Als de VVD in oktober zwaar had verloren bij de landelijke verkiezingen dan was zij geen partijleider meer geweest. Het verlies bleef beperkt tot twee Kamerzetels. Aangezien niemand met de PVV wilde regeren, werd de VVD met 18 zetels onmisbaar als tweede regeringspartij. Commentatoren beschouwen de VVD als ‘winnaar’ van de formatie. Is zij nu de onbetwiste VVD-leider?

Progressieve en conservatieve VVD’ers

Iedere politieke partij heeft intern verschillende stromingen. Vanaf de oprichting hebben sommige VVD’ers een voorkeur voor het politieke midden en samenwerking met de PvdA en later ook D66. Andere VVD’ers zien zichzelf eerder als rechts en regeren bij voorkeur met CDA en andere rechtse partijen. De eerste vleugel zou je ‘links’, ‘progressief’ of ‘sociaal-liberaal’ kunnen noemen, de tweede ‘rechts’, ‘conservatief’ of ‘klassiek-liberaal’. Al zijn er ook VVD’ers die zich niet in een van de twee vleugels herkennen, het ‘midden’.

Alle VVD’ers zijn voor een kleine overheid, vrije markt en zelfredzaamheid van het individu. Wel kun je bij een activiteit van milieunetwerk Liberaal Groen leden tegenkomen die raakvlakken hebben met D66 of misschien zelfs met GroenLinks. Partijgenoten die zich herkennen in Frits Bolkestein vind je bij het migratie- en integratienetwerk.

VVD-kiezers zijn misschien eensgezinder dan VVD-leden. Partijleiders met een rechts-conservatieve uitstraling, zoals Pieter Oud (1948-1963), Hans Wiegel (1971-1982) en Bolkestein (1990-1998) wonnen meer verkiezingen dan de sociaal-liberalen Joris Voorhoeve (1986-1989) en Hans Dijkstal (1998-2002). Rutte komt voort uit de D66-vleugel, maar voerde vanaf 2010 consequent rechtse verkiezingscampagnes.

Vanaf het parlementaire jaar 2021-2022 begonnen vooral rechtse partijleden zich af te vragen wat meer dan tien jaar premierschap van Rutte opgeleverd had. Welke partijstandpunten waren daadwerkelijk omgezet in beleid? In 2022 werd een nieuwe subgroep, Klassiek Liberaal, daarvan de spreekbuis. Vermindering van de asielinstroom werd een speerpunt en was voor Rutte in 2023 aanleiding om uit zijn eigen regering te stappen.

Yeşilgöz’ besluit om samenwerking met de PVV niet langer uit te sluiten kwam deels voort uit de overweging dat het onwaarschijnlijk was dat over asiel overeenstemming bereikt kon worden met partijen als D66 en GroenLinks-PvdA. Dit besluit viel goed bij de rechtervleugel. In de linkervleugel en in het midden bestond bezwaar tegen het ondemocratische gehalte (geen interne democratie, Geert Wilders enig lid) van de PVV. Die critici verenigden zich in 2024 in De Nieuwe VVD.

Verschil van mening

Liberalen prijzen zichzelf om hun vermogen om met elkaar van mening te verschillen en elkaar toch te blijven respecteren. Het maakt wel verschil hóe kritiek wordt geuit. Net als bij een huwelijk houd je de vuile was liever binnen. Als je toch naar de media stapt, dan pas nadat je het intern hebt aangekaart.

Frans Weisglas en Ed Nijpels waren ongelukkig met de PVV-samenwerking. Weisglas sprak zich uit op de Algemene Vergadering bij partijcongressen, Nijpels via de media. Na verloop van tijd maakte partijvoorzitter Eric Wetzels (2022-2025) standaard de grap dat de vergadering op tijd afgelopen moest zijn, ‘anders komt Ed te laat bij de talkshow’.

Om die reden sneed Klaas Dijkhoff zich in de vingers door in 2025 medeoprichter en uithangbord te zijn van Voor Ons Nederland, een denktank die met een beroep op de ‘milde meerderheid’ pleitte voor samenwerking van ‘democratische’ partijen. Vooral de VVD-rechtervleugel beschouwde die als een poging om van buitenaf de partij te beïnvloeden, door in campagnetijd te pleiten voor een andere koers dan die van de zittende partijleider.

