En de hamvraag: krijg ik waar voor m’n geld.

Om de juiste keus te maken heb je informatie nodig. Dat is onontbeerlijk en volstrekt normaal. Dankzij informatie bestaan de vergelijkingssites voor bijvoorbeeld gas en stroom en zorgverzekeringen.

Zwart

Maar niet iedereen denkt er zo over. Welkom in de wondere wereld van de pensioenen. De pensioenwereld is een van oudsher afgesloten reservaat waar voor werknemers en gepensioneerden niets te kiezen is. Hier leeft de geest van Henry Ford. U kunt elke kleur auto kiezen die u wilt, zolang het maar zwart is.

Dat was Ford een eeuw geleden.

Wie bij zijn werkgever voor een pensioen spaart komt doorgaans verplicht uit bij het pensioenfonds voor de bedrijfstak van z’n baas of de eigen onderneming. Je kunt niet een keertje op proef een pensioen van een ander fonds proberen.

Maar verandering is onderweg. Niet dat er concurrentie komt. Wel dat er sprake is van het begin van een historische omwenteling. De meeste pensioengerechtigden hebben of krijgen binnenkort een persoonlijk pensioenpotje.

Je kunt niet bij dat kapitaaltje en je pensioen wordt nog steeds collectief belegd, maar je krijgt wél meer informatie én dus meer inzicht in het beheer van je pensioenpotje. Met dank aan de Wet toekomst pensioenen en de financiële waakhond AFM, de Autoriteit Financiële Markten.

Maar nu is er gedonder. De AFM wil dat pensioenfondsen u openheid van zaken geven. Ze moeten u jaarlijks individueel informeren hoeveel premies uw werkgever en u hebben betaald. Wat het rendement was op uw persoonlijk pensioenkapitaal. En welke kosten het pensioenfonds heeft gemaakt voor het beheer van uw pensioen, de beleggingen en de aan- en verkoopkosten op de financiële markten.

Kosten vreten

De verlangens van de AFM zijn niet verrassend, wel logisch. Niet verrassend: de AFM hamert al jaren op het belang van lage kosten. Want kosten vreten aan het rendement, elk jaar weer. Toch leidde een besloten AFM-bijeenkomst met de pensioenwereld over het individuele kostenplaatje van de pensioenen tot een ‘verhitte discussie’, zei de AFM zelf. Inmiddels zit men in de beste poldertradities om tafel met het ministerie van Sociale Zaken.

Steigert de pensioenwereld? Maar waarom? Meer informatie is logisch. Op het moment dat de pensioenwereld uw pensioen persoonlijk maakt, wil je ook persoonlijk weten wat er met jouw pensioenkapitaal gebeurt. Dan volstaat het niet meer om de kosten (uitgebreid) in een jaarverslag op te nemen. Hoeveel deelnemers lezen dat? Je wilt als deelnemer zelf zien: krijg ik waar voor m’n geld. Boter bij de vis, bedragen per deelnemer.

Iedereen wint…

Daar komt nog eens bij dat het persoonlijke pensioenpotje de uitkomst is van onderhandelingen tussen politici, werkgeversorganisaties en vakbonden. De laatste twee zijn de dominante beslissers in de besturen van de pensioenfondsen.

Zij hebben het nieuwe pensioenproduct aan de verplicht aangesloten deelnemers ‘verkocht’ als het ei van Columbus. Met verkocht tussen aanhalingstekens, want individuele deelnemers hadden geen zeggenschap. Iedereen ging erop vooruit, was het credo.

Dat bleek niet moeilijk, want de pensioenfondsen hebben het grootste deel van hun reserves uitgedeeld aan de deelnemers. Kassa.

Vertrouw ons

Het kennelijke verzet van (mogelijk slechts een deel van) de pensioenwereld roept de vraag op: snapt men zelf wel wat de consequenties zijn van het persoonlijke pensioenpotje?

Decennialang gaven pensioenfondsen hun deelnemers simpelweg een toezegging over het latere pensioen en verder was het: vertrouw ons maar en gaat u rustig slapen. Nu wordt het pensioen een prestatiecontract. Het pensioenfonds moet presteren, want de uitkomsten staan niet meer vast. Het fonds moet hard werken om de betaalde premies als beste te beheren en te beleggen.

Het bokkige gedrag is des te onbegrijpelijker omdat het om zulke kolossale bedragen gaat. Voor ieder persoonlijk. En voor Nederland. Samen hebben de Nederlandse pensioenfondsen een belegd vermogen van 1.961 miljard euro. Dat is bijna anderhalf keer de omvang van de Nederlandse economie.

Maar ook de kosten zijn niet voor de poes. Het adviesbureau Bell, dat jaarlijks onderzoek doet, kwam onlangs met voorlopige resultaten over 2025 op basis van tien van de grootste pensioenfondsen, waaronder ABP en Zorg en Welzijn. Op basis daarvan becijfert Bell een kostenplaatje voor de pensioenwereld van 9,2 miljard euro. Dat valt 100 miljoen euro lager uit dan in 2024.

Wanneer krijgt wanpresteren gevolgen?

Bedenk ook: deze kosten zitten soms versleuteld in de pensioenpremies. Of ze worden, deels of geheel, in mindering gebracht op uw rendement. En deze kosten komen jaarlijks terug. In goede én in slechte tijden.

En in de ‘euforie’ van de uitgedeelde reserves is niet tot iedereen doorgedrongen dat 2025 een slecht jaar was. Bell becijfert voor de tien onderzochte grote fondsen een (naar het beheerd vermogen gewogen) gemiddeld beleggingsverlies van 2,7 procent.

Er komt straks meer informatie, meer vergelijkingsmateriaal en dus meer vergelijkbaarheid tussen pensioenfondsen. Dan wordt zichtbaar wie puik presteert en wie niet. En hoe lang het duurt voordat wanpresteren gevolgen heeft.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Een persoonlijk pensioenpotje? Dan moet de pensioenwereld ook met de billen bloot over de individuele kosten verscheen eerst op Wynia's Week.

Die drie beloftes hangen samen, want tijdens Sleijpens voorganger Klaas Knot was DNB vreemde wegen ingeslagen. Tientallen medewerkers werden ingehuurd om zich bezig te houden met het klimaat en de biodiversiteit, hoewel die onderwerpen niets met monetair beleid van doen hebben. Nog meer medewerkers waren nodig om de formulieren te beoordelen die alle banken moesten insturen over zaken zoals het reisgedrag van hun personeel (op de fiets, per auto of met openbaar vervoer).

Obsessie met CO2

Het Jaarverslag van DNB werd uitgebreid met extra pagina’s met gedetailleerde overzichten van de eigen CO2-uitstoot aan verwarming, reizen en computergebruik en om die te berekenen waren ook weer extra centrale bankiers nodig – maar wie leest dat behalve dan uw ijverige columnist en welk doel wordt er mee gediend?

In een van Knots jaarverslagen verscheen de term ‘inflatierisico’ precies één keer, maar kwam het woord ‘klimaatrisico’ bijna veertig keer voor. Over de hele westerse wereld trekken centrale banken zich terug van zo’n, gelukkig tijdelijke, obsessie met CO2 en Sleijpen volgt gelukkig die omslag.

Dat is ook gezond voor de onafhankelijkheid van DNB. Die staat of valt met respect voor de twee terreinen waarop die onafhankelijkheid moet gelden: beslissingen over de korte rente (maar die berusten nu bij de Europese Centrale Bank, de ECB), en beslissingen of banken in moeilijkheden geholpen mogen worden met tijdelijke leningen van DNB of dat ze beter kunnen omvallen en worden overgenomen door een meer solide branchegenoot.

Precies voor die twee onderwerpen is de onafhankelijkheid bedoeld. Als politici kunnen beslissen over de korte rente, kunnen ze een kunstmatige boom genereren in hun verkiezingsjaar en hopen dat consequenties van die boom voor de inflatie pas na de verkiezing zichtbaar worden. De korte rente is een te gevaarlijk instrument om in handen te geven van politici.

Ongefundeerde ‘klimaatrisico’s’

En als politici mogen beslissen over financiële hulp voor banken, gaan die banken politici en oud-politici aanstellen als (ondeskundige) commissaris of gaan banken instemmen met politieke wenslijstjes voor krediet aan politieke hobby’s.

Maar Knot opereerde ver daarbuiten met zijn ongefundeerde ‘klimaatrisico’s’ en het is goed dat zijn opvolger daar direct een eind aan maakt.

Waardeloos jaar voor rendement ABP en PFZW

Na een goede start moet Olaf Sleijpen nu positie kiezen op een ander ongelukkig dossier dat Knot hem heeft nagelaten: de pensioenfondsen. Vorige week kwamen de twee grootste fondsen, ABP voor ambtenaren, onderwijs en politie en PFZW voor de zorgsector met dramatische resultaten voor de beleggingen in 2025. ABP verloor 1,6 procent van het kapitaal; PFZW 3,9 procent. En dat in een jaar waarin de aandelen wereldwijd met 8 procent omhoog gingen, en de staatsschuld 0,7 procent opleverde.

De standaardcombinatie van tweederde belegd in aandelen (‘private equity’ en gebouwen) en eenderde in staatsschuld zou dus ongeveer 5,5 procent hebben opgeleverd, maar niet zo bij ABP en Z&W. Ronkende taal, zoals ‘3D beleggen’, ‘sustainable development investments (SDI)’ en ‘platform duurzame financiering’, kan niet verhullen dat ook 2025 weer een waardeloos jaar was voor het rendement.

Ingewikkelde gokpartijen

Vorig jaar moest er per premiebetalende verpleegkundige achttienduizend euro uit haar pensioenpot worden gehaald om de verliezen van de beleggers goed te maken; bij ABP zelfs meer dan vijfentwintigduizend euro per leraar of politievrouw. Maar hun pensioenpremie is bedoeld voor een solide pensioen, niet voor het jaarlijks repareren van de missers van de beleggers.

Knot kon (wilde) niet ingrijpen want veel van de schade was het gevolg van zijn aanmoedigingen om ‘duurzaam te beleggen’, hoewel de kosten daarvan in de wetenschap worden geschat op drie procent per jaar, zie mijn artikel daarover in Wynia’s Week. Ook moedigde Knot aan dat de fondsen ingewikkelde gokpartijen aangingen waarvan het resultaat afhing van de toekomstige beweging in de rente op staatsschuld. Onze pensioenfondsen hebben zo onnodig miljarden overgedragen aan Italië.

(Knot eiste een theoretische berekening van de toekomstig uit te betalen pensioenen die er beter uitzag bij een hoge rente. Hem is gevraagd om een ander land te noemen dat zo rekent – nooit een antwoord. Italië heeft een zware staatsschuld en die wordt nog zwaarder wanneer Rome tegen een hoge rente moet lenen. Dus konden de zakenbankiers in Londen commissie verdienen met contracten waarbij de Nederlanders aan Italië moesten betalen bij een stijgende rente en andersom Italië werd aangeslagen als de rente daalde. Knot drong krachtig aan op zulke gokpartijen.)

Olaf Sleijpen kan zonder ophef een stil einde maken aan deze erfenis van zijn voorganger die onnodig tientallen miljarden heeft gekost. Maar dat is niet genoeg. Speciaal bij PFZW is de wens om te amateuren met ‘duurzame’ beleggingen diep geworteld. De hoofdeconoom die daarover twijfels had is ontslagen; een wetenschappelijke adviesraad die waarschuwde is opgeheven.

DNB moet zich niet in detail bemoeien met de beleggingen. De koninklijke weg voor DNB om een einde te maken aan de miljardenverliezen is om te eisen dat elk fonds een ‘custodian’ aanwijst, een gespecialiseerde firma die, voordat het beleggingsjaar begint, aanwijst welke indices voor de resultaten van toepassing zullen zijn en dan na afloop van het beleggingsjaar een beredeneerd verslag opstelt over de resultaten afgemeten aan die indices.

Blijven de resultaten bij ABP en PFZW even slecht als vorig jaar (en helaas vele eerdere jaren), dan kan DNB objectief ingrijpen. Ook kunnen advocaten dan met meer kans op succes de fondsen aanpakken op basis van de harde cijfers van de ‘custodians’ en schadevergoeding eisen voor de benadeelde deelnemers. Te lang hebben miljoenen Nederlanders pensioenpremie moeten betalen die hen daarna weer werd afgenomen om de verliezen te dekken van slechte beleggers.

Na zijn loslaten van de CO2-obsessie is te hopen dat Olaf Sleijpen nu doorzet en ook de grootste schade van zijn voorganger repareert: grote pensioenfondsen die jaar in jaar uit pensioenpremies niet kunnen aanwenden voor beter pensioen maar gebruiken voor verliezen op hun beleggingen.

Wynia’s Week bestaat officieel 7 jaar! Met dank aan alle auteurs, donateurs en alle andere lezers, kijkers en supporters. Op naar de volgende 7 jaar! www.wyniasweek.nl/doneren

Het bericht Goed dat DNB-baas Olaf Sleijpen een eind heeft gemaakt aan de CO2-obsessie van zijn voorganger. Nu de slecht presterende pensioenfondsen nog. verscheen eerst op Wynia's Week.

Pensioenfondsen beleggen vrijwel al het geld dat ze van uw werkgever ontvangen in beursgenoteerde aandelen en leningen (obligaties). Dat zijn de waardepapieren die op de kortst mogelijke termijn (iedere werkdag) weer van de hand zijn te doen. Dat is namelijk de rol van de beurs: Het beleggers mogelijk maken snel hun bezit te verzilveren. Ze krijgen hun geld niet terug van het bedrijf waarin ze hebben belegd. Dat houdt zijn kapitaal en kan gewoon doorwerken. Aandeelhouders krijgen hun geld van een andere belegger.

Waarom pensioenfondsen in aandelen beleggen

De hamvraag is waarom pensioenfondsen beleggen in aandelen die iedere dag zijn te verkopen? Toen ik jong was mocht het ABP niet beleggen in aandelen. Dat vond de wetgever onnodig riskant. En waarom in beursgenoteerde aandelen? Pensioenfondsen hebben (mits ze geen rare dingen doen) nooit onverwacht geld nodig. Ze weten ruim van tevoren wanneer hun deelnemers met pensioen gaan en ze geld moeten uitkeren.

Dat pensioenfondsen nu wel mogen beleggen in aandelen is omdat ze alleen op die manier misschien de door de regering veroorzaakte inflatie nog bij kunnen benen. En dat ze beleggen in beursgenoteerde aandelen heeft te maken met vertrouwen. Als een pensioenfonds al zijn geld steekt in zaken die niet op een beurs verhandeld worden, dan weet immers niemand of die beleggingen wel hun waarde houden. De beurs produceert prijzen.

De hoogte van de prijs blijft een kwestie van vraag en aanbod. Een pensioenfonds kan zijn beleggingen wel voor het bedrag waarvoor het ze heeft gekocht in de boeken zetten, maar in het slechtste geval wil niemand ze kopen en zijn ze niets waard. In het beste geval stijgen ze in waarde, maar dat ziet u dan niet. U heeft geen idee of uw pensioenfonds zijn werk goed doet.

Het is teveel gevraagd om u verplicht een kwart van uw inkomen in te laten leveren zonder enig zicht op wat er de volgende decennia mee gebeurt. Daarom hebben pensioenfondsen de effectenbeurs nodig. Die geeft zelfs de meest antikapitalistische werknemer het vertrouwen dat zijn geld er nog is als hij het nodig heeft. Lang leve de effectenbeurs! zouden zowel werkgevers als werknemers en politici moeten roepen.

De hoogmoed van Triodos

Maar dat doen ze niet. Linkse mensen hebben in hun onderbuik zelfs een hekel aan de beurs. Slechts speculanten en sprinkhanen leven daar volgens hen. Triodos, de bank die de wereld wil verbeteren en de effectenhandel veracht, zoals een kunstenaar commercie, dacht het zelf beter te kunnen dan de beurs. We vragen gewoon kapitaal aan onze klanten. Als die dat geld weer dringend nodig hebben, zullen we zelf wel een koper vinden voor hun effecten.

Dat eerste bleek te lukken, dat tweede niet. Toen besloot de directie alsnog naar de beurs te gaan, waar de Triodos-effecten nu tegen heug en meug verhandelbaar zijn, maar wel tegen een lagere prijs dan de goedgelovige klanten zelf betaalden aan de bank.

Tja, het denken van de bank is gebaseerd op antroposofie, niet op economie. En bij mensen die het beter denken te weten leiden misstappen niet tot bescheidenheid: ‘Triodos wil het financiële systeem op de schop: het zou heel fijn zijn als meer mensen zouden snappen hoe geld werkt’, vertelde de bank vorige maand aan de lezers van de NRC.

Volgt beursgenoteerde onderneming de grutto?

Vanuit dezelfde misvatting als die van Triodos ontgaat linksdenkende mensen een groot actueel gevaar. Ze zien wel dat de grutto uitsterft op de Friese en Hollandse weiden. Het aantal broedparen daalt dramatisch. Maar ze zien niet dat de beursgenoteerde onderneming hetzelfde lot dreigt te ondergaan.

De Verenigde Staten zijn het land van de beursgenoteerde onderneming. Zoals Nederland goed is voor ongeveer 80 procent van de broedende grutto’s in Noordwest-Europa, zo zijn de Verenigde Staten de belangrijkste habitat van beursgenoteerde ondernemingen ter wereld.

Maar het aantal beursgenoteerde ondernemingen in de Verenigde Staten daalt schrikbarend. Op het hoogtepunt, in 2007, waren dat er 7800. Nu zijn dat er nog maar een stuk of 4700. Dat is nog veel in verhouding met Frankrijk of Duitsland met elk zo’n 400, maar in economische zin begint de beursgenoteerde onderneming te lijken op onze weidevogel.

