Werkgeversorganisatie VNO-NCW ziet Ingrid Thijssen vertrekken. Zij wordt per 1 maart voorzitter van het College van Bestuur van de TU Delft. Haar vertrek komt een paar maanden voordat haar tweede termijn van drie jaar afloopt.

Crisis

De andere vacature is bij vakbond FNV. De bond verkeert al maanden in een bestuurscrisis. De rechter moet er steeds weer aan te pas komen om knopen door te hakken. De laatste stand van zaken: kandidaat-voorzitters moeten zich uiterlijk 19 januari aanmelden bij de tijdelijke FNV-toezichthouders die door de rechter zijn benoemd. Dat zijn oud- FNV-voorzitter Ton Heerts (PvdA), nu burgemeester van Apeldoorn, en Lodewijk Asscher, oud-PvdA-partijleider en nu consultant.

Nog meer vacatures in het polderoverleg liggen open. Er komt een nieuwe minister van Economische Zaken, het eerste aanspreekpunt van de werkgevers. En een nieuwe op Sociale Zaken, het contactministerie van de vakbonden.

Nieuwe hoofdrolspelers. De vraag is: doet het er nog toe?

Vorig jaar vierden de kopstukken van het polderoverleg het tachtigjarig bestaan van de Sociaal Economische Raad (SER), zeg maar: de moeder van de polder. De redevoeringen leken vooral bedoeld om elkaar gerust te stellen. Ja, we doen ertoe omdat we er altijd toe gedaan hebben.

In het polderoverleg zat ooit de sociaaleconomische macht aan tafel. Vakbonden, werkgevers en ministers praatten over lonen, prijzen, arbeidsuren en kabinetsbeleid (fiscale maatregelen, banenplannen).

Leden lopen weg

Maar voor alle drie geldt: hun macht is geërodeerd. VNO-NCW ziet hoe grote leden, grote werkgevers, hun hoofdkantoren naar het buitenland verplaatsen. Eerst Shell en Unilever, toen DSM, straks verzekeraar Aegon en verfconcern Akzo Nobel. Ook industriële multinationals kijken voor uitbreiding naar andere landen en markten. Daar is meer groei te halen, zijn de klimaatkosten lager en is het politieke bestuur stabieler. Daardoor verliest VNO-NCW invloed in Den Haag.

De vakbeweging staat er nog slechter voor. Ledenaantallen dalen, terwijl het aantal banen (en dus potentiële leden) wél groeit. Dus hebben bonden minder macht bij loononderhandelingen. En minder politieke invloed. De linkse partijen in de Tweede Kamer delen in de malaise. De bestuurscrisis maakt de FNV vleugellam. Wie de volgende voorzitter ook wordt, hij of zij krijgt de leiding van een verdeelde organisatie. Interne verdeeldheid is geen machtsbasis.

Laatste ronde

En het volgende kabinet? Op zijn best heeft de ministerploeg een schrale meerderheid in de Tweede Kamer. Misschien zelfs dat niet. Men zal de handen vol hebben om zijn plannen, van belasting- en toeslagenhervormingen tot en met een gezonder vestigingsklimaat, door de twee Kamers te loodsen. Dus waarom ‘polderen’ als dat weinig tot geen meerwaarde oplevert omdat vakbonden en werkgevers zelf zijn verzwakt?

Ook de polderaars zelf horen als gevolg van de FNV-crisis de bel voor de laatste ronde. Enkele maanden geleden vertelde Lodewijk Asscher aan de Volkskrant dat Heerts en hij een brief hadden gekregen van de voorzitter van de SER, Kim Putters. De vanzelfsprekende positie van de FNV in het sociaaleconomisch overleg staat door de crisis enorm onder druk, schreef Putters. Asscher in het interview: ‘Er wordt meewarig naar de FNV gekeken in plaats van dat de bond gezag uitstraalt. Dat is heel pijnlijk om zo te zeggen, maar het is wel zo.’

Bittere smaak

Kortom: de drie partijen in het polderoverleg verliezen hun macht of kiezen hun eigen oplossingen. Dat fameuze poldermodel, dat zo Nederlands zou zijn, was ook maar een gelegenheidsconstructie toen het zo uitkwam.

Het grootste succes, volgens de aanhangers zelf, is het zogeheten Akkoord van Wassenaar (1982). Dat regelde loonmatiging en arbeidsduurverkorting om uit de economische crisis te komen. Inmiddels heeft dat akkoord een bittere smaak.

De vakbeweging bleef zo lang geloven in loonmatiging dat Nederland nu een el dorado is voor laagbetaald en laag productief werk. De arbeidstijdverkorting heeft er voor gezorgd dat Nederland kampioen deeltijd is. Beide remmen de groei en de welvaart.

Vergane glorie, zou je zeggen, maar het verlangen naar draagvlak en belangenoverleg zit diep in Nederland. Lees de blauwdruk voor welvaart van kabinetsadviseur Peter Wennink, de oud-topman van chipmachinefabrikant ASML, en achterin z’n rapport tref je een heuse klankbordgroep aan. In deze klankbordgroep zitten topmanagers, ex-politici en de bestuurders van een reeks maatschappelijke organisaties.