Radicale partijen

Wie denkt dat Yeşilgöz het verbruid heeft bij vooruitstrevende partijgenoten, vergist zich. Hun kritiek betrof niet haar als persoon, maar haar inhoudelijke keuze om met de PVV samen te werken. En het verbaasde sommigen dat zij in campagnetijd ook GL-PvdA uitsloot, op dat moment de democratische partij met de meeste leden. Daarmee práát je toch eerst, dan blijkt vanzelf wel of de standpunten te veel verschillen.

Yeşilgöz erkende afgelopen zomer dat regeren met de PVV een vergissing was. Op hun beurt erkennen progressieve VVD’ers dat veel partijgenoten het graag met de PVV wilden proberen. Nu ook veel rechtse VVD’ers dat niet voor herhaling vatbaar vinden, is de kous af.

Inmiddels zijn ook de gemeenteraadsverkiezingen achter de rug. De afdeling Amsterdam vormt van oudsher een links-liberaal eiland binnen de VVD. Toch ontging het ook deze ‘paarse’ VVD’ers niet dat de Amsterdamse GroenLinks-lijsttrekker Zita Pels radicale standpunten innam.

Ook op het centrum gerichte VVD’ers vinden dat binnen de fusiepartij de PvdA verdwijnt, GroenLinks domineert en ook radicaler wordt. PVV en Forum voor Democratie (‘ondemocratisch’) moeten principieel uitgesloten worden, met andere partijen praat je eerst. Maar zij erkennen dat samenwerking met de centrumlinkse PvdA gemakkelijker was geweest dan met de huidige tendens binnen de fusiepartij.

Met de PVV wordt niet opnieuw samengewerkt, GroenLinks-PvdA riskeert zichzelf buiten te sluiten. Er is voor VVD’ers minder om over van mening te verschillen.

Asielwetgeving

Op één punt na. Volgens Reinier Geerligs, voorzitter van Klassiek Liberaal, heeft de VVD verkeerd onderhandeld. De Spreidingswet blijft bestaan, terwijl vermindering van de asielinstroom afhankelijk is van de vraag of er in de Eerste Kamer een meerderheid bestaat voor de strengere asielwetgeving. De VVD had erop moeten aandringen dat ook D66- en CDA-senatoren vóór gaan stemmen, of dat er een Plan B is voor als dit niet gebeurt.

VVD’ers van de ‘Wiegel en Bolkestein’-vleugel vonden dat premier Rutte van 2012 tot 2021 niet leverde op aloude VVD-standpunten. Vicepremier Yeşilgöz en fractievoorzitter Ruben Brekelmans moeten dit nu wel doen, bijvoorbeeld op asiel en Box 3. Geerligs: ‘Dilan Yeşilgöz moet een rechts-liberaal profiel vormgeven in een links kabinet.’

Bij de VVD is de fractievoorzitter in de Tweede Kamer doorgaans partijleider. Alleen Hans Wiegel werd na vier jaar ministerschap (Van Agt/Wiegel, 1977-1981) opnieuw lijsttrekker. In het nieuwe kabinet werd Yeşilgöz minister van Defensie. Betekent dit dat fractieleider Brekelmans haar opvolger wordt?

Niemand binnen de VVD ziet dat zo. Voor allebei geldt dat ze net een nieuwe functie hebben gekregen en zich daarin eerst moeten bewijzen. Volgens Bakir Lashkari, die zichzelf tot het midden rekent, heeft de VVD alleen maar een nieuwe fractievoorzitter. Over het VVD-leiderschap zal het congres beslissen.

Vanwege gemeentelijke coalitieonderhandelingen willen weinig bronnen bij naam genoemd worden. Zowel links als rechts zijn er enkelingen die verwachten dat Yeşilgöz niet opnieuw aantreedt. Voor progressieve VVD’ers reden te meer om geen oude koeien uit de sloot te halen.

Brekelmans het vaakst genoemd

Als zij wél partijleider wil blijven, maakte Yeşilgöz het zich moeilijker door een ministerpost te aanvaarden waarvoor zij veel in het buitenland zal verblijven. Brekelmans bewees zich als bestuurder op een ministerie dat aansloot op zijn kennis van buitenland en defensie, maar kan hij zich binnenlandse thema’s eigen maken?

