De degeneratie van Timmermans smartlap tot staaltje van zelfironie loopt ongeveer parallel aan de eliminatie van het traditionele respect voor oudere generaties. Die waardering, voortvloeiend uit het bijbelgebod ‘Eert uw vader en uw moeder’, was weliswaar deels lippendienst. Vóór de twintigste eeuw was de oudere die niet meer in zijn levensonderhoud kon voorzien aangewezen op familie, kerk, armenzorg en liefdadigheid, in veel gevallen een garantie voor uiterste karigheid of misstanden.

Wetten

Velen moeten in 1919 de totstandkoming van de Ouderdomswet hebben toegejuicht, een initiatief van minister van Arbeid Piet Aalderse (Roomsch-Katholieke Staatspartij). Er was lang aan gesleuteld, maar wie dat wilde kon nu premie gaan inleggen voor een ouderdomsrente. Niet iedereen was daartoe in straat. Toch waren zelfs de sociaaldemocraten van de SDAP gematigd positief.

Pas in 1947 trad voor behoeftige ouderen de Noodwet Ouderdomsvoorziening van Willem Drees in werking, die in 1957 is vervangen door de AOW, een volksverzekering voor iedereen in Nederland. Minister Ko Suurhoff reikte persoonlijk de eerste uitkeringen uit aan ‘een dertigtal bejaarden’. De hoogte ervan werd in 1965 gelijkgesteld aan het sociale minimum.

Vanaf 2013 is er wegens de gestegen levensverwachting aan de AOW gesleuteld. Ook het kabinet-Jetten kwam al voor zijn aantreden met gretige bezuinigingsvoornemens, waarvoor zelfs het zo moeizaam tot stand gekomen pensioenakkoord zou worden opengebroken. Na breed protest lijken de plannen voorlopig ingeslikt. Intussen verschijnen boven de horizon van ons zonbeschenen pensionadoland donkere wolken van mogelijke ‘fiscalisering’ (premie betalen over je AOW) en verhoging van zorgkosten die vooral ouderen treft.

De gemiddelde leeftijd van het kabinet is 47 jaar, van het vorige 51. Of dit werkelijk een ‘nieuwe generatie’ in het bestuur betekent zoals Jetten graag benadrukt, is zeer de vraag; wel is hijzelf met zijn 39 jaar de jongste premier ooit. In elk geval is het imago doordrenkt van jeugdig elan. Tijdens zijn speech op het 123^ste partijcongres van D66 (28 februari) noemde Jetten blijkens de transcriptie het woord ‘ouderen’ één keer. ‘Je hebt áltijd elkaar nodig,’ betoogde hij. Ouders, leraren, ‘jongeren en ouderen die zich inzetten voor de mensen om zich heen’.

Vitaliteit van ‘zich inzettende’ ouderen. Denk bij dit begrippenpaar aan ‘oudere’ ouderen die zelf veelal hulpbehoevend zijn en dan toont Jetten zich vooral als de Baron van Münchhausen, die twee helften van een doorgezaagd paard aan elkaar hechtte met lauriertakken.

Dertig is de limiet

Vanwaar toch die nadruk op oneindige vitaliteit, waarvan onze premier zo’n praatgrage missionaris is? We moeten zestig tot zeventig jaar terug. Uit de ontluikende welvaart in de jaren vijftig, die in Nederland een wet als de AOW toestond, kwam ook de ‘ontdekking’ van de jeugd als nieuwe markt voort. Dankzij wat bredere financiële armslag konden jongeren zich een generatiegebonden identiteit aanmeten.

Met de nieuwe jeugdcultuur raakte nauwelijks een decennium later een protest- en tegencultuur verbonden. Het consumptiekapitalisme schiep de voorwaarden voor zijn eigen bestrijders en eigende zich gaandeweg ook hun jargon toe. ‘Break the rules’ adviseerde een reclameslogan van een Vanderbilt-parfum in 1994.

Deze ontwikkeling, grotendeels overgewaaid uit de VS met haar uitwassen van lichaamscultuur en panische verdringing van alles wat riekt naar verval en dood, liet ook bij ons het eeuwenoude, ingehamerde respect voor ouderen en voorzaten verbleken, naast factoren als ontzuiling en individualisering. De spoedig gevleugelde kreet ‘vertrouw niemand boven de dertig’ uit 1964 werd, alweer in de VS, gemunt door de toen 24-jarige Berkeley-student Jack Weinberg.

Weinberg was geen boomer (want te oud) en dat gold ook voor de Nieuw-Zeelandse conservatieve parlementariër Todd Muller (geboren in 1968, dus te jong), die in 2019 tijdens een discussie over klimaatverandering het neerbuigende ‘Okay boomer’ kreeg toegevoegd van zijn groene collega Chlöe Swarbrick. Door de (sociale) media-aandacht hiervoor leefde het boomercliché enorm op. In Nederland verklaarde Van Dale in 2019 ‘boomer’ zelfs tot het woord van het jaar.

Vier jaar eerder was in Nederland met de intrekking van de AWBZ het traditionele bejaardenhuis officieel afgeschaft. De opkomst daarvan was een direct gevolg van de AOW geweest, met een eigen Wet op de Bejaardenoorden (1963). Ouderen gingen er doorgaans graag heen, maar de suffe sfeer en betutteling die er heersten hebben ongetwijfeld bijgedragen aan de omslag van de idee van de wijze, ervaren oudere naar dat van nutteloze uitvreter die, genietend van de uitkering, een tweede kleutertijd mocht beleven. Toen de overheid uit bezuinigingsdrift in de jaren 1980 het langer thuis wonen begon te promoten, had de nieuwe mentaliteit jegens ouderen al aardig wortel geschoten.

In Nederland moesten Generatie X (geboren 1965-1980) en de ‘millennials’ (1980-2000) met lede ogen aanzien hoe de vermeende voordelen van het boomer-zijn aan hen voorbijgingen, zoals op het gebied van de woningmarkt en de voor werknemers riante VUT- (Vervroegde Uittreding) en levensloopregelingen. Om maar te zwijgen van de milde WAO (arbeidsongeschiktheidswet). Helaas: die voordelen zijn ook aan de meeste boomers voorbijgegaan. Vooral de mensen geboren net voor of tijdens de oorlog hebben hiervan genoten.

De in 1975 bedachte VUT is al in 2006 grotendeels afgeschaft, toen zelfs de oudste boomers nauwelijks zestig waren. Ook de WAO is in dat jaar opgevolgd door de kariger WIA. Terwijl in 2021 een RVU-versoepeling werd opgetuigd voor werknemers die maximaal 36 maanden voor hun AOW-leeftijd wilden stoppen. Mensen van Generatie X dus.

Willekeur

‘Gen Z’ (geboren rond de eeuwwisseling) pompte in recente jaren het negatieve imago van de boomers nog wat op door ook de klimaatschuld op hun schouders te schuiven. Naarmate de jaren lengden moesten, om de afkeer levend te kunnen houden, de geboortejaren waartussen je nog van boomers kon spreken worden opgerekt.

De klassieke Nederlandse geboorteperiode was 1945-1955, de internationale 1946-1964. Maar de boomermarges werden steeds ruimer. ‘Tegenwoordig kan iedereen een boomer zijn,’ roept de website youngcapital.nl triomfantelijk. Als je maar voldoende ‘conservatief en ouderwets’ en ‘dol op hiërarchie’ bent.

Het gegoochel met geboortejaren leidde ertoe dat de boomerhaat gaandeweg oploste in de afkeer van ouderen in het algemeen. Deze werd er zeker niet minder op tijdens de corona-epidemie. De ‘zorgen’ richten zich nu vooral op de onhoudbaarheid van het voorzieningenniveau. Er zijn intussen te weinig werkenden om de AOW op de huidige wijze in stand te houden, wordt verkondigd. Een willekeurig verband. Waarom trekken we zo’n vergelijking niet ten aanzien van de massale asielinstroom? Een alleenstaande AOW-gerechtigde kost bruto bijna 21.000 euro per jaar; de bruto kosten voor de opvang van een individuele asielzoeker variëren tussen de 33.000 en 69.000 euro per jaar.

Black box

Binnen één generatie bestaan vooral verschillen. In leeftijd, conditie, karakter, sociale achtergrond, welstand, wereldvisie enzovoort. Het begrip generatie is een black box: handig in het gebruik, maar niet exact te definiëren. De onmin tussen generaties komt voort uit de biologisch gefundeerde drang om het voorgaande geslacht te vervangen. In die zin is er niets nieuws aan de hand, de mooie idealen fungeren hoofdzakelijk als voorwendsel. De door hun kleinkinderen zo versmade boomers trokken in hun adolescente jaren immers net zo, of erger nog, van leer tegen de generaties die aan hén voorafgingen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Zorgen om AOW en vergrijzing steunen op decennia van sluimerende ouderenhaat verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat pasgeborenen door hun opvoeders worden verzorgd is in onze samenleving een open deur. Dat het aantal opvoeders wisselt en kinderen in een gezinsverband meerdere opvoeders voorbij zien komen, of achterblijven bij een van de opvoeders, is de afgelopen vijftig jaar ook alleszins voorstelbaar geworden.

Dag- en weekbladen kaarten in onze tijd in columns of artikelen het fenomeen aan van grenzeloze liefdesverhoudingen, waarbij zelfs het her en der van bil gaan niet zelden als een niet te versmaden alternatief wordt aangeprezen boven het  – bijna in de vergetelheid geraakte – monogame huwelijk of geregistreerd partnerschap. Evolutie moet je op je af laten komen, onderkennen en niet dwarsbomen. Maar nadenken over het kind van de rekening is ook niet verkeerd en alles heeft zijn prijs. Het antwoord op de vraag wie het kind van de rekening is, wat dat kind er zelf van vindt en hoe hoog de prijs is, begint zich stilaan af te tekenen.

Helpende hand

De jaren zeventig van de vorige eeuw luidden een tijdperk in van een diversiteit aan samenlevingsverbanden: van samenwonen, van echtscheidingen die het fluistercircuit ontstegen en de buitenwereld lieten verkneuteren, van communes en van driehoeks-, of van nog meer hoeks-verhoudingen. In 1967 werd het voor het eerst gepleit voor het ‘homofielenhuwelijk’, waar overigens nog 34 jaar op moest worden gewacht.

Inmiddels is het bijna 2026 en menig jongvolwassene uit de jaren zestig tikt de 80 aan. Een leeftijd waarop chronische aandoeningen welig tieren en dikwijls een beroep wordt gedaan op zorg en ondersteuning van de naaste omgeving. De vraag is dan hoe die naaste omgeving is samengesteld en wie zich geroepen voelt om de helpende hand uit te steken.

