Kiezer wil in meerderheid minder asielzoekers

Voor het pro-asiel kamp zit de wereld helder in elkaar: de asiel-instroom is laag of dalende en er is – door ondoordachte bezuinigingen op de asielketen uit het verleden – alleen sprake van een ‘opvangcrisis’.

Het recent verschenen Nationaal Kiezers Onderzoek 2025 tekende echter op dat veel kiezers al decennia minder asielmigratie willen en in dat standpunt de laatste jaren zelfs verharden. Het verklaart mede waarom partijen rechts van de VVD bij de laatste verkiezingen meer dan 45 zetels haalden en in recente peilingen al rond de 60 zetels staan.

Ondanks een numerieke meerderheid krijgt het ‘anti-asiel’ kamp qua beleidsuitkomsten voorlopig niet wat het wil, met meer boosheid tot gevolg. Van een gelijk speelveld voor opvattingen rond thema’s als asiel, met een neutrale overheid als scheidsrechter erboven, is niet echt sprake. Het ‘pro-asiel’ kamp is daarvoor te stevig geworteld in overheidsorganisaties, publieke instellingen en de non-profitsector. De huidige minderheidscoalitie én overheidsinstellingen gieten hun beleid en hun communicatie bovendien graag in termen van diversiteit, vergroening en solidariteit. De kortzittende coalitie Schoof-1 heeft daar weinig aan veranderd.

Utopische beloften

Het helpt daarbij niet dat Jetten-1, een voortzetting van Rutte-3 en 4, Nederlanders vraagt de asielinstroom als ‘dure morele plicht’ te accepteren, in ruil voor wat diffuus geformuleerde voordelen in de verre toekomst (‘arbeidskrachten’, ‘bejaardenverzorgers voor later’). De Nederlandse burger moet van Jetten-1 ook al pijn lijden om de planeet te redden, blijmoedig de hoge kosten van de ‘energietransitie’ dragen en liefst afzien van gebruik van de wasmachine op courante tijden. De agrarische sector krijgt het verzoek in te krimpen zodat Nederland binnenkort een ideale ‘staat van de natuur’ zal kennen. Het is een politiek van oncontroleerbare utopische beloften.

De regering én de instituties manen hun burgers bovendien tot gehoorzaamheid vanachter een verdedigingslinie van wetten en normen: ‘We hebben de democratisch tot stand gekomen Spreidingswet!’ roept CDA-minister Bart van den Brink, in de media bijgevallen door ongekozen bestuurders als Commissaris der Koning in Zuid-Holland Wouter Kolff van de VVD. Op dezelfde gebiedende toon hoort de burger ook regelmatig een beroep op ‘het Internationaal Recht’, ‘de Klimaatwet’, ‘de Habitat-richtlijn’ en ‘de NAVO-norm van 5 procent’.

Ontkoppeling wereldbeelden

De emotionele tegenstelling gaat uiteraard om meer dan de precieze instroom-aantallen in Ter Apel. Asiel symboliseert de ontkoppeling tussen het wereldbeeld van de politiek-bestuurlijke bovenlaag (en hun trouwe electorale aanhang) en de belevingswereld van een groter deel van het electoraat over migratie, klimaat en de Nederlandse identiteit (met als grootste pijnpunt de invloed van de islam). De toenemende emotionele verwijdering kan leiden tot een vertrouwensbreuk tussen bestuur en autoriteiten en een deel van de bevolking. Niet voor niets waarschuwde korpschef Janny Knol na rellen in Loosdrecht dat de politie de politieke problemen in Den Haag rond asiel niet kan oplossen.

Demonstraties

Duiders, columnisten én politici spraken schande van de demonstraties tegen de noodopvang van asielzoekers in Loosdrecht. Geweldsuitbarstingen geven daar zeker aanleiding toe. Tegelijk wordt vaak ook het puur deelnemen aan demonstraties verdacht gemaakt. ‘De demonstranten komen niet eens uit die gemeente!’ klinkt het dan verontwaardigd. Nergens in de wet staat die verplichting.

Ook overheidsdiensten als de NCTV én extremisme-experts als oud-AIVD’er Jelle Postma (die de stichting Justice for Prosperity aanvoert die zegt ‘ondermijnende dreigingen’ te signaleren) problematiseren de weerstand tegen AZC’s of immigratie. Postma sprak omineus over ‘olie op het vuur gooien’ door ‘mensen met een voorbeeldfunctie in de politiek of media’. Er begint ook een heuse opinie- en woordpolitie te ontstaan rond het gebruik van termen als ‘remigratie’. Onduidelijk blijft welke wettelijke basis overheidsdiensten hebben om het woordgebruik van politici en burgers te problematiseren.

Media

De media gaan moeiteloos mee in de verdeling in emotiekampen. Hoofdredacteur van de Volkskrant Pieter Klok beweerde dat zijn collega-hoofdredacteur Kamran Ullah van De Telegraaf in de asieldiscussie alleen ‘emotie-feiten’ zou erkennen. In hun wekelijkse podcast bestempelen Klok en Volkskrant-columnist Sheila Sitalsing argumenten tegen de Spreidingswet, tegen immigratie of tegen stikstof- en klimaatbeleid routinematig als ‘desinformatie’.

Favoriete doelwitten van journalisten uit het pro-asiel kamp zijn opiniemakers van De Telegraaf Wierd Duk en Marianne Zwagerman, die goed beluisterde eigen podcasts maken. Als opiniemakers staan ze zelf ook gekleurd in de wedstrijd maar ze vervullen wél een belangrijke antenne-functie voor de maatschappelijke onvrede in het anti-asiel kamp. Desondanks maken radicaliseringsexperts als Cas Mudde of Leonie de Jonge en NPO-programma’s als Medialogica deze opiniemakers juist verdacht als vermeende aanjagers van polarisatie.

Strijd om beloning emoties

De emotionele gevoelstemperatuur stijgt verder door toenemende ‘Palestijnisering’ in het pro-asiel kamp, waarbij activisten allerlei kwesties (van Dodenherdenking tot onrust rond voetbalwedstrijden van Marokko) zien door de lens van kolonialisme en westerse schuld. Burgemeesters als Femke Halsema en Sharon Dijksma gingen – onder druk van hun radicale achterban – al over tot theatrale ‘Nakba’-herdenkingen.

Tussen beide kampen ontstaat langzamerhand een vorm van ‘emotionele klassenstrijd’: wiens grieven krijgen erkenning, aan wiens culturele gevoeligheden conformeren gezagsdragers zich, wiens emoties krijgen een beloning vanuit Den Haag (‘de woede over Gaza’) of ontvangen juist hoon aan de talkshowtafel (‘behoud van de Nederlandse cultuur’)?

Uiteindelijk gaat de emotionele strijd om de onderliggende vraag: van wie is Nederland? Is het van de gevestigde politiek, de ongekozen bestuurslagen en de daarmee synchroon lopende media? Of van de relatief grote groep kiezers die via verkiezingen een scherpe koerswijziging wil kunnen afdwingen, allereerst op asielgebied?

‘Desnoods met geweld’

Het Nationaal Kiezers Onderzoek meldde ook dat de ideologische afkeer tussen kiezersgroepen toeneemt, dat een kwart van de kiezers een sterke afkeer van de Haagse politiek heeft en dat binnen die groep ontevreden kiezers al 18 procent meent dat de democratie zo slecht functioneert ‘dat die omvergeworpen mag worden, desnoods met geweld’. Veel kiezers maken zich inmiddels zorgen over mogelijke conflicten tussen mensen met een Nederlandse achtergrond en mensen met een migratieachtergrond.

Overheidsinstellingen doen weinig om alle emoties te dempen en de situatie te stabiliseren, prekerige TV-spotjes tegen polarisatie daargelaten. De emotionele tegenstelling is er vooral ook één tussen een deel van de kiezers aan de ene kant en de regering Jetten-1, ongekozen bestuurders en moraliserende instituties en non-profit organisaties aan de andere kant. Geen ongevaarlijke situatie.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Is Nederland van de gevestigde politiek en de ongekozen bestuurders of van de grote groep kiezers die een scherpe koerswijziging wil inzake migratie, klimaat en de Nederlandse identiteit? verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Ik was en ben overtuigd liberaal en Van Mierlo wilde de democratie verbeteren. Maar Pechtold maakte van D66 een one-issue partij: ‘Wilders bashen, met heel weinig diepgang en veel trucjes – een machtspartij. Dat is het nog steeds, eigenlijk. En het referendum en de gekozen burgemeester willen ze niet meer.’

Hoe het polariseren begon

‘Pechtold is ook begonnen met het lelijk etiketteren, met dat extreemrechts over Wilders,’ zegt Rookmaker. ‘Er groeit nu een hele generatie op die het gewoon vindt om je politieke tegenstander te verketteren. Het is heel slecht voor het gesprek. En voor de democratie.’ En: ‘D66 is een hele andere partij geworden dan onder Van Mierlo. Heel gek is wel dat veel leden wel gewoon lid zijn gebleven. Terwijl de inhoud compleet weg is.’