Yeşilgöz is iemand waar je voor of tegen bent. Vincent Karremans ligt goed bij rechtse VVD’ers, maar heeft nog weinig landelijke ervaring. Eelco Heinen wordt gezien als iemand die liever vakminister blijft dan partijleider wordt. Vanwege zijn rustige uitstraling wordt Brekelmans nog het vaakst genoemd als eventuele lijsttrekker. Maar het kabinet zit nog maar een maand, er kan nog veel gebeuren.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Dilan Yeşilgöz heeft het zich moeilijk gemaakt door minister van Defensie te worden. Maar voorlopig blijft ze VVD-leider. verscheen eerst op Wynia's Week.

Gaat het CDA daar volgende week stemmen mee winnen bij de gemeenteraadsverkiezingen, vraagt SYP WYNIA zich af in deze aflevering van WWTV, in gesprek met PIM VAN GALEN. Dat valt zeer te bezien. Een hele generatie bewindslieden heeft er inmiddels alles aan gedaan om asielzoekers onderdak te verschaffen, maar het ontbreekt aan enige maatregel om de instroom in te perken. Alle kans dat een partij als Forum voor Democratie die daarover aan de bel trekt en op 18 maart in veel gemeenten meedoet, daar voordeel mee gaat behalen.

Waarom is Nederland de duurste?

Bijzonder is dan weer wel dat het CDA in het Europees Parlement samen met radicaal-rechts een meerderheid heeft geschapen voor een betrekkelijk vergaand project om asielzoekers naar landen buiten de EU (‘hubs’) te sturen, als ze niet direct teruggestuurd kunnen worden naar hun herkomstlanden. Opmerkelijk: de VVD in het Europees Parlement werkte aan een meerderheid samen met links en kwam met een uitgeklede versie van het steviger pakket dat door het CDA wordt omarmd en een meerderheid achter zich kreeg. Hoe verkoopt de VVD dat in Nederland?

Verder: is Dilan Yeşilgöz wel werkelijk gesetteld als leider van de VVD? En: Hoe lang pikken Nederlanders het nog dat achtereenvolgende kabinetten zowel de benzine als het aardgas tot de duurste van Europa maken en zo de welvaart van de burgers ondermijnen?

WWTV is er ook als podcast!

Wynia’s Week is er iedere week drie keer, 156 keer per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doe mee! Hartelijk dank!

Het bericht ‘Hoog tijd dat het kabinet gemeenten geen azc’s meer opdringt, maar zorgt voor minder asielzoekers’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Daar was de rekening nu dan alsnog, in de vorm van het regeerakkoord van D66, VVD en CDA. Onderwijs wordt op voorspraak van kandidaat-premier Rob Jetten (D66) nog gespaard, maar de uitkeringen, de AOW en de gezondheidszorg moeten samen met belastingverhogingen de miljarden voor extra uitgaven opleveren, waaronder vooral die voor defensie, NAVO en Oekraïne.

Het bleef 14 maanden geleden nog betrekkelijk onopgemerkt, toen Rutte bij de pas herkozen en nog niet eens als president geïnstalleerde Donald Trump vandaan kwam en meteen zinspeelde op een massieve verhoging van de uitgaven voor Defensie voor NAVO-landen als Nederland. In de voorgaande jaren was het ook Nederland amper gelukt om aan de 2 procent van het nationaal inkomen te komen die tien jaar tevoren onder Amerikaanse druk was opgelegd.

Rutte zinspeelde na zijn eerste bezoek aan de aankomende president al op een verdere verhoging naar 3 of 4 procent. Bij de NAVO-top van vorig jaar juni in Den Haag werd het afgemaakt op 3,5 procent in 2025, plus 1,5 procent voor infrastructuur die nodig is voor de nationale veiligheid. Dat is meer dan de vragende partij, de Amerikaanse president, nu zelf aan defensie uitgeeft. Maar Donald Trump houdt van grote ronde getallen en in Den Haag kreeg hij goeddeels zijn zin.