Veel hedendaagse ouderen hebben een deel van het leven doorgebracht met stiefkinderen en – als ze er waren – ook contacten onderhouden met biologische kinderen. Jaren terug wierp een Amerikaanse bioloog de vraag op of stiefkinderen de vanzelfsprekendheid of morele plicht ervaren om voor de stiefouders te zorgen als de nood aan de man is. Socioloog Kirsten van Houdt pakte die vraag in 2021 op. Zij constateerde dat met name de stiefmoeder er niet op moet rekenen dat haar niet-biologische kinderen klaarstaan als een zorgvraag zich aandient. Of de – al dan niet aanwezige – biologische kinderen wel een taak voor zichzelf zien weggelegd, hangt af van de vraag of de relatie na de scheiding is onderhouden en kwaliteitsvol was.

België, onze zuiderbuur, bezit een aantal prachtige kustplaatsen, waar veel gepensioneerden naartoe verhuizen om nog enige decennia te vertoeven. Op het moment dat zich ouderdomskwalen manifesteren, die tot zorgbehoevendheid leiden, ontstaat een probleem. De reisafstand is in veel gevallen zo groot dat een regelmatige aanwezigheid van de kinderen niet te doen is. Terugkeer naar de oude vertrouwde omgeving is evenmin een goed alternatief. Zowel het niet beschikbaar zijn van geschikte woningen als het gegeven dat de omgeving niet meer zo vertrouwd is, zorgen ervoor dat de zorgbehoevende oudere op anderen zal zijn aangewezen.

Ook in Nederland is dit niet ondenkbaar, maar de relativerende, stigmatiserende opmerking zal worden gemaakt dat het bezit van een appartement aan een kustplaats slechts de gegoede bevolking is gegeven, een groep die zich wellicht ook alternatieven kan veroorloven.

Laag vruchtbaarheidscijfer

Wat heden ten dage alle Europese landen achtervolgt, is het lage vruchtbaarheidscijfer. Er worden niet voldoende kinderen geboren om ‘zelfvoorzienend’ te zijn. Op dit moment is het cijfer in Nederland 1,43. Dat brengt ons in problemen die de politiek blijkbaar nog niet heeft opgemerkt, althans niet tot speerpunt of code rood heeft gebombardeerd. Nu al en in de komende twintig jaar doet dit probleem zich voelen. Er is geen licht aan het eind van de tunnel dat doet vermoeden dat het probleem daarna is opgelost.

Het doet zich nu voelen omdat we in ons land de pensioengerechtigde leeftijd hebben gekoppeld aan onze levensverwachting. Mensen van begin 60 die zorgdragen voor hun ouders zien hun mantelzorgtaak en mogelijk ook vrijwilligersactiviteiten wedijveren met een langer verblijf op de arbeidsmarkt. Het steeds terugkerende geschal dat ons land vijf miljoen mantelzorgers kent, raakt kant nog wal en sust de politiek mogelijk in slaap. Helemaal desastreus is het als dit getal de terughoudendheid van de overheid zou verklaren om in te breken in een goed of minder goed huwelijk, of in welke samenlevingsvorm dan ook. Maar wat is dan de verklaring voor het gegeven dat we vooral de laatste vijftien jaar gekozen hebben voor vermaatschappelijking van de zorg, door zorgbehoevende mensen op leeftijd niet meer te laten verkassen naar een verpleeghuis maar in handen te leggen van hun (bonus)kinderen?

Los van het gegeven dat aan institutionele zorg een duur prijskaartje hangt, is het evenzeer een gegeven dat het verlenen van zorg in de thuissituatie om beschikbaarheid vraagt van kinderen, andere familieleden of goedwillende burgers. We kunnen helaas niet bogen op een rijke geschiedenis die aangeeft dat we het wel klaren met ons allen. Omkijken naar elkaar is nog een tamelijk onbeschreven blad in onze cultuur. De opkomst van de instituties voor ouderenzorg in een tijdperk waarin we allesbehalve slap in de (familie)was zaten, spreekt boekdelen.

Daarnaast kunnen we niet voorbijgaan aan het feit dat Nederland 3,3 miljoen alleenstaanden kent, die nu en/of in de nabije toekomst een beroep doen op zorgondersteuning. De overheid kan ervoor kiezen om datingbureaus in publieke handen te leggen, maar geen van de politieke partijen heeft daar tot dusverre mee gekoketteerd. Een andere optie zou kunnen zijn om de kinderbijslag te herzien en te combineren met kosteloze – desnoods 24-uurs – kinderopvang, waarbij de bijslag naar rato van het aantal kinderen oploopt.

Klein beginnen

Maar om klein te beginnen, stel ik voor dat zo vanaf 8 jaar, de leeftijd dat het abstract denken in het breintje heeft postgevat, kinderen op de bassischool leren om te zien naar anderen, gevoeligheid te ontwikkelen voor mensen die zorgbehoevend zijn en om het als een vanzelfsprekendheid te gaan ervaren dat voor het helpen van anderen geen familiebanden nodig zijn. En dit niet als eenmalig project, maar als een vast en wezenlijk onderdeel van opvoeding en educatie. Laten we er snel mee beginnen. Er is al zoveel tijd verloren gegaan.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht Gevoeligheid ontwikkelen voor mensen die zorgbehoevend zijn, dat zou eigenlijk op de basisschool al moeten beginnen verscheen eerst op Wynia's Week.

Je raadt het al: die exorbitante winstcijfers komen niet uit de ‘harde’ economie van de beurzen, het Bruto Nationaal Product en van de vermaledijde begrotingstekorten, maar van de zogenaamde ‘zachte’, ofwel, de ‘betekeniseconomie’. Puur volgens de wetten van die betekeniseconomie is de peperdure, alsmaar uitgestelde aanleg van het nieuwe treinspoor richting Noord-Nederland, de Lelylijn, bijvoorbeeld een no brainer. Doen!

Progressief stokpaardje

Op het eerste gezicht is de ‘betekeniseconomie’ en het opspelen van ‘maatschappelijke winst’ als belangrijke beslisfactor een progressief stokpaardje. Maar plak je deze denkwijze op de Nederlandse horeca, en dan vooral op het drastisch teruglopen van het aantal kroegen (vanaf 2007 is grofweg een derde uit het straatbeeld verdwenen), dan is er ook voor conservatieven het nodige in de ‘betekeniseconomie’ te halen.

Zou je het verdwijnen van kroegen namelijk vertalen naar toenemende vereenzaming, menselijke vervreemding en teruglopende gemeenschapszin, en al die effecten vervolgens kwantificeren naar en inboeken als ‘maatschappelijk verlies’, dan zouden heel wat conservatieve ideologen, die zeggen te hechten aan sociale cohesie en de natuurlijke samenhang binnen een samenleving, weleens voorstander kunnen zijn van een denkbeeldig overheidsprogramma ‘Blaas De Kroeg Nieuw Leven In!’.

Alvorens in te gaan op de sociaalpsychologische gevolgen van het bedreigde kroegleven, laat materieel onderzoek in grote steden zien dat straten die ooit gedomineerd werden door (bruine) kroegen nu vergeven zijn van de koffiebars en latte-winkels. Waar ooit de licht-smoezelige thuishaven huisde van de kletsende mens die gehoor zocht voor zijn of haar gevoelsleven (de teleurstellingen, de overwinningen, de ongelukken, de mazzeltjes) vind je nu brandschone etablissementen met lange tafels, waaraan vaak met oortjes of koptelefoons getooide co-werkers achter laptops zwijgend hun laatste opdrachten, bedenkingen, aanklachten, complimenten en wijzigingsvoorstellen aan het intikken en versturen zijn.

Wat je verder ook van deze ontwikkeling denkt: onderaan de streep komt het in die koffiebars en andere hippe tenten nog zelden voor dat mensen elkaar ter plekke ontmoeten en met elkaar in gesprek raken. Als ze al überhaupt met elkaar in gesprek raken. Want het overgrote deel van de koffiebar-bezoekers loopt linea recta naar een stopcontact, plugt in en begint prozaïsch aan de die dag geprogrammeerde taken. Waarbij de enige verwijzing naar de horeca nog slechts bestaat uit het walmende kopje naast hun laptop. Wie in het voorbijgaan bij dergelijke koffiebars naar binnen kijkt, ziet amper nog het verschil tussen de werkvloer bij een start up en een horecagelegenheid.  

Een vermomde school

Aanhakend op het kwijnende fenomeen kroeg verscheen van de filosoof Hans Schnitzler niet zo lang geleden zelfs een heus boek over het fenomeen kroeg, getiteld Filosofie van de kroeg. Van een kroegliefhebber en iemand die wetenschap inzet als alibi om het kroegleven nader te bestuderen, mag het geen verbazing wekken dat zijn verhandeling uitmondde in een ode aan het verschijnsel ‘kroeg’.

Op het gevaar af dat het stapje voor stapje verder verdampen van het kroegnetwerk symbool komt te staan voor alle feilen in onze samenleving, en daarmee topzwaar wordt, blijft een van Schnitzlers kernpunten de moeite waard. Namelijk dat de kroeg een vermomde school is. En het verdwijnen van kroegen derhalve gelijk staat aan het verdwijnen van noodzakelijke educatie. Schnitzler: ‘Juist doordat je er vluchtige ontmoetingen hebt, is het een goede plek om publiek vertrouwd te raken en sociale vaardigheden op te doen. Het is een soort school: je kunt er oefenen in samenzijn met anderen en fouten maken zonder dat dit direct grote consequenties heeft.’

Ook emeritus hoogleraar Gabriël van den Brink laat in HP/De Tijd, naar aanleiding van zijn nieuwe boek De actualiteit van het archaïsche, doorschemeren dat het vastgelopen-zijn van Nederland niet te wijten is aan te weinig predikers en te weinig moraal (eerder aan een teveel), maar aan het luchtledige waar al die preken in terechtkomen. Hij zegt: ‘Ik ben voor een moraal waarin je morele zorgen veel meer vermengt met reële contacten (-), met mensen met reële problemen. Je moet er niet boven gaan hangen en zeggen: wij staan aan de goede kant van de geschiedenis. Hoe kun je zo arrogant zijn? Ben je God zelf dan?’ 

Juist dat respect- annex goddeloze van een kroeg is heilzaam. En dat je er mogelijk met PVV’ers in contact komt, ziet Van den Brink alleen maar als een pré, zeker nadat hij ze in Noord-Limburg in het kader van wetenschappelijk onderzoek bij bosjes leerde kennen: ‘Het waren prima mensen, heel sociaal, ook in de omgang met vreemdelingen. Er was echt niks mis met die mensen. Dus als ik nou ga zeggen: foute mensen, want PVV, wat doe ik dan eigenlijk?’ Met andere woorden, als het cultiveren van vijandbeelden je verdienmodel is, en bij nogal wat columnisten in het digitale tijdperk is dat het geval, zou het bezoeken van een kroeg wel eens desastreus kunnen zijn: niet voor de samenleving, maar wél voor hun verdienmodel.