Ze voegde zich bij Forum voor Democratie toen dat nog een kleine partij zonder zichtbare interne ruzies en omstreden uitlatingen was en ze werd voor die partij Eerste Kamerlid en vervolgens Europarlementariër. Het leidde meteen tot uitstoting in de privé-omgeving.

‘We hadden één keer per maand een eetclub, waar ik gewoon was om allerlei onzinnige GroenLinkse standpunten te tolereren. Maar mijn man en ik werden meteen op een strafbankje geplaatst, op een krukje, en ik mocht het niet over politiek hebben. Terwijl hun eigen maatregel volstrekt politiek was. We zijn uiteraard meteen vertrokken.’

Het uitsluiten en cancellen is een gangbaar fenomeen geworden in Nederland, constateert Rookmaker. ‘Het uitspreken van je mening ook. Alleen achter de hand durven mensen die nog te geven. In het Europees Parlement had ik een PvdA-collega die mij fluisterend bekende het helemaal eens te zijn met mijn asielvoorstellen: ‘Maar ik heb vrouw en kinderen.’

Lijkt dat niet erg op de Stasi-achtige wereld van de vroegere communistische DDR? Rookmaker: ‘Ik denk dat dat een hele goede vergelijking is. Met polarisatie en angst.’

‘De VVD een ambtenarenpartij’

Bij Forum voor Democratie brak na het hoogtepunt – de grootste partij bij de Statenverkiezingen van 2019 – meteen ruzie uit tussen de grondleggers Thierry Baudet en Henk Otten, waarna Rookmaker voor Otten koos, met wiens partij het uiteindelijk niets werd.

In de VVD zag ze niet veel: ‘Dat is eigenlijk een ambtenarenpartij geworden.’ Ze werd gevraagd door Wybren van Haga, eerder als Kamerlid uit de VVD gestoten en via Forum oprichter van de eigen partij BVNL. Die haalde geen zetels bij de laatste Kamerverkiezingen. Dorien Rookmaker, de zwevende politica, heeft het nu wel gezien. Ze ziet zich niet meer terugkeren in de politiek.

Wynia’s Week heeft een unieke formule: duizend artikelen, video’s en podcasts per jaar, en dat allemaal gratis voor iedereen, mogelijk gemaakt door de betalende abonnees. Doet u al mee? Hartelijk dank!

Het bericht ‘Het D66 van Hans van Mierlo bestaat niet meer,’ zegt voormalig D66-politica Dorien Rookmaker. ‘Het is nu een hele andere partij.’ verscheen eerst op Wynia's Week.

De vijf jaar geleden overleden PvdA-prominent was fractievoorzitter in de Tweede Kamer, senator en twee keer kortstondig minister, maar werd tussen 1983 en 1994 vooral bekend als burgemeester van Amsterdam.

Daar genoot Van Thijn een reputatie als fervent propagandist van politieke correctheid. In dat kader mocht – er is in het Amsterdam van 2026 niks nieuws onder de zon – ook gelogen en gemanipuleerd worden. Ter opfrissing van het geheugen: toen in 1988 via Het Parool een geheim gemeentelijk onderzoeksrapport uitlekte over de activiteiten van Marokkaanse jeugdbendes in de Amsterdamse binnenstad, kreeg de opsteller ervan door de burgemeester een spreekverbod opgelegd.

De ‘nafjes’, constateerde toenmalig Parool-hoofdredacteur Sytze van der Zee in zijn memoires, mochten onder geen beding voor het hoofd worden gestoten. Na de exodus tussen 1960 en 1985 van zo’n 200.000 Amsterdammers naar Almere, Lelystad, Hoorn en Purmerend, konden de Marokkanen immers een vruchtbaar nieuw electoraat voor de PvdA gaan vormen.

Tweedeling als doel

Groei en bloei van de PvdA gingen Van Thijn altijd zeer ter harte. In dat kader bedacht hij eind jaren zestig de zogenoemde ‘polarisatiestrategie’. Wilden de progressieve partijen in Nederland een meerderheid krijgen, zo luidde de achterliggende gedachte, dat dienden de kiezers in het politieke midden gedwongen te worden tot een keuze voor links of voor rechts. Om zo’n tweedeling te bereiken was het nodig de politieke tegenstellingen zo scherp mogelijk neer te zetten.

De zaak werd zeer serieus genomen. Bij de weduwe van PvdA-leider Joop den Uyl ging het polarisatiestreven zelfs zo ver dat ze in 1987 niet toestond dat voormalig CDA-premier Dries van Agt de herdenkingsbijeenkomst voor haar man bijwoonde.

Geen toverwoord meer

In 2026 is polarisatie allang geen hip progressief toverwoord meer. Anders dan in de hoogtijdagen van Ed van Thijn is links er nu juist zeer beducht voor. Door polarisatie, zo waarschuwt Jesse Klaver keer op keer, dreigt Nederland ‘uit elkaar te worden getrokken’.

Ook de AIVD maakt zich grote zorgen. Onze inlichtingen- en veiligheidsdienst noemt polarisatie steevast in één adem met ‘radicalisering’, ‘discriminatie’ en ‘racisme’. Erger bestaat niet.

Gek genoeg zijn er nauwelijks aanwijzingen dat de polarisatie in Nederland hand over hand toeneemt. Integendeel.

Zo deed aan de Tweede Kamerverkiezingen van vorig jaar geen enkele lijsttrekker mee die, zoals vijftig jaar geleden Joop Glimmerveen van de Nederlandse Volks-Unie (NVU), enthousiast was over Adolf Hitler en de Waffen-SS. Ook zijn er in Nederland geen partijen meer die vinden dat de overheid maatregelen moet nemen tegen ‘de publieke uitingen van de homoseksuele subcultuur’, zoals in 1981 stond te lezen in het verkiezingsprogramma van de RPF, een voorloper van de ChristenUnie.

Wat de linkerzijde betreft: de knotsgekke PSP, die zowel het leger, de mobiele eenheid als de strafbaarstelling van pedofilie wilde afschaffen, bestaat niet meer. De SP, tot 1991 een marxistisch-leninistische partij die jarenlang reclame maakte voor de massamoordenaars Josef Stalin en Mao Tse-toeng, is grondig gederadicaliseerd.

PRO heeft minderheidsstandpunten

Bovendien bestaat onder de Nederlandse burgers, zo blijkt uit opiniepeilingen, grote eensgezindheid over de belangrijkste politieke thema’s.

Om een paar in het oog springende kwesties te noemen: al vele jaren wil een ruime meerderheid van de Nederlanders minder bemoeienis van de Europese Unie met onze nationale aangelegenheden. Ook zijn we in grote meerderheid bezorgd over de opmars van de islam en het oprukken van de georganiseerde misdaad – we willen dat rechters strenger straffen – en zijn we massaal voorstander van het bouwen van nieuwe kerncentrales.

Het grootst is de eensgezindheid over asielmigratie. Nog onlangs bleek uit een peiling van Maurice de Hond dat maar liefst 75 procent van de Nederlanders vindt dat de asielinstroom fors moet worden ingeperkt. Zelfs onder D66-aanhangers is een meerderheid (55 procent) daar voorstander van. Bij de kiezers van VVD, CDA, PVV, JA21 en FvD liggen de scores tussen de 86 en 100 procent.

Slim omweggetje

Van de grote(re) partijen heeft alleen de achterban van PRO een dissident standpunt: slechts een kleine minderheid (22 procent) wil minder asielzoekers. Dat is toch wel frappant voor de partij die het hardst roept dat we ten onder dreigen te gaan aan polarisatie.

Of zouden die waarschuwingen deel uitmaken van een nieuwe polarisatiestrategie, nu met als doel om via een slim omweggetje de linkse minderheidsstandpunten over asiel, de islam, misdaad, de EU en kernenergie minstens evenveel soortelijk gewicht te geven als de rechtse meerderheidsstandpunten?

De politiek correcte polarisatiestrateeg Ed van Thijn is ons weliswaar ontvallen – en zijn PvdA inmiddels ook – maar laten we het desondanks maar niet uitsluiten.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Minder asiel, islam en EU, strengere straffen en meer kernenergie: Nederlanders zijn eensgezinder dan ooit. Dus hoezo ‘toenemende polarisatie’? verscheen eerst op Wynia's Week.

We hoeven niet helemaal terug naar Karl Marx, die klassenstrijd zag als de oplossing voor alles. In de Verenigde Staten bereikte de politieke polarisatie zes jaar geleden een hoogtepunt aan het slot van de jaarlijkse State of the Union-toespraak van de president in 2020.

Terwijl Donald Trump afsloot met ‘The best is yet to come. Thank you all. Bless you and God bless America,’ scheurde Nancy Pelosi, voorzitter van het Huis van Afgevaardigden en twintig jaar lang partijleider van de Democraten, op het podium achter hem het papier met daarop zijn speech ostentatief in tweeën.

In de Nederlandse verhoudingen zou dit zijn alsof de voorzitter van de Tweede Kamer nadat de koning op Prinsjesdag de troonrede heeft voorgelezen achter hem die troonrede doormidden scheurt. Nederland volgt al tachtig jaar bijna alle Amerikaanse trends, maar deze niet. Hier roepen alle Kamerleden – van regeringspartijen én van oppositiepartijen – op de derde dinsdag in september driewerf ‘Hoera!’ Ongeacht of ze het eens zijn met wat de regering de koning zojuist heeft laten voorlezen, of niet.

Polarisatie en verkiezingen.

In de politiek is polarisatie het accentueren van tegenstellingen tussen politieke partijen. Zulks is in verkiezingstijd noodzakelijk. Vervolgens worden de rijen gesloten in het algemeen belang. Dat werkt zolang er niet al te vaak verkiezingen zijn. Een democratie heeft een minimumperiode tussen verkiezingen nodig om niet vast te raken in polarisatie.

Maar de gemiddelde levensduur van een kabinet was tussen 1966 en 1982 minder dan twee jaar, herinnert Hans Wansink ons in zijn boek Ontketend Nederland. Geen wonder dat de PvdA op aanstichten van Nieuw Links eind jaren ’60 en begin jaren ’70 een polarisatiestrategie voerde. Links zocht de ideologische tegenstellingen constant op. Men wilde niet langer compromissen. Men wilde een kloof.

Die kloof moest duidelijkheid scheppen voor de kiezer. Deze strategie leverde eerst het kabinet-Den Uyl (1973-1977) op en daarna de kabinetten-Van Agt (1977-1982). De ontsporende verzorgingsstaat en tweede oliecrisis smoorden die eerste polarisatiegolf en Nederland ontpolariseerde van 1982 tot 1994 onder de kabinetten-Lubbers waarna de ‘paarse’ kabinetten van VVD met PvdA het definitieve einde van de polarisatie leken te markeren.

Polarisatie en ratio

Buiten de politiek is polarisatie echter continue. Daar bakent de ene groep zich voortdurend af van de andere. Ons soort mensen verschilt van hun. Dat is de basis van de natiestaat, de Eredivisie, de Koninklijke Haagsche Golf & Country Club, de Vereniging van Vrijzinnige Protestanten Nederland en nog veel meer organisaties. Om onderscheid te tonen dragen mensen vlaggen, oranje shirtjes, clubdassen, hoofddoekjes of andere polariserende parafernalia.

Maar in dit leven vraagt alles om mate. Ook polarisatie. De rede is het enige instrument om verschillende groepen vreedzaam met elkaar te laten samenleven. Bij tussen groepen onvermijdelijke meningsverschillen is het zaak om via inhoudelijk argumenteren tot een vergelijk te komen in plaats van de ander vanwege zijn lidmaatschap van de andere groep tot persona non grata te verklaren. Dat kunnen polariserend aangelegde mensen slecht. Het meest treffende voorbeeld van polarisatie in de Nederlandse geschiedenis leverde één van de inmiddels gefortuneerde leden van Nieuw Links.

Marcel van Dam: keihard op de man

De eerste mijlpaal van de nieuwe post-lubberiaanse golf van polarisatie werd op 15 februari 1997 ferm de grond in gedreven toen in het tv-programma Het Lagerhuis duo-presentator Marcel van Dam in discussie ging met Pim Fortuyn, die net zijn boek Tegen de islamisering van onze cultuur had gepubliceerd.

Van Dam bleek niet geïnteresseerd in de voors en tegens van islamisering, of in onze cultuur. Hij speelde op de man en haalde meteen de toen al meer dan een halve eeuw oude Tweede Wereldoorlog erbij. (In Nederland het favoriete polariseringswapen): ‘Als ik lees dat u dingen schrijft als: Eén land, één volk, één natie, dan roept u de sfeer op waarmee de NSB voor de oorlog stemmen probeerde te winnen.’ Fortuyn antwoordde: ‘Het zijn allemaal leugens. En dat verwondert me niets. Jij hebt me een paar jaar geleden in een interview al met Adolf Eichmann vergeleken. Dat was zo’n vieze, glibberige tekst dat ik er juridisch niets aan kon doen.’

Lesmateriaal voor jong en oud

Het hele transcript van deze woordenwisseling op de publieke omroep lijkt mij als lesmateriaal bij het vak burgerschapskunde van nut:

Van Dam: ‘U liegt, u liegt, en u bent niet alleen een leugenaar, maar u bent een ophitser waarmee u het Nederlandse volk…’

Fortuyn: ‘En u bent een populist en een onder-de-gordel-werker.’

Van Dam: ‘Populist? Populist? Weet u wat ik zo vreselijk vind?’

Fortuyn: ‘Ja? Ik vind u vreselijk.’

Van Dam: ‘Dat u potentiële angsten bij het Nederlandse volk tegen vreemdelingen exploiteert…’

Fortuyn: ‘Weet u wat u doet met dit debat. Ik heb…’

Van Dam: ‘…exploiteert om die boekjes, die overigens nog voor geen gulden informatie bevatten, om dat te verkopen.’

Fortuyn: ‘Alweer zo’n beschuldiging. Wat ik probeer met mijn boek…’

Van Dam: ‘U bent een buitengewoon minderwaardig mens. Weet u dat?’

Fortuyn: ‘Ik probeer in mijn boek het debat te verbreden mijnheer Van Dam en die politiek correcte kerk van u te bestrijden.’

Van Dam: ‘Debat te verbreden? U probeert mensen tegen elkaar op te hitsen.’

Fortuyn: ‘Toon mij dat aan.’

Van Dam: ‘Waarom denkt u dat Janmaat u een zetel aanbiedt?’

Fortuyn: ‘Moet ik daar verantwoording voor afleggen?’

Van Dam: ‘Ja, daar moet u verantwoording voor afleggen, ja.’

We zijn nu 29 jaar verder en BNN/VARA schuwt deze ad hominem-aanpak nog steeds niet. Bijvoorbeeld inzake de vraag of lichamelijk kan worden vastgesteld of iemand man of vrouw is, of dat zulks bepaald wordt door de opvatting daarover van de betreffende persoon. J.K. Rowling, de auteur van de Harry Potter-boeken, is een van de mensen die zich tegen die tweede opvatting uitspreekt met als resultaat dat op de website Joop van de publieke omroep BNN/VARA staat ‘Met elke euro naar J.K. Rowling betaal je mee aan de vernietiging van trans levens.’ Dat is polarisatie in de Van Dam-traditie. Met als enige verschil dat de gulden is vervangen door de euro.

De wetenschap van polarisatie

Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) onderzoekt elke twee jaar hoe uiteenlopend mensen in Nederland denken over verschillende onderwerpen. De onderzoekers zien de standpunten niet verder uiteen lopen en signaleren dus geen toenemende polarisatie. Ook in de Verenigde Staten laat onderzoek zien dat de ideologische scheidslijnen niet scherper zijn dan voorheen. Toch ervaart bijna iedereen toenemende polarisatie.

De wetenschap herdefinieerde daarom het probleem. Het gaat nu bij polarisatie niet om de inhoud van ideologische tegenstellingen maar om de gevoelens jegens de tegenstander. Deze ‘affectieve’ polarisatie is wel sterk gegroeid. Mensen hebben een grotere hekel aan hun politieke tegenstanders dan vroeger.

Polarisatie der gediplomeerden

Waarom wordt die affectieve polarisatie groter? Dat gebeurt als er meer scheidslijnen tussen groepen bestaan dan alleen ideologische, volgens wetenschappers. Neem bijvoorbeeld de inkomensgrens. Zolang er genoeg rijke socialisten bestaan en genoeg arme mensen geloven in de vrije markt, zullen links en rechts het oneens zijn, maar geen affectieve polarisatie ervaren. Als alle armen links zijn en alle rijken rechts heb je echter de polarisatiepoppen aan het dansen.

De scheidslijnen die de huidige groei van affectieve polarisatie in financieel genivelleerd Nederland veroorzaken liggen niet op het vlak van inkomen, maar op het vlak van opleiding. Ik doel niet op het verschil tussen hoog opgeleide en laag opgeleide Nederlanders. De eerste groep is namelijk bijna uitgestorven. Ik doel op het verschil tussen lang opgeleide Nederlanders en minder lang opgeleide Nederlanders, oftewel mensen met universitaire of hbo-dipoma’s en mensen zonder.

Zij die zich ideologisch ‘sociaal liberaal’ noemen – van heel D66 tot Femke Halsema en een hele generatie VVD’ers – beschikken over die diploma’s. Sterker nog; zij vinden blijkbaar dat zij erover moeten beschikken, zo zagen we tijdens de kabinetsformatie toen een beoogd D66-bewindspersoon zich gediplomeerder voorgaf dan ze was.

Van ideologie naar deskundologie: van ‘fout’ naar ‘dom’

Die lang opgeleide ‘sociaal liberalen’ gebruiken ‘deskundigheid’ als polarisatiewapen. Ze worden daarbij geholpen door media die slechts de zorgvuldig geselecteerde ‘deskundige’ interviewen die hun eigen standpunt verkondigt en zo net doen of ze objectief verslag geven.

Polarisering vandaag de dag betreft naast immigratie en islam vooral onderwerpen die eerder technisch dan ideologisch van aard zijn: klimaatverandering, energievoorziening, stikstofdepositie, wolven- en ander faunabeheer.

Ten aanzien van immigratie is het standpunt der gediplomeerden: ‘geen probleem/van alle tijden/niks aan te doen’; ten aanzien van islam is het ‘niet over praten/gaat vanzelf over.’ Op de technische onderwerpen zijn de lang opgeleiden ervan overtuigd de wetenschap aan hun kant te hebben. Zij vinden de tegenpartij niet alleen dom. Zij zijn als een leraar die bozer wordt naarmate leerlingen hem maar niet begrijpen. Zo neemt bij links de affectieve polarisatie toe. Terwijl rechts het gewoon inhoudelijk oneens blijft, maar net als de leerling niet bozer wordt op de tegenstander dan voorheen.

Van arbeidend links naar sociaal liberaal

In de geschiedenis van de polarisatie is dit een interessante verschuiving. Arbeidend links was vroeger ook al overtuigd van zijn wetenschappelijk gelijk. Karl Marx had immers ‘bewezen’ dat de ineenstorting van het kapitalisme onvermijdelijk zou komen. Marxistische ‘wetenschap’ overspoelde de universiteiten, maar arbeidend links stond sterk in zijn gelijk en werd niet boos omdat de tegenstander de communistische leer niet begreep.

Pas met de nieuwe polarisatiegolf werden tegenstanders weggezet als intellectueel ‘dom’ en moreel ‘fout’. Vide het schoolvoorbeeld van Marcel van Dam die Pim Fortuyn in de eerste plaats aanvalt als ‘fout’ en in tweede instantie als schrijver van boekjes ‘die voor geen gulden [sic] nieuwe informatie bevatten.’

Op deze tweede golf surfen de nieuwe linkse mensen, de lang opgeleiden, de gediplomeerden, het uit ‘Paars’ geboren ‘sociaal liberaal’. Zij hanteren als polarisatiewapens op het morele vlak bij voorkeur ‘haat zaaien’ en ‘mensen tegen elkaar opzetten’ en op het intellectuele vlak ‘liegen’ en ‘desinformatie’.

Van polarisatie naar agressie

Polarisatie komt van links; een eeuw geleden van arbeidend links, een halve eeuw geleden van ‘Nieuw Links’ en nu van het sociaal liberale lang opgeleide links. Leidt dat tot agressie van links? Links zegt van niet. Integendeel: Polariserend links beticht rechts van agressie. Maar wat te denken van ‘Kick out Zwarte Piet’ en het gedrag van linkse mensen die van de overheid meer maatregelen tegen klimaatverandering willen? Daartoe met een bord op het Malieveld gaan betogen is minder agressief dan daartoe een weg blokkeren waarmee je andere mensen in hun vrijheid beperkt. Dat ziet iedereen, slim of dom.

De oplossing

Het Sociaal Cultureel Planbureau schrijft stichtelijk: ‘Sterke beelden over polarisatie zijn niet zonder gevolgen. Een gepolariseerde samenleving – of dat nu daadwerkelijk zo is of door mensen zo wordt beleefd – kan ervaren vijandigheid tussen politieke tegenstanders aanwakkeren. Dat kan op den duur de sociale cohesie en het functioneren van de democratie aantasten. Daarom is het belangrijk om in het politieke debat een harde toon en vijandige houding te vermijden en de inhoud centraal te stellen.’

In feite vraagt het Planbureau ‘gediplomeerd lang opgeleid links’ niet alleen om depolarisatie (zoals onder Paars) maar om het politieke debat inhoudelijk te voeren. Is dat teveel gevraagd? In ieder geval zou het helpen als juist de lang opgeleide mensen ein bisschen Verständnis leerden tonen: Andersdenkenden niet voor dom uitmaken maar hun zorgen en vragen beleefd beantwoorden. (Ook helpt het om het demonstratierecht uitsluitend uit te oefenen op de daartoe aangewezen plekken.)

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Ook de nieuwe polarisatie komt van links; dit keer van lang opgeleid links verscheen eerst op Wynia's Week.

Vroeger was het een linkse krakershobby om iedere opponent een Hitler-aanhanger te noemen. De wat vagere term extreem-rechts kon makkelijker mainstream worden. Maar toch: waarom is er geen publieke verontwaardiging wanneer journalisten zoals Wierd Duk daar voor worden uitgemaakt? Ook de overheid waarschuwde de afgelopen jaren dikwijls voor de serieuze dreiging van rechts-extremisme en leek soms zelfs te suggereren dat deze dreiging ernstiger was dan die van de islam.

Beschadigde relaties

Het mainstream worden van zulke etiketten brengt een aantal nadelen met zich mee. Ten eerste geldt dat mensen die ten onrechte beschuldigd worden van racisme, fascisme of rechts-extremisme, eveneens ten onrechte in allerlei probleemsituaties terecht kunnen komen. Denk aan conflicten met familieleden en vrienden of problemen op de werkvloer. Het kan relaties indirect levenslang beschadigen.

Bovendien geldt dat het ongelimiteerd strooien met extreem-rechtse etiketten leidt tot de uitholling van deze begrippen. Ze verliezen dan al gauw hun betekenis. Het gaat dan niet meer over racisten en/of mensen die een bedreiging vormen voor onze vrijheden, maar om bijvoorbeeld burgers die zich zorgen maken over de grote aantallen migranten die de Europese Unie binnenkomen.

Soms lijken overheidsinstanties bij te dragen aan de verwarring. Zo schreef de NCTV in het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (DTN) van juni 2025:

‘De steeds verdergaande omarming door politici en grote groepen in de samenleving van termen als “remigratie”, die door rechts-extremisten gebruikt worden als omschrijving van hun deportatieplannen, baart zorgen. In uiterste gevallen kan de normalisering van rechts-extremistisch gedachtegoed leiden tot rechts-extremistisch gemotiveerd geweld.’

Er worden hier weliswaar geen politici expliciet als rechts-extremistisch gelabeld, maar je zou het wel zo kunnen lezen. De overeenkomsten tussen die politici en rechts-extremisten baren de NCTV immers zorgen, omdat dit kan leiden tot rechts-extremistisch gemotiveerd geweld. Op den duur komt het woord rechts-extremisme zo steeds dichterbij conservatisme te staan: vervelend voor de conservatieven, fijn voor de (echte) rechts-extremisten.

De AIVD schreef in haar laatste jaarverslag: ‘De rechts-extremistische beweging in Nederland heeft afgelopen jaar geprobeerd extremistisch gedachtegoed te normaliseren.’ Het is belangrijk om nu nauwkeurig te zijn. De uitholling van de term rechts-extremisme door linkse aanjagers zorgt niet voor normalisering van ‘extremistisch gedachtegoed’, maar voor normalisering van het label extreem-rechts.

Tot slot kan meer overkoepelend de vraag worden gesteld of de stigmatisering van rechts als rechts-extremistisch niet bijdraagt aan wij-en-zij-denken en (dus) aan de polarisatie in de samenleving. Wetenschappers zeggen – en de praktijk leert – dat framing verkeerd kan uitpakken. Denk aan de zogenoemde labelingtheorie, die stelt dat het zelfbeeld en het gedrag van mensen beïnvloed worden door de etiketten die anderen op hen plakken. Die kunnen leiden tot een zichzelf waarmakende voorspelling, waarbij de persoon zich naar het label gaat gedragen. De vraag rijst dan of de mensen en organisaties die moord en brand roepen over polarisatie niet zelf bijdragen aan die polarisatie.

Gefragmenteerd gedachtegoed

De NCTV schreef in december 2024: ‘Ideologische kennis en verdieping zijn binnen het rechts-terroristische online milieu minder belangrijk dan in de afgelopen jaren. Anders dan enkele jaren geleden is er momenteel niet een rechts-terroristische ideologie dominant. Het gedachtegoed is meer gefragmenteerd en individueler geworden binnen de online netwerken.’

Dat klopt en dat alleen al zorgt voor een verbreding of uitholling van een begrip als rechts-extremisme. Voor onderzoekers en analisten brengt het problemen met zich mee. Wat is überhaupt nog rechts-extremistisch als de ideologische component wegvalt? Of anders gezegd: wat is het deel ‘rechts’ uit ‘rechtsextremisme’ dan nog?

Het is belangrijk om een focus te hebben op rechts-extremisme, maar dan moeten we wel scherp zijn op wat het precies behelst. Ook is belangrijk dat we ons niet blind staren op die ene vorm van extremisme. Wie onze vrijheid en veiligheid en onze manier van samenleven in gevaar brengt, vormt een bedreiging en de overheid moet ons daartegen beschermen. Of het nu rechtse, linkse, rechtse, islamitische of ideologieloze bedreigingen zijn. Maar met onterechte etikettenplakkerij schiet niemand iets op.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Rechts wordt steeds vaker rechts-extremistisch genoemd. Laten we daar eens mee stoppen verscheen eerst op Wynia's Week.

Naar het zich laat aanzien zullen Buma, Jetten en Bontenbal begin volgende week hun besprekingen afronden en met een document naar buiten komen dat de inhoudelijke kern van een kabinetsformatie moet gaan vormen. Het grote kwartetten kan dan beginnen. Welke partijen haken af, welke partijen zien aanknopingspunten om bij CDA en D66 aan te sluiten en verder te praten, en onder welke voorwaarden?

Opschudden of voortmodderen

Ondanks het feit dat zich iets nieuws lijkt te gaan aandienen, kunnen we nu al bezet zijn door het donkerbruine vermoeden dat het uiteindelijke resultaat meer van hetzelfde zal zijn, heel erg zal lijken op wat we al zo lang voorgeschoteld hebben gekregen: bleke compromissen, zonder het vuur van de urgentie dat door de maatschappelijke situatie wordt gerechtvaardigd.

Wie even een beetje afstand neemt, en niet alleen naar het Grote Haagse Spel kijkt, maar een poging doet daarachter te kijken, wordt niet direct optimistisch. De situatie valt kort samen te vatten: de samenleving is meer dan ooit gepolariseerd, en tegelijk zijn de problemen zo complex geworden dat oplossingen steeds meer buiten ons bereik komen te liggen. In deze constellatie staan slechts twee opties open: snoeien en de boel eens flink opschudden (met beleidsvoornemens die aan de kettingzagen van Elon Musks DOGE of van de Argentijnse president Javier Milei doen denken) of voortmodderen. In Nederland wordt het natuurlijk het laatste – maar die keuze zal de bestaande polarisatie slechts versterken.

Over die polarisatie valt nog wat meer te zeggen. We gebruiken dat woord vaak en denken allemaal zo ongeveer te weten wat we ermee bedoelen, maar ik denk wel eens dat we ons onvoldoende realiseren hoe uniek, en potentieel gevaarlijk, de huidige polarisatie is.

Polarisatie is natuurlijk van alle tijden. Je hebt in een samenleving altijd verschillende scheidslijnen, en dat is altijd zo geweest. Er is de tegenstelling tussen rijk en arm, vermogend en minder vermogend (de sociale scheidslijn), tussen links en rechts (de politieke scheidslijn), tussen hoogopgeleid en praktisch opgeleid, tussen elite en volk, en de culturele scheidslijn tussen autochtoon en allochtoon, tussen multiculturalisme en kosmopolitisme (migratie als verrijking) en monocultureel nationalisme  (migratie als bedreiging). Een oude scheidslijn als die tussen gelovig/kerkelijk en ongelovig/onkerkelijk was vroeger in Nederland van groot belang, maar is dat nu steeds minder, omdat velen in Nederland onkerkelijk of randkerkelijk zijn geworden. Over ethische vraagstukken is 80 tot 90 procent van de bevolking het als gevolg daarvan inmiddels grotendeels eens.

Een links en een rechts blok

Als je het geheel overziet, dan dringt zich een duidelijk beeld op. De politieke scheidslijn tussen rechts (51 zetels, 91 zetels als we ook CDA en VVD tot rechts zouden kunnen rekenen) en de andere partijen liggen (grosso modo) dicht bij de sociale en culturele scheidslijnen en versterken die. De grote scheidslijnen laten geen diffuus en verwarrend beeld zien, maar zij vallen samen en dat resulteert in een grote tegenstelling tussen een rechts blok van vooral praktisch opgeleiden, autochtoon, anti-migratie (het volk), en een links blok (van 59 zetels) van vooral hoogopgeleiden, een elite van meer vermogende mensen die multicultureel willen denken en zijn.

Beide blokken in één kabinet

Er zijn in deze situatie twee merkwaardige dingen aan de hand. Nederland heeft rechts gestemd, maar moet nu toestaan hoe een soort centrum-links kabinet in elkaar wordt gerommeld. Dat komt natuurlijk omdat de grootste rechtse partij van het land, de PVV van Geert Wilders (26 zetels), stelselmatig en bij voorbaat door de meeste anderen wordt uitgesloten. De geïsoleerde positie van de PVV en het cordon sanitaire tegen Wilders, maakt een midden-rechtse regering voorlopig onmogelijk. Maar dat betekent dus ook dat een keuze voor een kabinet van D66/CDA/VVD en GL-PvdA een eenzijdige keuze is voor slechts de helft van de samenleving.

En daarom bepleit ik ook dat JA21 tot een nieuw kabinet moet toetreden om zo in één kabinet vertegenwoordigers van beide blokken te laten samenwerken en zo doende een begin te maken met het overbruggen (en verzoenen?) van de grote breuken in de Nederlandse samenleving.

Is de PVV bedacht door de AIVD?

Ik sprak van de week trouwens een beschaafde, hoog-intelligente man die inmiddels tot de conclusie is gekomen dat het niet anders kan of Wilders moet een pion van het systeem zijn, een spion van de AIVD, ingehuurd om met zijn extreme standpunten het rechtse volk te verleiden en tegelijk politiek machteloos te maken.

Wilders zou in opdracht de meest extreme dingen zeggen om voor de anderen onacceptabel te zijn, politiek irrelevant te worden en een bozige, extreemrechtse achterban te neutraliseren. Nu geloof ik niet in complotten, omdat je mensen niet alleen nooit moet onderschatten maar ook niet moet overschatten. En van dat laatste zou toch sprake moeten zijn wanneer we zouden aannemen dat de PVV in 2003/2004 op de burelen van de AIVD is bedacht.

Complexiteit kan samenleving doen instorten

Relevanter nog is dat die maatschappelijke situatie waarin wij verkeren, duidelijk maakt dat de grote tegenstellingen in de samenleving niet gemakkelijk overbrugbaar zijn omdat die verschillende scheidslijnen zo met elkaar zijn gaan samenvallen. Deze polarisatie roept natuurlijk grote spanningen in de samenleving wakker, en die worden nog versterkt door een tweede feit: de grote problemen (al die crises die de afgelopen jaren zijn uitgeroepen) blijken in toenemende mate onoplosbaar.

Als student moest ik een boek lezen van een Amerikaanse antropoloog, Joseph Tainter (1949). Dat boek ging over de ondergang van complexe samenlevingen (The Collapse of Complex Societies, 1988). Dat boek gaat over de Maya-beschaving en het West-Romeinse Rijk, maar reikt algemene gezichtspunten aan. Of een samenleving succesvol is hangt af van de aanwezigheid van instituties die problemen kunnen oplossen (bijvoorbeeld: de stikstofcrisis of de asielcrisis). Het gaat fout wanneer een samenleving zo complex ingericht raakt (omdat zich steeds meer problemen aandienen) dat oplossingen steeds moeilijker worden.

Er zijn talloze wetten en regels, en het geheel is zo ingewikkeld geworden dat die regels vaak tegenstrijdig zijn en tegen elkaar inwerken, elkaar opheffen of neutraliseren. Of de oplossing is zo ingewikkeld en grotesk dat ze eigenlijk geen meerwaarde meer heeft. Denk aan de plannen van Jetten om met investeringen ter waarde van 28 miljard euro de stijging van de temperatuur op aarde met 0,000036 graden Celsius te doen afnemen. Systemen kunnen zo complex worden, bureaucratieën zo omvangrijk, een netwerk van wetten en regels zo uitgebreid, complex en innerlijk tegenstrijdig dat alles gaat vastlopen, zoals we natuurlijk vooral zien in de discussie rond de stikstofproblematiek. De complexiteit wordt uiteindelijk zo duur en zo weinig efficiënt en effectief dat een hele samenleving (zoals de West-Romeinse) op den duur zo maar kan instorten.

Toch maar de kettingzaag?

De situatie is dus deze: er zijn grote vraagstukken die dringend moeten worden opgelost en de samenleving is meer dan ooit over de oplossingsrichting verdeeld. En achter die politieke verdeeldheid gaan diepere, sociale en culturele tegenstellingen schuil. Tegelijk zijn al die problemen zo complex dat iedere oplossing absurd duur en onmogelijk wordt. In deze constellatie treedt er hoogstwaarschijnlijk een kabinet links van het midden aan, terwijl de bevolking voor een kabinet rechts van het midden heeft gestemd.

Dan toch maar de kettingzaag?

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw publicabele reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom!

Het bericht Is alleen de kettingzaag nog geschikt om de grote problemen op te lossen? verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoewel de echte volkspartijen niet meer bestaan, komen de PVV en de BBB nog enigszins in de buurt. Ruim 80 procent van de kiezers op de PVV en driekwart van het electoraat van de BBB is laag of middelbaar opgeleid. Het resultaat was dat het jarenlang groeiende wantrouwen van die groep, twee derde van het Nederlandse volk, in de politiek even pas op de plaats maakte toen PVV en BBB toetraden tot het kabinet-Schoof.

‘Geen enkele invloed’

Opleiding en vertrouwen in politiek en bestuur gaan hand in hand, is de boodschap van de sociologen Mark Bovens en Anchrit Wille. In hun nieuwe editie van Diplomademocratie (de eerste kwam uit in 2011) antwoordt ruim 60 procent van de lager opgeleiden bevestigend op de stelling ‘Mensen zoals ik hebben geen enkele invloed op de regeringspolitiek’. Voor mbo’ers is dat 56 procent, voor havo/vwo 46 procent, voor hbo’ers 42 procent en voor academici 27 procent.

Bovens en Wille geven de respondenten gelijk: academici maken de dienst uit in de diplomademocratie. Hun prioriteiten bepalen de politieke agenda en het overheidsbeleid, toont het duo overtuigend aan. Vandaar dat directe democratie (bindende referenda, de gekozen burgemeester of premier) nu een speerpunt is van de lager opgeleiden en de rechtspopulisten, terwijl D66 en GroenLinks-PvdA er niks meer van willen weten.

Opvallend in het onderzoek is dat de hbo’ers meer op mbo’ers lijken dan op academici. Het is niet zozeer de studierichting, als wel de beleving van de universiteit die de academici in de ogen van beide sociologen tot een aparte maatschappelijke kaste maakt. Dat brengt Bovens en Wille zelfs tot de stelling dat opleiding ‘de nieuwe verzuiling’ zou zijn.

Behalve interessante observaties staat Diplomademocratie helaas ook vol van generalisaties die je eerder aan de stamtafel zou aantreffen. Zo komen de Tesla, de bakfiets, de Volkskrant en de havermelk voorbij als typisch gestudeerd, net als de voornamen Floris en Fleur. In werkelijkheid wordt De Telegraaf massaal door hoger opgeleiden gelezen en heeft de Volkskrant tienduizenden VVD-stemmers onder de abonnees.

Misleidende vergelijking

De vergelijking met de verzuiling, het tijdperk waarin vrijwel elke katholiek op de KVP stemde en de onkerkelijke arbeider op de PvdA, is misleidend. Zij impliceert dat het gros van de hoger opgeleiden elke keer stemt op GroenLinks-PvdA, D66 of de VVD. In werkelijkheid is de politiek onbepaalder dan ooit. De helft van de kiezers weet nog niet wat ze volgende week gaat stemmen. Maar miljoenen zullen anders stemmen dan twee jaar geleden – de regeringspartijen solliciteren alle vier naar een pak slaag.

JA21, een partij die politiek pal naast de PVV staat, komt in Diplomademocratie uit de bus als club van hoger opgeleiden. Dat staat haaks op de suggestie van Bovens en Wille dat migratie voor gestudeerde types geen issue zou zijn, en klimaat de topprioriteit. In werkelijkheid wil 87 procent van de Nederlanders dat de bevolking niet langer groeit.

Terwijl Diplomademocratie sterkt leunt op de registratie van opvattingen, met als conclusie dat de kloof tussen gestudeerd en laaggeschoold dieper is dan ooit, vraagt de socioloog Jan Willem Duyvendak zich af of meningen en ervaringen niet sterk worden gedramatiseerd. In zijn essay Spookkloven onderstreept hij juist de dynamiek in de verhouding tussen laag- en hoogopgeleid. In 1981 was een meerderheid van 58 procent laagopgeleid, nu nog maar een kwart. Het aandeel hoger opgeleiden groeide van 11 naar 36 procent – en stijgt nog steeds. Maar dat wil volgens Duyvendak nog niet zeggen dat mensen met een lagere opleiding minder kansen zouden hebben dan voorheen. Wel zijn ze mondiger geworden.

De oververtegenwoordiging van hoogopgeleide Kamerleden was vroeger veel groter: zij maakten slechts 4 procent van de bevolking uit en 40 procent van de Tweede Kamer. Dat werd bovendien als volstrekt vanzelfsprekend beschouwd.

Gepolariseerde sentimenten

Duyvendak constateert dan de inkomensverschillen kleiner zijn geworden, dat de armoede drastisch is afgenomen en de levensverwachting toegenomen. De kloven tussen jongeren en ouderen en tussen stad en platteland zijn zo goed als gedicht. Tussen mannen en vrouwen zijn de verschillen inmiddels verwaarloosbaar, zeker als het gaat om onderwijskansen. De waargenomen kloven in de samenleving zijn dus spookkloven, die vooral in de verbeelding bestaan. Juist omdat de sociale ongelijkheid objectief is afgenomen, worden de resterende verschillen als ondraaglijk en stigmatiserend ervaren.

Duyvendak gaat verder door te stellen dat ook ‘de objectieve verschillen tussen mensen met en zonder migratieachtergrond over de tijd sterk afnemen, terwijl de gepolariseerde sentimenten toenemen’.

Maar hoe zit het dan met de kloof tussen onkerkelijken en moslims? Volgens Duyvendak wordt ook die kloof overschat, want van een islamitische zuil is zijns inziens geen sprake. Daar valt over te twisten; zo trouwen moslims ook nu nog vrijwel nooit met niet-moslims. Je kunt het relativeren van maatschappelijke tegenstellingen ook overdrijven.

Mark Bovens en Anchrit Wille: Diplomademocratie. Opleiding als nieuwe scheidslijn, Prometheus, 283 pagina’s, € 25.

Jan Willem Duyvendak, Spookkloven. Waarom Nederland minder gepolariseerd is dan we denken, Thomas Rap, 143 pagina’s, € 19,99.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Academici maken de dienst uit in onze diplomademocratie. Of lijkt dat maar zo?   verscheen eerst op Wynia's Week.

Ten oosten van Alkmaar ligt polder de Schermer, waar in de laatste winter van de Tweede Wereldoorlog, in de nacht van 10 op 11 oktober 1944, de ‘Slag bij Rustenburg’ plaatshad. Negen verzetsmensen waren er in die nacht op uit getrokken om wapens die vanuit Engeland ten behoeve van het verzet in een weiland in de Wogmeer zouden worden gedropt, op te halen. Het was slecht weer die nacht, en om die reden was de dropping niet doorgegaan. In plaats van op wapens stuitten de verzetsmensen op een blokkade van Landwachters, Nederlanders in dienst van de Duitsers, die later werden versterkt door een groep Duitse soldaten onder leiding van de SS’er Willy Lages. De wapendropping was verraden. Het kwam tot een vuurgevecht tussen beide groepen, waarbij de commandant van de verzetsmensen, Gerard Veldman, sneuvelde en een andere man gewond in handen van de Duitsers viel.

De overgebleven zeven verzetsmensen vluchtten en verstopten zich in boerderij Houtlust aan de Zuidervaart, waar de Duitsers en de Nederlandse collaborateurs hen echter wisten te vinden. De zeven mannen werden ter plaatse doodgeschoten, de boerderij werd in brand gestoken. Bij de kerk in het plaatsje Stompetoren (sinds 2015 onderdeel van de gemeente Alkmaar) staat een monument met de namen van de negen mannen, aangevuld met de namen van vier andere lokale verzetsmannen: : Dirk de Boer Dz., Piet de Boer, Johannes de Jong, Piet Koning, Floor Niele, Johannes de Reus, Siem Spierenburg, Gerard Veldman, Jacob Wagenaar, Piet Wagenaar, Jan Walter, Rein Witteveen en Frans van der Zeijden.

‘Te gevoelig om te steunen’

Op maandag 11 oktober aanstaande is er de jaarlijkse herdenking van dit drama in de polder. Er komen steevast veel nabestaanden van de negen mannen op af. Maar dit jaar wordt de stille tocht en bloemlegging overschaduwd door een politieke discussie.

VVD-raadslid Marius Wiegman (1986), in het dagelijks leven journalist voor de ‘fanpage’ van AZ, bedacht het plan om de straten in een nieuwe wijk in Stompetoren naar de negen, door de Duitsers gedode verzetsstrijders te vernoemen. De motie, die hij daartoe indiende in de raadsvergadering van 18 september jongstleden, kreeg een ruime meerderheid (inclusief de stemmen van de SP en de PvdD), maar werd, anders dan je zou verwachten, niet unaniem gesteund. De GroenLinks-PvdA-fractie, met zeven zetels in de Alkmaarse gemeenteraad vertegenwoordigd, stemde tegen.

Waarom? De VVD had de benoeming van straatnamen politiek gemaakt, zei raadslid Mathijs de Boer. ‘Het vernoemen van verzetsstrijders in de nieuwe wijk Stompetoren-West in Alkmaar’, zo luidde zijn verklaring, ‘is met alles wat er in de wereld aan de hand is, te gevoelig om te steunen’. Zo’n statement maakt het er niet veel duidelijker op. Bedoeld is, zo lichtte De Boer toe, dat de VVD ‘geharnast’ in het debat over Israël staat. En dat dan uitgerekend de VVD met een voorstel komt om de straten in de nieuwe wijk naar verzetshelden te vernoemen, maakt de zaak ‘politiek’.  ‘Alles wat met de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust te maken heeft, ligt gevoelig’, zei De Boer in De Telegraaf. ‘Het komt al snel op “ja, maar dat is Jodenhaat” uit’.