De eisen van Trump waren in politiek Den Haag tot dusver opvallend onomstreden. Dat was ook terug te zien aan de verkiezingsprogramma’s van de meeste partijen zoals die eind vorig jaar werden ‘doorgerekend’ door het Centraal Planbureau. Vrijwel al die partijen (de PVV deed bijvoorbeeld niet mee) toonden voor de komende kabinetsperiode tot 2030 precies hetzelfde extra-bedrag voor Defensie, te weten 6,3 miljard in 2030. Dat wijst niet op grote tegenstellingen over dit thema: ook bij GL/PvdA was er kennelijk instemming over de 3,5 procent voor Defensie in 2035, zij het dat GL/PvdA vooralsnog niet verder wilde rekenen dan 2030.

Het ‘flintertje’ van Rutte

De publieke opinie hield zich richting de verkiezingen van 29 oktober 2025 ook niet zo bezig met defensie, die zag migratie, wonen en zorg als belangrijkste probleemthema’s en daar gingen de verkiezingsdebatten dan ook vaak over. Niemand die het had over de opdracht die Rutte vanuit Brussel een klein jaar eerder aan de Nederlandse politiek had meegegeven.

Toch kon die aanwijzing van de nieuwe secretaris-generaal van de NAVO moeilijk onopgemerkt blijven. Normaal bemoeit zo’n NAVO-chef zich met de belangen van het bondgenootschap en niet met de vraag waar de aangesloten landen hun extra uitgaven voor de krijgsmacht van zouden moeten betalen. Maar Rutte hield zich niet in.

‘Oorlogseconomie’

Nogal aanmatigend richtte hij zich erop, in het bijzonder in zijn contacten met de Nederlandse pers, dat er maar ‘een flintertje’ van de Nederlandse uitgaven voor pensioenen, zorg en sociale zekerheid af hoefde om de extra miljarden voor de krijgsmacht mogelijk te maken.

Vooral VVD-politici lieten in de volgende weken en maanden blijken dat ze de boodschap uit Brussel hadden begrepen. Minister van Defensie Ruben Brekelmans, toenmalig minister van Justitie David van Weel, Rutte’s eigen NAVO-kabinetschef en voormalig diplomaat en VVD-minister Geoffrey van Leeuwen en diverse militairen verkondigden zonder ophouden dat het nu andere tijden waren en dat ook burgers zich dienden in te stellen op oorlogsomstandigheden. Het begrip ‘oorlogseconomie’ viel.

VVD-leider Dilan Yesilgöz bekroonde half maart vorig jaar de VVD-campagne richting NAVO-top met een toespraak in het Oorlogsmuseum in Overloon. Pas terug van een bezoek aan oorlogsland Oekraïne stelde ze – staande voor een antiek oorlogsvliegtuig – dat ‘de afgelopen tien jaar de wereld ingrijpend veranderd’ is, dat het de hoogste tijd is om in Europa militair op eigen benen te staan, dat ‘als we vrede willen, moeten we ons voorbereiden op oorlog’ en dat landen als Duitsland en Nederland er 3,5 procent van hun nationaal inkomen aan dienden te besteden om aan de nieuwe behoeften te voldoen.

Yesilgöz nam de eisen van Trump over, maar stelde nadrukkelijk dat de extra defensie-uitgaven ook nodig waren omdat het Amerika van Trump niet meer de betrouwbare partner van vroeger was. En: ‘We zullen moeilijke financiële en morele keuzes moeten maken om voor onze eigen veiligheid te staan.’

Niemand kan zeggen dat de VVD de boodschap uit Brussel geheim heeft gehouden. Het VVD-verkiezingsprogramma was er ook duidelijk over: de AOW – en de pensioenen – dienden later in te gaan, uitkeringen moesten soberder en korter en de collectieve zorg moest miljarden inleveren om extra uitgaven – vooral voor defensie – mogelijk te maken en het begrotingstekort in de hand te houden.

Won Dilan de formatie?

Anders dan bij de VVD in de Ruttejaren gebruikelijk, heeft VVD-leider Dilan Yesilgöz de poot stijf gehouden tijdens de onderhandelingen over het regeerakkoord voor het kabinet-Jetten en veel van het VVD-programma binnengehaald. