad in Hongarije.

Als correspondent in Warschau verbaasde Scheffer zich over de katholieke erediensten die werden opgedragen tijdens de opstand in Gdansk tegen de Poolse regering. Leider Walesa van de vrije vakbond Solidarność was een vrome katholiek. ‘Op zijn revers heeft hij het insigne van de Zwarte Madonna van Częstochowa gespeld’, constateerde de oplettende verslaggever.

Totalitaire pretentie verongelukte

Maar de historicus Michnik herinnerde zich de rol van de RK-kerk in Polen in de jaren dertig. Die werd in intellectuele kringen beschouwd als een giftige cocktail van antisemitisme, fascisme, obscurantisme en fanatisme. ‘We zagen niet’, aldus Michnik, ‘dat de verdediging van religieuze vrijheden een inbreuk vormde op de poging tot gelijkschakeling van de Poolse cultuur door een van bovenaf opgelegd atheïsme.’

De versmelting van katholicisme en nationale identiteit maakte het moeilijk voor de heersende machten om zich de geschiedenis en het geestelijk leven toe te eigenen, stelt Scheffer. ‘Daarom verongelukte de totalitaire pretentie van het communisme in Polen.’

Geen Erasmusprijs voor Charta77

Lang niet iedereen was blij met de oppositie in Midden-Europa. Het denken in onwrikbare invloedssferen, dat in Jalta zijn oorsprong vond, vond je niet alleen bij rechtse ‘realisten’, maar ook bij links en de vredesbeweging.

Zo schreef de PvdA in haar verkiezingsprogramma: ‘In de Oost-West dialoog moeten maatregelen om tot ontwapening te komen voorrang hebben op punten zoals vrije uitwisseling van personen en gedachten.’

De Nederlandse regering voorkwam in 1986 dat de Erasmusprijs aan Charta 77, de beweging voor de verdediging van de mensenrechten in Tsjechoslowakije, werd uitgereikt. Het ging namelijk om ‘een delicate politiek kwestie.’

Vaclav Havel, medeoprichter van Charta 77, zag in die houding een appeasement uit naam van het behoud van de vrede. Dat hield toen de erkenning van de ‘legitieme veiligheidsbelangen van de Sovjet-Unie’ in. Het gevolg was een politiek van niet-inmenging. 

Paul Scheffer prijst Ronald Reagan omdat die daar geen boodschap aan had. De Amerikaanse president zag dat de ontspanningspolitiek de Koude Oorlog in stand hield. ‘Het communisme is een bizar hoofdstuk uit de menselijke geschiedenis’, stelde Reagan, ‘waarvan de laatste bladzijden nu worden geschreven.’ Hij dwong zijn Russische tegenspeler Michail Gorbatsjov in 1986 tot een ingrijpend akkoord over nucleaire ontwapening.

Bang voor reprise Jalta

In februari van dit jaar bezocht Scheffer in een ijskoud Kyiv Oleksandra Matviichuk. Met haar Center for Civil Liberties won zij in 2022 de Nobelprijs voor de Vrede. Ze sprak onbevreesd over de corruptie in het hedendaags Oekraïne: ‘In een normale tijd zou de president allang zijn getroffen door een impeachment vanwege de hardnekkige corruptie in zijn entourage.’

Maar het is nog altijd oorlog. Matviichuk is zeer bezorgd over wat zij ziet als een reprise van Jalta. Waarin Trump en Poetin het op een akkoordje gooien zonder rekening te houden met Oekraïne en de rest van Europa.

Paul Scheffer: De dag na de bevrijding. Een drieluik over Europa,

Prometheus, 560 pagina’s, € 39,99.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Een rijk boek over een halve eeuw bemoeienis met Europa verscheen eerst op Wynia's Week.

Opstand van de Ossi’s

Ruim 10 jaar geleden, in juli 2015, leek de Duitse wereld nog in orde. In Oost-Duitsland peilde de CDU van bondskanselier Angela Merkel 35%; Die Linke – nazaten van de autocratische DDR-regeringspartij SED – 22%; de sociaaldemocratische SPD 21% en Alternative für Deutschland (AfD), toen nog een euro-kritische partij, 6%.

De rollen zijn nu omgekeerd. AfD wordt in Oost-Duitsland gepeild op 45%, de CDU op 12%, Die Linke op 15%, de SPD op 9%. Er dreigt een opstand van de ‘Ossi’s tegen de politieke machthebbers in Berlijn.

