We hoeven niet helemaal terug naar Karl Marx, die klassenstrijd zag als de oplossing voor alles. In de Verenigde Staten bereikte de politieke polarisatie zes jaar geleden een hoogtepunt aan het slot van de jaarlijkse State of the Union-toespraak van de president in 2020.

Terwijl Donald Trump afsloot met ‘The best is yet to come. Thank you all. Bless you and God bless America,’ scheurde Nancy Pelosi, voorzitter van het Huis van Afgevaardigden en twintig jaar lang partijleider van de Democraten, op het podium achter hem het papier met daarop zijn speech ostentatief in tweeën.

In de Nederlandse verhoudingen zou dit zijn alsof de voorzitter van de Tweede Kamer nadat de koning op Prinsjesdag de troonrede heeft voorgelezen achter hem die troonrede doormidden scheurt. Nederland volgt al tachtig jaar bijna alle Amerikaanse trends, maar deze niet. Hier roepen alle Kamerleden – van regeringspartijen én van oppositiepartijen – op de derde dinsdag in september driewerf ‘Hoera!’ Ongeacht of ze het eens zijn met wat de regering de koning zojuist heeft laten voorlezen, of niet.

Polarisatie en verkiezingen.

In de politiek is polarisatie het accentueren van tegenstellingen tussen politieke partijen. Zulks is in verkiezingstijd noodzakelijk. Vervolgens worden de rijen gesloten in het algemeen belang. Dat werkt zolang er niet al te vaak verkiezingen zijn. Een democratie heeft een minimumperiode tussen verkiezingen nodig om niet vast te raken in polarisatie.

Maar de gemiddelde levensduur van een kabinet was tussen 1966 en 1982 minder dan twee jaar, herinnert Hans Wansink ons in zijn boek Ontketend Nederland. Geen wonder dat de PvdA op aanstichten van Nieuw Links eind jaren ’60 en begin jaren ’70 een polarisatiestrategie voerde. Links zocht de ideologische tegenstellingen constant op. Men wilde niet langer compromissen. Men wilde een kloof.

Die kloof moest duidelijkheid scheppen voor de kiezer. Deze strategie leverde eerst het kabinet-Den Uyl (1973-1977) op en daarna de kabinetten-Van Agt (1977-1982). De ontsporende verzorgingsstaat en tweede oliecrisis smoorden die eerste polarisatiegolf en Nederland ontpolariseerde van 1982 tot 1994 onder de kabinetten-Lubbers waarna de ‘paarse’ kabinetten van VVD met PvdA het definitieve einde van de polarisatie leken te markeren.

Polarisatie en ratio

Buiten de politiek is polarisatie echter continue. Daar bakent de ene groep zich voortdurend af van de andere. Ons soort mensen verschilt van hun. Dat is de basis van de natiestaat, de Eredivisie, de Koninklijke Haagsche Golf & Country Club, de Vereniging van Vrijzinnige Protestanten Nederland en nog veel meer organisaties. Om onderscheid te tonen dragen mensen vlaggen, oranje shirtjes, clubdassen, hoofddoekjes of andere polariserende parafernalia.

Maar in dit leven vraagt alles om mate. Ook polarisatie. De rede is het enige instrument om verschillende groepen vreedzaam met elkaar te laten samenleven. Bij tussen groepen onvermijdelijke meningsverschillen is het zaak om via inhoudelijk argumenteren tot een vergelijk te komen in plaats van de ander vanwege zijn lidmaatschap van de andere groep tot persona non grata te verklaren. Dat kunnen polariserend aangelegde mensen slecht. Het meest treffende voorbeeld van polarisatie in de Nederlandse geschiedenis leverde één van de inmiddels gefortuneerde leden van Nieuw Links.

Marcel van Dam: keihard op de man

De eerste mijlpaal van de nieuwe post-lubberiaanse golf van polarisatie werd op 15 februari 1997 ferm de grond in gedreven toen in het tv-programma Het Lagerhuis duo-presentator Marcel van Dam in discussie ging met Pim Fortuyn, die net zijn boek Tegen de islamisering van onze cultuur had gepubliceerd.

Van Dam bleek niet geïnteresseerd in de voors en tegens van islamisering, of in onze cultuur. Hij speelde op de man en haalde meteen de toen al meer dan een halve eeuw oude Tweede Wereldoorlog erbij. (In Nederland het favoriete polariseringswapen): ‘Als ik lees dat u dingen schrijft als: Eén land, één volk, één natie, dan roept u de sfeer op waarmee de NSB voor de oorlog stemmen probeerde te winnen.’ Fortuyn antwoordde: ‘Het zijn allemaal leugens. En dat verwondert me niets. Jij hebt me een paar jaar geleden in een interview al met Adolf Eichmann vergeleken. Dat was zo’n vieze, glibberige tekst dat ik er juridisch niets aan kon doen.’

Lesmateriaal voor jong en oud

Het hele transcript van deze woordenwisseling op de publieke omroep lijkt mij als lesmateriaal bij het vak burgerschapskunde van nut:

Van Dam: ‘U liegt, u liegt, en u bent niet alleen een leugenaar, maar u bent een ophitser waarmee u het Nederlandse volk…’

Fortuyn: ‘En u bent een populist en een onder-de-gordel-werker.’

Van Dam: ‘Populist? Populist? Weet u wat ik zo vreselijk vind?’

Fortuyn: ‘Ja? Ik vind u vreselijk.’

Van Dam: ‘Dat u potentiële angsten bij het Nederlandse volk tegen vreemdelingen exploiteert…’

Fortuyn: ‘Weet u wat u doet met dit debat. Ik heb…’

Van Dam: ‘…exploiteert om die boekjes, die overigens nog voor geen gulden informatie bevatten, om dat te verkopen.’

Fortuyn: ‘Alweer zo’n beschuldiging. Wat ik probeer met mijn boek…’

Van Dam: ‘U bent een buitengewoon minderwaardig mens. Weet u dat?’

Fortuyn: ‘Ik probeer in mijn boek het debat te verbreden mijnheer Van Dam en die politiek correcte kerk van u te bestrijden.’

Van Dam: ‘Debat te verbreden? U probeert mensen tegen elkaar op te hitsen.’

Fortuyn: ‘Toon mij dat aan.’

Van Dam: ‘Waarom denkt u dat Janmaat u een zetel aanbiedt?’

Fortuyn: ‘Moet ik daar verantwoording voor afleggen?’

Van Dam: ‘Ja, daar moet u verantwoording voor afleggen, ja.’

We zijn nu 29 jaar verder en BNN/VARA schuwt deze ad hominem-aanpak nog steeds niet. Bijvoorbeeld inzake de vraag of lichamelijk kan worden vastgesteld of iemand man of vrouw is, of dat zulks bepaald wordt door de opvatting daarover van de betreffende persoon. J.K. Rowling, de auteur van de Harry Potter-boeken, is een van de mensen die zich tegen die tweede opvatting uitspreekt met als resultaat dat op de website Joop van de publieke omroep BNN/VARA staat ‘Met elke euro naar J.K. Rowling betaal je mee aan de vernietiging van trans levens.’ Dat is polarisatie in de Van Dam-traditie. Met als enige verschil dat de gulden is vervangen door de euro.

De wetenschap van polarisatie

Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) onderzoekt elke twee jaar hoe uiteenlopend mensen in Nederland denken over verschillende onderwerpen. De onderzoekers zien de standpunten niet verder uiteen lopen en signaleren dus geen toenemende polarisatie. Ook in de Verenigde Staten laat onderzoek zien dat de ideologische scheidslijnen niet scherper zijn dan voorheen. Toch ervaart bijna iedereen toenemende polarisatie.

De wetenschap herdefinieerde daarom het probleem. Het gaat nu bij polarisatie niet om de inhoud van ideologische tegenstellingen maar om de gevoelens jegens de tegenstander. Deze ‘affectieve’ polarisatie is wel sterk gegroeid. Mensen hebben een grotere hekel aan hun politieke tegenstanders dan vroeger.

Polarisatie der gediplomeerden

Waarom wordt die affectieve polarisatie groter? Dat gebeurt als er meer scheidslijnen tussen groepen bestaan dan alleen ideologische, volgens wetenschappers. Neem bijvoorbeeld de inkomensgrens. Zolang er genoeg rijke socialisten bestaan en genoeg arme mensen geloven in de vrije markt, zullen links en rechts het oneens zijn, maar geen affectieve polarisatie ervaren. Als alle armen links zijn en alle rijken rechts heb je echter de polarisatiepoppen aan het dansen.

De scheidslijnen die de huidige groei van affectieve polarisatie in financieel genivelleerd Nederland veroorzaken liggen niet op het vlak van inkomen, maar op het vlak van opleiding. Ik doel niet op het verschil tussen hoog opgeleide en laag opgeleide Nederlanders. De eerste groep is namelijk bijna uitgestorven. Ik doel op het verschil tussen lang opgeleide Nederlanders en minder lang opgeleide Nederlanders, oftewel mensen met universitaire of hbo-dipoma’s en mensen zonder.

Zij die zich ideologisch ‘sociaal liberaal’ noemen – van heel D66 tot Femke Halsema en een hele generatie VVD’ers – beschikken over die diploma’s. Sterker nog; zij vinden blijkbaar dat zij erover moeten beschikken, zo zagen we tijdens de kabinetsformatie toen een beoogd D66-bewindspersoon zich gediplomeerder voorgaf dan ze was.

Van ideologie naar deskundologie: van ‘fout’ naar ‘dom’

Die lang opgeleide ‘sociaal liberalen’ gebruiken ‘deskundigheid’ als polarisatiewapen. Ze worden daarbij geholpen door media die slechts de zorgvuldig geselecteerde ‘deskundige’ interviewen die hun eigen standpunt verkondigt en zo net doen of ze objectief verslag geven.