Het lijkt wel een poging om een nieuwe SER in het leven te roepen. Ook de voorzitter van de ‘echte’ SER staat erbij. In de klankbordgroep zit niemand met een relatie met de vakbeweging. Men heeft de FNV en andere bonden alvast afgekoppeld.

Staatskapitalisme

De klankbordgroep lijkt wel polderen, maar het is eenzijdige belangenbehartiging. Geen scheiding van machten, maar vermenging van de macht van de staat met die van grote bedrijven. De boodschap aan Den Haag is: geef ons geld, geef gul en het staatskapitalisme lost het wel op.

Een ‘doorstart’ van het polderoverleg is niet de weg naar meer welvaart. Laat ministers regeren en vakbonden en werkgevers onderhandelen over lonen en andere arbeidsvoorwaarden. Het poldermodel is voorbij.   

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Overleg tussen belangengroepen was traditie. Waarom nog? De bestuurscrisis in de FNV laat zien: het poldermodel is voorbij. verscheen eerst op Wynia's Week.

Sinds 2011 daalt het aantal werknemers dat lid is van een vakbond. Maar ook in de ruim tien jaar vóór 2011 was de trend, ondanks soms een bescheiden stijging, onmiskenbaar: lager.

Deze trend gaat gevolgen hebben voor de sociaaleconomische verhoudingen, voor cao’s en voor het poldermodel dat sinds 1945 de kern is van het georganiseerde overleg van werkgevers en vakbonden.

De na 1945 afgedwongen jarenlange loonmatiging in het poldermodel heeft mede de basis gelegd voor de naoorlogse welvaart. Maar wat koop je daar nu voor? Resultaten uit het verleden zijn geen garantie voor de toekomst. En deze toekomst ziet er voor de vakbeweging niet rooskleurig uit.

Erosie industrie

Van de werkzame beroepsbevolking van 9,8 miljoen mensen waren eind 2023 ruim 1,1 miljoen mensen lid van een vakbond, zoals FNV (de grootste, met 647.600 leden), CNV, ‘witteboordenbond’ VCP en wat kleinere bonden, die soms alleen in één onderneming actief zijn, zoals bij Ikea.

Het aantal werkenden dat lid is van een vakbond, de zogeheten organisatiegraad, is daardoor gedaald tot 11 procent. De daling is een samenspel van factoren: de erosie van banen in de industrie, traditioneel een vakbondsbastion, te lang voortgezette loonmatiging, de doorbraak van zelfstandigen en het onvermogen leden te winnen in nieuwe bedrijfstakken, zoals ICT.

Het totaal aantal vakbondsleden is meer dan de genoemde ruim 1,1 miljoen. De bonden hebben samen namelijk ook 316.000 leden van de AOW-gerechtigde leeftijd of ouder. De vakbeweging is naast werknemerscollectief ook een ‘bejaardensoos’.

Is het ledental van 1,44 miljoen veel? Wel als je kijkt naar politieke partijen. Zij hadden per 1 januari 2024 samen 392.009 leden. Niet als je kijkt naar de ANWB, die 5 miljoen leden claimt. Netflix en Videoland, om maar eens andere voorbeelden te noemen, hebben meer abonnees dan de vakbonden leden.

Branchevreemde activiteiten

De gedaalde organisatiegraad maakt het symbool van het poldermodel, de Sociaal Economische Raad, steeds minder relevant voor de economische politiek. Wat zijn de adviezen van deze ‘overlegfabriek’ nog waard, als een van de pijlers langzaam maar zeker wegzakt?

Dat ziet de SER zelf ook. Vandaar dat de SER, dit jaar 75 jaar oud, steeds vaker branchevreemde activiteiten ontplooit, zoals klimaatpolitiek en de benoeming van vrouwen in de top van grote ondernemingen.

Cao-fabriek

De meest verstrekkende gevolgen van het dalende aantal vakbondsleden zijn er voor de zogeheten ‘cao-fabriek’. Collectieve arbeidsovereenkomsten (cao’s) afsluiten is de brood-en-boter-business van vakbonden. In cao’s regelen de bonden met werkgevers de arbeidsvoorwaarden voor de werknemers, van loonsverhogingen tot opleidingsbudgetten en pensioenen.

Werkgevers betálen vakbonden als er een cao tot stand is gebracht, een tegemoetkoming in de kosten van hun vakbondsorganisatie. In werkgeversland zijn vakbonden zodoende én de opponent die meestal hogere looneisen stelt dan werkgevers haalbaar vinden én de cao- en pensioenpartner.

Niet zelf onderhandelen

Een cao-akkoord bindt niet alleen de onderhandelaars, maar als de minister van Sociale Zaken de cao ‘algemeen verbindend’ verklaart, ook de hele bedrijfstak. Mits er genoeg ondernemingen lid zijn van de werkgeversvereniging die de cao heeft afgesloten. Werkgevers vinden zo’n bindende cao vaak wel praktisch. Ze hoeven zelf niet te onderhandelen én de cao legt een bodem in de markt waar de concurrent niet onder mag duiken om een kostenvoordeel te behalen.