De oorzaak is het ‘Wir schaffen das’ van bondskanselier Merkel in de zomer van 2015 waarbij Duitsland zijn grenzen wagenwijd opende voor asielzoekers uit het Midden-Oosten, grotendeels Syriërs. Duitsers konden eindelijk ‘het goede’ doen. Zelfs Bild Zeitung opende haar hart met de actie ‘Wir Helfen’, #refugeeswelcome. Het Hongarije van premier Orban verdedigde de Schengen-grens, tevergeefs. Oostenrijk stuurde ‘refugees’ door en Duitsland werd plotsklaps de ‘Moeder Theresa’ van Europa.

De rekening van die politieke naïviteit wordt nu betaald. Uitgerekend door Oost-Duitse kiezers die volgens veel West-Duitsers met hún belastinggeld weer op de been zijn gebracht. Zij vangen zelf weinig asielzoekers op omdat, volgens een fiscale verdeelsleutel, vooral rijkere deelstaten dat moeten doen.

Oost-Duitse subcultuur

Het bleek moeilijk voor Oost-Duitsers een ‘eigen identiteit’ uit te drukken omdat 40 jaar DDR (1949-1990) bestond uit politieke grootspraak en gewapende grenswachters. Leuzen uit een voetbalstadion zijn niet representatief maar wel relevant. Aanhangers van de club Dynamo Dresden scandeerden onlangs ‘Ost, Ost, Ost-Deutschland’. Was het een uiting van een Oost-Duitse identiteit, een verbindend slachtofferschap? Wie de Duitse Bundesliga bekijkt, ziet weinig Oost-Duitsland. FC Union Berlin is de enige van 18 ploegen in de Bundesliga met een DDR-verleden. RB Leipzig werd opgericht in 2009, met geld van Red Bull.

De Bundesliga reflecteert nationale verhoudingen. In de nationale Duitse ploeg is er momenteel 1 speler, Maximilian Beier, die uit de ex-DDR komt. Veel Oost-Duitsers hebben het gevoel dat ze er niet bij horen, ‘abgehängt’, en zo ontstaat een Oost-Duitse subcultuur, een rijke kiezersbron voor AfD. En ten dele ook voor Die Linke; opvangtehuis van Duitsers die de DDR bestuurden, radicaal socialisme bepleiten en intussen ook antisemitisme aan hun repertoire hebben toegevoegd. De harde kern van Die Linke is Oost-Berlijn waar DDR-kaders woonden.

Aufbau-Ost

Niet alleen de immigratiegolf breekt Duitsland op, ook de wijze van hereniging zette bij Oost-Duitsers kwaad bloed. Verpakt als ‘hereniging’ was het eigenlijk een vriendelijk gepresenteerde ‘vijandige overname’. West-Duitsers vinden Oost-Duitsers ondankbaar voor de circa 2 biljoen euro aan netto-transfers die van West naar Oost vloeiden voor de ‘Aufbau-Ost’. Gevolg is dat autosnelwegen in Oost-Duitsland beter zijn dan in West-Duitsland.

Na de val van de muur werd de Treuhand opgericht om de DDR-economie te privatiseren naar Westers model. De Treuhand werd vrijwel volledig bestuurd door West-Duitsers; er zat maar 1 Oost-Duitser in het hoofdbestuur.

West-Duitsers zagen Oost-Duitsers vooral als ‘stoorzenders’ die het best op lager niveau bleven. Met de privatisering raakte 84% van Oost-Duitse bedrijven in handen van West-Duitsers, 10% ging naar het buitenland en slechts 6% bleef Oost-Duits. In de ogen van Oost-Duitsers was de Treuhand een ‘Kolonialbehörde’. De Westerse mogendheden gaven na de Tweede Wereldoorlog West-Duitsland méér ruimte voor economisch herstel dan West-Duitsland deed voor Oost-Duitsland. De Oost-Duisters hebben dat nooit verwerkt, deze ‘economische roof’. Wie de inkomensverdeling in Duitsland bestudeert, ziet dat Oost-Duitsland één grote lage inkomenszone is.

Polen haalt Oost-Duitsland in

Bovendien is buurland Polen, met een jaarlijkse groei van 3%, bezig het welvaartsniveau van Oost-Duitsland te passeren. Arbeidsmigratie ging vroeger van Polen naar Duitsland; nu begint het omgekeerde. Het bbp per hoofd van de bevolking in Oost-Duitsland is circa 30.000 euro, mede dankzij subsidies vanuit West-Duitsland. Polen haalt met 29.000 euro bbp per hoofd de buren in, zonder subsidies. De Poolse economie stijgt zó snel dat experts verwachten dat zij in 2031 het Verenigd Koninkrijk overtreft. Wat een enorm feit zou zijn.

Polen werd, onder politiek-intellectuele leiding van Leszek Balcerowicz, voormalig hoofd van de Poolse centrale bank, op het spoor van een liberale economie gezet. Oost-Duitsland bleef na de hereniging gewoon planeconomie. Duitsers grapten vroeger over een ‘Polnische Wirtschaft’ (een rommeltje). Nu lachen de Polen; voor Oost-Duitsers resteert droog genadebrood. Dat bijt.

Weer geen eigen stem

Ook in de media kwamen Oost-Duitsers niet aan de bak. De Treuhand verkocht de Oost-Duitse media aan West-Duitse mediabedrijven met hoofdkwartieren in Essen, Hannover, Köln, Hamburg. West-Duitsers bepaalden het zelfbeeld van de Oost-Duitsers die, na de Nazi-tijd en DDR-heerschappij, wéér geen eigen stem konden laten horen. Berichtgeving over Oost-Duitsland was meestal neerbuigend en betweterig. Door de financiële overmacht van West-Duitse mediabedrijven werd alle media uit Oost-Duitsland de nek omgedraaid. Oost-Duitsers mochten West-Duitse verhalen over ‘Jammer-Ossi’s’ lijdzaam aanhoren.

Dit is voldoende cultureel explosief voor een politieke tijdbom, maar de mentale explosie volgde pas op het #refugeeswelcome in 2015 van uitgerekend Angela Merkel; de eerste Bondskanselier van Oost-Duitse herkomst die kennelijk haar eigen ‘Ossi’s’ niet (meer) kende.

In 2015 wisselde AfD het geweer van schouder; van eurokritiek naar kritiek op de immigratiegolf. Hoewel Oost-Duitsland naar verhouding veel minder asielzoekers opneemt dan West-Duitsland, kwam het fenomeen cultureel veel harder aan. Het vertoonde dezelfde reflex als Oost-Europa dat geen islamitische asielzoekers accepteert; van Polen tot Tsjechië, Slowakije en Hongarije (zelfs niet onder de nieuwe premier na Orban). Om Oost-Duitsland stond ooit een muur; immigratie was beperkt tot enkele politieke vluchtelingen. Onwettige ‘emigratie’ was levensgevaarlijk.

Oost-Duitsers groeiden zo op in een klein, ommuurd wereldje: huisje, tuintje, Trabantje. De enige buitenlanders die er in groten getale bivakkeerden waren Sovjet-militairen die echter ver van de bevolking werden gehouden.

Desastreus energiebeleid

In het algemeen zijn Oost-Duitsers niet zozeer pro-Russisch, maar ze zien het ‘Amerikaans militarisme’ als groot gevaar, ooit ingepeperd door jarenlange anti-Amerikaanse propaganda in de DDR. Dat is terug te zien bij de huidige Oost-Duitse partijen zoals Die Linke, de partij van Sahra Wagenknecht, BSW, en ook bij AfD.

De laatste heeft tegelijk goede relaties met het Witte Huis en volgt de lijn van Donald Trump die ook een einde aan de oorlog in Oekraïne bepleit. De regering van Merz is juist steunpilaar van Oekraïne. Hoe langer de oorlog duurt hoe geringer het draagvlak in de Duitse bevolking dat zelf financieel lijdt onder een desastreus energiebeleid en de-industrialisering, óók ingezet door Angela Merkel.

Parteiverbot

De cocktail van (islamitische) immigratie, peperdure energie en industriële exodus ondermijnt intussen ook West-Duitsland. Gevolg: AfD begint er te groeien als protestpartij; zoals bleek bij recente gemeenteraadsverkiezingen in Nedersaksen, zij het minder sterk dan in Oost-Duitsland. Sommige kopstukken van de CDU en links Duitsland eisen een ‘Parteiverbot’ van AfD. Hoe democratisch is het verbieden van de grootste partij?

Een wankelend Duitsland in het midden van Europa wordt vanzelf een Europees probleem. Zoals Heinrich Heine het al stelde in 1843: ‘Denk ich an Deutschland in der Nacht, dann bin ich um den Schlaf gebracht’.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Duitsland wankelt onder druk van immigratie, peperdure energie en industriële exodus verscheen eerst op Wynia's Week.