Polarisering vandaag de dag betreft naast immigratie en islam vooral onderwerpen die eerder technisch dan ideologisch van aard zijn: klimaatverandering, energievoorziening, stikstofdepositie, wolven- en ander faunabeheer.

Ten aanzien van immigratie is het standpunt der gediplomeerden: ‘geen probleem/van alle tijden/niks aan te doen’; ten aanzien van islam is het ‘niet over praten/gaat vanzelf over.’ Op de technische onderwerpen zijn de lang opgeleiden ervan overtuigd de wetenschap aan hun kant te hebben. Zij vinden de tegenpartij niet alleen dom. Zij zijn als een leraar die bozer wordt naarmate leerlingen hem maar niet begrijpen. Zo neemt bij links de affectieve polarisatie toe. Terwijl rechts het gewoon inhoudelijk oneens blijft, maar net als de leerling niet bozer wordt op de tegenstander dan voorheen.

Van arbeidend links naar sociaal liberaal

In de geschiedenis van de polarisatie is dit een interessante verschuiving. Arbeidend links was vroeger ook al overtuigd van zijn wetenschappelijk gelijk. Karl Marx had immers ‘bewezen’ dat de ineenstorting van het kapitalisme onvermijdelijk zou komen. Marxistische ‘wetenschap’ overspoelde de universiteiten, maar arbeidend links stond sterk in zijn gelijk en werd niet boos omdat de tegenstander de communistische leer niet begreep.

Pas met de nieuwe polarisatiegolf werden tegenstanders weggezet als intellectueel ‘dom’ en moreel ‘fout’. Vide het schoolvoorbeeld van Marcel van Dam die Pim Fortuyn in de eerste plaats aanvalt als ‘fout’ en in tweede instantie als schrijver van boekjes ‘die voor geen gulden [sic] nieuwe informatie bevatten.’

Op deze tweede golf surfen de nieuwe linkse mensen, de lang opgeleiden, de gediplomeerden, het uit ‘Paars’ geboren ‘sociaal liberaal’. Zij hanteren als polarisatiewapens op het morele vlak bij voorkeur ‘haat zaaien’ en ‘mensen tegen elkaar opzetten’ en op het intellectuele vlak ‘liegen’ en ‘desinformatie’.

Van polarisatie naar agressie

Polarisatie komt van links; een eeuw geleden van arbeidend links, een halve eeuw geleden van ‘Nieuw Links’ en nu van het sociaal liberale lang opgeleide links. Leidt dat tot agressie van links? Links zegt van niet. Integendeel: Polariserend links beticht rechts van agressie. Maar wat te denken van ‘Kick out Zwarte Piet’ en het gedrag van linkse mensen die van de overheid meer maatregelen tegen klimaatverandering willen? Daartoe met een bord op het Malieveld gaan betogen is minder agressief dan daartoe een weg blokkeren waarmee je andere mensen in hun vrijheid beperkt. Dat ziet iedereen, slim of dom.

De oplossing

Het Sociaal Cultureel Planbureau schrijft stichtelijk: ‘Sterke beelden over polarisatie zijn niet zonder gevolgen. Een gepolariseerde samenleving – of dat nu daadwerkelijk zo is of door mensen zo wordt beleefd – kan ervaren vijandigheid tussen politieke tegenstanders aanwakkeren. Dat kan op den duur de sociale cohesie en het functioneren van de democratie aantasten. Daarom is het belangrijk om in het politieke debat een harde toon en vijandige houding te vermijden en de inhoud centraal te stellen.’

In feite vraagt het Planbureau ‘gediplomeerd lang opgeleid links’ niet alleen om depolarisatie (zoals onder Paars) maar om het politieke debat inhoudelijk te voeren. Is dat teveel gevraagd? In ieder geval zou het helpen als juist de lang opgeleide mensen ein bisschen Verständnis leerden tonen: Andersdenkenden niet voor dom uitmaken maar hun zorgen en vragen beleefd beantwoorden. (Ook helpt het om het demonstratierecht uitsluitend uit te oefenen op de daartoe aangewezen plekken.)

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Ook de nieuwe polarisatie komt van links; dit keer van lang opgeleid links verscheen eerst op Wynia's Week.

Vroeger was het een linkse krakershobby om iedere opponent een Hitler-aanhanger te noemen. De wat vagere term extreem-rechts kon makkelijker mainstream worden. Maar toch: waarom is er geen publieke verontwaardiging wanneer journalisten zoals Wierd Duk daar voor worden uitgemaakt? Ook de overheid waarschuwde de afgelopen jaren dikwijls voor de serieuze dreiging van rechts-extremisme en leek soms zelfs te suggereren dat deze dreiging ernstiger was dan die van de islam.

Beschadigde relaties

Het mainstream worden van zulke etiketten brengt een aantal nadelen met zich mee. Ten eerste geldt dat mensen die ten onrechte beschuldigd worden van racisme, fascisme of rechts-extremisme, eveneens ten onrechte in allerlei probleemsituaties terecht kunnen komen. Denk aan conflicten met familieleden en vrienden of problemen op de werkvloer. Het kan relaties indirect levenslang beschadigen.

Bovendien geldt dat het ongelimiteerd strooien met extreem-rechtse etiketten leidt tot de uitholling van deze begrippen. Ze verliezen dan al gauw hun betekenis. Het gaat dan niet meer over racisten en/of mensen die een bedreiging vormen voor onze vrijheden, maar om bijvoorbeeld burgers die zich zorgen maken over de grote aantallen migranten die de Europese Unie binnenkomen.

Soms lijken overheidsinstanties bij te dragen aan de verwarring. Zo schreef de NCTV in het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (DTN) van juni 2025:

‘De steeds verdergaande omarming door politici en grote groepen in de samenleving van termen als “remigratie”, die door rechts-extremisten gebruikt worden als omschrijving van hun deportatieplannen, baart zorgen. In uiterste gevallen kan de normalisering van rechts-extremistisch gedachtegoed leiden tot rechts-extremistisch gemotiveerd geweld.’

Er worden hier weliswaar geen politici expliciet als rechts-extremistisch gelabeld, maar je zou het wel zo kunnen lezen. De overeenkomsten tussen die politici en rechts-extremisten baren de NCTV immers zorgen, omdat dit kan leiden tot rechts-extremistisch gemotiveerd geweld. Op den duur komt het woord rechts-extremisme zo steeds dichterbij conservatisme te staan: vervelend voor de conservatieven, fijn voor de (echte) rechts-extremisten.

De AIVD schreef in haar laatste jaarverslag: ‘De rechts-extremistische beweging in Nederland heeft afgelopen jaar geprobeerd extremistisch gedachtegoed te normaliseren.’ Het is belangrijk om nu nauwkeurig te zijn. De uitholling van de term rechts-extremisme door linkse aanjagers zorgt niet voor normalisering van ‘extremistisch gedachtegoed’, maar voor normalisering van het label extreem-rechts.

Tot slot kan meer overkoepelend de vraag worden gesteld of de stigmatisering van rechts als rechts-extremistisch niet bijdraagt aan wij-en-zij-denken en (dus) aan de polarisatie in de samenleving. Wetenschappers zeggen – en de praktijk leert – dat framing verkeerd kan uitpakken. Denk aan de zogenoemde labelingtheorie, die stelt dat het zelfbeeld en het gedrag van mensen beïnvloed worden door de etiketten die anderen op hen plakken. Die kunnen leiden tot een zichzelf waarmakende voorspelling, waarbij de persoon zich naar het label gaat gedragen. De vraag rijst dan of de mensen en organisaties die moord en brand roepen over polarisatie niet zelf bijdragen aan die polarisatie.

Gefragmenteerd gedachtegoed

De NCTV schreef in december 2024: ‘Ideologische kennis en verdieping zijn binnen het rechts-terroristische online milieu minder belangrijk dan in de afgelopen jaren. Anders dan enkele jaren geleden is er momenteel niet een rechts-terroristische ideologie dominant. Het gedachtegoed is meer gefragmenteerd en individueler geworden binnen de online netwerken.’

Dat klopt en dat alleen al zorgt voor een verbreding of uitholling van een begrip als rechts-extremisme. Voor onderzoekers en analisten brengt het problemen met zich mee. Wat is überhaupt nog rechts-extremistisch als de ideologische component wegvalt? Of anders gezegd: wat is het deel ‘rechts’ uit ‘rechtsextremisme’ dan nog?

Het is belangrijk om een focus te hebben op rechts-extremisme, maar dan moeten we wel scherp zijn op wat het precies behelst. Ook is belangrijk dat we ons niet blind staren op die ene vorm van extremisme. Wie onze vrijheid en veiligheid en onze manier van samenleven in gevaar brengt, vormt een bedreiging en de overheid moet ons daartegen beschermen. Of het nu rechtse, linkse, rechtse, islamitische of ideologieloze bedreigingen zijn. Maar met onterechte etikettenplakkerij schiet niemand iets op.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Rechts wordt steeds vaker rechts-extremistisch genoemd. Laten we daar eens mee stoppen verscheen eerst op Wynia's Week.

Naar het zich laat aanzien zullen Buma, Jetten en Bontenbal begin volgende week hun besprekingen afronden en met een document naar buiten komen dat de inhoudelijke kern van een kabinetsformatie moet gaan vormen. Het grote kwartetten kan dan beginnen. Welke partijen haken af, welke partijen zien aanknopingspunten om bij CDA en D66 aan te sluiten en verder te praten, en onder welke voorwaarden?

Opschudden of voortmodderen

Ondanks het feit dat zich iets nieuws lijkt te gaan aandienen, kunnen we nu al bezet zijn door het donkerbruine vermoeden dat het uiteindelijke resultaat meer van hetzelfde zal zijn, heel erg zal lijken op wat we al zo lang voorgeschoteld hebben gekregen: bleke compromissen, zonder het vuur van de urgentie dat door de maatschappelijke situatie wordt gerechtvaardigd.