Wat telt is de organisatiegraad van de werkgevers. En ook dáár zit de klad in. Maar dat valt minder op. Werkgeversverenigingen profiteren van de lagere organisatiegraad door cao’s af te sluiten met kleine bonden met minder macht en lagere looneisen dan bijvoorbeeld FNV. De ‘cao-fabriek’ blijft bestaan, maar de producten, de arbeidsvoorwaarden, worden versoberd.

Dat zie je nog niet terug in de landelijke cijfers van de loonstijgingen. De bonden zijn er dankzij de krapte op de arbeidsmarkt, stakingen én een machtige positie bij (semi)overheidswerkgevers in geslaagd in verschillende sectoren stevige cao-verhogingen af te dwingen.

Maar ze winnen er geen leden mee. Ook wie geen vakbondslid is, profiteert toch wel. Bovendien weet bijvoorbeeld de FNV steeds weer politieke standpunten in te nemen (anti-PVV; een staking tegen samenwerking met Israël bij de Universiteit van Amsterdam) die niks met arbeidsvoorwaarden te maken hebben en niet bijdragen aan een breder draagvlak voor ledenwerving. Gezien de omvang van de FNV is het niet waarschijnlijk dat het aantal PVV-stemmers onder de FNV-leden veel afwijkt van het landelijk gemiddelde.

Pensioen kan strijdpunt worden

Kijk je voorbij de ‘cao-fabriek’ dan zijn vakbonden alleen in pensioenen nog relevant. Zij besturen met de werkgevers de pensioenwereld. Zij waren de mede-vormgevers van de nieuwe pensioenwet waarin straks alles draait om het behaalde rendement op ieders persoonlijke pensioenpotje. Vanuit de FNV werd de nieuwe pensioenwet aangeprezen met: (bijna) iedereen gaat erop vooruit.

Dat valt tegen. In de aanloop naar het nieuwe stelsel moet het collectieve pensioenkapitaal worden verdeeld over alle werknemers en gepensioneerden. Maar verschillende grote pensioenfondsen waar ook de vakbonden in de besturen zitten, houden de hand op knip. Pensioen wordt nu geassocieerd met onzekerheid, niet met zekerheid.

Een kwart van de vakbondsleden is inmiddels gepensioneerd. In 2025 kan pensioen binnen de vakbeweging een strijdpunt worden. De ervaring leert dat de interne strijd bij met name de FNV feller wordt gevoerd dan een loonconflict met werkgevers. Wat als blijkt dat de nieuwe pensioenwet een fiasco wordt? Dan staan de bonden in hun hemd en is verder ledenverlies zeker.   

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Hartelijk dank!

Het bericht Menno Tamminga: Als de nieuwe pensioenwet een fiasco wordt, staan de bonden in hun hemd en is verder ledenverlies zeker verscheen eerst op Wynia's Week.

Het was ook allemaal schromelijk overdreven. Timmermans had in zijn redenaarsvervoering zijn briefje verkeerd voorgelezen, en ook nog onzin verkondigd. Niemand komt hier ‘aan de macht’. Dat is meer iets voor sterke mannen in diepgaand corrupte omgevingen, zeg Hongarije of erger. In ons land zit iedere dominante politicus klemvast ingesnoerd in een coalitiecorset en allerlei rechtsstatelijke beperkingen.

Ongelukkige toestand

Op zijn beurt moet Wilders nu een kansloze aangifte zien weg te poetsen. Bovendien heeft de koning van de hyperbool weinig recht van spreken, op de man spelen is al decennia lang zijn voornaamste wapen. Wie hem tegen de haren instrijkt, wordt spoorslags uitgemaakt voor ‘heks’, ‘knettergek’, ‘tuig van de richel’, ‘crimineel’, ‘eng mannetje’ of andere rotte vis, of met een aangifte om de oren geslagen.

Deze ongelukkige toestand is het gevolg van polarisatie, een politieke stijl waarbij politici als Timmermans en Wilders de verschillen tussen elkaar, elkaars partijen en elkaars achterban uitvergroten en verabsoluteren. De ander is geen rivaal met eigen ideeën, maar een vijand, een foute slechterik die moet worden bestreden en uitgeschakeld. Polariserende politiek is een zero sum game: er kan er maar één winnen, en wat de één wint, verliest de ander.

Ooit was polarisatie de normale, enig mogelijke politieke strategie. In de Middeleeuwen heersten het recht van de sterkste en persoonlijke loyaliteiten, was willekeur troef en berustte vrijwel alle macht bij de vorst. Wie zijn eigen positie wilde versterken moest dus die vorst iets afpakken. Een mooi voorbeeld is de Magna Carta, het contract waarmee in de dertiende eeuw de Engelse hoge adel wat fundamentele rechten en vrijheden voor zichzelf bevocht op de Engelse koning: Wat de adel won in rechten, verloor de vorst aan handelingsvrijheid.

In het voetspoor van die edelen begon zich in Europa de opkomende maar rechteloze burgerij te roeren. Ook zij had politiek gesproken niets te verliezen en alles te winnen. Voor vorsten en adel gold het omgekeerde. Het was keihard wij tegen zij. Maar langzamerhand groeiden uit die worstelingen en allerlei oeroude en nieuw opgerichte vorstelijke adviesraden de eerste parlementen. De nieuwe tijd klopte aan de deur, en daarmee veranderde het politieke speelveld diepgaand

Polderen

Zodra vorst, adel en burgerij elk politiek iets te verliezen hadden en ook beter met elkaar in contact stonden, begonnen die geledingen in te zien dat ze ook gezamenlijke belangen hadden. Binnenlandse politieke machtsuitoefening veranderde van pakken-wat-je-pakken-kunt langzaamaan in uitruilen, en uiteindelijk in voldoende steun en medewerking vinden om gezamenlijk iets op te bouwen. Op dit vlak liepen de Spaanse Nederlanden van meet af aan voorop. Die gingen in 1581 ook als eersten het verst, door de tirannieke vorst wegens wanprestatie geheel terzijde te schuiven. De Republiek was geboren.

Uit die destijds nog prille ontwikkeling is in ons land uiteindelijk het inmiddels befaamde poldermodel voortgekomen, waarbij zo veel mogelijk belanghebbenden binnen en buiten het parlement meedelibereren over initiatieven, keuzes en de te volgen koers. Doel daarvan is om een zo breed mogelijk draagvlak te creëren, en liefst concensus. Polderen is het omgekeerde van polarisatie en vooral geen zero sum game. Het resulteert meestal in voor elk wat wils (en wat slikken), en in meer dan de som van rechten, plichten en bezittingen waarmee de deelnemers het spel ingingen. Ver voordat de term werd uitgevonden, had de Republiek al begrepen hoe je een win-winsituatie bereikt.

Stroperig

Na de grote revoluties van de late achttiende eeuw was de rol van pure polarisatiepolitiek goeddeels uitgespeeld, op één grote wederopleving na. Dat was toen in de negentiende eeuw de grote massa van straatarme have nots zich ging emanciperen op de vleugels van socialisme en communisme. Zij waren de laatst overgeblevenen in Europa die niets te verliezen hadden.

We zijn als westerse wereld van het proces in alle opzichten rijk, stabiel, tolerant en democratisch geworden, want die dingen gaan onmiskenbaar samen. Maar het moderne ‘polderen’ heeft ook nadelen. Het is saai, stroperig en voor de buitenwacht vaak moeilijk te volgen. En politici kunnen maar moeilijk boven het zompige poldermaaiveld uitstijgen als ze geen hecht doortimmerd, aansprekend programma hebben of geen overtuigende resultaten boeken.

Precies dat is wat er in de ogen van veel kiezers in Nederland aan de hand is: ‘men’ doet weinig tot niets aan problemen die iedereen direct raken, zoals woningnood, vergrijzing, een vastlopende overheid en geopolitieke dreiging. In plaats daarvan neuzelt de ‘Haagse elite’ over in veler ogen marginale zaken als een papieren stikstofprobleem en genderneutrale wc’s. Of men dreigt met dure verplichtingen vanwege het klimaat zonder overtuigende winstprognose. Niemand krijgt spontaan een warm gevoel bij ‘het halen van de doelstellingen van Parijs’.

Dat schept ruimte voor stokebranden en one-issueclubs om de onvrede daarover door polarisatie te mobiliseren. Daarbij worden inhoudelijke plannetjes vervangen door mannetjes, die als charismatische ‘leiders’ worden gepresenteerd. Politieke campagnes verworden tot soms platte duels tussen lijsttrekkers, het premierschap wordt buiten alle proporties opgeblazen.

Brallerig

Moderne media helpen daaraan enthousiast mee. En met succes, getuige de komeetachtige opkomst van Forum voor Democratie door heel de rest van politiek en bestuurlijkNederland weg te zetten als ‘het kartel’. Wij tegen de rest, zo grof mogelijk: de kiezers vraten het. Niet alleen de eenvoudige Henk en Ingrid van Geert Wilders, juist ook hoog opgeleide mensen met goede banen holden achter de populist Baudet aan.

Maar diens succes bleek klatergoud, want achter alle brallerige ophef zat niks. Iets dergelijks was de PvdA al in 1977 overkomen. De partij, die er toen al een jaar of tien naar streefde het land te polariseren om zo het christendemocratische midden uit zijn sleutelpositie te verdrijven, ging na het kabinet-Den Uyl de verkiezingen in met de holle slogan ‘kies de minister-president’.

De kiezer trapte erin en bezorgde de PvdA een klinkende stembusoverwinning. Maar het gepolariseerde tij was allang verlopen, terwijl alle linkse borstklopperij de verhoudingen verziekt had. Zo belandde Den Uyl met al zijn 53(!) zetels pardoes in de politieke marge, terwijl de christendemocraten vrolijk doorregeerden met Wiegels VVD.

Polarisatie speelt ook de lopende formatie parten. PVV en BBB zijn beide uit woede en rancune geboren, en daarmee typische exponenten van ‘wij tegen de rest’. Dat verdraagt zich slecht met het zoeken naar een programma waarin alle deelnemende partijen zich kunnen vinden. Daar komt nog bij dat het onmiskenbare succes van Wilders op maar één pijler rust: de weigering van de andere partijen om te erkennen dat, terecht of ten onrechte, verreweg de meeste Nederlanders drastisch paal en perk gesteld willen zien aan niet-westerse immigratie.

Geen werkbaar plan

Maar opnieuw viel de kiezer voor klatergoud, want Wilders blijkt geen serieuze politicus. Na twee hele decennia bestaat zijn immigratieplan nog altijd uit slechts twee woorden: ‘grenzen dicht’. Hoe? Geen idee, er is geen werkbaar plan, geen aanzet, niets.

Een tikje overdrijven kan dingen verhelderen en zaken scherp stellen kan soms geen kwaad. Maar moderne polariseerders blijken wel de kiezer te kunnen bespelen, maar daarna strijk en zet niet te kunnen of willen leveren. Polarisatie is hollevatenpolitiek die ons allemaal schaadt.

Rik Smits is taalkundige en wetenschapsjournalist.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Polarisatie is hollevatenpolitiek die ons allemaal schaadt verscheen eerst op Wynia's Week.

Verbazingwekkend?

Nee, volstrekt logisch.

In de geschiedenis van het naoorlogse georganiseerde overleg tussen werkgevers, vakbonden en ministers, dat veel later bekend werd als het ‘poldermodel’, neemt de land- en tuinbouw een aparte plaats in. De agrarische wereld liep namelijk voorop. Zij hadden het Landbouwschap. Dat was een organisatie met dwingende bevoegdheden waarin de vertegenwoordigers van boeren en tuinders permanent overleg voerden met ‘hun’ minister van Landbouw. Ook dat was uniek: een bedrijfstak met een eigen ministerie.

Drie belangenblokken

Het belang van de landbouw in de Nederlandse economie nam na 1945 vervolgens steeds verder af ten opzichte van andere sectoren, zoals de industrie,  de dienstensector en niet te vergeten de overheid. Dáár groeide de werkgelegenheid. Daar werd het nationaal inkomen verdiend.

Inmiddels wordt het poldermodel al decennia niet meer geassocieerd met landbouw en met boeren. In het poldermodel zijn de werkgevers (VNO-NCW, MKB Nederland, LTO), de vakbonden (FNV, CNV, VCP) en het kabinet centraal komen te staan. Deze drie belangenblokken overleggen in de Sociaal Economische Raad (SER), al doen ze dat veel minder dan vroeger. De werkgevers en vakbonden hebben daarnaast hun eigen overleg in de Stichting van de Arbeid.

Kenmerkend voor de huidige stand van het poldermodel is misschien wel dat je vooral iets van de deelnemers hoort als er successen uit het verleden gevierd kunnen worden. Zoals 75 jaar Stichting van de Arbeid in 2020. Of het feit dat het in 2022 veertig jaar geleden was dat werkgevers en vakbonden het zogeheten ‘Akkoord van Wassenaar’ sloten. De vakbonden beloofden toen loonmatiging, zodat de werkgevers winstherstel tegemoet konden zien om de economische depressie uit te zingen. Op hun beurt beloofden de werkgevers een betere verdeling van banen zodat de torenhoge werkloosheid werd bestreden.

Het akkoord kreeg eind jaren negentig mythische proporties. De Amerikaanse president Bill Clinton en de Engelse minister-president Tony Blair bejubelden het Nederlandse sociaal overleg als voorbeeld van de zogeheten ‘derde weg’. Dat was een kortstondig populaire politieke koers tussen linkse geldsmijterij en rechtse afbraak van de verzorgingsstaat.

Wereldkampioen deeltijdwerken

Toen het Akkoord van Wassenaar werd gesloten zagen weinigen daar echter de verlossing in. Sterker nog: een jaar later, in 1983, hielden de vakbonden bij de overheid, van brandweerlieden tot postbezorgers en vuilnisophalers, de langste stakingen na 1945. Zij pikten de 3 procent verlaging van salarissen en uitkeringen niet die het eerste kabinet Lubbers oplegde.

Inmiddels is wel duidelijk dat het Akkoord van Wassenaar de basis legde voor een inmiddels hardnekkig probleem: personeelstekorten. Nederland werd wereldkampioen deeltijdwerken. De akkoorden kennen ook een lelijk manco: ze zijn een voldongen feit, de volksvertegenwoordiging mag tekenen bij het kruisje.

Pop-up acties

De stakingen van 1983 zijn, met de kennis van nu, misschien wel kenmerkender voor de richting van de samenleving dan de consensus die het Akkoord van Wassenaar wilde uitstralen. Het kenmerkende is dat de achterban steeds vaker niet langer de leiders volgt die in Den Haag de belangen van diezelfde achterban moeten behartigen. Langer geleden zag je dat al in de gezondheidszorg (NU’91). In 2018 zorgde de pop-up actiegroep PO-in-actie buiten de vakbondskaders om voor reuring, looneisen en demonstraties in de onderwijswereld. De vakbonden namen de actievlam graag over.

Dat is de trend die zich heeft voorgezet. De samenleving tendeert naar meer confrontatie. De plotselinge inflatie heeft de onzekerheid en het ongenoegen verder aangewakkerd. Zeker de FNV wil niet nog eens overtroefd worden door pop-up acties van groepen (niet)leden. Vandaar ook de hoge looneisen.

Maar het pensioenakkoord dan, zult u misschien tegenwerpen?

Dat is precies de bevestiging van het voorgaande. Het eerste pensioenakkoord, het wordt nog wel eens weggemoffeld, dateert uit 2010. Deze afspraken werden getorpedeerd door dwarsliggers bij de FNV-bonden voor bedrijven en later ook de ambtenarenbond. Zij waren bang dat pensioen zou uitdraaien op een ‘casinopensioen’, een speelbal van de financiële markten. Dus, zelfde verhaal: werknemers die vertegenwoordigd waren, voelden zich niet vertegenwoordigd. Zij ondernamen actie.

In 2019 volgde, na tien jaar bevriezing van miljoenen pensioenen, een nieuw akkoord dat sneller hogere pensioenen belooft. Uiterlijk in 2028 moeten de nieuwe pensioenregelingen zijn ingevoerd. Iedereen in Den Haag en in de pensioenwereld weet nu al dat deelnemers, met name gepensioneerden, rechtszaken zullen voeren. Je kon het verwachten. Het poldermodel werkt niet voor iedereen, want gepensioneerden waren bijvoorbeeld bij het onderhandelen over het akkoord niet vertegenwoordigd als aparte groep belanghebbenden.

Fiasco

En het landbouwakkoord? Het concept telt maar liefst 84 pagina’s tekst. Dat is het beste bewijs van gebrek aan vertrouwen en het verlangen naar zekerheid. Ter vergelijking: het Akkoord van Wassenaar was anderhalve A4.

Het fiasco van het landbouwakkoord laat zien dat er geen overeenstemming was over de belangen van de verschillende deelnemers, toch een eerste vereiste voor een akkoord. Boeren zijn boos, organiseren zich zelf, kiezen confrontatiepolitiek, voeren de druk op hun vertegenwoordigers op en dan klapt het. Waar het poldermodel na de oorlog begon, met de voorloper van het Landbouwschap, tekent zich ook het einde af. De cirkel is rond.

Menno Tamminga is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Geen landbouwakkoord? Hoe erg is dat? Het poldermodel heeft zijn tijd gehad. verscheen eerst op Wynia's Week.

Doekle Terpstra.

Dat is niet zo maar iemand. Op dit moment is hij voorzitter van Techniek Nederland, het voormalige UNETO-VNI, de ondernemersorganisatie voor de installatiebranche en de technische detailhandel. Eerder was hij voorzitter van het CNV, voorzitter van de HBO-raad, voorzitter van Hogeschool Inholland, voorzitter van de KNSB, commissaris hier, toezichthouder daar – teveel om op te noemen.

Een Nederlands bestuurder, noemt hij zichzelf. Ik voeg eraan toe, specialisatie: de polder. Een man geschapen voor het dealen en wheelen  op het maatschappelijk middenveld.

Anders dan veel van zijn collega’s mijdt Terpstra het licht van de publiciteit niet. Hij heeft veel standpunten en die komen er ook allemaal uit, in de rechthoekige zinnen waarop calvinisten van Friese herkomst het patent hebben. Hans de Boer, de onlangs overleden baas van VNONCW, had dat ook.

Ik vind dat mooi.

Eerst de politiek, dan de polder

Doekle Terpstra vindt de plannen van Rutte wél radicaal, veel te radicaal zelfs. ‘Rutte zet de polder bij het vuil’, was zijn stelling.

Dat is wat veel gezegd, maar inderdaad wil Rutte voortaan geen polderakkoorden meer zonder dat Kamer en kabinet vooraf de contouren hebben vastgesteld. Eerst de politiek, dan de polder.

Dat is een breuk met het verleden en niet zo maar eentje. De onderhandelingsvrijheid in de polder wordt als Rutte zijn zin krijgt, stevig ingeperkt.

Tot op heden had men slechts van doen met het kabinet dat zich beperkte tot enkele, meestal financiële kaders en een tijdslijn. Gebruikelijk was dat als partijen tot een akkoord waren gekomen, dit als een voldongen en te bewonderen feit aan de Kamer voor te leggen. Die schikte zich, complimenteerde kabinet en polder en ging over tot de orde van de dag.

Niet het dagelijkse gepolder

Let op, we praten hier over beleidsontwikkeling en niet over het reguliere overleg dat dagelijks plaatsvindt op het maatschappelijk middenveld. Overleg over lopende zaken in het onderwijs met clubs als de VSNU, de PO-raad en de VO-raad. Of overleg over de zorg, land- en tuinbouw, milieu, cao’s et cetera. Daar heeft Rutte het niet over en – neem ik aan – Terpstra ook niet. Dit gepolder gaat gewoon door en dan heb je het over heel veel overleg tussen heel veel mensen.

In de afgelopen jaren is de polder op het vlak van de beleidsontwikkeling steeds machtiger geworden. Rutte hield inhoudelijke en controversiële discussies graag buiten de Kamer en besteedde ze daarom uit aan polderaars. Dat konden de habituele overlegpartijen zijn zoals werkgevers en werknemers, maar ook anderen die speciaal werden gerekruteerd om beleid te maken.

Klimaatakkoord

Zo werd onder leiding van VVD-minister Eric Wiebes en VVD-mastodont Ed Nijpels een construct opgetuigd dat zijn weerga niet kent: de klimaattafels waar een grote, maar desalniettemin zeer selecte groep van milieuorganisaties en zakelijk belanghebbenden een omvattend en zeer ingrijpend Klimaatakkoord in elkaar sleutelden, met enorme subsidiepotten binnen handbereik.

Doekle Terpstra was een van de grote mannen in dit spel. Hij zat erbij en heeft zich niet verzet toen de dames en heren besloten de boel onderling te regelen. Andersdenkenden, laat staan critici werden geweerd: dat zou het sluiten van een akkoord alleen maar vertragen, ik vat de visie van Nijpels even samen.

Ook de voorstanders van kernenergie werden buiten de deur gehouden. De milieuclubs zijn panisch voor kernenergie en de zakenmensen hadden weinig zin om de subsidies met anderen te delen. Zo verenig je het onverenigbare.

En de burgers? Die hadden al helemaal niets te zoeken aan de klimaattafels. Zelfs de deelnemers, de agenda’s en de verslagen bleven geheim. En kom niet aan met die burgerpanels, dat is een extraparlementair doekje voor het bloeden.

Toen het akkoord gesloten was, werd het door een juichend kabinet naar de Kamer gebracht. Kijk ons eens en meer van dat getoeter. De Kamer wist wat ‘ie moest doen en zei ja. De ene flank omdat ze tot de coalitie behoorde, de ander omdat ze links en dus voor de redding van de planeet is.

Polder werd te machtig

Als dit de polder is waar Terpstra zo van opgeeft, dan ben ik blij dat dit voorbij is. Het is de polder die zich losmaakte van de samenleving en de politiek. Het is de polder die een greep in de portemonnee van de burgers deed. Het is de polder die ons land opzadelde met windturbines, zonneparken en biomassacentrales die zowel ineffectief als milieuvervuilend zijn. Het is de polder die de verhouding tussen burgers en overheid polariseerde. Het is de polder die zichzelf fêteerde en de samenleving liet barsten.

Het is echt naïef om te denken dat dit geen terugslag zou hebben.

Dat had Terpstra kunnen voorzien of althans in zijn kritiek op de plannen van Rutte kunnen erkennen. Niemand ontkent het nut van het maatschappelijk middenveld. Ook niet bij beleidsontwikkeling. Maar dit is volkomen uit de hand gelopen.

Rutte komt met een terechte correctie en het is flauw om dan te zeggen dat hij de polder bij het vuil zet.

Toch heb ik sympathie voor Doekle Terpstra. Hij laat tenminste van zich horen. Dat doen die andere toppolderaars niet. Die denken vast: ‘De plannen van Rutte gaan toch niet door. Kijk maar naar informateur Hamer. Ze nodigt ons gewoon uit om het nieuwe regeerakkoord in elkaar te helpen zetten. Business as usual.’

Het bericht Schaft Rutte echt ‘de polder’ af? Hooguit een beetje. verscheen eerst op Wynia's Week.

Dankzij onze poldermentaliteit wisten we niet alleen religieuze verdeeldheid (tussen katholieken en protestanten) maar ook sociaal-economische tegenstellingen (tussen arbeid en kapitaal) te verzoenen.

We zijn vooral klein

Zonder dat het grote publiek dat in de gaten had, is dit Anton Pieck-achtige beeld de afgelopen jaren hevig onder vuur komen te liggen van een aantal vooraanstaande historici.

Vergeet die polder maar, adviseerde bijvoorbeeld Piet de Rooy, emeritus hoogleraar Geschiedenis van Nederland aan de Universiteit van Amsterdam, in zijn boek Ons stipje op de wereldkaart (2014). Veel belangrijker is dat we een klein land zijn. Al in 1835 zette de Franse politieke denker Alexis de Tocqueville in zijn befaamde boek De la démocratie en Amérique uiteen wat daarvan de onontkoombare consequenties zijn.

Kleine landen zijn kwetsbaar voor ongewenste bemoeienis van buitenaf en hebben er dus groot belang bij om eensgezind te blijven. Gevolg daarvan is een grote maatschappelijke druk op het politieke debat, een bijna principiële voorkeur voor gematigdheid en een sterke interne controle.

In de woorden van De Rooy: ‘Kleine naties haken niet naar roem, maar zijn noodgedwongen beperkt in hun ambities en als gevolg hiervan is het gedrag van de bevolking even vreedzaam als eenvoudig.

Zelfs de verlangens van de burgers zijn overzichtelijk, zo niet bekrompen: dat is de prijs die ze betalen voor hun vrijheid. Die prijs is in Nederland met overtuiging betaald. Nederland kon zich niet veroorloven de betekenis van het land te zoeken in macht, het werd gevonden in deugd.’

Compromissen veroorzaken vooral verdeeldheid

Onbehagen in de polder, een door drie docenten van de Universiteit van Amsterdam geredigeerde bundel over het thema ‘Nederland in conflict sinds 1795’, ging in 2014 verder waar Ons stipje op de wereldkaart ophield.

Het moet, zo schreven de samenstellers in hun voorwoord, maar eens afgelopen zijn met de overdreven nadruk op harmonie in de Nederlandse geschiedenis. Sterker nog: ‘Het is tijd om de strijdbijl op te graven.’

Want niet alleen zijn veel conflicten in ons land helemaal nooit met een compromis opgelost, ook wanneer dat wél gebeurde resulteerde dat meer dan eens in een compromis dat, terugkijkend, ‘niet de positieve bijklank verdient die er door enthousiaste polderaars aan wordt gegeven’.

In hun bijdrage aan Onbehagen in de polder voerden de historici Gemma Blok en James Kennedy het Nederlandse drugsbeleid op als sprekend voorbeeld. Het compromis dat daarover in de jaren zeventig werd gesloten, ‘veroorzaakte al gauw meer problemen dan het oploste en meer verdeeldheid dan er voorafgaande aan de jaren zeventig op dit punt heerste’.

En inderdaad: een land vol coffeeshops met een belangrijk marktaandeel voor criminele netwerken was nimmer de bedoeling van de opiumwetswijziging die minister van Justitie Dries van Agt in 1976 doorvoerde. Ook is de polarisatie tussen enerzijds de voorstanders van legalisatie en anderzijds burgers die genoeg hebben van de ‘doorgeschoten’ tolerantie ten opzichte van softdrugs, de afgelopen decennia alleen maar toegenomen. ‘Juist door zijn poging om te schipperen is het Nederlandse softdrugsbeleid in zichzelf verstrikt geraakt,’ concludeerden Blok en Kennedy.

Ledenmodel funest voor jongeren, vrouwen en flexwerkers

Ook het nieuwe boek van Martin Pikaart, oprichter en voorzitter van vakorganisatie Alternatief voor Vakbond (AVV), past in het rijtje publicaties waarin de polderidylle aan flarden wordt geschoten.

Belangrijkste doelwit in Het polderkartel is de FNV, de volgens Pikaart ‘allesbepalende speler’ in het zogenoemde polderoverleg tussen werkgeversorganisaties en vakbonden. De plek dus waar, volgens de aanhangers van het poldergeloof, de tussenweg wordt bewandeld tussen de geleide economie en het ongebreidelde kapitalisme – met als harmonieus eindresultaat zowel florissante bedrijfswinsten als groeiende werkgelegenheid en een goed verzorgd sociaal stelsel.

Als AVV-aanvoerder maakt Pikaart zich sinds 2005 sterk voor het loskoppelen van vakbondslidmaatschap en stemrecht over de cao. Het ‘ledenmodel’ wordt volgens dat concept vervangen door het ‘draagvlakmodel’, waarbij het eindresultaat van cao-onderhandelingen ter goedkeuring wordt voorgelegd aan álle werknemers die onder de cao vallen – en niet slechts aan de slinkende, vergrijsde en steeds minder representatieve achterban van de vakbonden. Daar is, benadrukt Pikaart, een goede reden voor. In de praktijk is namelijk gebleken dat dankzij het ledenmodel voortdurend akkoorden worden gefiatteerd die funest uitpakken voor met name jongeren, flexwerkers en vrouwen.

FNV medeverantwoordelijk voor dramatische pensioenresultaten

Pikaart beschrijft in zijn boek uitvoerig hoe de FNV op alle mogelijke heuse en onheuse manieren invoering van het draagvlakmodel frustreert en probeert zijn AVV ‘te belasteren en kapot te maken’. Maar ook hoe de bond, waarvan Wim Kok ooit de eerste voorzitter was, op andere terreinen faalt als belangenbehartiger van (heel) werkend Nederland.

De FNV, schrijft Pikaart, zit bijvoorbeeld ‘bovenop de apenrots’ van de sociale sectorfondsen, lees: de door sociale partners opgerichte stichtingen die afspraken uit (sector)cao’s uitvoeren. De miljoenensubsidies uit deze fondsen hoeven lang niet altijd aan strenge verantwoordingseisen te voldoen. Niet zelden wordt het geld uitbetaald aan en daarna verdeeld door de FNV, die die positie gebruikt om andere bonden in het gareel te houden: als die het beleid van de FNV niet steunen, draait deze de geldkraan dicht.

Minstens zo kwalijk is volgens Pikaart de rol van de FNV als medebestuurder in bedrijfstakpensioenfondsen. De bond heeft zich daar medeverantwoordelijk gemaakt ‘voor de dramatische pensioenresultaten van de afgelopen decennia en de enorme kloof tussen de gouden bergen van hun vergrijsde leden en de diepe dalen voor jongeren’. In het chronologisch overzicht waarmee het boek afsluit, staat voor 2025 alvast een ‘parlementaire enquête bedrijfstakpensioenfondsen’ gepland. Pikaart deed dat voorstel ook al in De pensioenmythe (2011). Het is en blijft een goed idee.

Pikaart schreef Het polderkartel om de Nederlandse overlegorganen ‘open te breken’. Daar is natuurlijk veel meer voor nodig dan een boek. Maar het is een buitengewoon nuttige bijdrage.

Martin Pikaart: Het polderkartel. Hoe een handvol bonden en werkgevers de toekomst van alle Nederlandse werknemers bepaalt. Uitgeverij Haystack, € 21,50.

Het bericht De duistere machinaties van de FNV verscheen eerst op Wynia's Week.