Waar ontwikkeling broodnodig is, explodeert de bevolking: in Niger 6,8 kinderen per vrouw en Nigeria stevent af op 400 miljoen inwoners in het jaar 2050. Zonder banen neemt de armoede toe, en ook de honger, het geweld en de migratiedruk op Europa. De Duitse SPD-politicus Martin Neuffer waarschuwde daar in 1982 al voor, en demograaf Reiner Klingholz bevestigt dit nu.

Stabiliteit zal er in Afrika niet komen zolang de bevolkingsgroei elke ontwikkeling in de weg staat en jongeren geen werk kunnen vinden. De dynamiek van die hoge geboortecijfers, die in Afrika tot steeds meer armoede leiden, zal verwoestende gevolgen hebben voor dat werelddeel en ook voor Europa. Met 6,8 geboorten per vrouw heeft het arme Sahelland Niger het hoogste geboortecijfer ter wereld. De bevolking van Nigeria zal naar verwachting verdubbelen en tegen 2050 tot 400 miljoen gegroeid zijn.

Demografie en ontwikkeling

Het gebrek aan economische kansen voor de beroepsbevolking zal leiden tot toenemende spanningen (bijvoorbeeld xenofoob geweld, zoals in Zuid-Afrika of Angola) en steeds meer bestaansonzekerheid. In Aziatische landen is een verband aangetoond tussen demografie en ontwikkeling. Vanwege culturele en religieuze overwegingen pleiten Afrikaanse politici voor het principe: hoe meer mensen, hoe sterker de staat. In moslimlanden gaan monogamie en lage geboortecijfers niet samen met het daar heersende manlijkheidsideaal.

Mauritius, de Seychellen en Botswana laten zien waartoe meer onderwijs kan leiden. Het geboortecijfer is op Mauritius gedaald tot ongeveer 1,4, op de Seychellen tot 2 en in Botswana tot 2,73 kinderen per vrouw – een gevolg van positieve economische ontwikkeling.

Vooral in tijden waarin de legitimiteit van kritische meningen in twijfel wordt getrokken, is het verhelderend om Die Erde wächst nicht mit te herlezen (De aarde groeit niet mee). Het is in 1982 geschreven door de Duitse sociaaldemocraat Martin Neuffer (1924-2004), jarenlang directeur van de NDR (Nord Deutsche Rundfunk). Voor dit alom geprezen boek liet hij in 1982 zijn linkse politieke verleden bij de SPD voor wat het was en publiceerde zijn standpunten met betrekking tot migratie- en integratiebeleid. Daarmee was hij zijn tijd ver vooruit.

Toenemende druk om te emigreren uit Derde Wereldlanden

Neuffer schreef toen al: ‘Er komen geen nieuwe feiten aan het licht. Die zijn ook niet nodig. Alles is bekend – of is al vaak genoeg gepubliceerd. De feiten staan nauwelijks ter discussie. Maar de conclusies die men daaruit zou moeten trekken, worden hardnekkig genegeerd.’

‘De druk om te emigreren uit Derde Wereldlanden, met hun explosieve bevolkingsgroei, zal door alle ellende, honger en hopeloosheid enorm toenemen.’

‘Steeds meer mensen halen ook hun gezin naar Duitsland. Steeds meer kinderen van buitenlanders worden hier geboren. En smokkelorganisaties importeren met veel succes zogenaamde politieke asielzoekers uit Zuid-Azië en Afrika, van wie de meesten ongetwijfeld om economische redenen hierheen komen en willen blijven … Ze hopen op een baan, goedkope huisvesting. Er zijn er ook bij die gemakkelijk aan de kost komen in de criminele sector.’

Te diepgaande verschillen

Neuffer: ‘Deze groepen exporteren de conflicten uit hun land van herkomst naar Duitsland en vechten die hier met volstrekte meedogenloosheid uit. Ze keren zich steeds radicaler tegen de Duitse politie.’

‘De ethische, culturele en – niet in de laatste plaats – religieuze verschillen zijn te diepgaand om de integratie van zulke grote groepen mensen succesvol te laten verlopen.’

‘Het is een illusie te denken dat de Bondsrepubliek in deze situatie haar grenzen wijd open kan houden voor alle asielzoekers ter wereld. Dat kan al bij lange na niet voor de onafzienbare massa’s echte politieke vluchtelingen. Bovendien lukt het ons niet om onderscheid te maken tussen echte asielzoekers en de stroom mensen die zich daar slechts voor uitgeeft.’

‘Zodra etnische minderheden een bepaalde omvang bereikt hebben, nemen ook de moeilijkheden in die groepen onbeheersbaar in omvang toe.’

Politici isoleren zichzelf

Ik zou nog een heleboel andere passages kunnen citeren die ook relevant zijn voor onze tijd. Destijds al bleek uit dit boek dat de gevolgen van deze ontwikkeling door politici veelal werden onderschat of gebagatelliseerd.

Neuffer schrijft: ‘We zien steeds weer dat de machthebbers zich na relatief korte tijd afzonderen in hun eigen kunstmatige wereld en, ongeacht hun politieke positie, allemaal dezelfde tekenen van deformatie gaan vertonen, waardoor een dialoog bijna onmogelijk wordt en zij sterk aan geloofwaardigheid inboeten. Ze lijken deze verandering zelf niet op te merken en reageren met onbegrip wanneer ze erop gewezen worden … Het kost hun de grootste moeite om in te zien wat de burgers nodig hebben.’

Een recenter boek over ditzelfde onderwerp is Zu viel für diese Welt (Te veel voor deze wereld) van Reiner Klingholz (Edition Körber, 2021). Klingholz wordt beschouwd als een van Duitslands meest vooraanstaande demografie-experts.

Hij heeft moeite met het gebrek aan inzicht bij Afrikaanse politici, die niet begrijpen dat de bevolkingsgroei in hun landen de kansen op ontwikkeling verkleint. ‘Yoweri Museveni, de president van Oeganda (in functie sinds 1986, in 2026 onder twijfelachtige omstandigheden “herkozen”), beschouwt de jonge bevolking van zijn land als “de grootste troef”, hoewel de meeste jongeren genoegen moeten nemen met losse baantjes.’

Onderwijs is beste anticonceptie

Klingholz: ‘In Niger of Tsjaad, landen waar meisjes beperkte toegang hebben tot onderwijs en waar de bevolking bijzonder snel groeit, leeft ongeveer een derde van alle vijftienjarige meisjes al in een huwelijk of samenwoningsrelatie. Onderwijs is niet alleen de meest effectieve vorm van anticonceptie. Het vergroot ook de overlevingskansen van jonge kinderen, omdat moeders met een hogere opleiding meer weten over medische en hygiënische zaken, over hoe ziekten ontstaan en hoe die kunnen worden voorkomen.’

‘In de arme landen van de wereld zal het geboortecijfer moeten dalen voordat economische groei mogelijk is. Dat staat wel vast.’

Klingholz: ‘Afrika werd lange tijd beschouwd als een dunbevolkt continent … Maar het idee van een leeg continent is allang achterhaald. Tegenwoordig is de bevolkingsdichtheid in Afrika een derde hoger dan in Noord- of Zuid-Amerika, ook al is de Sahara, met een oppervlakte van meer dan negen miljoen vierkante kilometer, nauwelijks geschikt voor bewoning.’

‘Tot de jaren zestig van de vorige eeuw konden Afrikaanse boeren hun eigen bevolking voldoende voeden. Destijds ging het om ongeveer 300 miljoen mensen. Tegenwoordig is dat aantal meer dan vier keer zo hoog, en wordt geen continent op aarde zwaarder getroffen door ondervoeding dan Afrika.’

Het Duitse dilemma

Hoewel Martin Neuffer destijds bedreigingen en beledigingen te verduren kreeg – vanwege zijn waarschuwingen over demografie, migratie, onderwijsachteruitgang, criminaliteit en welvaartsverlies – viel hij alleen in ongenade en hoefde hij niet beveiligd te worden, zoals voor sommige van zijn latere geestverwanten wel nodig bleek.

Ik hoef de citaten van Neuffer en Klingholz niet voor de lezer te duiden. Maar Jürgen K. Hultenreich kwam wel met een heel treffende observatie over het Duitse dilemma: ‘In Duitsland worden problemen niet opgelost, maar gesubsidieerd.’

*De Duitse diplomaat Volker Seitz was 17 jaar lang gestationeerd in verschillende Afrikaanse landen. Overal waar hij kwam, zag hij hoe ineffectief ontwikkelingshulp is en hoe weinig het mensen daadwerkelijk helpt om zichzelf te helpen. Waarom faalt dit beleid? Omdat corrupte elites en regeringsleiders hun macht misbruiken en de overvloedige fondsen kunnen verkwisten of in eigen zak steken zonder angst voor sancties.