Wie even een beetje afstand neemt, en niet alleen naar het Grote Haagse Spel kijkt, maar een poging doet daarachter te kijken, wordt niet direct optimistisch. De situatie valt kort samen te vatten: de samenleving is meer dan ooit gepolariseerd, en tegelijk zijn de problemen zo complex geworden dat oplossingen steeds meer buiten ons bereik komen te liggen. In deze constellatie staan slechts twee opties open: snoeien en de boel eens flink opschudden (met beleidsvoornemens die aan de kettingzagen van Elon Musks DOGE of van de Argentijnse president Javier Milei doen denken) of voortmodderen. In Nederland wordt het natuurlijk het laatste – maar die keuze zal de bestaande polarisatie slechts versterken.

Over die polarisatie valt nog wat meer te zeggen. We gebruiken dat woord vaak en denken allemaal zo ongeveer te weten wat we ermee bedoelen, maar ik denk wel eens dat we ons onvoldoende realiseren hoe uniek, en potentieel gevaarlijk, de huidige polarisatie is.

Polarisatie is natuurlijk van alle tijden. Je hebt in een samenleving altijd verschillende scheidslijnen, en dat is altijd zo geweest. Er is de tegenstelling tussen rijk en arm, vermogend en minder vermogend (de sociale scheidslijn), tussen links en rechts (de politieke scheidslijn), tussen hoogopgeleid en praktisch opgeleid, tussen elite en volk, en de culturele scheidslijn tussen autochtoon en allochtoon, tussen multiculturalisme en kosmopolitisme (migratie als verrijking) en monocultureel nationalisme  (migratie als bedreiging). Een oude scheidslijn als die tussen gelovig/kerkelijk en ongelovig/onkerkelijk was vroeger in Nederland van groot belang, maar is dat nu steeds minder, omdat velen in Nederland onkerkelijk of randkerkelijk zijn geworden. Over ethische vraagstukken is 80 tot 90 procent van de bevolking het als gevolg daarvan inmiddels grotendeels eens.

Een links en een rechts blok

Als je het geheel overziet, dan dringt zich een duidelijk beeld op. De politieke scheidslijn tussen rechts (51 zetels, 91 zetels als we ook CDA en VVD tot rechts zouden kunnen rekenen) en de andere partijen liggen (grosso modo) dicht bij de sociale en culturele scheidslijnen en versterken die. De grote scheidslijnen laten geen diffuus en verwarrend beeld zien, maar zij vallen samen en dat resulteert in een grote tegenstelling tussen een rechts blok van vooral praktisch opgeleiden, autochtoon, anti-migratie (het volk), en een links blok (van 59 zetels) van vooral hoogopgeleiden, een elite van meer vermogende mensen die multicultureel willen denken en zijn.

Beide blokken in één kabinet

Er zijn in deze situatie twee merkwaardige dingen aan de hand. Nederland heeft rechts gestemd, maar moet nu toestaan hoe een soort centrum-links kabinet in elkaar wordt gerommeld. Dat komt natuurlijk omdat de grootste rechtse partij van het land, de PVV van Geert Wilders (26 zetels), stelselmatig en bij voorbaat door de meeste anderen wordt uitgesloten. De geïsoleerde positie van de PVV en het cordon sanitaire tegen Wilders, maakt een midden-rechtse regering voorlopig onmogelijk. Maar dat betekent dus ook dat een keuze voor een kabinet van D66/CDA/VVD en GL-PvdA een eenzijdige keuze is voor slechts de helft van de samenleving.

En daarom bepleit ik ook dat JA21 tot een nieuw kabinet moet toetreden om zo in één kabinet vertegenwoordigers van beide blokken te laten samenwerken en zo doende een begin te maken met het overbruggen (en verzoenen?) van de grote breuken in de Nederlandse samenleving.

Is de PVV bedacht door de AIVD?

Ik sprak van de week trouwens een beschaafde, hoog-intelligente man die inmiddels tot de conclusie is gekomen dat het niet anders kan of Wilders moet een pion van het systeem zijn, een spion van de AIVD, ingehuurd om met zijn extreme standpunten het rechtse volk te verleiden en tegelijk politiek machteloos te maken.

Wilders zou in opdracht de meest extreme dingen zeggen om voor de anderen onacceptabel te zijn, politiek irrelevant te worden en een bozige, extreemrechtse achterban te neutraliseren. Nu geloof ik niet in complotten, omdat je mensen niet alleen nooit moet onderschatten maar ook niet moet overschatten. En van dat laatste zou toch sprake moeten zijn wanneer we zouden aannemen dat de PVV in 2003/2004 op de burelen van de AIVD is bedacht.

Complexiteit kan samenleving doen instorten

Relevanter nog is dat die maatschappelijke situatie waarin wij verkeren, duidelijk maakt dat de grote tegenstellingen in de samenleving niet gemakkelijk overbrugbaar zijn omdat die verschillende scheidslijnen zo met elkaar zijn gaan samenvallen. Deze polarisatie roept natuurlijk grote spanningen in de samenleving wakker, en die worden nog versterkt door een tweede feit: de grote problemen (al die crises die de afgelopen jaren zijn uitgeroepen) blijken in toenemende mate onoplosbaar.

Als student moest ik een boek lezen van een Amerikaanse antropoloog, Joseph Tainter (1949). Dat boek ging over de ondergang van complexe samenlevingen (The Collapse of Complex Societies, 1988). Dat boek gaat over de Maya-beschaving en het West-Romeinse Rijk, maar reikt algemene gezichtspunten aan. Of een samenleving succesvol is hangt af van de aanwezigheid van instituties die problemen kunnen oplossen (bijvoorbeeld: de stikstofcrisis of de asielcrisis). Het gaat fout wanneer een samenleving zo complex ingericht raakt (omdat zich steeds meer problemen aandienen) dat oplossingen steeds moeilijker worden.

Er zijn talloze wetten en regels, en het geheel is zo ingewikkeld geworden dat die regels vaak tegenstrijdig zijn en tegen elkaar inwerken, elkaar opheffen of neutraliseren. Of de oplossing is zo ingewikkeld en grotesk dat ze eigenlijk geen meerwaarde meer heeft. Denk aan de plannen van Jetten om met investeringen ter waarde van 28 miljard euro de stijging van de temperatuur op aarde met 0,000036 graden Celsius te doen afnemen. Systemen kunnen zo complex worden, bureaucratieën zo omvangrijk, een netwerk van wetten en regels zo uitgebreid, complex en innerlijk tegenstrijdig dat alles gaat vastlopen, zoals we natuurlijk vooral zien in de discussie rond de stikstofproblematiek. De complexiteit wordt uiteindelijk zo duur en zo weinig efficiënt en effectief dat een hele samenleving (zoals de West-Romeinse) op den duur zo maar kan instorten.

Toch maar de kettingzaag?

De situatie is dus deze: er zijn grote vraagstukken die dringend moeten worden opgelost en de samenleving is meer dan ooit over de oplossingsrichting verdeeld. En achter die politieke verdeeldheid gaan diepere, sociale en culturele tegenstellingen schuil. Tegelijk zijn al die problemen zo complex dat iedere oplossing absurd duur en onmogelijk wordt. In deze constellatie treedt er hoogstwaarschijnlijk een kabinet links van het midden aan, terwijl de bevolking voor een kabinet rechts van het midden heeft gestemd.

Dan toch maar de kettingzaag?

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw publicabele reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom!

Het bericht Is alleen de kettingzaag nog geschikt om de grote problemen op te lossen? verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoewel de echte volkspartijen niet meer bestaan, komen de PVV en de BBB nog enigszins in de buurt. Ruim 80 procent van de kiezers op de PVV en driekwart van het electoraat van de BBB is laag of middelbaar opgeleid. Het resultaat was dat het jarenlang groeiende wantrouwen van die groep, twee derde van het Nederlandse volk, in de politiek even pas op de plaats maakte toen PVV en BBB toetraden tot het kabinet-Schoof.

‘Geen enkele invloed’

Opleiding en vertrouwen in politiek en bestuur gaan hand in hand, is de boodschap van de sociologen Mark Bovens en Anchrit Wille. In hun nieuwe editie van Diplomademocratie (de eerste kwam uit in 2011) antwoordt ruim 60 procent van de lager opgeleiden bevestigend op de stelling ‘Mensen zoals ik hebben geen enkele invloed op de regeringspolitiek’. Voor mbo’ers is dat 56 procent, voor havo/vwo 46 procent, voor hbo’ers 42 procent en voor academici 27 procent.

Bovens en Wille geven de respondenten gelijk: academici maken de dienst uit in de diplomademocratie. Hun prioriteiten bepalen de politieke agenda en het overheidsbeleid, toont het duo overtuigend aan. Vandaar dat directe democratie (bindende referenda, de gekozen burgemeester of premier) nu een speerpunt is van de lager opgeleiden en de rechtspopulisten, terwijl D66 en GroenLinks-PvdA er niks meer van willen weten.

Opvallend in het onderzoek is dat de hbo’ers meer op mbo’ers lijken dan op academici. Het is niet zozeer de studierichting, als wel de beleving van de universiteit die de academici in de ogen van beide sociologen tot een aparte maatschappelijke kaste maakt. Dat brengt Bovens en Wille zelfs tot de stelling dat opleiding ‘de nieuwe verzuiling’ zou zijn.

Behalve interessante observaties staat Diplomademocratie helaas ook vol van generalisaties die je eerder aan de stamtafel zou aantreffen. Zo komen de Tesla, de bakfiets, de Volkskrant en de havermelk voorbij als typisch gestudeerd, net als de voornamen Floris en Fleur. In werkelijkheid wordt De Telegraaf massaal door hoger opgeleiden gelezen en heeft de Volkskrant tienduizenden VVD-stemmers onder de abonnees.

Misleidende vergelijking

De vergelijking met de verzuiling, het tijdperk waarin vrijwel elke katholiek op de KVP stemde en de onkerkelijke arbeider op de PvdA, is misleidend. Zij impliceert dat het gros van de hoger opgeleiden elke keer stemt op GroenLinks-PvdA, D66 of de VVD. In werkelijkheid is de politiek onbepaalder dan ooit. De helft van de kiezers weet nog niet wat ze volgende week gaat stemmen. Maar miljoenen zullen anders stemmen dan twee jaar geleden – de regeringspartijen solliciteren alle vier naar een pak slaag.

JA21, een partij die politiek pal naast de PVV staat, komt in Diplomademocratie uit de bus als club van hoger opgeleiden. Dat staat haaks op de suggestie van Bovens en Wille dat migratie voor gestudeerde types geen issue zou zijn, en klimaat de topprioriteit. In werkelijkheid wil 87 procent van de Nederlanders dat de bevolking niet langer groeit.

Terwijl Diplomademocratie sterkt leunt op de registratie van opvattingen, met als conclusie dat de kloof tussen gestudeerd en laaggeschoold dieper is dan ooit, vraagt de socioloog Jan Willem Duyvendak zich af of meningen en ervaringen niet sterk worden gedramatiseerd. In zijn essay Spookkloven onderstreept hij juist de dynamiek in de verhouding tussen laag- en hoogopgeleid. In 1981 was een meerderheid van 58 procent laagopgeleid, nu nog maar een kwart. Het aandeel hoger opgeleiden groeide van 11 naar 36 procent – en stijgt nog steeds. Maar dat wil volgens Duyvendak nog niet zeggen dat mensen met een lagere opleiding minder kansen zouden hebben dan voorheen. Wel zijn ze mondiger geworden.

De oververtegenwoordiging van hoogopgeleide Kamerleden was vroeger veel groter: zij maakten slechts 4 procent van de bevolking uit en 40 procent van de Tweede Kamer. Dat werd bovendien als volstrekt vanzelfsprekend beschouwd.

Gepolariseerde sentimenten

Duyvendak constateert dan de inkomensverschillen kleiner zijn geworden, dat de armoede drastisch is afgenomen en de levensverwachting toegenomen. De kloven tussen jongeren en ouderen en tussen stad en platteland zijn zo goed als gedicht. Tussen mannen en vrouwen zijn de verschillen inmiddels verwaarloosbaar, zeker als het gaat om onderwijskansen. De waargenomen kloven in de samenleving zijn dus spookkloven, die vooral in de verbeelding bestaan. Juist omdat de sociale ongelijkheid objectief is afgenomen, worden de resterende verschillen als ondraaglijk en stigmatiserend ervaren.

Duyvendak gaat verder door te stellen dat ook ‘de objectieve verschillen tussen mensen met en zonder migratieachtergrond over de tijd sterk afnemen, terwijl de gepolariseerde sentimenten toenemen’.

Maar hoe zit het dan met de kloof tussen onkerkelijken en moslims? Volgens Duyvendak wordt ook die kloof overschat, want van een islamitische zuil is zijns inziens geen sprake. Daar valt over te twisten; zo trouwen moslims ook nu nog vrijwel nooit met niet-moslims. Je kunt het relativeren van maatschappelijke tegenstellingen ook overdrijven.

Mark Bovens en Anchrit Wille: Diplomademocratie. Opleiding als nieuwe scheidslijn, Prometheus, 283 pagina’s, € 25.

Jan Willem Duyvendak, Spookkloven. Waarom Nederland minder gepolariseerd is dan we denken, Thomas Rap, 143 pagina’s, € 19,99.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Academici maken de dienst uit in onze diplomademocratie. Of lijkt dat maar zo?   verscheen eerst op Wynia's Week.

Ten oosten van Alkmaar ligt polder de Schermer, waar in de laatste winter van de Tweede Wereldoorlog, in de nacht van 10 op 11 oktober 1944, de ‘Slag bij Rustenburg’ plaatshad. Negen verzetsmensen waren er in die nacht op uit getrokken om wapens die vanuit Engeland ten behoeve van het verzet in een weiland in de Wogmeer zouden worden gedropt, op te halen. Het was slecht weer die nacht, en om die reden was de dropping niet doorgegaan. In plaats van op wapens stuitten de verzetsmensen op een blokkade van Landwachters, Nederlanders in dienst van de Duitsers, die later werden versterkt door een groep Duitse soldaten onder leiding van de SS’er Willy Lages. De wapendropping was verraden. Het kwam tot een vuurgevecht tussen beide groepen, waarbij de commandant van de verzetsmensen, Gerard Veldman, sneuvelde en een andere man gewond in handen van de Duitsers viel.

De overgebleven zeven verzetsmensen vluchtten en verstopten zich in boerderij Houtlust aan de Zuidervaart, waar de Duitsers en de Nederlandse collaborateurs hen echter wisten te vinden. De zeven mannen werden ter plaatse doodgeschoten, de boerderij werd in brand gestoken. Bij de kerk in het plaatsje Stompetoren (sinds 2015 onderdeel van de gemeente Alkmaar) staat een monument met de namen van de negen mannen, aangevuld met de namen van vier andere lokale verzetsmannen: : Dirk de Boer Dz., Piet de Boer, Johannes de Jong, Piet Koning, Floor Niele, Johannes de Reus, Siem Spierenburg, Gerard Veldman, Jacob Wagenaar, Piet Wagenaar, Jan Walter, Rein Witteveen en Frans van der Zeijden.

‘Te gevoelig om te steunen’

Op maandag 11 oktober aanstaande is er de jaarlijkse herdenking van dit drama in de polder. Er komen steevast veel nabestaanden van de negen mannen op af. Maar dit jaar wordt de stille tocht en bloemlegging overschaduwd door een politieke discussie.

VVD-raadslid Marius Wiegman (1986), in het dagelijks leven journalist voor de ‘fanpage’ van AZ, bedacht het plan om de straten in een nieuwe wijk in Stompetoren naar de negen, door de Duitsers gedode verzetsstrijders te vernoemen. De motie, die hij daartoe indiende in de raadsvergadering van 18 september jongstleden, kreeg een ruime meerderheid (inclusief de stemmen van de SP en de PvdD), maar werd, anders dan je zou verwachten, niet unaniem gesteund. De GroenLinks-PvdA-fractie, met zeven zetels in de Alkmaarse gemeenteraad vertegenwoordigd, stemde tegen.

Waarom? De VVD had de benoeming van straatnamen politiek gemaakt, zei raadslid Mathijs de Boer. ‘Het vernoemen van verzetsstrijders in de nieuwe wijk Stompetoren-West in Alkmaar’, zo luidde zijn verklaring, ‘is met alles wat er in de wereld aan de hand is, te gevoelig om te steunen’. Zo’n statement maakt het er niet veel duidelijker op. Bedoeld is, zo lichtte De Boer toe, dat de VVD ‘geharnast’ in het debat over Israël staat. En dat dan uitgerekend de VVD met een voorstel komt om de straten in de nieuwe wijk naar verzetshelden te vernoemen, maakt de zaak ‘politiek’.  ‘Alles wat met de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust te maken heeft, ligt gevoelig’, zei De Boer in De Telegraaf. ‘Het komt al snel op “ja, maar dat is Jodenhaat” uit’.

De redenering is bizar, en vooral ook volstrekt onbegrijpelijk. En het wordt er niet beter op dat GroenLinks-PvdA sindsdien alle nadere toelichting weigert en zich achter procedurele opmerkingen verschuilt.

In het ‘huidige tijdsgewricht’ ligt het vernoemen van straten naar verzetsstrijders gevoelig, zo gevoelig dat je een motie die dat vernoemen wil realiseren, niet kunt steunen. Omdat er elders op de wereld (bedoeld zal zijn: in Gaza) een conflict aan de hand is, zouden wij in Nederland geen straten naar verzetshelden mogen vernoemen? De VVD is pro-Israël, dus (in het hoofd van De Boer) pro-de onderdrukkende, genocidale partij, en mag daarom nu niet een motie indienen ter instandhouding van de herinnering aan mannen die toen aan de goede kant stonden in een oorlog waarin de Holocaust plaats had?

Ultieme vorm van polarisatie

Het is de ultieme vorm van polarisatie: wij zijn tegen, want de VVD is voor. Het is vergelijkbaar met het statement tegen geweld dat de Tweede Kamer van de week op initiatief van Mirjam Bikker (ChristenUnie) wilde maken: links tekende niet mee omdat de PVV en Forum wél ondertekenden. Een motie van Geert Wilders en Lidewij de Vos van Forum om alle geweld, uit welke hoek dan ook, te veroordelen, behaalde van de week een meerderheid – maar zonder de steun van de linkse fracties in de Tweede Kamer. Of is links alleen tegen alle plannen van de VVD die met de oorlog, en dus met de Holocaust, en dus met de Joden, te maken hebben? Als je pro-Israël bent, verlies je ieder recht van spreken? Als je nu aan de verkeerde kant staat, verlies je het recht om plaatsgenoten te eren die in de Tweede Wereldoorlog aan de goede kant stonden? Als je Israël steunt, kun je nooit meer iets goed doen? En dan mag je straks ook geen initiatief meer nemen om de viering van ‘In Alkmaar begint de victorie’ enige luister bij te zetten (voor de lezers van na de Mammoetwet: ik verwijs naar de wending in de Tachtigjarige Oorlog met het ontzet van Alkmaar op 8 oktober 1573)?

Goed bezien is dit conflict in de gemeenteraad van Alkmaar meer dan een incident. Het is een symptoom van de neerbuigende en uitsluitende linkse moraal, die puriteinser en meedogenlozer is dan die van de strengste gereformeerde zedenprediker in de zeventiende eeuw. Terwijl in heel Nederland de protesten tegen de komst van azc’s aanzwellen, terwijl de bestaansonzekerheid en de spanningen tussen bevolkingsgroepen toenemen, en de echte voedingsbodem van de rellen op het Malieveld duidelijk kunnen zijn, terwijl dus duidelijk is dat decennia van links en ‘middenlinks’ beleid deze sfeer heeft geschapen, is er bij links geen enkele kritische zelfreflectie en blijven politici uit die hoek alleen maar het morele vingertje heffen. In de Tweede Kamer en in de gemeenteraad van Alkmaar – nergens begrijpen ze wat er werkelijk aan de hand is en wat ze eigenlijk zouden moeten doen. En dan straks beteuterd kijken als deze veenbrand in een duidelijke verkiezingsuitslag oplaait.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Geen straten vernoemen naar vermoorde verzetshelden: zo neerbuigend en meedogenloos is de moraal van GroenLinks-PvdA verscheen eerst op Wynia's Week.

Leraren wiskunde bijvoorbeeld hoeven er niet bang voor te zijn dat tijdens hun onderwijsloopbaan de stelling van Pythagoras wordt aangepast. En wanneer je leraar Duits bent, mag je erop rekenen dat de voorzetsels met de derde naamval niet plotseling van hogerhand de vierde naamval krijgen.

Maar wat als je leraar geschiedenis of maatschappijleer bent? Dan moet je politieke begrippen uitleggen die nogal eens een andere connotatie krijgen.

Ongewenst etiket

Neem het begrip ‘radicaal’. Tegenwoordig wil bijna niemand zo genoemd worden. Het is vooral een etiket dat je kan krijgen opgeplakt door politieke tegenstanders, meestal wanneer je rechtse standpunten verkondigt.

Nog maar een paar decennia geleden was dat totaal anders. In de jaren zestig en zeventig was radicaal (bij voorkeur geschreven als ‘radikaal’) een begrip met een positieve lading dat vrijwel uitsluitend werd gebruikt voor politici met een linkse inborst. Je wist dan meteen dat je van doen had met iemand die niet zomaar een beetje progressief was, maar die ingrijpende plannen had voor een fundamenteel andere maatschappij.

Over zulke mensen werd dikwijls met bewondering gesproken. Er bestond in Nederland zelfs een Politieke Partij Radikalen (PPR). Die sleepte in 1972, met de gereformeerde ‘christen-radikaal’ Bas de Gaay Fortman als lijsttrekker, zeven Tweede Kamerzetels in de wacht. Twee ministers van de PPR traden vervolgens toe tot het linkse kabinet-Den Uyl. ‘De radikalen hebben geen vrede met de huidige maatschappelijke structuur,’ zo vermeldde hun partijprogramma, waarin onder meer werd gepleit voor overheidsplanning van de economie, gratis openbaar vervoer en erkenning van het DDR-regime. De standpunten van de PPR leken sterk op die van de socialistische PSP en de communistische CPN. Samen met die partijen zou de PPR in 1990 dan ook opgaan in GroenLinks.

Ook met het begrip ‘polariseren’ is de afgelopen decennia veel gebeurd. Anno 2025 is het iets afstotelijks en worden we verondersteld er bang voor te zijn, getuige ook de betekenis die het online Inlichtingenwoordenboek van de AIVD aan polariseren geeft: ‘Het benadrukken van tegenstellingen in de samenleving. Dit leidt ertoe dat groepen verder van elkaar verwijderd raken en spanningen toenemen.’

Een links toverwoord

Wat een verschil met vijftig jaar geleden. Toen was polariseren een links toverwoord. Wilden de progressieve partijen in Nederland een meerderheid krijgen, zo was de gedachte, dat dienden de kiezers in het politieke midden gedwongen te worden tot een keuze voor links of voor rechts.

Om zo’n tweedeling te bereiken, was het nodig de politieke tegenstellingen zo scherp mogelijk neer te zetten. Zeker, een aantal kiezers in het politieke midden zou dan overlopen naar de ‘rechtse’ VVD. Maar het overgrote deel van hen zou zich om sociaaleconomische redenen scharen in het door de PvdA aangevoerde progressieve kamp – dat, aldus versterkt, in staat zou zijn een onversneden linkse regering te vormen.

Hoezo ‘herstel van het politieke midden’?

Geestelijk vader van de zogenoemde ‘polarisatiestrategie’ was PvdA-coryfee Ed van Thijn. Als hij sprak over het ‘politieke midden’ doelde hij vooral op de kiezers van het CDA en haar katholieke en protestantse voorlopers. Maar ook op dat punt zijn de panelen enorm aan het schuiven geraakt.

Nu bijvoorbeeld CDA, VVD, GroenLinks-PvdA en D66 in de peilingen op winst staan, wordt alom gesproken over ‘herstel van het politieke midden’. Daartoe wordt dus nu niet alleen een partij gerekend die in de dagen van Van Thijn het politieke midden wilde opblazen, maar zelfs GroenLinks, die onder meer de erfenis van de stalinist Marcus Bakker beheert.

Minstens zo opmerkelijk: de partij die tegenwoordig het meest prat gaat op haar veronderstelde positie in het politieke midden is D66. Bij de Algemene Politieke Beschouwingen van 2024 werd het door Rob Jetten nog weer eens benadrukt: ‘Als middenpartij krijgen goede voorstellen bij ons een goed onthaal.’

Hallucinante ongerijmdheden

Maar klopt dat zelfbeeld wel? Over de drie belangrijkste politieke thema’s van onze tijd – klimaat, immigratie, Europa – huldigt de partij van Jetten ronduit extremistische standpunten en bevindt D66 zich aan het uiteinde van het politieke spectrum. Kort en goed: klimaatmaatregelen zijn nooit te duur, immigratie is nooit te omvangrijk en de Europese Unie is nooit te machtig.

In de jaren 2017-2024, toen D66 regeringspartij was, bleek dat zulke ideeën in de praktijk als vanzelf leiden tot meer bureaucratie, meer ambtenarij en meer wet- en regelgeving – denk alleen al aan het stikstofdossier. Maar wat zei Jetten zaterdag op het D66-partijcongres? Dat hij wil dat ‘de bezem’ wordt gehaald door de overheid en dat de regeldruk drastisch moet worden afgebouwd.

Met zoveel hallucinante ongerijmdheden kunnen we beter niet spreken over D66 als middenpartij. Laten we daar dus maar gauw mee stoppen, dat is tevens een mooi steuntje in de rug voor onze door politieke spraakverwarring geteisterde docenten geschiedenis en maatschappijleer.  

Roelof Bouwman is journalist, historicus en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Roelof Bouwman: Waarom wil de eurofiele klimaat- en asielextremist Rob Jetten toch zo graag dat we D66 een ‘middenpartij’ noemen? verscheen eerst op Wynia's Week.

In Italië is het staatshoofd voorzitter van de constituerende vergaderingen; bij ons menen de politici de formatie helemaal zelf te kunnen regelen. Onze koning kreeg zodoende niet de kans om de coalitiepartners van Geert Wilders duidelijk te maken dat de PVV-leider met zijn 37 zetels de voor de hand liggende (in)formateur was.  

Binnen de lijntjes kleuren 

VVD en vooral NSC roken hun kans en trokken na de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november 2023 eerst 109 dagen uit voor het zwart maken van Wilders. Op 12 maart 2024 viel vervolgens de beslissing: een veto op Wilders als formateur en premier. Toch was Wilders keurig lid van de VVD toen Meloni actief was in de jeugdclub van de MSI. Als leider van de PVV heeft hij wel beledigende uitdrukkingen gehanteerd (‘kopvod’ in plaats van hoofddoek) en de koran gedenigreerd, maar zijn enige veroordeling (zonder straf) in bijna twintig jaar oppositie wordt nu toch algemeen gezien als een krampachtige misslag van zijn rechters. En dan toch 109 dagen stoken tegen Wilders: wat een polarisatie! 

Maar toen staatssecretaris Nora Achahbar vorige week onverdraaglijke polarisatie opgaf als de reden voor haar aftreden (het woord stond drie keer in haar brief aan de koning), zal ze niet gedacht hebben aan die 109 dagen van polarisatie tegen Wilders, met name door haar eigen partij NSC. Achahbar zal boos zijn geweest over de commentaren na de pogrom in Amsterdam in de nacht van 7 op 8 november.  

Dankzij woke zijn we opgezadeld met regels over wat wel en niet polariseert die voor een gewoon mens onbegrijpelijk zijn. Wat mag volgens de zelfbenoemde scheidsrechters bij onze elitemedia: ‘We zagen bij de demonstraties meer Marokkanen dan Vietnamezen’. Maar: ‘De demonstranten waren in meerderheid Marokkanen’ is racistisch en polariseert. Wie kan dan nog binnen de lijntjes kleuren? 

Ook heel vervelend en niet behulpzaam is de gewoonte om vaak en vlug met een geheven woke-vinger ‘discriminatie’ te roepen. Neem bij voorbeeld de controle van de bagage van binnenkomende passagiers op Schiphol. Iemand ziet hoe bij een vlucht uit Lagos reizigers wat meer dan gemiddeld hun koffer moeten open maken en roept meteen ‘racisme’, want bij het toestel uit Helsinki hebben de Finse zakenmensen daar nauwelijks last van. Schiphol moest onder druk van de Tweede Kamer beloven om daarmee te stoppen. Zoals deze maand ook onze ambtenaren excuses moesten aanbieden omdat ze student Mohammed vaker op zijn uitwonendenbeurs hadden gecontroleerd dan studente Rosalie.  

Ik ben niet woke maar econoom. Als er op Schiphol slechts genoeg personeel is om één op de honderd koffers te controleren, dan maar – op basis van de ervaringen uit het verleden – het liefst de koffers uit de landen met de meeste smokkelaars. En als de ambtenaren niet langs kunnen gaan bij álle Mohammeds en Rosalies, dan maar het best de categorieën studenten waar volgens hun ervaring de kans op fraude het grootst is. Vernederende en daarom foute ‘discriminatie’ zou ik het zeker wél noemen wanneer op Schiphol de zakenmensen uit Helsinki hun koffer netjes ingepakt terugkrijgen, terwijl reizigers uit Lagos zelf hun spullen weer moeten inpakken.  

Verstandige controleurs gebruiken zogeheten ‘statistische discriminatie’, want dat is efficiënt en niet racistisch bedoeld. Een mooi voorbeeld is de douane op Kennedy Airport in New York. Lokale politici protesteerden omdat gekleurde passagiers meer controle ondervonden dan blanke en dus moest de douane beloven om voortaan kleurenblind te zijn. Maar toen kwam 9/11 en bleek uit opinieonderzoek dat zeventig procent van de zwarte kiezers extra controle wilde van passagiers uit het Midden-Oosten. Opnieuw: dat is geen racistische discriminatie, dat is prudent. 

Steeds dezelfde fouten 

Als woke-columnisten in NRC en de Volkskrant beweren dat we polariseren en groepen ‘tegen elkaar opzetten’ wanneer we durven te zeggen dat het vaak Marokkaanse jongeren zijn die joden belagen, treedt niet het effect op wat door die columnisten wordt beoogd. De PVV wint juist wanneer de elite ontkent wat iedereen kan zien. NOS, Volkskrant en NRC maken steeds dezelfde drie fouten: vooroordelen, selectieve weergave van feiten en zelfingenomen superioriteit. Zoals John Stuart Mill al zei: ‘Wie alleen zijn eigen kant van de zaak kent, begrijpt ook daar maar weinig van.’ 

Terug naar ‘polarisatie’. Mijn verdriet over Rob Jetten is niet dat hij gepassioneerd is over de strijd tegen CO2-uitstoot, maar dat hij zich niet interesseert voor de mening van andersdenkenden. Dat is dom en verkeerd. Wanneer Jetten een karikatuur maakt van zijn tegenstanders door hen te verwijten onverschillig te staan tegenover de toekomst van onze planeet, is dat wel degelijk een hevige vorm van polarisatie. Misschien bedoelen die tegenstanders alleen maar dat aanpassen aan een iets hogere temperatuur verstandiger en goedkoper is dan de Noordzee vol zetten met roestende windmolens.  

De makke van Jetten is niet dan zijn D66 niets belangrijker vindt dan de strijd tegen CO2 (dat mag), maar dat hij zo ongelukkig redeneert. Hij begint met een einddoel als absoluut te poneren – CO2-neutraliteit in 2050 – en pas daarna oppervlakkig na te denken (maar onbegrensd met geld te strooien) over de vijfentwintig jaarlijkse stappen op de ladder daarnaar toe. Jettens fout is dat hij oppervlakkig maar met grote stelligheid een eis heeft gesteld voor 2050, maar niet op de hoogte lijkt van de analyse van zijn opponenten dat die eis onmogelijk is te realiseren.  

Zo is ook een meer eerlijke analyse nodig als het gaat over onze Marokkaanse medeburgers – de bijdrage van Aart G. Broek https://www.wyniasweek.nl/de-marokkaanse-scooterjongens-voelen-zich-vernederd-door-succesvolle-marokkaanse-meisjes-en-vrouwen in de dinsdageditie van Wynia’s Week was een mooi voorbeeld. Columnisten en ministers moeten stoppen met handenwringen en gaan nadenken over verstandige stappen. Minister van Onderwijs Eppo Bruins (NSC) moet het nut gaan analyseren van (1) het inhouden van kinderbijslag wanneer er sprake is van spijbelgedrag; (2) strenge controle en indien mogelijk een verbod op Islamitische (weekend)scholen (onze Duitse buren zijn daar radicaal in); (3) Sinterklaas terug op school en weer gewoon Kerstmis in plaats van ‘midwinterfeest’ en (4) correctie in het basisonderwijs van de foute opheffing door de paarse kabinetten van sport, zwemmen en muziek. 

Superieur doen helpt niet 

Voor de columnisten in de elitemedia geldt dat ze hun reputatie zouden kunnen opvijzelen door hun gevoelens eens wat vaker opzij te zetten en door beter te luisteren en praktischer te worden. Superieur doen over Wilders heeft de PVV aan 37 Tweede Kamerzetels geholpen, net zoals in Amerika superieur neerkijken op Donald Trump, zonder te onderzoeken wat voor zijn kiezers belangrijk is, de Republikeinse overwinning van 5 november extra groot heeft gemaakt.    

Wierd Duk geeft met zijn reportages en interviews in De Telegraaf het goede voorbeeld. Hij strooit niet met zware woorden als polarisatie, racisme of discriminatie, maar luistert, ook naar mensen die anders denken dan hij zelf.  

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende. Op 25 november verschijnt zijn nieuwe boek ‘Het Casinopensioen – en andere brandende kwesties.’ Het boek is overal te koop of te bestellen, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week    

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht Eduard Bomhoff: Niet polarisatie is het probleem, maar de angst voor een eerlijke analyse verscheen eerst op Wynia's Week.

Quita Muis, docent sociologie aan Tilburg University, is in september gepromoveerd op een onderzoek met de titel ‘Who are those People?’ Dit is een verwijzing naar die beroemde uitspraak van Kaag. Muis onderzocht de oorzaken en gevolgen van polarisatie in een maatschappij waarin scholing een belangrijke rol speelt. Zij kwam met verrassende conclusies over vooroordelen, polarisatie en groepsdenken. Reden genoeg om haar een aantal vragen te stellen.

Hoe komt het toch dat juist hoger opgeleiden gevoeliger lijken voor groepsdenken?

‘Ieder mens is gevoelig voor groepsdenken, dat geeft ons betekenis. Hoger opgeleiden identificeren zich echter sterker met hun opleidingsniveau dan lager opgeleiden omdat de hogere sociale status verbonden aan hun opleidingsniveau hen een beter zelfbeeld geeft. Die sterkere identificatie leidt tot meer conformisme aan groepsnormen en meer wij-zij-denken langs opleidingslijnen dan onder lager opgeleiden, bij wie de opleidingsidentiteit minder sterk en bepalend is.’

Lager opgeleiden hadden vaak wel al door dat er met dedain naar hen gekeken werd. Voor hoger opgeleiden schijnt dit resultaat van uw onderzoek nieuw te zijn.
Hoe zijn de reacties vanuit deze groep op uw onderzoek?

‘Over het algemeen positief. Veel hoger opgeleiden – waar ik natuurlijk zelf ook toe behoor, dat helpt vast – staan open voor de boodschap en durven ook naar zichzelf te kijken. Vooral omdat veel mensen zich oprecht zorgen maken over toenemende polarisatie en naar oplossingen willen zoeken.

‘Toch zie ik ook precies de reacties terugkomen die ik in mijn onderzoek als polariserend aanmerk: hoger opgeleiden die het niet verrassend vinden dat zij zoveel homogener in hun meningen zijn, omdat zij veel beter over zaken na zouden kunnen denken en zo tot dezelfde, “juiste” conclusies zouden komen. Tegelijkertijd worden lager opgeleiden op basis van extreme stereotypen weggezet als “fout”, omdat ze er bijvoorbeeld allerlei racistische of discriminerende meningen op na zouden houden. In mijn onderzoek zie ik echter dat zulke extreme opvattingen uitzonderlijk zijn, en dat veruit de meeste mensen zich ergens in het midden bevinden.’

Uit uw onderzoek blijkt dat lager opgeleiden minder vijandig zijn naar hoger opgeleiden. Hoe verklaart u dat?

‘Zoals gezegd zien hoger opgeleiden dus vooral meer tegenstellingen tussen zichzelf en lager opgeleiden door hun sterkere opleidingsidentiteit. Vijandigheid is echter wel iets anders en zou ik eerder gelijkstellen aan denken in termen van conflict. Ik heb onder beide groepen aanwijzingen voor groeiend conflictdenken waargenomen, maar om verschillende redenen.
Zo lijken hoger opgeleiden de (waargenomen) verschillen tussen zichzelf en lager opgeleiden als steeds onverenigbaarder te ervaren. Lager opgeleiden zetten zich daarentegen meer af tegen de bestaande opleidingshiërarchie: deze wordt allereerst als steeds ondoordringbaarder gezien, waarmee de meritocratische aard van ons onderwijsstelsel steeds meer in twijfel wordt getrokken.

‘Ten tweede worden er door lager opgeleiden steeds meer vraagtekens gezet bij de legitimiteit van deze sociale hiërarchie: “Waarom genieten hoger opgeleiden eigenlijk een zoveel hogere status?”, “Wat maakt ze nu zoveel beter?”, ‘Wij worden (sociaal en materieel) ondergewaardeerd, maar zijn net zo hard – en soms nog wel harder – nodig in onze maatschappij.” De literatuur laat zien dat deze factoren – onverenigbaarheid, illegitimiteit en ondoordringbaarheid – bronnen van conflictpercepties zijn.’

Bij lager opgeleiden is meer weerstand tegen immigratie dan bij hoger opgeleiden. Denkt u dat de ruimdenkendheid over immigratie voor hoger opgeleiden ook een soort statussymbool kan zijn? Een manier om zich van lager opgeleiden te onderscheiden?

‘Zeker. Uit eerder onderzoek blijkt dat hoe sterker mensen zich verbonden voelen met een groep, hoe meer ze zich in attitudes en gedrag zullen aanpassen, om zo hun status binnen deze groep te behouden; hoger opgeleiden lijken dat meer te doen dan lager opgeleiden. Die rol van socialisatie en identificatie herken ik ook in mijn eigen onderzoek in de sterkere homogeniteit onder hoger opgeleiden. Toch zijn er juist als het aankomt op pro-immigrantensentimenten binnen deze groep wel wat fluctuaties te zien over de afgelopen decennia. Het blijft een moeilijk thema waar ook hoger opgeleiden het niet altijd over eens zijn.’

Uw onderzoek laat zien dat de hoger opgeleiden veel beter af zijn dan de lager opgeleiden; ze hebben dus ook veel te verliezen. Denkt u dat hun houding ook te maken heeft met angst voor het verlies van hun bevoorrechte positie?

‘Gedeeltelijk wel ja. In de literatuur wordt gesproken van een “meritocratische mythe” die opgehouden moet worden door de hoger opgeleiden. Het idee dat hun status puur verworven is door kunde en inzet staat onder druk door onder meer de toename van het aantal hoger opgeleiden. Het hoog willen houden van die bedreigde status zou juist voor sterkere afzetting kunnen zorgen. Ik zou graag meer onderzoek willen doen naar hoe deze attitudes door de tijd heen veranderd zijn en hoe deze zich verhouden tot de groei van het aantal hoger opgeleiden en het in twijfel trekken van de hiërarchie door lager opgeleiden.’

U schrijft in uw proefschrift: ‘Contrary to my expectations, elite polarization is a strong indicator of worsening democratic quality.’ En even later: ‘This hampers the functioning of democracy through instability and deadlocks and lowers democratic quality through a double standard on moral and democratic norms.’ Bedoelt u dat deze mensen vinden dat zij hun zin door mogen drijven ten koste van de meerderheid?

‘Ten koste van democratische standaarden. Hoe meer conflict moreel van aard wordt – “wij zijn goed en jullie zijn fout” – hoe meer we bereid zijn democratische regels, zoals het volgen van democratische procedures of het accepteren van algemene vrijheden, aan de kant te schuiven voor ons eigen gewin. Er ontstaat een dubbele standaard voor wat geoorloofd is en wat niet, afhankelijk van welke groep de uitspraak doet of het gedrag vertoont. Daarnaast stokt de samenwerking en het zoeken naar compromissen, zodra de ander bij voorbaat al niet als legitieme politieke tegenstander wordt gezien. Mijn bevindingen suggereren dat zulke morele oordelen en dubbele standaarden een belangrijkere rol hebben gekregen in het politiek debat en zo tot democratische afbraak kunnen leiden.’

In uw proefschrift stelt u dat de polarisatie minder erg is dan meestal wordt aangenomen. Maar hoe komt het dan dat juist partijen in het midden kiezers verliezen?

‘Stemgedrag is niet hetzelfde als waarden of houdingen, die dus nauwelijks uit elkaar gegroeid zijn. Het eerste is veel veranderlijker en afhankelijk van allerlei factoren. Zo kan er in de paar dagen voor verkiezingen nog van alles gebeuren, zoals we bijvoorbeeld zagen bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen, toen een deel van de kiezers op het laatste moment overstapte van de VVD naar de PVV. Dat was niet omdat hun opvattingen over immigranten opeens drastisch veranderden die laatste paar dagen.

‘Daarnaast laat ander onderzoek zien dat mensen steeds vaker het gevoel hebben een kant te moeten kiezen. Kwesties worden zwart-wit voorgelegd, waardoor mensen als het ware naar de flanken worden gedreven, hoewel hun attitudes daar slecht worden gerepresenteerd. Hierbij spelen polarisatie door de media en door de elite een belangrijke rol.’

U spreekt veel over jongeren die conservatiever worden, maar is de term conservatief nog wel van toepassing? Is niet juist de huidige ‘progressieve elite’ de groep die zich ‘conservatief’ vastklampt aan de status quo?

‘Dat is een semantische discussie die ook in de literatuur al eeuwen gaande is en meedeint op de golven van maatschappelijke verandering. Ik baseer mij op metingen die in de wetenschap representatief zijn voor een meer conformerende houding, vaak gebaseerd op religie en/of traditie, ten opzichte van een individuelere houding, waarbij zelfbeschikking belangrijk is en (traditionele) autoriteit wordt verworpen. Dit vertaalt zich in de huidige tijd bijvoorbeeld in vragen over homoseksualiteit, abortus, echtscheidingen en euthanasie.
In een van mijn hoofdstukken kijk ik echter naar autoritaire waarden als tegenhanger van democratische waarden, en dat is niet gelijk te stellen aan conservatisme.’

Bestaan generaties eigenlijk wel? Kan je mensen überhaupt indelen op geboortejaar, en hoe bepaal je dan de afbakening van zo’n ‘generatie’?

‘De indeling is inderdaad enigszins kunstmatig. Er bestaan nog altijd meer verschillen binnen generaties dan tussen generaties. Zelf gebruik ik een indeling in cohorten, elk bestaande uit tien jaar, beginnend vanaf de oudste respondent beschikbaar in de dataset. Zo ligt de focus minder op de bekende labels en meer op gedeelde ervaringen. Onderzoek laat namelijk zien dat de collectieve context waarin mensen opgroeien wel degelijk van invloed is op waardenontwikkeling: er zijn eenzelfde soort patronen te ontdekken onder mensen die in dezelfde periode geboren zijn. Natuurlijk wordt er zo geen rekening gehouden met individuele verschillen, zoals inkomensongelijkheden, en voorkom je daar ook niet mee dat er een kunstmatige lijn wordt getrokken tussen mensen geboren in, bijvoorbeeld, 1989 en 1990.’

Is er een thema dat u zelf belangrijk vindt in uw onderzoek waarvoor naar uw mening te weinig interesse is?

‘Economische ongelijkheid. Tegenwoordig domineren thema’s over identiteit en cultuur het debat, terwijl economische verschillen nog altijd veel invloed hebben op de samenleving. Natuurlijk ben ik er zelf ook schuldig aan door mij in mijn onderzoek voornamelijk op identiteitgestuurde polarisatie te richten, maar dat is juist ook een gevolg van deze veranderende thematiek. Toch komt materiële onzekerheid vaak terug in verschillende hoofdstukken.

‘Zo zien hoger opgeleiden meer verschillen tussen zichzelf en lager opgeleiden op economisch dan op cultureel gebied, maar worden deze waarnemingen niet vertaald naar het door deze elite opgestelde beleid. Dit maakt ook dat lager opgeleiden gaandeweg eensgezinder belang zijn gaan hechten aan sociale orde en economische stabiliteit. Het feit dat goede scholing weer sterker is gaan afhangen van inkomen, maakt deze groep daarnaast alleen maar wantrouwiger tegenover de opleidingshiërarchie.

‘Tot slot blijken generatieverschillen in democratische waarden het grootst in landen die economisch de snelste neoliberale ontwikkelingen hebben doorgemaakt. Kortom, de huidige polarisatie hangt nog altijd op verschillende manieren samen met economische onzekerheden waar beleidsmatig iets aan gedaan kan worden.’

Maaike van Charante is auteur van ‘Het verdriet van de Schilderswijk’ (2021)  en ‘Debat Ongewenst’ (2023).

De dissertatie van Quita Muis staat HIER “Who are those people?”: Causes and consequences of polarization in the schooled society online.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Polarisatie-onderzoeker Quita Muis: ‘Hoger opgeleiden doen vaker aan wij-zij-denken dan lager opgeleiden’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is – waarschijnlijk – toeval, maar ook voor de partij van Dijkstra leek het einde al vaak nabij. Bijna-doodervaringen wisselden elkaar de afgelopen vijftig jaar in hoog tempo af.

Nog maar 350 leden

De eerste keer was halverwege de jaren zeventig, toen D66 zichzelf onzichtbaar had gemaakt als coalitiepartner van PvdA-premier Joop den Uyl. Bij de Provinciale Statenverkiezingen van 1974 kwam de partij niet verder dan 0,98 procent van de stemmen.  

Op het partijcongres in september 1974 heerste een defaitistische stemming. Een ruime meerderheid van de aanwezigen steunde een motie om D66 staande de vergadering op te heffen, maar de statutair vereiste twee derde meerderheid werd net niet gehaald. Het aantal betalende leden bedroeg aan het eind van het jaar nog slechts 350 en de spullen uit het voormalige partijbureau stonden opgeslagen in het huis van de vicevoorzitter.

Midden jaren tachtig, nadat D66 onder aanvoering van Jan Terlouw een succesvolle comeback had gemaakt, lag de partij wederom op apegapen. De weinig charismatische nieuwe partijleider Maarten Engwirda wist zichzelf niet in de kijker te spelen en in de peilingen zakte D66 in 1984 terug tot nog maar één Tweede Kamerzetel.

Founding father Hans van Mierlo slaagde er evenwel in de partij te reanimeren. Het bestaansrecht van D66, zo benadrukte hij, was nog steeds gelegen in ‘de noodzaak van een ingrijpende vernieuwing van de politieke cultuur’. Bij de Kamerverkiezingen van 1986 fungeerde ‘Hafmo’ voor het eerst sinds 1972 weer als lijsttrekker en begon de tweede wederopstanding van D66.

In 2006 ging het opnieuw helemaal mis. De Democraten lieten het tweede kabinet-Balkenende vallen, raakten verscheurd door een machtsstrijd tussen Lousewies van der Laan en Alexander Pechtold en boekten hun slechtste verkiezingsscore ooit: nog maar drie Kamerzetels.

Extreme standpunten

Er volgde wederom een wonderbaarlijke revival, waarbij D66 nu ook een nieuw politiek profiel kreeg. Onder Terlouw en Van Mierlo dong de partij vooral naar de gunst van kiezers die de PvdA te links en de VVD te rechts vonden. Als middenpartij was D66 ‘het redelijk alternatief’, wars van ideologische scherpslijperij en polarisatie. In 1994 wist Van Mierlo die polarisatie ook daadwerkelijk te doorbreken door de voormalige kemphanen PvdA en VVD samen te brengen in één ‘paars’ kabinet.

Dat D66 hield op te bestaan. Van een partij die polarisatie probeerde te doorbreken, veranderde D66 in een partij die polarisatie belichaamt.