Morele zuiverheid

Wat opvalt is dat Schnitzler, Van den Brink en andere pleitbezorgers van de kroeg, dan wel van het soort interactie dat er plaatsvindt, een zekere leeftijd hebben. Hetgeen zou impliceren dat vooral boomers nog zin hebben een ruimte binnen te stappen met voor hen onbekende medemensen. En dat de jongere generaties – gewend als ze zijn hun sociale leven via de smartphone minutieus in te richten – de lokroep van de kroeg in het geheel niet meer voelen.

Sterker: dat de kroeg, juist vanwege het laagdrempelige karakter, voor hen een schimmig broeinest is van wat zij ‘onveiligheid’ plegen te noemen. Een oord waar zomaar iemand een ongewenste hand op een schouder kan leggen, een onwelriekende mondgeur kan verspreiden of een woord kan gebruiken dat volgens de laatste overheidscampagnes als seksistisch veroordeeld dient te worden.

Te vrezen valt dat young professionals en de columnisten die namens hun generatie wekelijks het morele gelijk over iedereen uitstorten amper nog weten hoe een kroeg er vanbinnen uitziet. En hun morele zuiverheid toch vooral bewaken door zich bij digitale tegenspraak, hup, vol op de ‘Block’-toets te verlaten.

Tonnen aan maatschappelijke winst

Kortom, bij elke kroeg die verdwijnt – in Nederland ruim tweehonderd per jaar – krijgt het eendimensionale top down-moralisme, helaas, weer iets meer vrij baan. En alleen al daarom zou het de overweging waard zijn de wetten van de ‘betekeniseconomie’ niet alleen op grote staatsbedrijven toe te passen, maar ook op individuele kroegen die elk jaar, puur boekhoudkundig, dan misschien in de min eindigen, maar dankzij hun rol in het aankweken van sociale vaardigheden door de Erasmus-universiteit op tonnen aan ‘maatschappelijke winst’ worden ingeschat.   

Lang leve de kroeg!     

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht Steeds minder cafés, steeds meer koffiebars. Houden alleen boomers nog van de kroeg? verscheen eerst op Wynia's Week.

De start van kabinet Rutte IV, die bijna gelijk viel met het einde van de coronacrisis, markeerde het wankele begin van een nieuw tijdperk: sinds jaren was er in het kabinet weer een minister van Volksgezondheid met een medische achtergrond en veel bestuurlijke ervaring in de zorg. Helaas zouden juist de ouderen, die met afstand het heftigst onder de ziekte hadden geleden, voorlopig nog niet van de narigheid af zijn.

De nieuwe minister, Ernst Kuipers, gaf meteen te kennen de hoge kosten van de gezondheidszorg te willen bestrijden door het tegengaan van overbodige zorg. Daarnaast was hij vooral een voorstander van concentratie van de zorg, in de eerste plaats om het hoofd te kunnen bieden aan het personeelstekort, maar ook vanwege de stijgende zorgvraag, de vergrijzing en tevens de voortgaande medische vernieuwing, die de grenzen van de betaalbaarheid had bereikt.

Om naast het bestrijden van kosten ook goede zorg te waarborgen was het volgens de minister van wezenlijk belang om de juiste afspraken te maken.

Passende zorg

Onder zijn leiding werd daarom het ‘Integraal Zorgakkoord’ (IZA)³ opgesteld, dat in september 2022 door 13 partijen in de zorg werd ondertekend: zorgverzekeraars, ziekenhuizen, huisartsen, medisch specialisten, gemeenten, diverse verpleegkundige- en ouderenorganisaties, zoals de Patiëntenfederatie Nederland en Actiz. Ook het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) ondertekende het IZA.

In dat IZA was besloten tot het toepassen van zogenaamde passende zorg, die toegankelijk, waardegedreven en bewezen effectief moest zijn én tot stand komen in samenspraak met de patiënt. Passende zorg (een van oorsprong zorginhoudelijk begrip) werd de rode draad in het IZA.

Volgens minister Ernst Kuipers was het ook uitermate belangrijk om meer aandacht te besteden aan de kwaliteit van leven van ouderen. Volgens hem betekenden de laatste vijf jaren die de levensverwachting inmiddels was gestegen, voor ouderen vooral een leven met chronische aandoeningen. ‘De kwaliteit van die extra jaren is heel gering, zo niet nul,’ zei hij. ‘Het is daarom belangrijk om bij kwetsbare ouderen, voor intensive care (IC) of voorafgaand aan een operatie (OK), bijvoorbeeld voor een gebroken heup, altijd een gesprek aan te gaan of dit eigenlijk wel de beste zorg is voor die bewuste oudere. De beste zorg is namelijk afhankelijk van de patiënt. In het IZA is dit door ons onder andere gevat in de term “passende zorg”. Een dergelijk gesprek voeren is niet eenvoudig, maar moet wel gebeuren om te voorkomen dat steeds meer mensen een sterk verminderde kwaliteit van leven krijgen’, aldus de minister.

Dappere Dokters

Men zou verwachten dat de denkbeelden in het IZA, dat was opgesteld zo kort na de coronacrisis, sterk beïnvloed waren door de dramatische gebeurtenissen er direct aan voorafgaand. In het verleden hadden echter wel degelijk eerder acties plaatsgevonden, die eveneens verband hielden met de financiële situatie in de gezondheidszorg en de wijze waarop men die dacht te kunnen oplossen.

Een groep die eerder al sommige van de in het IZA toegepaste denkwijzen introduceerde was ‘Dappere Dokters’, een huisartsengroep in Amsterdam. Deze werd in 2012 opgericht door een Amsterdamse huisarts, samen met een directielid van het AMC en een demissionaire minister van Volksgezondheid (inmiddels directielid van een verzekeringsmaatschappij). Zij pleitten eveneens voor bezuiniging en hoopten dat te bereiken door het tegengaan van ‘overbehandeling’ en ‘overdiagnostiek’, in het bijzonder bij ouderen. Zij bestempelden dit als ‘niet-passende zorg’.  

Over het gedachtegoed van ‘Dappere Dokters’ verschenen destijds publicaties in de Volkskrant (‘Dappere dokter durft een patiënt ook te laten sterven’, 23 juni 2012) en in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde (‘Een dappere dokter durft een patiënt een behandeling te weigeren’, 2013, blz. 2024). Deze ideeën lijken bij het opstellen van het IZA van aanzienlijke invloed te zijn geweest.

Kwetsbare ouderen

GroenLinks presenteerde in 2019 haar visie op de zorg voor ouderen. Daarin werd gepleit voor het verplicht screenen van ouderen op kwetsbaarheid bij binnenkomst op de spoedeisende hulp (SEH), om overbehandeling te voorkomen. De KNMG waarschuwde echter naar aanleiding hiervan, dat de discussie over passende zorg niet over kosten zou moeten gaan.

Toenmalig KNMG-voorzitter René Héman stelde dat de discussie over passende zorg zich altijd tussen patiënten en zorgverleners dient af te spelen en niet in de politiek. ‘Gelijke toegang en kwaliteit van de zorg dienen altijd voorop te staan.’

Een redactioneel artikel in de NRC in juni 2023 toonde zich ongeduldig over het uitblijven van actie na ondertekening van het IZA in 2022. De NRC prees de verzekeraars die er alles aan deden om de kosten te beperken en prees ook minister Kuipers vanwege de concentratie van de kinderhartchirurgie in slechts twee centra. De krant riep de artsen humeurig op tot het maken van harde keuzes: ‘Alleen artsen kunnen omvang en aantal van de ingrepen beperken, want alle zorgverleners volgen hun richtlijnen. Elke ingreep die de patiënt niet perse beter gaat maken, belastend is en veel geld zal kosten, is er één te veel.’

Passende zorg is geen zorg

Aan ‘gewone’ burgers, vaak niet vertegenwoordigd in een patiëntenfederatie, werd weinig over de standpunten van het IZA bekend gemaakt. Een opmerkelijke nalatigheid. De ervaring leert immers dat het je als oudere burger, sinds de ondertekening van het IZA, kan gebeuren dat je aanspraak op diagnostiek en therapie wordt bestempeld als te duur en zinloos, ofwel: geen ‘passende zorg’.

Zeker wanneer je ouder bent dan 75 jaar of bijvoorbeeld kanker of een ernstige hartkwaal hebt (gehad), is het mogelijk dat men in de spreekkamer of op een spoedeisende eerste hulppost (SEH) een gedreven confrontatie met je aangaat om duidelijk te maken dat ‘afzien van behandeling’ echt de voorkeur moet hebben. ‘Wel behandelen’ zou in jouw geval namelijk neerkomen op ‘niet-passende zorg’.

‘Passend’ wordt in zo’n geval dan eenvoudig: géén zorg of uitsluitend verlichtende (palliatieve) zorg. De levensjaren die je meende tegoed te hebben, gaan vervolgens gewoon van de baan. Je sterfbed komt in zicht, en dat terwijl een ‘laatste wil middel’ nog steeds geen optie is en euthanasie via de D66-voltooidlevenwet II (7-11-2023) recent weer afgewezen is door de KNMG.

Een bizarre gang van zaken

Volgens de KNMG zou uitvoering van de betreffende D66-wet namelijk gevoelens van overbodigheid en onveiligheid bij ouderen kunnen versterken. We dienen ons te realiseren dat de resterende  levensverwachting van een 75-jarige in Nederland gemiddeld 12,62 jaar is (Statline).Bovendien zou de grens van 75 jaar, die in het wetsvoorstel wordt aangehouden, een vorm van leeftijdsdiscriminatie betekenen, die ook zou kunnen leiden tot stigmatisering van de oudere mens. Onacceptabel, vindt de KNMG.

Werkelijk? Deze verklaring van de KNMG is bedoeld als een poging ouderen ergens tegen te beschermen, tegen discriminatie bijvoorbeeld. De KNMG heeft zeker hart voor ouderen en kwetsbaren. Maar hoe valt dan te verklaren dat de in het IZA afgesproken ‘passende zorg’ artsen aanzet tot kostenbesparing in de spreekkamer of op de SEH, door bezielde pogingen te ondernemen om ouderen te laten afzien van curatieve (helende) therapie, die de bewuste arts als overbehandeling beschouwt (en dus als ‘niet-passend’). Ouderen, bij wie voorheen ‘herstel als doel’ nooit ter discussie stond.

Stigmatisering, onveiligheid, overbodigheid

Beseft men werkelijk niet dat juist dit feit, veel meer dan een D66-wetsvoorstel ‘Voltooid leven’, zal resulteren in stigmatisering en vooral in een angstig gevoel van onveiligheid en overbodigheid bij ouderen; en uiteindelijk in een niet te onderschatten verlies van het vertrouwen in artsen? Dat kan toch niet de bedoeling zijn? Moeten patiënten (en artsen) daar niet tegen beschermd worden? De KNMG waarschuwde GroenLinks in 2018 immers dat gelijke toegang en kwaliteit van de zorg altijd voorop dienen te staan?

Kennelijk realiseert de KNMG zich dat momenteel totaal niet, want inmiddels lijkt de neiging om bij kwetsbare patiënten en ouderen ‘dapper’ af te zien van ‘niet-passende’ therapie, zich te ontwikkelen tot een ‘legitieme’ behandelwijze.

‘Passende zorg’, een van oorsprong zorginhoudelijk begrip, de rode draad in het IZA, gaat uiteindelijk in de eerste plaats over het besparen van geld op de directe patiëntenzorg.

Hoe kon het zover komen?

Zijn de artsenfederaties misleid? Worden artsen in feite gebruikt als ‘instrument’ om kostenbesparing in de gezondheidszorg te bewerkstelligen? In het IZA gaat het nu wel over het waarborgen van goede zorg, maar eveneens over het bestrijden van kosten, hetgeen uiteindelijk het primaire doel van het zorgakkoord blijkt te zijn.

Inmiddels ziet het er naar uit dat artsen, in hun ijver om ook zelf verantwoordelijkheid te dragen voor de kosten van passende en betaalbare zorg, (oude) patiënten bijna ongemerkt te overrulen bij het nemen van behandelbeslissingen.

Een ander probleem is dat overheid en verzekeraars kennelijk hopen dat de handtekening van artsen onder het zorgakkoord hen zal motiveren om ‘omvang en aantal’ van de ingrepen te beperken, bijvoorbeeld via aanpassing van de behandelingsrichtlijnen, zoals min of meer gesuggereerd werd aan het slot van het redactioneel artikel in de NRC.

Zijn de zorgkosten wel zo hoog?

Is de financiële situatie van de zorg werkelijk zo slecht?

Voorspeld wordt dat de zorgkosten in Nederland sterk zullen stijgen. Van 2015 tot 2040 wordt een verdubbeling verwacht. Het aandeel van de uitgaven voor ouderen (65+) zou zelfs  nog verder stijgen van ca. 44% in 2015 tot 59% in 2040. Een stijging die echter ook beoordeeld moet worden in relatie tot bijvoorbeeld het jaarlijkse bnp (bruto nationaal product), dat eveneens zal stijgen.

En vanwaar het voornemen om juist te besparen op de directe patiëntenzorg? Een duidelijke analyse van de factoren die vooral hebben bijgedragen aan de kostenstijging ontbreekt. Welke kosten zijn het hoogst en welke stijgen het hardst? Gaat het bijvoorbeeld om de ziekenhuiszorg, de huisartsenzorg, de introductie van kostbare nieuwe behandelmethoden, de bijna ongelimiteerde aanschaf van kostbare apparatuur (voor het onderhoud waarvan vaak hoogopgeleid personeel noodzakelijk is)? Of betreft het de stijgende farmaceutische kosten, of de schokkende verspilling van zorggeld door administratieve lasten ten gevolge van de zinloze bureaucratie in de zorg, die geleid heeft tot een eigen industrie met kostbare ICT-systemen en dure werknemers?

Wordt er wel verantwoord omgegaan met de beschikbare financiële middelen? Bestaat er een solide onderbouwing van de overtuiging dat de kosten in de zorg te sterk zullen stijgen en dat het doorvoeren van het IZA (door patiënten de volgens het IZA ‘niet-passende zorg’ te onthouden) in voldoende mate zal leiden tot beheersing van de zorguitgaven? En dat dit vervolgens niet zal leiden tot verlies van de kwaliteit en toegankelijkheid van de zorg?

Onbehagen

Ondertussen is duidelijk dat het automatisch toepassen van werkelijk goede zorg voor patiënten op leeftijd (75+) niet meer vanzelfsprekend is. Ook patiënten die ongeneeslijk ziek zijn wordt de juiste zorg vaak onthouden. Zoals eerder vermeld, wordt goede zorg voor hen regelmatig als te duur en dus ‘niet-passend’ gekwalificeerd en doorgaans dan ook niet uitgevoerd.

Omdat gezamenlijke besluitvorming met de patiënt ook een van de in het IZA vastgelegde afspraken is, zou een patiënt in feite wel degelijk mee horen te beslissen over het wel of niet plaatsvinden van een behandeling, tenzij die medisch gezien onuitvoerbaar is. In de praktijk blijkt het echter voor de meeste patiënten nauwelijks haalbaar te zijn om tegen de visie en argumenten van een arts in te gaan.

Botsingen

Het probleem is wellicht dat artsen (die een artseneed hebben afgelegd en zijn onderworpen aan een tuchtwet) in september 2022 een akkoord hebben getekend dat hen is voorgelegd door ambtenaren en verzekeraars. Hadden zijzelf wel voldoende zicht op de gevolgen daarvan? Wat onder andere ontbreekt is de waarborg, dat zij naast hun deelname aan het IZA ook kunnen blijven voldoen aan de eisen en morele waarden van hun beroep als arts en daarmee niet in botsing komen. Een gevaar is blijkbaar dat bij het toepassen van de zogenaamde ‘passende zorg’, het financieel profijt veelal voorop staat en niet het welzijn van de patiënt.

In de praktijk vinden dergelijke ‘botsingen’ regelmatig plaats. Toch bestaat in de maatschappij vooralsnog de neiging om de gevolgen van het ‘afzien van passende zorg’,bijvoorbeeld bij oude patiënten, te bagatelliseren. Men kan het zich niet voorstellen en bestempelt het liever als ongeloofwaardig. Artsen en andere zorgverleners hebben nu eenmaal veel krediet bij vrijwel iedereen.

Het blijft echter een nachtmerrie voor ieder oud, maar fit en levenslustig mens om een heup te breken, een bloedvergiftiging te ontwikkelen, een herseninfarct of een darmtumor te krijgen, kortom een kwaal waarvoor meestal wel degelijk een voor veel betrokkenen niet al te zware behandeling bestaat, die momenteel echter regelmatig als ‘niet-passend’ wordt bestempeld en daarom frequent slechts palliatief (met verzachtende middelen) zal worden behandeld. Een schrikbeeld dat bij ouderen in toenemende mate angst voor onveiligheid en overbodigheid veroorzaakt. Zeg maar een gebrek aan enige bestaanszekerheid, die ook ouderen wel degelijk horen te hebben.

Uiteindelijk zal het aantal botsingen zodanig zijn opgelopen dat de publieke opinie omslaat.

Artsen hebben ook familie

Een verbazingwekkend en nieuw fenomeen bij artsen is ‘een toegenomen angst voor de tuchtwet’. Die wordt in medische vakbladen gesignaleerd en zou een groeiend probleem zijn. Een raadsel, vooral omdat het aantal tuchtklachten niet duidelijk lijkt toe te nemen.

Zou dat misschien kunnen berusten op ‘onbehagen’, een ‘niet- pluis’gevoel vanwege de wijzigingen in de behandelstrategie voor patienten als gevolg van de uitvoering van ‘passende’ en ‘niet-passende zorg’, de rode draad in het IZA? Doen artsen naar beste weten hun plicht maar voelen zij wellicht toch onbehagen, zonder goed te beseffen waarom?

Tenslotte zijn artsen gewone mensen, die ook een familie hebben, ouders, grootouders en andere al dan niet kwetsbare familieleden.

Mevrouw dr. M.L. van Kempen-Harteveld is gepensioneerd radiotherapeut-oncoloog en schrijver (‘Tijd om te gaan’, pseudoniem: Pia van Egmond; Uitgeverij In de Knipscheer, sept. 2022)

Prof. dr. H. Struikmans is gepensioneerd radiotherapeut-oncoloog en voormalig hoofd van de afdelingradiotherapie van het HMC in Den Haag en emeritus-hoogleraar LUMC in Leiden.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw publicabele reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom!

Het bericht Ongelofelijk maar waar: in ons land krijgen ouderen niet meer vanzelfsprekend de medische zorg die zij nodig hebben verscheen eerst op Wynia's Week.

Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) houdt de cijfers nauwkeurig bij. Op 1 januari telde Nederland 3.755.679 inwoners van 65 jaar of ouder, onder wie 932.295 tachtigplussers. De tendens is stijgend, zoals dat heet. In 1990 was nog 12,8 procent van de Nederlanders 65 jaar of ouder. Nu is dat 20,8 procent en rond 2040, zo verwacht het CBS, een kwart. Het aantal ouderen zal daarna een jaar of tien stabiel blijven omdat kleinere generaties de 65 jaar passeren en veel ouderen uit de grote naoorlogse generaties overlijden. Na 2050 neemt het aantal ouderen in de bevolking weer toe, mede doordat de grote generatie millennials (ook wel ‘Generatie Y’ genoemd) dan 65 jaar worden.

Omvangrijke doelgroep

Zeker voor wie iets heeft te verkopen of te verhandelen, zijn 65-plussers de komende decennia een niet te missen doelgroep. Op veel plekken is dat al te zien. Neem de tijdschriftenmarkt. Rond de eeuwwisseling was de tv-gids van Veronica (‘Je bent jong en je wilt wat’) nog Neerlands grootste weekblad, nu is dat het magazine van ouderenomroep MAX.

Maar het is niet alleen een kwestie van massa. Want behalve dat er steeds méér ouderen komen, zijn het ook ándere ouderen, met nieuwe eigenschappen en kenmerken.

Wie in de jaren vijftig van de vorige eeuw 65 werd, had een resterende levensverwachting van niet meer dan dertien à veertien jaar en kampte vaak al snel met een kwakkelende gezondheid. Ook genoten de meeste ouderen een karig inkomen en waren ze dikwijls laagopgeleid. Dat is de laatste decennia drastisch aan het veranderen. Met name de jongste generatie 65-plussers – de zogenoemde babyboomers – hebben over hun opleidingsniveau doorgaans niets te klagen. Ook komen er steeds vaker twéé pensioenen binnen en is er een koophuis met overwaarde.