Pensioenfondsen en beurs in symbiose

Dezelfde linksdenkende mensen die nu zeggen dat het verstandig is voor pensioenfondsen om – omdat Donald Trump zo onaardig is – minder in de Verenigde Staten beleggen, hebben dat niet eens in de gaten. Ze blijven zelfs nieuwe regels bedenken waar de paar hier in de Europese Unie nog aan de beurs genoteerde ondernemingen aan moeten voldoen, terwijl de Verenigde Staten werken aan minder regelgeving om zo nieuwe ondernemingen weer naar de beurs te trekken.

Pensioenfondsen en beursgenoteerde ondernemingen leven in symbiose. Ze kunnen niet zonder elkaar. Pensioenfondsen hebben beursgenoteerde ondernemingen nodig om in te beleggen. In grutto-termen: pensioenfondsen eten alleen beursgenoteerde ondernemingen. Die hebben op hun beurt pensioenfondsen nodig, omdat de mensen daar hun meeste spaargeld in moeten stoppen.

De meeste ondernemingen zijn niet aan de beurs genoteerd, want niet iedere onderneming is geschikt voor de effectenbeurs. Een beursgenoteerde onderneming moet zijn aandeelhouders redelijke stabiele winstontwikkeling in het vooruitzicht kunnen stellen. Dat kunnen alleen gevestigde ondernemingen die een stevige positie op de markt voor hun producten hebben verworven en beschikken over de juiste bestuursstructuur (governance) om te voorkomen dat de directie zich misdraagt.

Koester bedrijven van middelbare leeftijd

Dat zijn over het algemeen ondernemingen die hun wilde jeugdjaren achter de rug hebben. Pas op rijpere leeftijd kan een gezonde onderneming de woestenij van de private investeerders achter zich laten en op de openbare markt verschijnen. Daar kan de onderneming via pensioenfondsen die zijn aandelen kopen bijdragen aan een fatsoenlijke oude dag voor de werknemers van de vorige generaties.

Vanaf dit jaar zijn beursgenoteerde ondernemingen voor de jongere generaties nog belangrijker dan voor de ouderen, omdat pensioenfondsen het geld van jongeren voor een nog groter deel dan voorheen in aandelen gaan beleggen. Dat is de crux van het nieuwe stelsel.

Pensioenstelsel kan niet zonder goed werkende beurs

Maar dan moeten er wel genoeg beursgenoteerde ondernemingen zijn. Ook linksdenkende politici zijn altijd wel bereid na te denken over subsidies voor starters en investeringsfondsen voor nieuwe technologieën. Graag wateren zij stekjes. Maar zij vergeten de boomgaard te koesteren die er al staat. De effectenbeurs heeft welwillende verzorging nodig. Bij het nieuwe pensioenstelsel heeft de overheid ook tot taak om te zorgen dat effectenbeurzen optimaal functioneren. Voor zowel de korte als de lange termijn.

Het beursgenoteerde Triodos gaat verder alsof er niets gebeurd is en meldt de wereld: ‘De bank versterkt zijn maatschappelijke koers met een nieuwe adviesraad.’ Van de politiek wordt echter een ommekeer in het denken gevergd: Links moet van de beurs gaan houden.

Laat Marx zich maar omdraaien in zijn graf. Het socialistische denken bracht ons de AOW; een basisvoorziening. Daarvoor is de beurs niet nodig. Voor een goed pensioen op de lange termijn is het onbelemmerd functioneren van de effectenmarkt echter noodzakelijker dan ooit.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Tegen het Triodos-denken: Omwille van een goed pensioen zal ‘links’ van de effectenbeurs moeten leren houden verscheen eerst op Wynia's Week.

Ik schrok van de cijfers van De Nederlandsche Bank. ‘Financiële instellingen beleggen fors in volatiele techaandelen’ stond afgelopen week boven een nieuwsbericht van de centrale bank. Bij ‘fors’ in combinatie met ‘volatiel’, is mijn eerste reactie: pas op, drijfzand. Goed dat de centrale bank, die toezicht moet houden op pensioenfondsen, banken en verzekeraars, op deze zere plek de vinger legt.

150 miljard euro

Nederlandse pensioenfondsen hadden in juli 2025 gemiddeld 43 procent van hun totale aandelenportefeuille in techaandelen belegd. 150 miljard euro. Bijna de helft van de beleggingen in techaandelen is ook nog eens geconcentreerd in zeven bedrijven. De zogeheten magnificent seven: Alphabet (eigenaar van Google), Amazon, Apple, Meta (eigenaar Facebook), Microsoft, Nvidia en Tesla. Binnen deze zeven zijn Nvidia, dat geheugenchips maakt voor de kunstmatige intelligentiemodellen zoals ChatGPT, en Microsoft ook nog eens twee kolossen.

De pensioenfondsen, en dus de uitkeringen aan meer dan 3,5 miljoen ouderen, worden steeds kwetsbaarder voor tegenslagen bij een handjevol Amerikaanse bedrijven, constateert De Nederlandsche Bank. Fijntjes melden de auteurs dat de pensioenfondsen in het eerste halfjaar hun techbeleggingen verder hebben uitgebreid ‘terwijl de aandacht voor een mogelijk abrupte correctie van aandelenkoersen in die periode toenam’. Kortom: men was gewaarschuwd, maar deed het toch….

Eenmaal van de schrik bekomen, kwamen de vragen. Lopen de pensioenfondsen met hun techbeleggingen uit de pas? Nemen ze extra risico’s? Dat blijkt dan weer niet. Het enige aanknopingspunt in de analyse is de plaats van de zeven supersterren in de mondiale beursgraadmeter.

Als een belegger zijn risico’s wil spreiden én zoveel mogelijk economische groei wil meepakken kan hij de wereldwijde beursgraadmeter kopiëren. Dan zou hij 24 procent van zijn geld in die zeven techaandelen moeten steken. De pensioenfondsen doen 19 procent. Je kunt dus voor hetzelfde geld redeneren: de pensioenwereld belegt te wéinig in tech.

Kluitjesvoetbal

Natuurlijk dienen de pensioenfondsen maat te houden. Ze moeten hun risico’s kennen. Dáár moet de centrale bank als toezichthouder de vinger aan de pols hebben.

Op de financiële markten is kluitjesvoetbal immers aan de orde van de dag. Van tijd tot tijd rennen beroepsmatige en particuliere beleggers achter dezelfde gouden beloftes aan. En digitalisering en kunstmatige intelligentie zijn spectaculaire trends die je als belegger niet kan en mag missen. Ook Nederlandse particuliere beleggers zijn vol in tech gegaan. Vijf van hun tien topfavorieten zijn techaandelen.

En over dat kluitjesvoetbal. Wanneer komt er een analyse van De Nederlandsche Bank over de duurzame pensioenbeleggingen en of die wel genoeg rendement boeken…?

Wat levert het op?

Nog een vraag popte op: in wélke bedrijven beleggen de pensioenfondsen naast die zeven toppers? Wat is allemaal tech? De Nederlandsche Bank heeft een breed spectrum gekozen. Niet alleen platforms en software, maar ook de maakindustrie. Bij gebrek aan een namenlijst mis je als pensioengerechtigde de informatie om te zien of je eigen pensioenfonds óók in deze aandelen belegt. Wat dat betreft heb je niks aan de analyse.

De hamvraag is: wat leveren die techaandelen eigenlijk op?

Die vraag laat De Nederlandsche Bank opmerkelijk genoeg grotendeels liggen.

Niet zo gek

Peter Wennink, de ex-topman van chipmachinefabrikant ASML, geeft in zijn recente rapport met een blauwdruk voor toekomstige welvaart in Nederland, het antwoord wél. Wennink constateert dat de fondsen ruim twee maal zoveel beleggen in Amerikaanse aandelen als in Europese. America First, zeg maar.

Dat is, schrijft hij, ook ‘niet gek’ want de Amerikaanse aandelenmarkt is veel groter en veel rendabeler. Over de afgelopen vijf jaar kreeg je gemiddeld jaarlijks 14 procent koersrendement op Wall Street, tegen 7 procent op Europese aandelen. Wat een kloof! De pensioenwereld had nog veel méér in de VS moeten beleggen. Rendement telt! Terecht memoreert Wennink: ‘pensioenfondsen hebben een verantwoordelijkheid richting hun deelnemers’.

Dat is precies het punt. Pensioenfondsen hebben een plicht tegenover actieve werknemers en gepensioneerden om eersteklas resultaat te boeken bij een acceptabel risico. Deze opdracht staat centraal in het nieuwe pensioenstelsel dat vanaf 2026 op grote schaal wordt ingevoerd.

Niet voor niets wordt op de financiële markten verwacht dat er een verschuiving komt in de beleggingen van Nederlandse pensioenfondsen: minder staatsobligaties, meer beleggingen met groeiende en inflatiebestendige opbrengsten.

Waarom belegden pensioenfondsen tot nu toe zoveel in staatsobligaties? Dat vloeide rechtstreeks voort uit het toezicht van De Nederlandsche Bank. Aan het Frederiksplein is men als de dood voor calamiteiten. Calamiteiten die pensioengerechtigden, spaarders of verzekerden duperen, maar vooral de reputatie van De Nederlandsche Bank zelf besmeuren. Dus: veiligheid voorop, zorgen dat financiële instellingen hun risico’s minimaliseren.

Miljarden gemist

Mede als gevolg van dat beleid moesten pensioengerechtigden jarenlang op een houtje bijten terwijl de rendementen wel hoog waren. Beleid dat gedekt werd door de grote politieke partijen.

Onvermijdelijk tot slot: de ‘als, dan’-vraag. Als de pensioenfondsen op de rem hadden getrapt, bijvoorbeeld twee jaar geleden, met hun beleggingen in technologieaandelen, wat dan? De directie van de centrale bank had misschien wat rustiger geslapen, maar de pensioendeelnemers waren tientallen miljarden euro rendement misgelopen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht Beleggen pensioenfondsen te veel in Amerikaanse techaandelen, zoals De Nederlandsche Bank suggereert. Of juist te weinig? verscheen eerst op Wynia's Week.

De slechte methode wordt in de praktijk gebracht door grote Nederlandse pensioenfondsen, met name door het pensioenfonds voor de zorgsector, PFZW. Dat is gevoelig voor de kritiek van Extinction Rebellion (XR) en andere pressiegroepen en verkoopt op enorme schaal aandelen. Hoewel PFZW met 250 miljard zes keer kleiner is dan het Noorse NIBM heeft het tien keer zo veel verschillende bedrijven afgestoten, namelijk 279 in drie jaar.

Niet zo’n goed recept

En nu de resultaten. Het hoofd beleggingen van NIBM vertelt dat bij NIBM de effecten van het ethisch beleggen voor de Noorse deelnemers beperkt blijven tot plus of min 0,002 procent per jaar. De formule: actief op aandeelhoudersvergaderingen, liefst samen optrekken met andere fondsen, maar heel voorzichtig met verkopen. Dat is heel anders bij PFZW. Dat moet helaas melden dat de zogenaamde ‘Sustainable Development Investments’ niet zo goed hebben uitgewerkt voor de deelnemers en dat de gepensioneerden per jaar gemiddeld zes procent achter zijn gebleven.

Luisteren naar pressiegroepen als XR en daarna de beleggingen aanpassen is kennelijk niet zo’n goed recept. En ons grootste pensioenfonds, het ABP, gaat dezelfde kant op, en misschien nog erger. Han de Jong schreef op 26 februari dat het ABP zich heeft laten overtuigen dat de helft van alle bedrijven niet deugt en verkocht moet worden. Als het fonds bij de volgende bijeenkomst met pressiegroepen zou pleiten: ‘We hebben nu toch die 50% verkocht?’, zal een groep als XR antwoorden: ‘Wij blijven demonstreren totdat jullie de overige 50% ook hebben verkocht. Kapitalistische ondernemingen zijn toch alleen maar gericht op winst.’

De prijs van aandelen dumpen wordt in de research geschat op ongeveer 3 procent per jaar minder rendement. Het eerste artikel dat waarschuwde voor die verliezen met de koele titel ‘The price of sin’  verscheen al in 2009 in toptijdschrift Journal of Financial Economics en is intussen meer dan 3600 keer aangehaald. Een recente update komt tot dezelfde schatting (zie Hang en Shore, 2023, ‘Corporate social responsibility’). Het blijft dan wel extra zorgelijk dat bij PFZW de verliezen met zes procent per jaar nog weer twee keer zo hoog zijn.

Hoe is het dan mogelijk dat de conclusie: ga naar de jaarvergadering, liefst samen met andere pensioenfondsen, maar dump niet op grote schaal aandelen, straffeloos kan worden genegeerd door onze twee grootste pensioenfondsen? Dat kan natuurlijk alleen maar bij het krachtig negeren van interne waarschuwingen en het doodzwijgen van alle kritiek van buiten. We herkennen die stijl van omgaan met kritiek van De Nederlandsche Bank (DNB) , en die geldt nu kennelijk ook bij de fondsen sinds DNB het toezicht op de pensioenfondsen tot zich heeft getrokken.

PFZW stuurde belangrijkste criticus naar huis

We weten immers al hoe DNB en de pensioenfondsen alle critici van de nieuwe pensioenwet tien jaar lang hebben genegeerd. Die critici hadden onder andere slechte uitkomsten voorspeld voor ouderen en gepensioneerden (zie mijn artikel in Wynia’s Week van vorige week). De nieuwe pensioenwet, zoals dwingend uitgelegd door DNB, eist dat ouderen beleggen in staatsschuld, hoewel een gemengde belegging van bedrijven, gebouwen en schuld veel meer opbrengt. Nu zijn de eerste paar (gelukkig alleen nog kleinere) pensioenfondsen  ‘ingevaren’ en blijkt dat al na zes maanden de reserves er aan te pas moeten komen om bij te storten voor de oudere deelnemers. Allemaal voorspeld.

Naar waarschuwingen over  ‘duurzaam beleggen ‘ wordt ook niet geluisterd. Bij de beleggingspoot van PFZW zit de belangrijkste interne criticus al twee jaar thuis. Hij krijgt volledig salaris, want nadat het fonds hem niet meer op kantoor wilde zien, hebben de kantonrechter, en daarna in hoger beroep het hof, gehakt gemaakt van alle argumenten die het fonds voor zijn ontslag probeerde aan te voeren. De rechters stelden vast dat op vorm en inhoud van de interne bijdragen aan de discussie van Guy Verberne, hoofdeconoom voor de beleggingen van PFZW, niets viel aan te merken.

Kritische adviesraad werd snel opgeheven

Voor de volledigheid: ik was vanaf 1981 hoogleraar monetaire economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en heb veel studenten begeleid met hun specialisatie in inflatie, rente en wisselkoersen, onder wie Pieter Duisenberg (nu hoofd van de Rekenkamer) en ook Verberne. Die bevestigde dat hij uitsluitend intern had gewaarschuwd, en als loyaal werknemer zijn twijfels over het beleid nooit naar buiten heeft gebracht. Die loyaliteit heeft hem niet geholpen. De rechtbank heeft de naam van het fonds dat zich zo heeft misdragen keurig geanonimiseerd, maar het hele verhaal en daarmee ook de naam van het slachtoffer kwamen na de uitspraak op de voorpagina van het FD. Zie ook dit artikel van Han de Jong.

Voor PFZW was één senior medewerker ontslaan niet genoeg om de orde te handhaven. Er was een internationale adviesraad voor de beleggingen, maar die is snel opgeheven na hun kritiek op de stijl van massaal aandelen verkopen. De leden van de adviesraad schreven na hun ontslag een keurig artikel in economenblad ESB met hun waarschuwing dat duurzaam beleggen op deze manier van PFZW heel kostbaar kan worden.

Die adviesraad was helemaal niet tegen duurzaam beleggen, maar dan wel altijd met respect voor de eigen deelnemers die sparen voor hun oude dag. Zolang deelname aan het pensioenfonds verplicht is, moet het fonds dat respect tonen door te voorkomen dat de pensioenen achteruit gaan door wild ‘duurzaam beleggen’. Kleine schommelingen zijn acceptabel, bij voorbeeld de plus of min 0,002 procent in Noorwegen. Maar niet duizend keer zo veel onzekerheid en verlies, zoals nu bij PFZW.

Resultaten zijn pet

In een enquête bij PFZW ging de helft van de ondervraagden akkoord met ‘iets lagere rendementen’. De andere helft is tegen uit angst dat  ‘duurzaam beleggen’ leidt tot ongecontroleerd hobbyisme en gebrek aan discipline en controle bij het beleggen. Die hebben nu al drie jaar achter elkaar groot gelijk gekregen.

PFZW heeft meer geluisterd naar pressiegroepen als XR dan naar de eigen deelnemers en de resultaten zijn pet. Bij dit fonds moet snel worden ingegrepen voordat de deelnemers nog langer zo veel procent per jaar verliezen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!  

Het bericht Duurzaam beleggen in de stijl van pensioenfonds PFZW kost ieder jaar miljarden aan rendement verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar Nederland heeft de slechtste beleggers van al dit geld, namelijk het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds (ABP) en het Pensioenfonds Zorg en Welzijn (PFZW), samen goed voor 45 procent van het gigantische Nederlandse pensioenvermogen. Dat blijkt uit onderzoek van het onafhankelijke Finse Centrum voor Pensioenen.

Nederlandse fondsen presteerden op korte en lange termijn slecht

Het meeste geld toevertrouwen aan de slechtste beleggers. Dat is dom beleid. We zullen zo eens kijken hoe dat komt. Maar eerst even een kort overzicht van de cijfers. De Finnen maten over periodes van 5, 10 en 15 jaar de resultaten na inflatie van 22 fondsen uit Zweden, Noorwegen, Denemarken, de Verenigde Staten, Canada, Japan, Korea, Nederland en – natuurlijk – Finland.