Het zat ‘m om te beginnen in de stijl. Hans van Mierlo was een sympathieke, twijfelende intellectueel, Jan Terlouw een vriendelijke kinderboekenschrijver annex ideale schoonzoon en Els Borst een onkreukbare, beschaafde dame die bekendstond als de ‘oermoeder’ van haar partij. Wat een verschil met – bijvoorbeeld – de kille hooghartigheid en het vertoon van morele superioriteit die het handelsmerk werden van Sigrid Kaag. Om over persoonlijkheden als Sjoerd Sjoerdsma en Tjeerd de Groot nog maar te zwijgen.

Maar het zat ‘m ook in de inhoud. Over klimaat, immigratie en Europa – de drie belangrijkste politieke thema’s van onze tijd – koos D66 steeds vaker voor ronduit extreme standpunten. Kort en goed: klimaatmaatregelen zijn nooit te duur, immigratie is nooit te omvangrijk en de Europese Unie is nooit te machtig.

Alleen nog bestuurders op gemeentelijk niveau 

Dat extremisme maakt D66 kwetsbaar nu de partij voor de zoveelste keer een electorale dip beleeft. Vorig jaar werd dat al duidelijk zichtbaar bij de Provinciale Statenverkiezingen. Hoewel de score van D66 niet eens zo heel beroerd was (acht van de veertig Statenzetels gingen verloren), kreeg de partij gedeputeerden in slechts twee provincies. Niet alleen een pijnlijk verschil met BBB (tien provincies), VVD (idem), CDA (zeven), SGP (vier) en ChristenUnie (idem), maar ook met de progressieve geestverwanten van de PvdA (acht) en GroenLinks (vijf).

Inmiddels staat ook vast dat D66 geen zitting zal krijgen in het volgende kabinet. Natuurlijk, er is nog altijd ‘D66-beroepsvereniging De Ambtenarij’, al sinds jaar en dag nadrukkelijk aanwezig in de ministeriële torens in Den Haag, waar de ‘vierde macht’ zetelt. Maar bestuurders leveren doet de partij van Rob Jetten straks nog vrijwel uitsluitend in gemeenten. Het is de hoge tol die de Democraten betalen voor hun drammerige imago en hun radicale koers.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht De drammers van D66 zijn geen ‘redelijk alternatief’ meer – en dus staan ze steeds vaker aan de zijlijn verscheen eerst op Wynia's Week.

Mark Rutte, Johan Remkes, Christianne van der Wal, Femke Halsema, Kauthar Bouchallikht, noem maar op. En Sigrid Kaag, heel veel Sigrid Kaag, want er komen verkiezingen en dan is het alle hens aan dek op de meeste redacties.

Zendgemachtigden

Zenden, zenden, zenden. Onze autoriteiten zijn net zendgemachtigden.

Waar het hart vol van is, daar stroomt de mond van over. Geen strobreed in de weg gelegd door de interviewers kregen we te horen wat de dames en heren hoog zit.

Bij Rutte dat hij niet de D66-agenda uitvoert en bij Remkes dat we ons de luxe van een kabinetscrisis niet kunnen permitteren. Bij Van der Wal dat we haar wel serieus moeten nemen en bij Halsema dat ze niet weet of ze nog een keer burgemeester wil worden. Bij Kauthar dat ze slachtoffer is. Net als bij Kaag.

Het waren geen interviews, maar selfies.

‘Politici zijn vooral met zichzelf bezig’

Dat is precies wat in dat rapport van het Sociaal Cultureel Planbureau staat. Oók staat, want het stuk gaat over veel (meer) en je moet geoefend en volhardend zijn om het uit te lezen en te doorgronden.

Veel burgers maken zich zorgen over grote problemen die niet opgelost worden en zelfs in tal en last toenemen. Die bezorgdheid is niet van de laatste tijd en al helemaal niet ingegeven door verwendheid of humeurigheid. Het gevoel bestaat dat de politiek zaken niet erkent, voor zich uitschuift of ineens urgent verklaart, niet de waarheid spreekt en vooral met zichzelf bezig is.

Inhoudelijk zijn de tegenstellingen niet toegenomen, schrijven de onderzoekers, maar door de hardere toon van het debat ‘voelt’het bij de burgers wel zo. Een nuancering die politici ertoe kan verleiden om het niet over de inhoud van hun beleid te hebben, maar over de goede manieren van de burgers.

Dat zou een misverstand zijn, een driedubbel misverstand zelfs.

Den Haag polariseert als een dolle

In de eerste plaats omdat die burgers misschien niet altijd even fijnzinnig zijn, maar vaak in grofheid worden overklast door politici.

Weldenkende mensen doen het vaak voorkomen alsof het gepolariseer in Den Haag is voorbehouden aan eenpersoons- en minifracties in de Kamer, maar de werkelijkheid is anders.

Silvana Simons kan er wat van, maar ze vindt haar gelijken in figuren als Tjeerd de Groot, Sjoerd Sjoerdsma, Geert Wilders en Gidi Markuszower van de qua grootte tweede en derde partij in ons land.

Ze worden op de voet gevolgd door hele volksstammen Kamerleden die hun povere inhoudelijke bijdragen verbergen achter luidruchtige pogingen om de domheid en onoprechtheid van bewindslieden en collega-Kamerleden te ontmaskeren.

Trouwens, ook bewindslieden weten van wanten. Hugo de Jonge, Sigrid Kaag, ach, eigenlijk de hele club als je je voor de geest haalt hoe ze uit de Kamer wegmarcheerden omdat Baudet Kaag ze zat te jennen.

Beter uitleggen

Het tweede misverstand zou zijn dat politici gaan denken dat hun beleid wel deugt, maar alleen beter uitgelegd moet worden. Dat er echt wel een stikstofcrisis is en dat die crisis precies bij onze landsgrenzen ophoudt te bestaan. Dat we wel 900.000 woningen kunnen bouwen terwijl er niet gebouwd mag worden. Dat de toevloed van immigranten geen invloed heeft op de huizenmarkt of het milieu. Dat het personeelstekort in het onderwijs en de zorg met salarisverhoging en niet met ontbureaucratisering kan worden opgelost. En zo verder.

Inderdaad, in Burgerperspectieven wordt het beleid van de overheid voor granted genomen, maar niet omdat de onderzoekers het ermee eens zijn, maar omdat dit voor hen als een gegeven geldt. Zo werkt dat bij dit soort onderzoeken. De opdracht was te kijken naar de percepties van burgers gegeven het beleid, niet naar dat beleid zelf.

Ik zeg dit niet omdat ik denk dat u dom bent, maar omdat het onder de bovenonsgestelden niet ongebruikelijk is te denken dat u dat wel bent. Vandaar hun behoefte om ons uit te leggen hoe de wereld werkelijk in elkaar zit. En dat u dan na zo’n uitleg opgelucht en dankbaar verzucht: oh, had dat eerder gezegd!

Niet meer uit te leggen

Veel zaken zijn evenwel niet meer uit te leggen, althans niet met droge ogen of zonder schaamrood op de kaken. Waarmee we op het derde dreigende misverstand komen.

Lees het interview met de Nationale Ombudsman in De Telegraaf die inmiddels onomwonden zegt geen vertrouwen meer in de overheid te hebben. De gedupeerden van de toeslagenaffaire, van de gaswinningen en van de overstromingen in Limburg, van alles is ze beloofd en niets wordt waargemaakt, aldus een spinnijdige Reinier van Zutphen.

De Ombudsman is niet zo maar een ambtenaar, hij is zoals dat heet een Hoog College van Staat, een van de pilaren van ons democratisch bestel. Een man van de Haagse binnenwereld dus ook.

Wat hij zegt, zegt hij al jaren en nobody cares.

In vergelijkbare bewoordingen sprak Arno Visser, de vertrekkende president van de Algemene Rekenkamer, ook een Hoog College van Staat. Een paar citaten: het is grondig mis in het openbaar bestuur, we hebben het te ingewikkeld gemaakt, beleidsmakers hebben geen notie van de uitvoering, we geven geld uit zonder te weten wat we ermee willen.

Visser is geen man die bij zijn vertrek opeens heldhaftig gaat doen: ook hij trekt al jaren aan de bel en niemand in Den Haag interesseerde het een biet.

Bij hen hoef je als politicus niet meer aan te komen met een uitleg, laat staan bij de burgers.

Burgerperspectieven

Terug naar het rapport van het Sociaal Cultureel Planbureau. Hoe genuanceerd het ook mag zijn, het beeld wijkt niet erg af van wat Van Zutphen en Visser constateren. Wat moet je ermee? De onderzoekers komen niet veel verder dan een plichtmatige oproep om niet teveel te polariseren. Geen kritiek: het geven van beleidsadviezen was hun opdracht ook niet.

We kijken dus naar de nieuwe directeur van het Planbureau, Karen van Oudenhoven. Die telt voor twee, want ze is een gewaarschuwd mens: haar voorganger, Kim Putters, liet bij zijn afscheid weten dat het kabinet doorgaans niet of (te) laat op zijn adviezen reageerde en de Kamer al helemaal niet.

Gaat zij de barricade op? Ik denk het niet.

In een recent interview in NRC lijkt ze naadloos te passen in het Haagse narratief. Leest u even mee.

‘We hebben in Nederland sommige uitdagingen te ver voor ons uitgeschoven’.

Het zou natuurlijk helpen als de overheid ‘meer empathie’ laat zien, want dat zou ‘de mensen goed doen’.

Je kan het echter ‘nooit iedereen naar de zin maken’, maar wel meer aandacht besteden aan de verschillende perspectieven die er zijn.

Om te vervolgen met: ‘De ophef rond de boeren is daar een goed voorbeeld van. De overheid slaagt er moeilijk in om uit te leggen waarom ze bepaalde keuzes in het algemeen belang maakt.’

Ophef, uitleggen, algemeen belang.

Leest het Sociaal Cultureel Planbureau zijn eigen rapporten wel?

We vallen u er niet graag mee lastig, maar het is natuurlijk wel waar: de donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt – ook nu weer, in 2023. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!

Het bericht Hoezo polarisatie? Lezen ze bij het SCP hun eigen rapporten wel? verscheen eerst op Wynia's Week.