De redenering is bizar, en vooral ook volstrekt onbegrijpelijk. En het wordt er niet beter op dat GroenLinks-PvdA sindsdien alle nadere toelichting weigert en zich achter procedurele opmerkingen verschuilt.

In het ‘huidige tijdsgewricht’ ligt het vernoemen van straten naar verzetsstrijders gevoelig, zo gevoelig dat je een motie die dat vernoemen wil realiseren, niet kunt steunen. Omdat er elders op de wereld (bedoeld zal zijn: in Gaza) een conflict aan de hand is, zouden wij in Nederland geen straten naar verzetshelden mogen vernoemen? De VVD is pro-Israël, dus (in het hoofd van De Boer) pro-de onderdrukkende, genocidale partij, en mag daarom nu niet een motie indienen ter instandhouding van de herinnering aan mannen die toen aan de goede kant stonden in een oorlog waarin de Holocaust plaats had?

Ultieme vorm van polarisatie

Het is de ultieme vorm van polarisatie: wij zijn tegen, want de VVD is voor. Het is vergelijkbaar met het statement tegen geweld dat de Tweede Kamer van de week op initiatief van Mirjam Bikker (ChristenUnie) wilde maken: links tekende niet mee omdat de PVV en Forum wél ondertekenden. Een motie van Geert Wilders en Lidewij de Vos van Forum om alle geweld, uit welke hoek dan ook, te veroordelen, behaalde van de week een meerderheid – maar zonder de steun van de linkse fracties in de Tweede Kamer. Of is links alleen tegen alle plannen van de VVD die met de oorlog, en dus met de Holocaust, en dus met de Joden, te maken hebben? Als je pro-Israël bent, verlies je ieder recht van spreken? Als je nu aan de verkeerde kant staat, verlies je het recht om plaatsgenoten te eren die in de Tweede Wereldoorlog aan de goede kant stonden? Als je Israël steunt, kun je nooit meer iets goed doen? En dan mag je straks ook geen initiatief meer nemen om de viering van ‘In Alkmaar begint de victorie’ enige luister bij te zetten (voor de lezers van na de Mammoetwet: ik verwijs naar de wending in de Tachtigjarige Oorlog met het ontzet van Alkmaar op 8 oktober 1573)?

Goed bezien is dit conflict in de gemeenteraad van Alkmaar meer dan een incident. Het is een symptoom van de neerbuigende en uitsluitende linkse moraal, die puriteinser en meedogenlozer is dan die van de strengste gereformeerde zedenprediker in de zeventiende eeuw. Terwijl in heel Nederland de protesten tegen de komst van azc’s aanzwellen, terwijl de bestaansonzekerheid en de spanningen tussen bevolkingsgroepen toenemen, en de echte voedingsbodem van de rellen op het Malieveld duidelijk kunnen zijn, terwijl dus duidelijk is dat decennia van links en ‘middenlinks’ beleid deze sfeer heeft geschapen, is er bij links geen enkele kritische zelfreflectie en blijven politici uit die hoek alleen maar het morele vingertje heffen. In de Tweede Kamer en in de gemeenteraad van Alkmaar – nergens begrijpen ze wat er werkelijk aan de hand is en wat ze eigenlijk zouden moeten doen. En dan straks beteuterd kijken als deze veenbrand in een duidelijke verkiezingsuitslag oplaait.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Geen straten vernoemen naar vermoorde verzetshelden: zo neerbuigend en meedogenloos is de moraal van GroenLinks-PvdA verscheen eerst op Wynia's Week.

Leraren wiskunde bijvoorbeeld hoeven er niet bang voor te zijn dat tijdens hun onderwijsloopbaan de stelling van Pythagoras wordt aangepast. En wanneer je leraar Duits bent, mag je erop rekenen dat de voorzetsels met de derde naamval niet plotseling van hogerhand de vierde naamval krijgen.

Maar wat als je leraar geschiedenis of maatschappijleer bent? Dan moet je politieke begrippen uitleggen die nogal eens een andere connotatie krijgen.

Ongewenst etiket

Neem het begrip ‘radicaal’. Tegenwoordig wil bijna niemand zo genoemd worden. Het is vooral een etiket dat je kan krijgen opgeplakt door politieke tegenstanders, meestal wanneer je rechtse standpunten verkondigt.

Nog maar een paar decennia geleden was dat totaal anders. In de jaren zestig en zeventig was radicaal (bij voorkeur geschreven als ‘radikaal’) een begrip met een positieve lading dat vrijwel uitsluitend werd gebruikt voor politici met een linkse inborst. Je wist dan meteen dat je van doen had met iemand die niet zomaar een beetje progressief was, maar die ingrijpende plannen had voor een fundamenteel andere maatschappij.

Over zulke mensen werd dikwijls met bewondering gesproken. Er bestond in Nederland zelfs een Politieke Partij Radikalen (PPR). Die sleepte in 1972, met de gereformeerde ‘christen-radikaal’ Bas de Gaay Fortman als lijsttrekker, zeven Tweede Kamerzetels in de wacht. Twee ministers van de PPR traden vervolgens toe tot het linkse kabinet-Den Uyl. ‘De radikalen hebben geen vrede met de huidige maatschappelijke structuur,’ zo vermeldde hun partijprogramma, waarin onder meer werd gepleit voor overheidsplanning van de economie, gratis openbaar vervoer en erkenning van het DDR-regime. De standpunten van de PPR leken sterk op die van de socialistische PSP en de communistische CPN. Samen met die partijen zou de PPR in 1990 dan ook opgaan in GroenLinks.

Ook met het begrip ‘polariseren’ is de afgelopen decennia veel gebeurd. Anno 2025 is het iets afstotelijks en worden we verondersteld er bang voor te zijn, getuige ook de betekenis die het online Inlichtingenwoordenboek van de AIVD aan polariseren geeft: ‘Het benadrukken van tegenstellingen in de samenleving. Dit leidt ertoe dat groepen verder van elkaar verwijderd raken en spanningen toenemen.’

Een links toverwoord

Wat een verschil met vijftig jaar geleden. Toen was polariseren een links toverwoord. Wilden de progressieve partijen in Nederland een meerderheid krijgen, zo was de gedachte, dat dienden de kiezers in het politieke midden gedwongen te worden tot een keuze voor links of voor rechts.

Om zo’n tweedeling te bereiken, was het nodig de politieke tegenstellingen zo scherp mogelijk neer te zetten. Zeker, een aantal kiezers in het politieke midden zou dan overlopen naar de ‘rechtse’ VVD. Maar het overgrote deel van hen zou zich om sociaaleconomische redenen scharen in het door de PvdA aangevoerde progressieve kamp – dat, aldus versterkt, in staat zou zijn een onversneden linkse regering te vormen.

Hoezo ‘herstel van het politieke midden’?

Geestelijk vader van de zogenoemde ‘polarisatiestrategie’ was PvdA-coryfee Ed van Thijn. Als hij sprak over het ‘politieke midden’ doelde hij vooral op de kiezers van het CDA en haar katholieke en protestantse voorlopers. Maar ook op dat punt zijn de panelen enorm aan het schuiven geraakt.

Nu bijvoorbeeld CDA, VVD, GroenLinks-PvdA en D66 in de peilingen op winst staan, wordt alom gesproken over ‘herstel van het politieke midden’. Daartoe wordt dus nu niet alleen een partij gerekend die in de dagen van Van Thijn het politieke midden wilde opblazen, maar zelfs GroenLinks, die onder meer de erfenis van de stalinist Marcus Bakker beheert.

Minstens zo opmerkelijk: de partij die tegenwoordig het meest prat gaat op haar veronderstelde positie in het politieke midden is D66. Bij de Algemene Politieke Beschouwingen van 2024 werd het door Rob Jetten nog weer eens benadrukt: ‘Als middenpartij krijgen goede voorstellen bij ons een goed onthaal.’

Hallucinante ongerijmdheden

Maar klopt dat zelfbeeld wel? Over de drie belangrijkste politieke thema’s van onze tijd – klimaat, immigratie, Europa – huldigt de partij van Jetten ronduit extremistische standpunten en bevindt D66 zich aan het uiteinde van het politieke spectrum. Kort en goed: klimaatmaatregelen zijn nooit te duur, immigratie is nooit te omvangrijk en de Europese Unie is nooit te machtig.

In de jaren 2017-2024, toen D66 regeringspartij was, bleek dat zulke ideeën in de praktijk als vanzelf leiden tot meer bureaucratie, meer ambtenarij en meer wet- en regelgeving – denk alleen al aan het stikstofdossier. Maar wat zei Jetten zaterdag op het D66-partijcongres? Dat hij wil dat ‘de bezem’ wordt gehaald door de overheid en dat de regeldruk drastisch moet worden afgebouwd.

Met zoveel hallucinante ongerijmdheden kunnen we beter niet spreken over D66 als middenpartij. Laten we daar dus maar gauw mee stoppen, dat is tevens een mooi steuntje in de rug voor onze door politieke spraakverwarring geteisterde docenten geschiedenis en maatschappijleer.  

Roelof Bouwman is journalist, historicus en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Roelof Bouwman: Waarom wil de eurofiele klimaat- en asielextremist Rob Jetten toch zo graag dat we D66 een ‘middenpartij’ noemen? verscheen eerst op Wynia's Week.

In Italië is het staatshoofd voorzitter van de constituerende vergaderingen; bij ons menen de politici de formatie helemaal zelf te kunnen regelen. Onze koning kreeg zodoende niet de kans om de coalitiepartners van Geert Wilders duidelijk te maken dat de PVV-leider met zijn 37 zetels de voor de hand liggende (in)formateur was.  

Binnen de lijntjes kleuren 

VVD en vooral NSC roken hun kans en trokken na de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november 2023 eerst 109 dagen uit voor het zwart maken van Wilders. Op 12 maart 2024 viel vervolgens de beslissing: een veto op Wilders als formateur en premier. Toch was Wilders keurig lid van de VVD toen Meloni actief was in de jeugdclub van de MSI. Als leider van de PVV heeft hij wel beledigende uitdrukkingen gehanteerd (‘kopvod’ in plaats van hoofddoek) en de koran gedenigreerd, maar zijn enige veroordeling (zonder straf) in bijna twintig jaar oppositie wordt nu toch algemeen gezien als een krampachtige misslag van zijn rechters. En dan toch 109 dagen stoken tegen Wilders: wat een polarisatie! 

Maar toen staatssecretaris Nora Achahbar vorige week onverdraaglijke polarisatie opgaf als de reden voor haar aftreden (het woord stond drie keer in haar brief aan de koning), zal ze niet gedacht hebben aan die 109 dagen van polarisatie tegen Wilders, met name door haar eigen partij NSC. Achahbar zal boos zijn geweest over de commentaren na de pogrom in Amsterdam in de nacht van 7 op 8 november.  

Dankzij woke zijn we opgezadeld met regels over wat wel en niet polariseert die voor een gewoon mens onbegrijpelijk zijn. Wat mag volgens de zelfbenoemde scheidsrechters bij onze elitemedia: ‘We zagen bij de demonstraties meer Marokkanen dan Vietnamezen’. Maar: ‘De demonstranten waren in meerderheid Marokkanen’ is racistisch en polariseert. Wie kan dan nog binnen de lijntjes kleuren? 

Ook heel vervelend en niet behulpzaam is de gewoonte om vaak en vlug met een geheven woke-vinger ‘discriminatie’ te roepen. Neem bij voorbeeld de controle van de bagage van binnenkomende passagiers op Schiphol. Iemand ziet hoe bij een vlucht uit Lagos reizigers wat meer dan gemiddeld hun koffer moeten open maken en roept meteen ‘racisme’, want bij het toestel uit Helsinki hebben de Finse zakenmensen daar nauwelijks last van. Schiphol moest onder druk van de Tweede Kamer beloven om daarmee te stoppen. Zoals deze maand ook onze ambtenaren excuses moesten aanbieden omdat ze student Mohammed vaker op zijn uitwonendenbeurs hadden gecontroleerd dan studente Rosalie.  

Ik ben niet woke maar econoom. Als er op Schiphol slechts genoeg personeel is om één op de honderd koffers te controleren, dan maar – op basis van de ervaringen uit het verleden – het liefst de koffers uit de landen met de meeste smokkelaars. En als de ambtenaren niet langs kunnen gaan bij álle Mohammeds en Rosalies, dan maar het best de categorieën studenten waar volgens hun ervaring de kans op fraude het grootst is. Vernederende en daarom foute ‘discriminatie’ zou ik het zeker wél noemen wanneer op Schiphol de zakenmensen uit Helsinki hun koffer netjes ingepakt terugkrijgen, terwijl reizigers uit Lagos zelf hun spullen weer moeten inpakken.  

Verstandige controleurs gebruiken zogeheten ‘statistische discriminatie’, want dat is efficiënt en niet racistisch bedoeld. Een mooi voorbeeld is de douane op Kennedy Airport in New York. Lokale politici protesteerden omdat gekleurde passagiers meer controle ondervonden dan blanke en dus moest de douane beloven om voortaan kleurenblind te zijn. Maar toen kwam 9/11 en bleek uit opinieonderzoek dat zeventig procent van de zwarte kiezers extra controle wilde van passagiers uit het Midden-Oosten. Opnieuw: dat is geen racistische discriminatie, dat is prudent. 

Steeds dezelfde fouten 

Als woke-columnisten in NRC en de Volkskrant beweren dat we polariseren en groepen ‘tegen elkaar opzetten’ wanneer we durven te zeggen dat het vaak Marokkaanse jongeren zijn die joden belagen, treedt niet het effect op wat door die columnisten wordt beoogd. De PVV wint juist wanneer de elite ontkent wat iedereen kan zien. NOS, Volkskrant en NRC maken steeds dezelfde drie fouten: vooroordelen, selectieve weergave van feiten en zelfingenomen superioriteit. Zoals John Stuart Mill al zei: ‘Wie alleen zijn eigen kant van de zaak kent, begrijpt ook daar maar weinig van.’ 

Terug naar ‘polarisatie’. Mijn verdriet over Rob Jetten is niet dat hij gepassioneerd is over de strijd tegen CO2-uitstoot, maar dat hij zich niet interesseert voor de mening van andersdenkenden. Dat is dom en verkeerd. Wanneer Jetten een karikatuur maakt van zijn tegenstanders door hen te verwijten onverschillig te staan tegenover de toekomst van onze planeet, is dat wel degelijk een hevige vorm van polarisatie. Misschien bedoelen die tegenstanders alleen maar dat aanpassen aan een iets hogere temperatuur verstandiger en goedkoper is dan de Noordzee vol zetten met roestende windmolens.  

De makke van Jetten is niet dan zijn D66 niets belangrijker vindt dan de strijd tegen CO2 (dat mag), maar dat hij zo ongelukkig redeneert. Hij begint met een einddoel als absoluut te poneren – CO2-neutraliteit in 2050 – en pas daarna oppervlakkig na te denken (maar onbegrensd met geld te strooien) over de vijfentwintig jaarlijkse stappen op de ladder daarnaar toe. Jettens fout is dat hij oppervlakkig maar met grote stelligheid een eis heeft gesteld voor 2050, maar niet op de hoogte lijkt van de analyse van zijn opponenten dat die eis onmogelijk is te realiseren.  

Zo is ook een meer eerlijke analyse nodig als het gaat over onze Marokkaanse medeburgers – de bijdrage van Aart G. Broek https://www.wyniasweek.nl/de-marokkaanse-scooterjongens-voelen-zich-vernederd-door-succesvolle-marokkaanse-meisjes-en-vrouwen in de dinsdageditie van Wynia’s Week was een mooi voorbeeld. Columnisten en ministers moeten stoppen met handenwringen en gaan nadenken over verstandige stappen. Minister van Onderwijs Eppo Bruins (NSC) moet het nut gaan analyseren van (1) het inhouden van kinderbijslag wanneer er sprake is van spijbelgedrag; (2) strenge controle en indien mogelijk een verbod op Islamitische (weekend)scholen (onze Duitse buren zijn daar radicaal in); (3) Sinterklaas terug op school en weer gewoon Kerstmis in plaats van ‘midwinterfeest’ en (4) correctie in het basisonderwijs van de foute opheffing door de paarse kabinetten van sport, zwemmen en muziek. 

Superieur doen helpt niet 

Voor de columnisten in de elitemedia geldt dat ze hun reputatie zouden kunnen opvijzelen door hun gevoelens eens wat vaker opzij te zetten en door beter te luisteren en praktischer te worden. Superieur doen over Wilders heeft de PVV aan 37 Tweede Kamerzetels geholpen, net zoals in Amerika superieur neerkijken op Donald Trump, zonder te onderzoeken wat voor zijn kiezers belangrijk is, de Republikeinse overwinning van 5 november extra groot heeft gemaakt.    

Wierd Duk geeft met zijn reportages en interviews in De Telegraaf het goede voorbeeld. Hij strooit niet met zware woorden als polarisatie, racisme of discriminatie, maar luistert, ook naar mensen die anders denken dan hij zelf.  

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende. Op 25 november verschijnt zijn nieuwe boek ‘Het Casinopensioen – en andere brandende kwesties.’ Het boek is overal te koop of te bestellen, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week    

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht Eduard Bomhoff: Niet polarisatie is het probleem, maar de angst voor een eerlijke analyse verscheen eerst op Wynia's Week.