De 5 jaar resultaten waren voor iedereen lager dan de lange termijn resultaten vanwege het voor beleggers rampzalige 2022. Het gemiddelde rendement was 2,4%. Maar slechts 3 fondsen boekten over de afgelopen vijf jaar een negatief resultaat: ABP, PFZW en het Deense fonds ATP, waren de nummers 20, 21 en 22 in de vergelijking van de 22 fondsen. Ook op de lange termijn presteerden de Nederlandse fondsen slecht. Over 10 jaar was het gemiddelde 4 procent en over 15 jaar 5 procent, maar ABP en PFZW haalden dat op geen stukken na.

Voor de goede orde moeten we aantekenen dat er ook Nederlandse pensioenfondsen zijn die wel goed beleggen. Dat zijn meestal ondernemingspensioenfondsen, zoals die van Shell, Unilever, ABNAmro en de Rabo. Maar die zijn in het Finse onderzoek niet meegenomen. Dat keek alleen naar pensioenfondsen die voor een hele sector beleggen, zoals ABP voor de ambtenaren en PFZW voor de zorg. En die bakten er dus niets van.

Waarom het ene fonds beter presteerde dan het andere zeggen de Finnen niet. Ze wijzen er slechts op dat de slechtst presterende fondsen het minst belegden in aandelen en vooral aan obligaties hoopten te verdienen. Maar ik kan nog zes oorzaken verzinnen die allemaal een rol spelen: 1) het gebrek aan concurrentie; 2) het verkeerd meten van resultaten; 3) verkeerd toezicht; 4) slecht bestuur; 5) het veronachtzamen van het grootste risico bij het beleggen van andermans geld; en tenslotte 6) een psychologisch dan wel karakterologisch mankement. We zullen die zes eens kort doornemen.

Gebrek aan concurrentie

De simpelste manier om prijs en kwaliteit goed te krijgen is het concurrentiemechanisme zijn werk laten doen. Pensioenfondsen hebben weten te voorkomen dat ze hieraan onderworpen zijn. Ze zijn allemaal monopolist. Hun deelnemers, bedrijven en particulieren, zijn verplicht om te betalen. Dus zullen ze geen optimaal rendement halen.

Verkeerd meten van resultaten

Pensioenfondsen meten hun beleggingsresultaten ondeugdelijk. Als de rente daalt van 4 naar 2 procent wordt een eeuwigdurende obligatie van 1000 die 4% rente biedt automatisch 2000 waard in de markt. Want die levert tegen die prijs ook nog 2 procent rente op. Een pensioenfonds met zo’n oude obligatie van 4% nog in bezit zegt dan: ik heb mijn vermogen verdubbeld. Kijk eens wat een goede belegger ik ben.

En bij aandelen kijkt het pensioenfonds alleen naar de koers (de prijs die pas bij verkoop van het aandeel door andere beleggers hopelijk zal worden betaald). Het fonds praat nooit over dividend, het geld dat het bedrijf aan aandeelhouders betaalt.

Verkeerd toezicht

De wettelijke toezichthouders gaan er niet over of een pensioenfonds goed of slecht belegt. Ze kijken slechts of het fonds aan zijn verplichtingen kan voldoen. Zo niet dan moet de premie omhoog, moet minder risico worden genomen, of moeten de verplichtingen omlaag.

Slecht bestuur

Bedrijfstak pensioenfondsen worden bestuurd door mensen die per definitie geen verstand hebben van beleggen. Om bestuurder te worden moet je door een vakbond of door een werkgeversorganisatie worden voorgedragen. Iedereen weet dat dit systeem niet deugt, maar  bij het begin van de grote pensioenhervorming meer dan tien jaar geleden, is als eerste afgesproken: aan de ‘governance’ wordt niets veranderd.

Veronachtzamen grootste risico

Bescheidenheid verbiedt het om te citeren uit mijn inaugurele rede uit 2012 getiteld: ‘Andermans Geld, over de korte termijn geneigdheid van institutionele beleggers’. Al wees ik er toen reeds op dat het governance-risico bij beleggen van andermans geld erin zit dat die beleggers hun eigen belang laten prevaleren boven dat van de mensen wier geld ze beheren. Het grootste risico dat een belegger loopt is zijn carrièrerisico. Als hij duidelijk slechter belegt dan anderen loopt hij de kans te worden ontslagen. Dat leidt tot kuddegedrag. Voor beheerders van andermans geld is het veiligste om net zo te beleggen als hun collega’s. 

Vallen slechte prestaties dan toch nog op, dan is het beste verweer: Ja, maar wij zijn lange termijn belegger. Dan verstomt de kritiek en als het beleid ook op de lange termijn slecht blijkt, is de beheerder al lang vertrokken.

Psychologisch mankement

Tot slot een psychologisch aspect. Bestuurders van pensioenfondsen zijn van nature geen aandeelhouders. Zij zijn functionarissen. Aandeelhouders zijn de liefste en zachtaardigste spelers in de financiële wereld. Ze nemen genoegen met een zwakke rechtspositie. Betaalt u op een lening één maand de rente of aflossing niet op tijd dan komt de bank meteen met boetes en betaalt u nog langer niet dan komen de deurwaarder, de rechter en de gevangenis in beeld. Aandeelhouders daarentegen wachten soms vele jaren op dividend en de onderneming hoeft hun inleg nooit terug te betalen.

Aandeelhouders hebben iets van ondernemers. Om te beleggen in aandelen moet je (een beetje) houden van de bedrijven waar je in belegt. Maar pensioenfondsen doen dat niet. Die beleggen alleen maar in aandelen omdat ze andere helemaal nooit de inflatie bij kunnen benen. Ze doen dat tegen heug en meug. Ze weten meestal nauwelijks wat de duizenden ondernemingen waar ze in beleggen maken. Een bedrijf is voor hen slechts een nummer; een regel op een spreadsheet. Ze komen er nooit op bezoek. Ze kijken alleen maar naar de beurs. Als het goed gaat steken ze de koerswinsten in hun zak; gaat het slecht dan verkopen ze de aandelen.

De schaamlap van het duurzaamheidsbeleid

Al deze mankementen zijn niet een, twee, drie te repareren. We kunnen slechts de Finnen dankbaar zijn dat ze hebben laten zien hoe weinig kleren de zelfverklaarde keizers van het Nederlandse pensioenstelsel dragen. Slechts de schaamlap van het veelbesproken duurzaamheidsbeleid van pensioenfondsen bedekt nog de naakte feiten. Pensioenfondsen roepen luidkeels dat ze de wereld willen verbeteren. Maar laten ze eerst hun beleggingsresultaten verbeteren. Daar worden ze voor betaald.

En u kunt natuurlijk wel raden welke pensioenfondsen in de wereld wel goed presteerden. Inderdaad, die uit Finland.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Nederland heeft de slechtste pensioenbeleggers ter wereld verscheen eerst op Wynia's Week.

Alleen voor ambtenaren geldt dat niet. Hun werkgever heeft namelijk wél het eeuwige leven en altijd inkomsten. Want de staat kan altijd belasting heffen. Dus een ambtenarenpensioenfonds is niet nodig.

Vermogen ABP even groot als Nederlandse staatsschuld

Toch bestaat in Nederland sinds 1922 het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds (ABP). Sterker nog: dat is veruit het grootste pensioenfonds van het land en zelfs bijna het grootste ter wereld. Dat is waar ons kleine landje groot in is: In (ambtenaren)pensioenfondsen.

De staat betaalt ambtenaren en leraren iedere maand hun salaris en stort daarbovenop iedere maand nog een kwart van dat salaris in de pensioenpot van het ABP. Die blijft maar groeien. Inmiddels bedraagt het vermogen van het ABP 533 miljard euro. Dat is bijna evenveel als de Nederlandse staatsschuld van 549 miljard euro. Zouden we het ABP nationaliseren, dan resteert er vrijwel geen Nederlandse staatsschuld.

Door dat grote ABP maken we onszelf monetair klein. Onze staatsschuld vergelijken met die van landen als Frankrijk, Duitsland, Italië, Spanje en België – een principe waar de euro op is gebaseerd – levert een vertekend resultaat op. Eigenlijk zou je bij de staatsschuld van die andere EU-lidstaten de som van hun pensioenverplichtingen aan hun ambtenaren op moeten tellen. Dat zijn ook schulden. Dan ziet de euro er opeens een stuk zwakker uit en groeit onze heimwee naar de sterke gulden.

Wat doet het ABP met al dat geld? De pot is inmiddels te groot voor Nederland. Toen het fonds ruim een eeuw geleden werd opgericht, mocht het ABP het geld dat de overheid in de pot stopte alleen weer uitlenen aan de Nederlandse overheid. Zo liep niemand risico.