Minstens zo belangrijk: de levensverwachting van 65-plussers is fors gestegen en de meesten van hen verkeren nog jaren in goede gezondheid. En dus bezoeken ouderen in steeds grotere getale restaurants, bioscopen en theaters en maken ze steeds vaker duurdere en langere reizen. 65-plussers zijn inmiddels goed voor bijna een kwart van alle toeristische overnachtingen in Europese hotels, vakantieparken en sterrencampings, zo becijferde ABN Amro in 2023.

Wat merken we in de Nederlandse politiek van deze ontwikkeling? Zeker, typische ‘ouderenonderwerpen’ als zorg en pensioenen worden vaak besproken. Ook is politiek Den Haag sinds 1994 bekend met het verschijnsel ouderenpartijen. Maar verder?

Geen 65-plussers

De gemiddelde leeftijd van de lijsttrekkers bij de aanstaande Tweede Kamerverkiezingen – we kijken naar de partijen die in 2023 de kiesdeler haalden – is 46,8 jaar. In het verleden kwam dat cijfer regelmatig boven de vijftig, zoals bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1994 (52,1) en 1998 (53,1).

Ook de gemiddelde leeftijd van Tweede Kamerleden (op dit moment 47 jaar) beweegt zich in neerwaartse richting. Een belangrijke oorzaak is de toegenomen omloopsnelheid van parlementariërs: omdat hun gemiddelde zittingsduur steeds korter wordt, zijn er steeds minder ervaren, oudere Kamerleden.

Als gezegd: ruim 20 procent van de Nederlanders is 65 jaar of ouder. Maar onder de lijsttrekkers die op 29 oktober op het stembiljet staan, is dat percentage nul. Dat was weleens anders. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1998 bijvoorbeeld waren zowel VVD-lijsttrekker Frits Bolkestein (65) als D66-aanvoerder Els Borst (66) AOW-gerechtigd.

Intrigerend beeld

Wél zien we bij Tweede Kamerverkiezingen steeds vaker lijsttrekkers van onder de veertig. Nog niet zo lang geleden was dat een incidenteel verschijnsel of ontbraken ze volledig, zoals bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1998, 2002 en 2012. Op 29 oktober zijn het er vier: Lidewij de Vos (Forum voor Democratie, 28), Stephan van Baarle (DENK, 34), Rob Jetten (D66, 38) en Jimmy Dijk (SP, 39).

Het is een intrigerend beeld. Terwijl de gemiddelde leeftijd in ons land de afgelopen halve eeuw opliep van 33,2 (1975) naar 42,8 jaar (2025), worden onze politici steeds jonger. 

In Nederland werd schamper gereageerd toen de presidentsverkiezingen in Amerika – eveneens een snel vergrijzend land – vorig jaar bijna uitdraaiden op een duel tussen de toen 78-jarige Donald Trump en de 81-jarige Joe Biden. En inderdaad, politieke leiders met Biden-achtige mental health issues, daar zit niemand in Den Haag op te wachten. Maar meer politici met grijze haren, dat zou in het snel vergrijzende Nederland – waar het afspiegelingsbeginsel steeds populairder wordt – helemaal niet ongepast zijn.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Hoezo ‘afspiegeling’? Nederland vergrijst, maar de lijsttrekkers worden steeds jonger verscheen eerst op Wynia's Week.

De eerste hardnekkige misvatting die SIRE kan worden aangerekend is de opvatting dat vijftigplussers één leeftijdscategorie vormen, oftewel een generatie die kenmerken deelt. De kenmerken die worden genoemd zijn het minder openstaan voor nieuwe dingen en het uit de weg gaan van uitdagingen. De gevolgen van een dergelijke – door vijftigplussers gedeelde – levenshouding zijn niet voor de poes: een korter leven en een mindere kwaliteit van leven.

Nieuwe uitdagingen

Daar moet rigoureus tegen worden opgetreden, vindt SIRE. De grafdelvers in het filmpje ‘Je bent nooit te oud om te leven’ laten er geen gras over groeien. Een vijftigplusser wordt bevrijd uit zijn benarde positie voor het beeldscherm, in een lijkwagen gestopt en afgezet in een dansgelegenheid waar vijftigplussers de kwaliteit van leven hervinden. De reclamemaker is wat deze beelden betreft waarschijnlijk geïnspireerd door De Staatsinjectie, met de aantekening dat het in deze roman om 85-plussers gaat en een andere dan een dansgelegenheid de eindbestemming is. 

Wie zich – vrij van vooroordelen – verdiept in het leven van mensen van pakweg 50 tot 65 jaar komt een tweede hardnekkige misvatting op het spoor: het gaat om een groep van mensen die tal van uitdagingen te lijf gaat. De tijd van vervroegde uittreding uit het arbeidsproces ligt al decennialang achter ons en de oplopende levensverwachting betekent ook langer doorwerken, op dit moment tot het 67e levensjaar. In deze levensperiode – de kinderen zijn of gaan de deur uit – dienen zich diverse nieuwe uitdagingen aan: het zorgdragen voor naasten, vaak ouders of andere familieleden die zorgbehoevend zijn geworden en het oppassen op de kleinkinderen. Daarnaast is het verenigingsleven een favoriete tijdbesteding bij veel mensen in deze leeftijdsfase. Een respectabel aantal van hen werpt zich tevens op als vrijwilliger voor allerlei maatschappelijke activiteiten. Een afwisselender leven laat zich nauwelijks indenken. Ik kan me voorstellen dat een dergelijk gevarieerd bestaan af en toe vraagt om rustmomenten, om het neerploffen op de bank en het zappen langs zenders om zo de hoge intensiteit van leven te kunnen behouden.

Onvriendelijke regelgeving

Een toenemend aantal pensioengerechtigden wil het werk niet de rug toekeren. Honderdduizenden mensen werken langer door en evenveel anderen zouden dat graag willen. Maar ze worden niet zelden teleurgesteld door regelgeving die niet direct senior-vriendelijk is. Wooncorporaties en woningbouwers hijgen in de nek van zeventigplussers om door te stromen naar een kleinere woning, terwijl extra woonruimte hen juist de mogelijkheid biedt om kinderen en kleinkinderen te gast te hebben. Gezondheidspreventie is enkel populair in de openbare discussie, terwijl ze in ’s lands zorgbegroting slecht 0,6 procent van het budget opsoupeert. Op het moment dat je 75 jaar wordt, worden de rijvaardigheden in twijfel getrokken en word je opnieuw getest of je je rijbewijs mag behouden. Sinds kort krijgt een gepensioneerde die de functie van gemeenteraadslid bekleedt geen dertiende maand meer uitgekeerd, omdat – zo luidt de onderbouwing – geen vrij hoeft te worden genomen van het werk. De wetenschap dat het werk niet met de pensioengerechtigde leeftijd hoeft op te houden, of dat door gemeenteraadswerk vrijwilligerswerk moet worden opgegeven waarvoor een vrijwilligersvergoeding werd ontvangen, is blijkbaar nog onvoldoende doorgedrongen.

SIRE heeft gelijk dat negatieve beeldvorming over mensen van een hoge leeftijd niet bijdraagt aan een prettig leven voor deze groep. Dit zogenoemde ageisme of seniorisme kan dusdanige vormen aannemen dat mensen er zelf in hun minderwaardigheid gaan geloven. De tragiek van het SIRE-filmpje is dat het negatieve beeld versterkt wordt. Zou echt de overtuiging hebben postgevat dat de samenleving een spiegel voorgehouden wordt? Zouden er mensen op wat gevorderde leeftijd zijn die de beelden op zichzelf projecteren en tot het besef komen dat er werk aan de sociale, fysieke en mentale winkel is? Hoeveel vijftigplussers zullen zich niet hogelijk opgelaten voelen dat de leefwijze van vijftig-, zestig-, zeventig-, tachtig-, negentig- en honderdplussers in één adem wordt genoemd, terwijl hun diversiteit elke andere leeftijdscategorie ver overtreft?   

Leren van fouten

Ook SIRE moet van fouten mogen leren. Als in onze samenleving hardnekkige misverstanden over ouder worden moeten worden doorbroken, adviseer ik een filmpje te maken waarin ouderen van diverse leeftijden volop actief zijn, als realistische weerspiegeling van hun leven. Laat ze daarna provocatief van het toneel verdwijnen, zodat de maatschappelijk impact van hun bijdrage tot in de haarvaten van de kijkers doordringt en een gepaste gêne zich aandient.  

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Je bent nooit te oud om te leren, SIRE verscheen eerst op Wynia's Week.

De titel van het handboek-in-wording Vergrijzend Nederland aan het woord is weloverwogen gekozen. De woorden ‘ouderdom’, ‘ouderen’ of ‘oudere mensen’ komen er om een aantal redenen niet in voor. Ze zijn niet ’in’. Veel mensen die al op een gevorderde leeftijd zijn, gebruiken ze ook liever niet. Ouderdom kent in de hedendaagse beeldvorming immers geen opvolgende levensfase meer. Daarnaast roept het achtervoegsel ‘dom’ geen prettige associaties op. Ook worden ouderen in onze samenleving doorgaans niet aangesproken op hun kennis, inzicht, deskundigheid en ervaring, kortom op hun wijsheid die ze decennialang hebben opgebouwd. Niet fijn dus om ‘oud’ genoemd te worden.  

Vergrijzing klinkt beter. Als de natuurlijke ontwikkeling van het lichaam zijn gang mag gaan, verschijnt op menig mannelijk en vrouwelijk hoofd in de loop der jaren een grijze bedekking. Een aantal mannen ontloopt, al dan niet moedwillig, die ontwikkeling. Een kaal hoofd, dat daarvoor in de plaats komt, is moeilijker aan een leeftijd te koppelen. En nogal wat vrouwen bestrijden die grijze bedekking met anders-gekleurde haarverf. De kalenderleeftijd kan zo een periode lang succesvol worden gecamoufleerd. ‘Wat niet komt van God, komt van de pot’, luidt een Vlaams gezegde.

Louterende haarkleurkeuze

Grijs hoeft niet verkeerd te zijn. Het aantal jonge dames dat de natuurlijke haarkleur heden ten dage laat veranderen in een mondain ogende grijze tint, breidt uit. Hun haarkleurkeuze werkt louterend voor hogere generaties die hebben besloten de natuur haar gang te laten gaan. Mooi grijs is niet lelijk.

Het lichaam is evenwel onverbiddelijk en niet voor één grijs gat te vangen. Het zet reeds op 35-jarige leeftijd de daling van het fysieke prestatieniveau in. Zo neemt de hoeveelheid elastische eiwitten in de huid af, alsook het vetweefsel onder de huid. Maar het lichaam ontneemt niet alleen. Het schenkt mensen op gevorderde leeftijd daarmee rimpels en het loopt zichtbaar te koop met bruinige vlekken en sproeten.