Volker Seitz pleit voor de ontwikkeling van een competent, niet-corrupt staatsapparaat dat de belangen van de bevolking dient, en tegen het overeind houden van een hulpverleningsindustrie met bureaucratische, ondoorzichtige structuren waarvan de verkeerde mensen profiteren.

Dit artikel is eerder in het Duits verschenen op het nieuwsblog Tichy’s Einblick.

Vertaling: Willy Hemelrijk

Het bericht Bevolkingsexplosie in Afrika bezorgt de Europese Unie onoplosbare problemen verscheen eerst op Wynia's Week.

Die uitspraak van Juliana uit 1979 was niet de eerste. Ook in de Troonrede van 1950 had zij al de zorg van de regering overgebracht over de onbeheersbare bevolkingsgroei. Ook toen noemde ze Nederland met tien miljoen inwoners al ‘vol, vol, vol’. Die zorgen werden gevoed door de naoorlogse geboortegolf, die veel meer monden aan tafel bracht dan men dacht dat het verarmde, moeizaam opkrabbelende Nederland ooit zou kunnen voeden.  

Spanning op de arbeidsmarkt 

‘Alles zoop en naaide, heel Europa was één groot matras’, dichtte Remco Campert over die wanhopige jaren. En dan was er nog de stroom terugkerende Indischgasten, Indo’s en Molukkers. Velen zagen er hier geen gat meer in en Nederland werd een emigratieland. Zo’n 400.000 mensen vertrokken in de jaren vijftig naar weidser streken zoals Canada en Australië.  

Maar stukje bij beetje krabbelde Nederland op. De welvaart steeg, de woningnood daalde, en daarmee maakte het spook van de overbevolking plaats voor spanning op de arbeidsmarkt. Voor de emigranten van de jaren vijftig begonnen in het buitenland geronselde gastarbeiders terug te komen. Aanvankelijk waren het voornamelijk Italianen, vanaf de vroege jaren zestig ook Spanjaarden en vooral steeds meer Turken en Marokkanen. En zo kon het gebeuren dat terwijl de mensen het beter kregen en daardoor het kindertal onder autochtone Nederlanders al in 1970 tot beneden het vervangingsniveau zakte, de bevolking toch bleef groeien.  

Want de gastarbeiders bleven geen gasten. Ze bleven alleen maar en   haalden vaak ook hun familie naar hier. Dat geldt ook voor de ooit zeldzame, maar in aantal enorm gegroeide vluchtelingen, ook economische. Een nieuwe groep zijn de buitenlandse studenten, waarvan men zelfs hoopt dat ze blijven. En dan zijn er nog arbeidsmigranten in alle soorten en maten, voornamelijk uit de rest van Europa.  

Volgens de zonnige filosoof Ralf Bodelier is dat allemaal geen probleem. Hij vindt onze groei tot achttien miljoen ‘prima nieuws’. Hoe meer zielen, hoe meer vreugd, want ‘telkens weer deed de bevolkingsstijging Nederland goed’, schreef hij op 19 augustus in NRC.  

Welvaartssprong  

Dat Nederland ‘vol’ zou zijn, zit volgens hem vooral tussen onze oren: ‘Stel dat je […] alle achttien miljoen Nederlanders gezellig bij elkaar zet, zoals tijdens een concert van Taylor Swift. Dan passen we met z’n allen op Schiphol.’ Zo’n voorstelling van zaken ‘slaat nergens op’, geeft hij toe. Maar waarom presenteert hij hem dan toch? Dat moet zijn om zijn denkfout te verhullen. Uit de samenloop van groeiende immigratie en groeiende welvaart leidt hij namelijk abusievelijk af dat die immigratie ook de oorzaak van die welvaartstoename is.  

Maar dat is niet zo. De welvaartssprong van de jaren 1960 is veeleer te danken aan het nu zo verguisde Slochterense aardgas, aan de in 1957 tot stand gekomen EEG en aan snelle technologische vooruitgang, waar gastarbeiders weinig aan konden bijdragen. Die werkten weliswaar hard, maar juist in sectoren waar steeds meer werkgelegenheid werd weggeautomatiseerd of die, zoals de mijnen en de Twentse textielindustrie, compleet verdwenen.  

Bovendien werden ze net als ieder ander ouder en zorgbehoeftiger, net als de door hen op grote schaal hierheen gehaalde bruiden en andere familieleden. De netto-opbrengst van de klassieke gastarbeiders, gemeten over het gehele leven, moet nog maar eens goed berekend worden. 

Seizoensarbeid 

Bevolkingsgroei is altijd goed, beweert Bodelier. Kijk maar naar de Gouden Eeuw, toen wij ons ‘de wetenschappelijke, culturele en intellectuele navel van de wereld mochten noemen’ en Nederland ‘de wereldwijde handel domineerde’. Vondel en Hals, Elsevier en Stevin, het waren allemaal immigranten.  

Wat hij verhult, is dat die immigranten van toen alleen permanent welkom waren als ze veel geld, knowhow en contacten meebrachten, zoals veel van de vluchtelingen die in 1585 uit Antwerpen kwamen, en in de late zeventiende eeuw de Hugenoten. De beste eigenschap van gewone arbeidsmigranten, zoals de hannekemaaiers, was toch dat ze na gedane seizoensarbeid weer opdonderden naar hun plaatsen van herkomst in, meestal, Duitsland. Voor scheepsvolk, waar eeuwenlang grote behoefte aan was, gold net zoiets: hup, schip op, en verder zien we je liever niet. 

Voordat paspoorten en grensafsluitingen in zwang kwamen, konden vluchtelingen en eenvoudige arbeidsmigranten zich min of meer vrij vestigen door te integreren en te assimileren. Daarna werden ze vooral geweerd. Ja, we vingen tijdens de Eerste Wereldoorlog heel veel Belgen op, maar die werden wel geïnterneerd en zodra de strijd voorbij was terug de grens over gezet. En in de jaren 1930 bleven onze grenzen voor de berooide Joodse vluchtelingen uit Hitlers Duitsland potdicht.  

Met de gastarbeiders en het moderne lange-afstandsverkeer ontstond een nieuw probleem. Migranten uit andere Europese landen en uit de koloniën vonden we wel een beetje raar, maar ze koesterden grosso modo dezelfde culturele en religieuze basiswaarden als Nederlanders. Daardoor gingen zelfs grotere groepen immigranten, zoals de Italianen en degenen die bij de dekolonisatie uit Indië kwamen of terugkeerden, na verloop van tijd vrijwel geruisloos in de algemene bevolking op. Zo ging het na 1975 zelfs met de meeste naar Nederland uitgeweken Surinamers. Maar dat alles gold bepaald niet voor de instroom uit niet-westerse culturen. 

Parallelle wereld      

Op 19 augustus schatte een van de eerste Turkse gastarbeiders in Nederland in het NOS-journaal desgevraagd dat zo’n veertig procent van de Turken in Nederland goed geïntegreerd is. De meerderheid dus niet: ‘Die horen nergens bij.’ Dat is ernstig, en het is bij andere groepen niet beter. Turken, Marokkanen en nog andere niet-westerse groepen leven voor een aanzienlijk deel in een spiegelpaleis, een tamelijk geïsoleerde parallelle wereld, georiënteerd op het land van herkomst, waarvan ze onvermijdelijk toch ook vervreemden.  

Dat gaat soms ver, tot en met hier geboren Turkse jongeren die Nederland maar een kutland vinden, en Eritreeërs die hier hun conflicten uit hun thuisland uitvechten. In kleine aantallen kan een maatschappij zulk sektarisch gedrag wel hebben, maar het is altijd stof voor conflicten.  

Het migratieprobleem is dat het allang niet meer gaat om enkelingen of kleine groepjes die de maatschappij wel kan absorberen. Bovendien weten we allemaal dat de lontjes korter worden naarmate je meer mensen op een kluitje zet. In een volle lift voelt niemand zich fijn, in drommen ligt altijd de paniek op de loer en in een stad is de sfeer nerveuzer dan op een dorp.  

Net zo raken de zenuwen gespannener naarmate verschillende groepen zich nadrukkelijker van elkaar willen onderscheiden en hun stempel duidelijker op hun omgeving proberen te zetten. Dat wordt er niet beter op wanneer er tekorten zijn, zoals nu op de woningmarkt.  

Eerst wat lucht 

In die zin is Nederland – en Nederland niet alleen – al geruime tijd gevaarlijk vol. Er is daarom alle reden om, waar dat maar enigszins kan, immigratie van mensen die geen specifieke concrete reden hebben om juist hier naartoe te komen, krachtig af te remmen. Er moet eerst weer wat lucht in het land. 

Rik Smits is taalkundige en wetenschapsjournalist. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank! 

Het bericht Alle reden om immigratie krachtig af te remmen  verscheen eerst op Wynia's Week.