31 miljard niet genoeg om de inflatiecorrectie te betalen

Vooruitlopend op de nieuwe Algemeen Burgerlijke Pensioenwet die in 1966 tot stand kwam, werd in 1963 het beginsel van welvaartsvastheid van de ambtenarenpensioenen ingevoerd. Een beginsel is mooi, maar dat moet wel worden waargemaakt. Dus zocht het fonds extra rendement. Tegenwoordig belegt het ABP daarom ook in andere dingen en leent het fonds aan buitenlandse overheden. Met name Franse staatsleningen zijn in trek, want die zijn liquide. Dat betekent: daar zijn er lekker veel van. (De Franse staatsschuld bedraagt 3200 miljard euro exclusief pensioenverplichtingen.)

Volgens de communistische econoom Thomas Piketti wordt de wereld steeds ongelijker omdat het rendement op vermogen hoger ligt dan de economische groei. Ik geloof dat niet. Het ABP blijkbaar ook niet. De pensioenpot van het ABP groeit harder dan de Nederlandse economie, maar volgens het bestuur van het fonds leveren alle inspanningen om het gigantische vermogen te laten renderen niet eens genoeg op om de pensioenen welvaartsvast te houden.

De feiten zijn dat het pensioenfonds vorig jaar 15 miljard aan premies binnen kreeg, 16 miljard uitbetaalde aan pensioenen en in de eerste negen maanden van dit jaar 31 miljard verdiende op zijn beleggingen. Die 31 miljard vinden de bestuurders van het fonds niet genoeg om gepensioneerden de beloofde inflatiecorrectie te betalen.

Om de rust te bewaren

In werkelijkheid zijn de pensioenen dus niet waardevast. Dat formuleert het ABP anders, want het fonds heeft een communicatie-afdeling. Deze maand ontvingen gepensioneerde leraren en ambtenaren een e-mail van het ABP met de tekst: ‘Wij verhogen uw pensioen.’ Zo’n boodschap geeft een goed gevoel en dat is belangrijk zo leer je als je communicatiewetenschap studeert. Wanneer de blije gepensioneerde verder leest, ziet hij: ‘Uw pensioen wordt verhoogd met 1,84 procent.’ Aangezien hij net in de krant heeft gelezen dat de inflatie inmiddels 4 procent bedraagt, is hij opeens wat minder blij.

En dat was het dan.

Daarom bestaat het ABP.

Het voorkomt onrust.

Als het ABP niet bestond dan vielen er zware woorden

Want stelt U zich voor dat het fonds niet bestond en de regering gewoon ieder jaar moest vaststellen of ze de gepensioneerde leraren en ambtenaren wil compenseren voor de gestegen prijzen. En dat de regering deze maand bij een inflatie van 4 procent zou zeggen dat die 1 miljoen kiezers minder dan de helft compensatie krijgen. Wat zou er dan in de Tweede Kamer gebeuren?

Dat weten we allemaal: Een spoeddebat. Alle oppositiepartijen zouden zich verdringen rond de interruptiemicrofoons. Regeringspartijen PVV en NSC ook. Zware woorden zouden vallen. Pieter Omtzigt zou de rechtstaat erbij halen. Frans Timmermans het fatsoen. Rob Jetten het onderwijs. Vingers zouden wijzen. De verontwaardiging zou een kookpunt bereiken en moties van wantrouwen zouden klaar liggen. De regering zou bakzeil halen en de pensioenen niet met 1,84 procent maar met zeker 5 procent moeten verhogen.

Het nut van het ABP

Dat zou ruim 500 miljoen per jaar extra kosten. Niemand zou ‘dekking’ eisen voor die extra uitgaven, want door de inflatie stijgen de belastinginkomsten nog veel meer.

Die 500 miljoen is te zien als de maatschappelijke waarde, het nut, van het ABP. Dat is het bedrag dat het bestaan van een ambtenarenpensioenfonds de staatskas bespaart.

Om te bezien of deze besparing het bestaan van het ABP rechtvaardigt, moeten we natuurlijk ook kijken naar de kosten die het ABP maakt om zijn enorme pot met geld te beleggen: Naar het bedrag dat aan de strijkstok blijft hangen.

Die kosten bedragen zo’n 2,5 miljard per jaar. Daar eten gepensioneerde leraren en ambtenaren geen boterham extra van. Die ontvingen vorig jaar 16 miljard pensioen. Zou het ABP worden opgeheven dan zou de staat die 16 miljard zelf moeten betalen, maar die hoeft dan geen 15 miljard premie meer te betalen. Dus stijgen de overheidsuitgaven als het ABP niet meer bestaat met een miljard. Aangezien er dan niet meer belegd hoeft te worden, vervallen dan ook de daartoe uitgegeven 2,5 miljard beleggingskosten, die nu de financiële wereld verrijken. Per saldo een besparing van 1,5 miljard.

Hoger pensioen en geen risico’s

Als we de vervallen rentebetalingen op de dan niet meer bestaande staatsschuld (dit jaar 6,5 miljard) buiten beschouwing laten en alleen die 1,5 miljard aan de gepensioneerden ten goede laten komen, dan zouden hun pensioenen komend jaar bijna 10 procent hoger liggen.

Ook zouden 3 miljoen huidige en voormalige leraren en ambtenaren de rest van hun leven geen geopolitieke of andere beleggingsrisico’s meer lopen. Iets wat ze volgens de nieuwe pensioenwet veel meer moeten gaan doen, maar nog niet beseffen.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Paul Frentrop: Zonder ABP bijna 10 procent meer pensioen voor leraren en ambtenaren verscheen eerst op Wynia's Week.

De Nederlandse financiële wereld steekt, met een enkele uitzondering, geen kapitaal in Nederlandse bedrijven die (deels) in de defensie-industrie werken. Waarom? Moeten onze landsverdediging en veiligheid niet ook een prioriteit zijn van banken, verzekeraars en pensioenfondsen die zeggen dat ze maatschappelijk verantwoord beleggen en positieve impact willen hebben op de samenleving?

Al jaren klagen bedrijven die hard- en software produceren voor defensietoepassingen over de weerzin bij financiers om geld op tafel te leggen. In de top van de krijgsmacht klonk een vergelijkbaar geluid.

Gemakzucht

Maar langzaam ontwaakt Nederland uit de droom van het vredesdividend na de val van de Berlijnse muur (1989) en de gemakzucht dat defensie niet meer dan een prikkie hoeft te kosten. Want de Verenigde Staten schieten ons in nood wel te hulp.

Dat is een verkeerde afweging. De landsverdediging is een van de klassieke overheidstaken naast rechtspraak en handhaving van de openbare orde en onze grondrechten. In de eerste Rutte-jaren verslonsde de krijgsmacht.

Andere overheidsuitgaven (gezondheidszorg, sociale regelingen) waren belangrijker. Of er moest bezuinigd worden, zoals in Rutte-I. Minister van Defensie Hans Hillen (CDA) kreeg de opdracht tot een miljard euro extra te bezuinigen. Hij wilde terugkrabbelen en kreeg een woedende Rutte aan de telefoon. ‘Ik accepteer dit niet.’ Ruttes wil was wet. De defensiebegroting kreeg de genadeklap.

Het langzame ontwaken is niet onze eigen keus geweest. Externe schokken hebben Nederland en Europa wakker geschud. Eerst de inval van Rusland in Oekraïne. Nu de stembusoverwinning van Donald Trump. Je kunt ach en wee en schande roepen over zijn presidentschap, maar feit is dat hij verwoordt én uitvoert wat al heel lang de stemming in Washington is. De Europeanen in de NAVO zijn eerstverantwoordelijk voor de verdediging van Europa.

2 procent is niet genoeg

Het kabinet-Schoof heeft inmiddels extra miljarden uitgetrokken voor de defensie. Nederland voldoet daardoor voor het eerst in jaren aan de minimale eis van het NAVO-bondgenootschap om 2 procent van onze welvaart (totale productie van goederen en diensten) te besteden aan defensie. Dat kostte  moeite.

Maar 2 procent is met Trump als commander in chief van de Amerikaanse strijdkrachten niet genoeg. Ga er maar vanuit dat de defensiebegroting omhoog moet, naar 3 procent bijvoorbeeld. Meer geld voor hardware (onderzeeboten, tanks, munitie), voor software (opleiding, scholing én rekrutering van manschappen) én voor technologie.

Veelbelovend

De categorie technologie is nog klein, maar veelbelovend. Veelbelovend voor defensie, maar óók voor Nederland als technologische en economische marktplaats. Waar hebben de bedrijven in de defensietechnologie behoefte aan? Opdrachten, kennis en kapitaal.

De opdrachten komen van de overheid, de kennis van bedrijven zelf en van universiteiten en voor het kapitaal kijk je vanzelfsprekend naar particuliere financiers. Maar daar faalt de geldwereld. In arren moede heeft de overheid onlangs de regie én de financiering overgenomen.

Overheid wordt durfkapitalist

Anderhalve maand geleden gaf staatssecretaris Gijs Tuinman van Defensie (BBB) meer details over een apart investeringsfonds van Defensie, het zogeheten SecFund. Er gaat 100 miljoen euro in dat SecFund dat risicodragend kapitaal moet steken in technologische bedrijven die producten maken voor civiele én militaire doeleinden. Denk aan drones, radarsystemen om drones te detecteren en cyberveiligheid.

De uitvoering komt in handen van de regionale ontwikkelingsmaatschappijen, zodat er een landelijk dekkend financieringsnetwerk is. De BOM, de Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij, neemt de leiding. De BOM heeft als investeerder in de hightech in en om Eindhoven de meeste ervaring.

Wie had dat gedacht van Rutte?

Wat Nederland hier doet, is een kopie van wat de NAVO in het groot al heeft gerealiseerd. Sinds 2021 is in Amsterdam het NATO Innovation Fund gevestigd. Goed voor 1 miljard euro kapitaal. Het fonds steekt zijn vermogen in gespecialiseerde investeringsfondsen en bedrijven in de (militair/civiele) technologiesector. Een Nederlands bedrijf is er (nog) niet bij.

Wie had dat gedacht? Mark Rutte, die in 2010 de defensiebegroting de genadeklap gaf, is nu als secretaris-generaal van de NAVO een grote durfkapitalist.

Niet alleen de overheid komt in actie. Verrassend is dat ook een enkele serieuze particuliere kapitaalverschaffer de potentie ziet. Parcom, een Nederlandse durfinvesteerder, koopt Robin Radar in Den Haag, een snel expanderende ontwikkelaar van detectie van vogelzwermen én drones. Doel van de overname: een sterkere kapitaalbasis voor uitbreiding.

Het kan dus wel, privaat geld voor civiel-militaire technologie. Hoe begrijpelijk en realistisch de overheid als durfinvesteerder met 100 miljoen ook is, het is ook een afgang voor de Nederlandse financiële wereld.

Verheven doelstellingen

Banken, verzekeraars en zeker pensioenfondsen schermen met hun verheven doelstellingen, zoals diversiteit, duurzaamheid, biodiversiteit, ethisch beleggen en positieve impact op de samenleving (geld voor woningbouw).

Lang niet allemaal slecht, maar er mist iets. Het kapitaal moet ook met beide benen op de grond staan. Boots on the ground, zoals ze dat in het leger zeggen. Kapitaal steken in bedrijven voor onze landsverdediging is géén fout geld. Pensioengigant ABP dat de oude dag financiert van het militaire personeel, steunt bijvoorbeeld wel beleggingen in woningbouw, maar niet in defensiebedrijven. Dat kan niet meer. Einde oefening.

Nederland heeft niets aan geldgiganten die afzijdig blijven à la het ‘gebroken geweertje’, het symbool van weerzin tegen defensie in de jaren dertig van de vorige eeuw. Met Poetin in Oekraïne en Trump in het Witte Huis moeten Nederland én de geldwereld de portemonnee trekken.     

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Ook geldgiganten moeten onze landsverdediging steunen. Waar blijft de financiering van defensiebedrijven? verscheen eerst op Wynia's Week.

In die tijd was het ABP nog een verlengstuk van de overheid. Het fonds kocht automatisch de staatsobligaties van de minister van Financiën. Toen het eerste kabinet Lubbers (1982-1986) minder premie wilde betalen voor de pensioenen van het overheidspersoneel om de hoge staatsuitgaven te drukken, kon het dat straffeloos doen. Jammer van het pensioengat bij het ABP.

Sinds 1996 is ABP zelfstandig. Dan kunnen zulke praktijken niet meer voorkomen. Toch?

Maatje te klein

Na de verzelfstandiging zie je een opmerkelijke beweging. In eerste instantie neemt ABP zoveel mogelijk afstand van beleggen in Nederland. Als er in Nederland belegd wordt is dat vastgoed, vooral kantoren, niet in aandelen van bedrijven. Nederland is een maatje te klein, meent men. ABP is immers een van de drie grootste pensioenfondsen ter wereld.

Maar een paar jaar geleden is de strategie opnieuw gewijzigd. Een deel van de werkende achterban is activistischer geworden (FossielVrij). In het bestuur zitten sociaal geprofileerde (vakbondsbestuurders) en politiek geprofileerde afgevaardigden (Paul Rosenmöller van Groenlinks-PvdA).

Waar eerder goed ondernemingsbestuur een cruciale prioriteit was in het beleggingsbeleid voor adequate rendementen voor de pensioengerechtigden, zie je nu meer doelstellingen opduiken: sociaal beleid, diversiteit en goede werken doen (impact) voor de samenleving. Al die doelstellingen kunnen op papier fijn samengaan, maar vanzelfsprekend is dat niet, zie het rendementsverlies op de Schaefer-woningen.

De gevolgen worden concreet. Waar ABP en de rest van de Nederlandse pensioenwereld zich jarenlang bijna vanzelfsprekend verzetten tegen bemoeienis vanuit politiek Den Haag met hun beleggingsbeleid, zie je nu een omslag van betekenis. ABP en vier andere grote bedrijfstakpensioenfondsen (Zorg en Welzijn, Bouwnijverheid en de industriefondsen PMT en PME) komen het geld nu zelf aanbieden. Ze beleggen samen zo’n 900 miljard euro.

Scheve verdeling

Een paar weken geleden zei het vijftal dat zij miljarden euro’s willen investeren in de uitbreiding van warmte- en elektriciteitsnetten. Ze stellen wel verschillende voorwaarden, zoals overheidsgaranties op leningen en een scheve verdeling van eventuele verliezen (de overheid betaalt als eerste). Het minst concreet, maar wel het meest ingrijpend, is het verlangen om een partnerschap met de overheid af te sluiten voor de lange termijn.

De ommezwaai van de pensioenwereld is des te opmerkelijker omdat hun ervaringen met de overheid als partner niet hoopgevend zijn. Een voorbeeld. De pensioenfondsen investeren van tijd tot tijd in buitenlandse infrastructuur, zoals wegen. Dat roept vragen op. Waarom niet ook in Nederland?

Na lang soebatten kwam er een proef met de financiering van de uitbreiding van de rijksweg N33. Wat maakt deze categorie belegging voor de pensioenwereld interessant? Het is pas rendabel als de opbrengsten voor de pensioenfondsen meestijgen met de inflatie. Maar na een evaluatie liet de overheid in 2013 weten: nee, dat gaan we niet nog eens doen. Dus haakte de pensioenwereld af. Juist de inflatievergoeding betaalt de toekomstige verhoging van de pensioenen om de prijsstijgingen te compenseren.

Semi-politieke rol

Zal het de komende jaren anders gaan? Resultaten uit het verleden zijn geen garantie voor de toekomst, maar…. De afgelopen jaren liet de overheid zich van zijn inconsistente kant zien. Voorbeeld: het Nationaal Groeifonds. Dat fonds moet veelbelovend onderzoek en bedrijvigheid helpen financieren. Het fonds is, na eerdere mislukkingen met zulke investeringsplannen, op afstand van de overheid geplaatst. Het moest geen graaifonds worden. Wat is het na drie jaar geworden? Een grabbelton.

Is de overheid in de dagelijkse praktijk een betrouwbare partner om het beste rendement te behalen voor de pensioengerechtigden? Het antwoord is: mwahh…

Maar er is ook een politieke kant. Met een partnerschap met de overheid wordt de pensioenwereld moeiteloos in een semi-politieke rol gezogen. Dan wordt het pensioenspaarvarken partner van politici met al hun wensen en verlangens waarvoor geld op tafel moet komen. Het bedrijfsleven klaagt dat zij de pinautomaat van de overheid is geworden als er weer een lastenverzwaring wordt aangekondigd. De pensioenwereld is gewaarschuwd.

Daar komt bij dat de twee grootste pensioenfondsen, ABP en Zorg en Welzijn, toch al afhankelijk zijn van politieke besluitvorming over loonafspraken en premiebetalingen.

Slechtste moment

Bovendien moet de pensioenwereld zich óók nog eens de komende jaren compleet opnieuw uitvinden om te voldoen aan de nieuwe pensioenwet. Een wet die de administratie én communicatie van de pensioenwereld op de proef zal stellen. Eventuele klachten zullen tot in Den Haag gehoord worden. De extra complicatie is dat de wet van kracht is, maar dat wetswijziging in de kabinetsformatie zeker ter sprake komt. Dus: politieke strijd. Dat is geen ideaal partnerschap.

Kortom: dit is het slechtst denkbare moment om als partner bij de overheid in bed te kruipen. Denk aan 1983. Zet rendement en pensioengerechtigden op 1. 

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Pensioenfondsen moeten geen pinautomaat van de overheid worden maar de deelnemers op één zetten verscheen eerst op Wynia's Week.

Zelf heb ik een deel van mijn pensioen wél in aandelen Shell belegd. Bij een koers van tegen de dertig euro, leveren die aan dividend een rendement van 4 procent per jaar op.

Pensioenfondsen verkopen aandelen olie en gas

Die 4 procent heette vroeger de rekenrente en is ongeveer het rendement benodigd om een waardevast pensioen op te bouwen. Maar de twee grootste pensioenfondsen van Nederland laten die mogelijkheid bewust schieten.

Een jaar geleden verkocht het ambtenarenpensioenfonds ABP voor 9 miljard zijn belangen in olie en gas. Vorige week vertelde het Pensioenfonds Zorg en Welzijn (PFZW) dat het zijn aandelen in 310 olie- en gasbedrijven voor 2,8 miljard had verkocht. Tegen 4 procent scheelt dat bij elkaar per jaar 470 miljoen aan directe inkomsten.

Nu wil het geval dat er onlangs een nieuwe Pensioenwet is aangenomen. Die maakt dat het pensioen voortaan direct afhankelijk wordt van het beursklimaat. Gaat het goed op de beurs dan wordt er geïndexeerd. Gaat het slecht dan wordt er meteen gekort.

De bestuurders van ABP en PFZW sluiten echter een deel van die beurs uit. De hele fossiele energiesector telt bij hen niet meer mee. Ik vraag me af of zo’n keuze nog past binnen hun mandaat. Hoe meer het pensioen afhankelijk is van de financiële markten, des te minder ruimte heeft een pensioenfondsbestuur om eigen morele of andere opvattingen mee te laten spelen in het beleggingsbeleid.

India breidt kolencapaciteit met 45% uit

Minister Schouten zei in november dat ze wil laten onderzoeken of de huidige governance-modellen nog passend zijn in het nieuwe pensioenstelsel. Laten we hopen dat daarbij de vraag wordt meegenomen waarom pensioenbestuurders toch zo gevoelig zijn voor negatieve media-aandacht en dus voor de druk van actiegroepen die via die band spelen.

Het Pensioenfonds voor de Zorg gaat het geld dat vrijkomt uit de olie- en gas aandelen beleggen in ‘bedrijven gericht op energietransitie’. In het mensenrijke land India verzorgt staatsbedrijf  National Thermal Power Corporation (NTPC) die transitie. Dat bedrijf heeft zijn beleid vorige maand drastisch herzien. Met groene stroom gaat het daar niet lukken om de sterk stijgende vraag naar elektriciteit bij te benen, zo werd duidelijk. Dus gaat NTPC nieuwe kolencentrales bouwen en nieuwe kolenmijnen openen om de kolencapaciteit met 45% uit te breiden.

Shell belegt met ‘positieve energie’

Wat moeten ze daarvan denken in Beverwijk, bij de Nederlandse dochter van het Indiase Tata Steel? Die fabriek telt meer gepensioneerden dan nog werkende arbeiders. Het Pensioenfonds Hoogovens belegt wel gewoon in olie en gas, maar niet in steenkool. Tenminste niet in de thermische kolen die NTPC gebruikt om elektriciteit op te wekken. Wel in metallurgische kolen die Tata Steel gebruikt om staal te produceren.

Of neem het Shell Pensioenfonds. Dat belegt naar eigen zeggen ‘met positieve energie’. Het fonds ‘let op’ CO2-intensiteitsreductie bij bedrijven waar het in belegt. ‘Daarnaast besteden we in ons beleggingsbeleid extra aandacht aan gendergelijkheid, duurzame steden en schone en betaalbare energie. Uit onderzoek blijkt dat deelnemers deze onderwerpen, naast klimaatactie, belangrijk vinden. Altijd in samenhang met een goed pensioen’, aldus het fonds.

Dat laatste lukt het Shell Pensioenfonds en het Pensioenfonds Hoogovens beter dan de klimaatdrammers van ABP en PFZW. Het Shell Pensioenfonds had eind vorig jaar een dekkingsgraad van 133,7 procent, Hoogovens haalde ongeveer hetzelfde, ABP scoorde 110,5 procent en de dekkingsgraad van PFZW is in 2023 gedaald van 108,7% naar 106,3%. Bij wie zou U het liefst beleggen?

De makke van linkse mensen is dat ze altijd denken dat zij in het algemeen belang handelen. Pensioenfondsbestuurders moeten volgens de wet handelen in het belang van hun deelnemers. Als zij het algemeen belang willen dienen, hadden ze zich verkiesbaar moeten stellen. Want in een democratie bepalen kiezers wat het algemeen belang is. Daar bestaan geen deskundigen voor.

Rechter moet Milieudefensie geloven

Andere partijen in de ‘klimaatdiscussie’ zeggen expliciet dat ze – omdat ze voor het klimaat zijn – in het algemeen belang handelen. Vereniging Milieudefensie bijvoorbeeld zegt dat tegen de rechter bij het aanspannen van een proces tegen Shell of ING. De rechter gelooft dat. Om precies te zijn: de rechter moet dat geloven. Om helemaal precies te zijn: Dat moet de rechter sinds 1 juli 1994 geloven.

We vieren binnenkort het dertigjarig bestaan van het besluit van de wetgever dat een stichting of vereniging die volgens zijn statuten opkomt voor een collectief of algemeen belang, een rechtsvordering ter behartiging van dat belang mag instellen bij de civiele rechter. (BW 3:305 a).

Wees voorzichtig met het uitdelen van wapens

Zoals de meeste verkeerde besluiten was ook dit besluit gebaseerd op goede bedoelingen. De Tweede Kamer wilde de toegang tot het recht vergemakkelijken. Gebleken was immers dat benadeelden niet altijd over geld en middelen beschikten om hun recht te halen. Aanleiding waren de droeve geboorteafwijkingen bij baby’s als gevolg van het geneesmiddel Softenon en de problemen die ouders hadden om hun recht te halen.  

Maar de wetgever moet voorzichtig zijn met het uitdelen van (juridische) wapens. Hier werd een mes gesmeed, zonder te bevroeden tegen wie het zou worden gebruikt. Het eerste slachtoffer was onze eigen Staat der Nederlanden. Die had onrechtmatig gehandeld jegens een speciaal voor dit doel door D66’ers opgerichte stichting, door in strijd met het VN Vrouwenverdrag niet op te treden tegen de oudste politieke partij van Nederland: de SGP die zijn eigen ideeën over het vrouwelijke heeft.

Hier zien we hoe het juridische geitenpaadje loopt: Een actiegroep krijgt onder de vlag van het algemeen belang toegang tot de rechter. Internationale verdragen gaan boven de Nederlandse wet. De actievoerders krijgen via de rechter dankzij internationale verdragen de uitvoerende macht van de Staat achter zich om hun zin door te drijven tegen anders denkende Nederlandse burgers.

Hetzelfde mechaniek werd ingezet bij de strijd tegen rokers. Bij de invoering van het algemene rookverbod in de horeca had de wetgever een paar uitzonderingen toegestaan. Mensen die toch graag wilden roken, konden dat doen in aparte rookruimten, die de gezondheid van het horecapersoneel garandeerden en waarmee verder niemand werd lastig gevallen.

De mensenrechten als Zwitsers zakmes

Deze tolerantie was niet naar de zin van de fanatici. Die trokken ten strijde onder de vlag van het algemeen belang en toonden aan dat de uitzonderingen strijdig waren met een kaderovereenkomst van de Wereld Gezondheid Organisatie. Dus kregen zij van de rechter hun zin. De Staat moest de tevreden rokers hun vrijheid ontnemen.

En dan zijn er nog de mensenrechten. Die zijn de juridische variant van het Zwitserse zakmes: je kunt er van alles mee doen. Al zeggen mensenrechten niets over CO2, toch besloot de rechter in 2021 op verzoek van Milieudefensie, nog zes stichtingen en verenigingen en ruim 17.000 individuele eisers dat Shell zijn CO2-uitstoot terug moest brengen. De reden? Die uitstoot draagt bij aan de opwarming van de aarde, die tot gevaarlijke klimaatverandering leidt en ernstige risico’s meebrengt voor mensenrechten, aldus de rechtbank die mensenrechten specificeerde als ‘het recht op leven en een ongestoord gezinsleven’.

Schrap artikel BW 3.305

Ik heb nooit het gevoel dat Shell mijn mensenrechten schaadt. Zelfs niet als benzine meer dan 2 euro per liter kost. Ik heb echter wel het gevoel dat de kongsi van juridisch vrij baan krijgende actievoerders, buigende polderbestuurders en ruim interpreteerbare internationale verdragen ingrijpt in mijn ongestoorde gezinsleven.

Wat bedoeld was om de kleine burger te steunen in zijn strijd tegen grote bedrijven, werd een middel voor georganiseerde actievoerders om de macht van de Staat in te zetten tegen burgers met een andere mening. Wie de vrijheid lief heeft, doet er goed aan om artikel BW 3.305 na dertig jaar weer uit de wet te schrappen. Dan moeten actiegroepen weer een meerderheid zien te vinden om hun zin te krijgen in plaats van die via de rechter af te kunnen dwingen tegen de ongeorganiseerde kiezers. Zulks is goed voor de democratie.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en politicus – tot juni 2023 als zelfstandig lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Het is ondemocratisch dat actievoerders de macht van de Staat kunnen inzetten tegen burgers met een andere mening   verscheen eerst op Wynia's Week.