Deze en andere in het oog springende veranderingen domineren: de haargroei van mannen wordt gekort, ook zonder een knipbeurt; de houding gaat van recht-opgaand naar gebogen en verkleint de afstand van het hoofd naar de grond, wat bij verminderd gezichtsvermogen niet verkeerd hoeft te zijn. Bovendien biedt een lager zwaartepunt van het lichaam – min of meer – een natuurlijke valpreventie; de lichaamslengte neemt af; armen en benen worden dunner en bewegingen worden trager. Overdrachtsstoffen tussen de zenuwcellen, die voor tal van menselijke prestaties zorgen, nemen af.

En dat al vanaf het vijfendertigste levensjaar. Het proces van lichamelijke veranderingen neemt heden ten dage wel zo’n vijftig jaar in beslag. Steeds meer diehards voegen daar nog eens een vijftiental jaren aan toe, een contradictio in terminis lijkt het.  

Het woord ‘handboek’ in de titel komt wellicht nogal pretentieus over. Kortweg geformuleerd geeft een handboek een overzicht van inzichten op een bepaald gebied. De inzichten komen uit de mond en/of de pen van mensen die de pensioengerechtigde leeftijd hebben bereikt. Ze kijken – al waarde-oordelend – terug op het leven dat achter hen ligt, ze geven een betekenis aan het leven dat ze momenteel leiden en ze blikken vooruit op het leven dat voor hen ligt.

Wat speelt er door hun hoofd? Welke mythes krijgen zij aangepraat, of zijn nog niet ontzenuwd? Welke veranderingen hebben zij in de loop van hun leven ondergaan? Waar lopen zij tegenaan? Zijn er dilemma’s op hun pad gekomen? Wat is volgens hen wijs en niet wijs? Zijn er nog onvervulde wensen? Hoe beleven zij de dag van vandaag? Wat als de afhankelijkheid van anderen toeneemt, of als de meest dierbaren hen ontvallen?

Deze en nog legio andere vragen worden in deze fase van de ontwikkeling van het handboek gesteld aan tientallen mensen die de 65-jarige leeftijd zijn gepasseerd en doorgaans vanwege hun leeftijd afscheid hebben genomen van de arbeidsmarkt. 

Blinde vlek

‘Fysiek lever ik wel in, maar mentaal nog geenszins’. Deze veel gebezigde uitspraak van respondenten geeft enerzijds aan dat de weg die het lichaam aflegt – zoals hierboven geschetst – aan den lijve wordt ondervonden, maar anderszins spat de potentie er nog vanaf. Of deze potentie in onze samenleving een podium vindt om tot uitdrukking te brengen en of ze überhaupt wordt waargenomen en omarmd, is een van de vele vraagstukken die in dit handboek een plek krijgen. ‘Het is alsof ik alleen maar aan het inleveren ben, terwijl ik met zoveel interessante dingen bezig ben. Dat mensen van mijn leeftijd zich verder ontwikkelen, is voor veel jongere mensen blijkbaar een blinde vlek. “Hoe gaat het met je gezondheid” is de meest gestelde vraag van mijn omgeving. Aardig bedoeld, maar liever zou ik de vraag beantwoorden wat mij zoal bezighoudt en met welke dingen ik bezig ben.’ Als het woordje ‘nog’ maar niet aan de vraag wordt toegevoegd. Dit raakt een grotere gevoeligheid. 

Om in deze prille fase van de totstandkoming van het handboek nog een tip van de sluier op te lichten: ingrijpende gebeurtenissen in het leven zitten verankerd in het geheugen en komen meer en meer op de voorgrond te staan. Zo vertrouwde een van de respondenten mij toe dat haar achttienjarige broer een ernstig misdrijf had gepleegd toen zij veertien jaar oud was. Vanaf dat moment tot op de dag van vandaag, 65 jaar later, leeft zij een geïsoleerd bestaan om te vermijden dat iemand haar zou herkennen als ‘de zus van…’

Het handboek pretendeert niet om alles wat mensen van een bepaalde leeftijd beweegt in woorden te vangen. Naarmate het leven voortduurt, neemt de diversiteit aan levenservaringen toe. En daarmee groeit het onvermogen om een stereotype beeld te schetsen van wat mensen zin verschaft en betekenis geeft. Maar ook slechts een duiding van karakteristieken is alleszins het lezen waard.

Voor pensioengerechtigde lezers die willen deelnemen aan het onderzoek van Tinie Kardol is een vragenlijst beschikbaar: mjmkardol@hotmail.com

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Mooi grijs is niet lelijk verscheen eerst op Wynia's Week.

Snijdt deze boomerkritiek hout? Voordat we ingaan op de genadeloze aanvallen die babyboomers vooral op sociale media te verduren krijgen, is het van belang om eerst te achterhalen in hoeverre ze terecht een ‘generatie’ worden genoemd, en wat dat begrip precies betekent. 

Een geboortegolf van 30 jaar

In de sociologie wordt een generatie gedefinieerd als een categorie mensen die in dezelfde periode zijn geboren en in zekere zin gemeenschappelijke eigenschappen delen die individuele verschillen kunnen overstijgen. Vaak worden ze ook gezien als delers van een gemeenschappelijke cultuur.

Bij babyboomers is dat een lastige kwestie, aangezien de geboortegolf waar ze deel van uitmaakten, duurde van halverwege de jaren veertig tot halverwege de jaren zeventig. Zo’n dertig jaar dus, terwijl een generatie volgens de meeste definities een ‘looptijd’ heeft van vijftien jaar.

Het CBS is veel strenger en rekent iedereen die is geboren tussen 1946 en 1955 tot de boomergeneratie – dat zijn 2,4 miljoen Nederlanders. Het Amerikaanse Census Bureau telt daarentegen door tot 1964, net als het Duitse ‘Demografie Portal’.

Hoewel voor de Nederlandse babyboomers, als we vasthouden aan de CBS-definitie, dus geldt dat ze nog opgroeiden in een verzuilde samenleving met grote verschillen tussen de leefwerelden van katholieken, protestanten en onkerkelijken, was er ook sprake van belangrijke sociologische overeenkomsten. Zo waren boomers de eerste generatie die experimenteerde met andere relatievormen: in tegenstelling tot hun (voor)ouders woonden zij vaak al met hun partner samen vóór het huwelijk. Ook wachtten ze langer met het krijgen van kinderen (de gemiddelde leeftijd van moeders bij het krijgen van hun eerste kind steeg tussen 1970 en 2022 van 24,3 naar 30,3 jaar) en bleven vrouwen langer op de werkvloer, hoewel die stijging niet heel drastisch was. Ook het aantal echtscheidingen nam toe onder de babyboomers.

Boomers – of vermeende boomers, want ook leden van Generatie X, geboren tussen 1965 en 1980, zijn vaak de klos –  worden in discussies op internet, zodra ze een onwelgevallige mening verkondigen, nogal eens getrakteerd op de tegenwerping ‘OK boomer’. Ook klinkt vaak het verwijt dat boomers de aanstichters zouden zijn van het hedendaagse individualisme, nihilisme en overtrokken gelijkheidsdenken. Daarnaast zouden boomers hypocriet zijn, omdat ze jongeren van tegenwoordig verwend vinden, terwijl ze zelf opgroeiden toen de verzorgingsstaat in volle bloei stond en huizen voor een habbekrats te koop waren.

Sixties-iconen waren van vóór de oorlog

Toch is het een misverstand om te denken dat de ingrijpende maatschappelijke en culturele veranderingen van de jaren zestig in gang zijn gezet door de – volgens het CBS – tussen 1946 en 1955 geboren babyboomgeneratie. De toonaangevende vernieuwers van de sixties behoorden namelijk grotendeels tot de generatie van vóór de oorlog. Denk aan Joke Smit (1933-1981), gangmaker van de tweede feministische golf, of aan studentenleider Ton Regtien (1938-1989), Hitweek-baas Willem de Ridder (1939-2022) en schrijver Jan Cremer (1940-2014). Ook D66-oprichter Hans van Mierlo (1931-2010), Provo-voorman Roel van Duijn (1943) en Nieuw Links-boegbeelden als Han Lammers (1931-2000) en André van der Louw (1933-2005) waren geen babyboomers. Hetzelfde geldt overigens voor internationale sixties-iconen als John Lennon (1940-1980), Andy Warhol (1928-1987), Jane Fonda (1937) en Bob Dylan (1941).  

Dan dat andere verwijt, dat boomers het meest zouden hebben geprofiteerd van de Nederlandse verzorgingsstaat en van een nog niet overspannen woningmarkt.

Zeker, babyboomers groeiden op terwijl de Nederlandse economie floreerde en de oudsten onder hen betraden in de tweede helft van de jaren zestig de woningmarkt, toen huizen veel betaalbaarder waren dan nu. Maar na de oliecrisis van 1973 – inclusief autoloze zondagen – viel het tempo van de economische groei sterk terug. De werkloosheid begon te stijgen en de huizenprijzen explodeerden: in 1976 en 1977 waren er zelfs prijsstijgingen van respectievelijk 28 en 39 procent. Voor starters op de woningmarkt niet bepaald ideale omstandigheden.

De tweede oliecrisis van 1979 had nog veel meer impact en was in Nederland het beginpunt van een depressie die tot ver in de jaren tachtig zou duren. De babyboomers waren toen twintigers en dertigers en zaten er midden in. De hypotheekrente – die momenteel rond de 3,6 procent schommelt – liep op van 8 procent in 1978 tot bijna 13 procent in 1981. Drie jaar later, in het voorjaar van 1984, telde Nederland – bij een aanzienlijk kleinere beroepsbevolking dan nu – maar liefst 847.000 werklozen. Ondertussen daalden de reële lonen tussen 1979 en 1983 met ongeveer 10 procent.

Inmiddels zijn de babyboomers zeventigers en genieten ze van hun AOW. Maar anders dan Nederlanders die bijvoorbeeld in de jaren vijftig, zestig en zeventig voor het eerst AOW kregen, hebben de boomers daar wel hun leven lang premie voor betaald.

Liever nuances en nuchtere feiten

En ja, boomers hebben doorgaans meer vermogen dan twintigers en dertigers. Maar dat hebben ouderen vrijwel altijd: ze hebben immers ruim de tijd gehad om vermogen op te bouwen. En inderdaad, veel boomers hebben daarbij een extra steuntje in de rug gehad door de snel stijgende huizenprijzen. Maar daar staat dan weer tegenover dat ze vooral in de jaren tachtig en negentig te maken hadden met forse hypotheekrentes.  

Zijn de boomers ‘verwender’ dan jongere generaties? Het verschil zou weleens veel kleiner kunnen zijn dan met name de ‘Zoomers’ van Generatie Z – geboren tussen 1997 en 2012 – vaak beweren. De babyboomers vangen de klappen op voor allerlei maatschappelijk ongenoegen. Nuances en nuchtere feiten worden daarbij nogal eens uit het oog verloren. 

Calvin Schukkink is verslaggever van Wynia’s Week en masterstudent staats- en bestuursrecht aan de universiteit Utrecht. Hij komt uit Enschede.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Zijn babyboomers verwende profiteurs? Tijd voor een nuchter antwoord verscheen eerst op Wynia's Week.

Was het voorstel van de notaris niet enigszins verwerpelijk? Het was gestoeld op de niet denkbeeldige verwachting dat het einde van het leven van mevrouw Calment niet lang meer zou uitblijven. De hang naar meer eigen woongerief was de drijfveer van het voorstel van de notaris. Maar mevrouw Calment liet hij alle tijd, zelfs te veel tijd, om zijn aanbod te verzilveren.

Oplossing voor de woningnood onder jongeren

De beweging die in ons land na de Tweede Wereldoorlog op het gebied van volkshuisvestingsbeleid voor ouderen in gang werd gezet, kan getypeerd worden als het vinden van een oplossing voor de hoge woningnood onder jongeren. Huisvesting voor ouderen in oude-lieden-huizen was een halve eeuw lang bekostigd vanuit liefdadigheid van bewogen burgers, maar na de oorlog nam de overheid deze taak voor haar rekening.

Tussen 1945 en 1969 bouwde Nederland 549 bejaardenhuizen en bestaande huizen werden getransformeerd tot bejaardenwoningen. In 1950 woont vijf procent van de 65-plussers en in de jaren zeventig tien procent in een bejaardenhuis. In 1962 telt Nederland bijna 80.000 plaatsen in bejaardentehuizen. In 1963 wordt de Wet op de Bejaardenoorden van kracht om de overheid verantwoordelijkheid te verschaffen voor het toezicht op en de kwaliteit van de bejaardenhuizen (WBO 1963).

Het aanmoedigen van ouderen om voor residentiële zorg te kiezen en te verhuizen naar een bejaardenoord sluit aan bij de in die tijd heersende disengagement-theorie: voor ouderen wordt bepaald dat het hun wens is om zich terug te trekken uit het sociale leven (De Keyzer en Hertogh, 1999). De verhuisbewegingen van ouderen hebben, gaandeweg, de gesublimeerde titel doorstroming op de woningmarkt gekregen, maar kunnen zeker ook als plaatsmaak-theorie worden bestempeld.

Het bejaardenhuis evolueerde de afgelopen 60 jaar naar een gecombineerd verzorgingshuis-verpleeghuis en vervolgens naar een woonzorgcentrum. In deze tijd is verpleeghuis de meest treffende benaming. De gemiddelde verblijfsduur van bewoners is de afgelopen twintig jaar gedaald van vijf jaar naar minder dan een jaar. Dit verwijst naar de intensieve zorgbehoefte van ouderen die nu toegang tot het verpleeghuis krijgen, maar ook naar de zware last die op naasten van de ouderen is gelegd voorafgaande aan de verhuizing naar het verpleeghuis.

Wilt u uw huis verkopen?

Doorstroming op de woningmarkt is heden ten dage gemeengoed: Sociale Woningcorporaties vragen hun oudere huurders van een ruime eengezinswoning een verhuizing te overwegen naar een kleinere woning; mensen bellen ongegeneerd aan bij ruim behuisde ouderen of ze een seintje willen geven als ze eraan denken om hun huis te verkopen, of er wordt aan de deur al een bod gedaan; voor het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening is doorstroming op de woningmarkt een van de pijlers van beleid om de hoge druk op de woningmarkt te tackelen.

In 2022 zijn de Nationale Woon- en Bouwagenda (NWBA) en zes onderliggende programma’s gelanceerd. Een daarvan zoomt in op wonen en zorg voor ouderen, Op dit moment is Nederland 8.250.000  woningen rijk. Dat is 900.000 woningen te weinig voor de woonbehoefte in 2030. Door de vergrijzing van onze samenleving is iets minder dan eenderde van de benodigde uitbreiding gereserveerd voor ouderen. Meer dan de helft van die 300.000 woningen moeten nul-treden-woningen oftewel drempelloos worden, 80.000 geclusterde woningen zitten in de planning en daarbovenop zijn nog 40.000 zorggeschikte, geclusterde woningen nodig voor mensen met een indicatie voor langdurige en intensieve zorg.

Aandacht voor behoeften van ouderen komt te laat

Dat een verandering van bevolkingssamenstelling om een grotere variatie aan woningen vraagt, is evident. Dat binnen die variatie gedacht wordt aan een bevolkingsgroep met potentiële mobiliteitsproblemen – in 2040 vragen meer dan anderhalf miljoen 80-plussers om adequate huisvesting – is lovenswaardig. Maar wat ernstig te denken geeft, is dat 2024 is uitgeroepen tot het jaar waarin aan de ouderen wordt gevraagd wat hun woonbehoeften zijn (Staat voor de Volkshuisvesting 2023).

Een goede match tussen het door de overheid geplande extra woonareaal voor bepaalde doelgroepen en de voorkeur van en mogelijkheden voor die doelgroepen is natuurlijk essentieel. Dat die doelgroep pas aanschuift na belangrijke (capaciteits-)beslissingen is onbegrijpelijk, De behoeften van ouderen sporen mogelijk niet met de beleidsvoornemens en de premissen waarop de plannen van de overheid zijn gebaseerd. Ze kloppen mogelijk niet met bepaalde maatschappelijke ontwikkelingen die de doelgroep ouderen raken.       

De afgelopen vijftien jaar is in Nederlandse en Vlaamse gemeenten een groot aantal respondenten van 60 jaar en ouder bevraagd over hun behoeften, waaronder hun woonbehoeften (M. Kardol et al., Belgian Ageing Studies, VU Brussel). Daarbij onder meer de vraag naar het eigendom en de kwaliteit van de woning, de verhuisbereidheid, de verhuismotieven en de verhuisvoorkeuren. Wat naar voren komt, is dat verschillende leeftijdscategorieën zeer verschillende behoeften etaleren.

In weerwil van het gezegde dat oude bomen niet moeten worden verplaatst, is het aantal verhuisbewegingen juist onder oudere ouderen groot. Grof geduid neemt het eigen woningbezit ten gunste van woninghuur af van 75 procent voor de leeftijdscategorie 60 – 69 jaar naar 60 procent voor de groep van 70 – 79 jaar. Van de 80-plussers heeft nog ongeveer 45 procent een eigen woning.

Diverse woonbehoeften

De woonbehoeften van ouderen tussen 60 en 69 jaar zijn zeer divers. Door voldoende mobiliteit en levenslust lijkt afstand tot belangrijke voorzieningen geen probleem. Een Tiny house op een voormalig stuk land van een veehouder is evenzeer in trek als een huurappartement in het centrum, of als een gemeenschappelijk woonobject samen met vrienden. Maar ook het willen blijven zitten waar je zit.

Het is een levensfase waarin meer vermogende ouderen een tweede huis nemen, bij voorkeur aan de (warme) kust. Ouderen van 70 tot 79 jaar, en daarbinnen met name de groep van 75 -79 jaar, maken zich druk om de geschiktheid van hun woning. De grootte van de woning, de aanwezigheid van drempels en trappen, een verminderende mobiliteit en, daaraan gerelateerd, meer bewustzijn over de bereikbaarheid van belangrijke voorzieningen, roepen het besef op dat aanpassingen nodig zijn, of dat verhuizen een beter alternatief is.

Een berekenende zet van de overheid

Veel ouderen blijven jarenlang hangen in deze bespiegelingen, al speelt de bancaire wereld er graag op in door de overwaarde van het woningbezit te benadrukken als mogelijkheid voor de financiering van aanpassingen. Ouderen van 80 jaar en ouder, een leeftijdscategorie waar klachten en beperkingen toenemen en afhankelijkheid de kop opsteekt, voelen zich genoodzaakt te verhuizen wanneer aanpassingen zijn uitgebleven. Verhuisbereidheid en verhuisgeneigdheid maken plaats voor de noodzaak tot verhuizen.

Voor deze sterk groeiende groep lijken de plannen van de regering een uitkomst: Levensloopbestendige woningen geven het gewenste comfort en geclusterde (zorg)woningen voorzien in fysieke, sociale en mentale ondersteuning wanneer de nood aan de man is. Ageing in place, oftewel in het eigen huis kunnen blijven wonen, is het adagium van de overheid. Diverse stimuleringsregelingen, waaronder de Stimuleringsregeling Ontmoetingsruimten en Ouderenhuisvesting (SOO) en de Stimuleringsregeling Intergenerationeel Wonen vergezellen deze inzet.

Een berekenende zet van de overheid omdat het geheel van investeringen en financiële faciliteiten voor deze groep een beroep op de duurste woning, namelijk een toekomstig verblijf in het verpleeghuis, zal matigen. Maar gebeurt dat ook?

Materieel beschouwd, is het overheidsbeleid goed doordacht, Het mist evenwel een immaterieel hoofdstuk, terwijl het succes van het beleid afhangt van een materieel-immaterieel samenspel. Toen de bejaardenoorden het levenslicht zagen, was de gezinsgrootte in Nederland ruim voldoende om ouderen familiale hulp te bieden. De institutionele opvang van ouderen, die met het aanbod aan pensions begon, symboliseerde een tijdperk waarin het individualisme centraal kwam te staan.

Dat tijdperk is nog niet afgesloten, terwijl het geboortecijfer en daarmee de beschikbaarheid van familiale hulptroepen inmiddels is gereduceerd tot minder dan anderhalf en is gehalveerd ten opzichte van 60 jaar geleden. Dit betekent dat de behoefte aan langdurige (semi-) institutionele zorg groeit, niet in de laatste plaats vanwege de behoefte aan sociale contacten, terwijl dit zorgaanbod een forse bezuiniging wacht.

De samenstelling van de buurt

Waarom zou een intergenerationele stimuleringsregeling een succesformule zijn als we niet hebben geleerd elkaar van dienst te zijn? Naast de vraag hoeveel woningen moeten worden gebouwd, is de nijpende vraag hoe buurten en wijken moeten worden samengesteld om onderling dienstbetoon en onbaatzuchtige hulp te scheppen en te stimuleren. De Wet versterking regie op de volkshuisvesting (2024) geeft richting aan onder meer de procentuele verdeling van sociale huurwoningen en woningen in eigendom bij nieuwbouwprojecten en aan het verkorten van procedures, maar pakt niet de voorwaarden voor het bevorderen van sociale samenhang bij de kop.                                                                      

In mijn roman De Staatsinjectie wonen de 84-jarige hoofdpersoon Ad Stevens en zijn zes jaar jongere overbuurman Johan van Duren al tientallen jaren in een eigen woning. Oude huurwoningen in hun straat zijn jaren geleden afgebroken en een twintigtal starterswoningen van de Woningcorporatie zijn ervoor in de plaats gekomen. Bevordert de samenstelling van de buurt hier het oog hebben voor elkaar? In De Staatsinjectie vindt u het antwoord, maar het laat zich wel raden.    

Tinie Kardol was hoogleraar vergrijzingsvraagstukken aan de Vrije Universiteit Brussel en bestuurder in de Nederlandse ouderenzorg. Hij is gastdocent en verzorgt lezingen in binnen- en buitenland. In september 2024 publiceerde hij bij Uitgeverij Blauwburgwal het boek ‘De Staatsinjectie’, een beklemmende maar ook hilarische roman over een samenleving waar ouderen in toenemende mate worden gezien als kostenpost. De Staatsinjectie is te koop via elke (internet-) boekhandel en uiteraard ook in onze webwinkel.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Woonbeleid voor ouderen moet onderling dienstbetoon en onbaatzuchtige hulp scheppen en stimuleren verscheen eerst op Wynia's Week.

Hebben we in dit seniorencomplex te maken met een club van ouderen die bijeenkomt om zodanig aan Bacchus te offeren dat ongepast, storend gedrag er het gevolg van is? Televisiebeelden van de verontwaardigde senioren wezen niet in die richting. Gaat het dan wellicht om senioren die de diagnose ‘handelingsonbekwaam’ of ‘wilsonbekwaam’ opgeplakt hebben gekregen en die het exclusieve recht hebben om gereguleerd gebruik te maken van de ontmoetingsruimte? Noch het een, noch het ander blijkt het geval te zijn. Oud Sluys maakt juist zelfstandig wonende ouderen attent op haar faciliteiten.  

Maar wat is dan de legitimatie van een bevoogdende beslissing van Oud Sluys? Simpeler gezegd: wat is in godsnaam de reden dat een groep senioren zo uitdrukkelijk wordt betutteld dat ze bepaalde alcoholische dranken niet meer mogen bestellen? Zou het seniorencomplex tot dezelfde beslissing zijn gekomen als het publiek van de ontmoetingsruimte voornamelijk uit jonge buurtbewoners bestond? Of uit mantelzorgers die op gezette tijden met hun naaste de ontmoetingsruimte aandoen?

Negatieve beeldvorming

Er moet toch iets zijn dat het paternalisme rechtvaardigt in de ogen van degene die de beslissing heeft genomen. Wellicht is het de negatieve beeldvorming over ouderen, die decennia geleden in onze samenleving heeft postgevat en nog welig tiert. Vanaf de pensionering kost je de samenleving geld, heb je geen maatschappelijke verantwoordelijkheden meer, consumeer je in toenemende mate zorg en hopen de beperkingen zich op. Ingrijpen van hogerhand is dan toch geboden?  

In mijn roman De Staatsinjectie is het deze beeldvorming die tot een brede politieke en maatschappelijke omarming van de Wet verplichte levensbeëindiging heeft geleid. Een beeldvorming die nota bene door grote groepen ouderen wordt gedoogd; soms zijn ze er zelfs in gaan geloven. Een beeldvorming ook waarbij ouderen het als een eer beschouwen dat ze na vele jaren van anonimiteit en vergetelheid door het grote publiek als helden worden toegejuicht wanneer ze in een pausmobiel de uitgestippelde weg naar hun eindbestemming afleggen om de achterblijvers vermeende welstand te bezorgen.

Toenemende vergeetachtigheid is een nog onbenoemd aspect dat kleeft aan de beeldvorming over ouderen. Hoewel pathologische geheugenachteruitgang procentueel meer ouderen dan jongeren treft, is ons beeld van de intellectuele capaciteiten van ouderen volslagen onjuist. De in Letland geboren neuropsycholoog Elkhonon Goldberg toont in zijn boek De wijsheid paradox (2005) aan dat het verstand groeit wanneer de hersenen ouder worden. Het vermogen om zaken goed te overzien, op waarde te schatten en doordachte en gewogen beslissingen te nemen, is een – zwaar onderbelichte en vaak onbenutte – intellectuele eigenschap die juist krachtiger wordt naarmate de leeftijd toeneemt.

In de ontmoetingsruimte van het seniorencomplex van Oud Sluys verzamelt zich een groep mensen die over deze eigenschap beschikt. Het samen met anderen zijn, het in contact komen met leeftijdgenoten, het uitwisselen van gedachten en gemoedstoestanden en gezamenlijk het glas heffen – een pils bij de een, een wijntje bij de ander en een jenever voor een derde – zijn betekenisvolle gebeurtenissen, waar alle aanwezigen ingrediënten aan bijdragen. Maar een beroep op de aanwezige wijsheid van deze groep heeft niet plaatsgevonden. Hemeltergend! Toch is het niet vanzelfsprekend dat de groep die door de maatregel van Oud Sluys getroffen wordt in opstand komt. Dat is doorgaans niet ouderen-eigen, ook niet als het aan een goed gesprek heeft ontbroken.

De keuze van Oud Sluys staat helaas niet op zichzelf. In augustus van dit jaar haalde de Utrechtse ouderenzorgorganisatie Silverein het landelijk nieuws met de maatregel om medewerkers van het restaurant te vervangen door een koffiezetapparaat. ‘De restaurants draaien in de huidige vorm verlies,’ was de verklaring. ‘Er zijn wel enige zorgen over wat dat voor bewoners gaat betekenen,’ werd eraan toegevoegd.

Inlevingsvermogen gewenst

Van mensen die zich beroepshalve inspannen voor kwetsbare ouderen mag een flinke dosis inlevings- en observatievermogen worden verwacht. Je hoeft maar een enkele keer naar het restaurant van de doorsnee zorginstelling voor ouderen te gaan en je ziet wat zich daar afspeelt. Voor het merendeel van de ouderen is het restaurant een geliefkoosde ontmoetingsplek. Daar vindt het leven plaats. Bewoners komen op die plek dagelijks bij elkaar op bezoek. Nieuwe bewoners ontmoeten er voor het eerst hun medebewoners en het is juist het restaurantpersoneel dat bewoners alert en betrokken bij de hand neemt om hen een plek te laten veroveren in hun dan nog vreemde omgeving. Het is ook de plek bij uitstek waar verwenzorg zich manifesteert. Het geserveerd krijgen van koffie of thee met iets erbij, in combinatie met de contacten met leeftijdgenoten, verhogen het woon- en leefplezier.

Maar het beroep op inlevingsvermogen gaat verder. Toen ik jaren geleden aantrad als bestuurder van zorginstellingen voor ouderen spraken twee dames van achter in de tachtig mij aan. Zij vroegen mij wat mijn regels waren en wat zij wel of niet van mij mochten. Mijn verbaasde reactie dat ik die vraag beter aan hen kan stellen dan zij aan mij, omdat ik slechts een beperkt deel van de week in de zorginstelling ben en zij daar wonen, werd met onbegrip ontvangen. Het hardnekkig gevoel had zich bij bewoners genesteld dat zij zich dienden te schikken naar de regels van het huis. Naarmate de kwetsbaarheid van bewoners, alsmede de afhankelijkheid van de directe omgeving, toeneemt, nemen assertiviteit en aanspraak op zelfbeschikking af. Berusting, apathie en overgave aan de vigerende regels doen hun intrede.

In de huidige tijd worden zorginstellingen voor ouderen enkel nog bewoond door mensen met een hoge mate van kwetsbaarheid. Het risico op paternalisme neemt daarmee toe. Waar twintig jaar geleden de Wet cliëntenraden zorginstellingen de oudere bewoners een paraplu bood om een regen van onwelgevallige regels en maatregelen af te wenden, is het aantal bewoners dat zitting heeft in cliëntenraden sterk gereduceerd. Familieleden – of bij ouderen betrokken vrijwilligers – hebben hun plek ingenomen. Lovenswaardig, maar de afstand tot de praktijk van alledag is er sterk door vergroot.

In het kader van mijn promotieonderzoek interviewde ik rond de eeuwwisseling ruim 200 bewoners van woonzorginstellingen voor ouderen en ongeveer 100 zorgmedewerkers. Een van de vragen was om een paar punten te noemen die voor bewoners in de zorginstelling het allerbelangrijkste zijn. Wat bleek: er was bijna geen overlap tussen de respons van bewoners en die van het verzorgend personeel. Voor de bewoners scoorden het aangaan en onderhouden van sociale contacten met medebewoners en zeggenschap over het eigen leven het hoogst. Het zorgpersoneel dacht dat bewoners een goede verzorging het belangrijkste zouden vinden.

Over wat goede verzorging voor de individuele bewoner inhoudt, werd nauwelijks gecommuniceerd. Er was sprake van een hoge mate van routinematig handelen door het verzorgend personeel en het ontbrak veelvuldig aan responsiviteit, oftewel het informeren bij de bewoner of het handelen van de verzorgende naar wens was geweest.

De bewoner als zorgregisseur

Mijn proefschrift kreeg de titel Zorg voor zelfstandigheid. Bedoeld werd dat de bewoner de regisseur moet zijn van de zorg en van het leven in een institutionele omgeving. Nu, twintig jaar later, is deze boodschap blijkbaar nog uiterst actueel. Een behoorlijke mate van kwetsbaarheid van de bewoners hoeft daarbij niet in de weg te staan. Integendeel. Mensen die zelf niet meer in staat zijn beslissingen te nemen, gun je een morele omgeving waarin beslissingen voor hen genomen worden die ze ook zelf zouden hebben genomen – als ze daartoe nog toe in staat zouden zijn.

Tinie Kardol was hoogleraar vergrijzingsvraagstukken aan de Vrije Universiteit Brussel en bestuurder in de Nederlandse ouderenzorg. Hij is gastdocent en verzorgt lezingen in binnen- en buitenland. In september 2024 publiceerde hij bij Uitgeverij Blauwburgwal het boek ‘De Staatsinjectie’, een beklemmende maar ook hilarische roman over een samenleving waar ouderen in toenemende mate worden gezien als kostenpost. De Staatsinjectie is te koop via elke (internet-)boekhandel en uiteraard ook in onze webwinkel.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Ouderen aller gemeenschappelijke woonzorginstellingen, verenigt u! Want paternalisme loert overal   verscheen eerst op Wynia's Week.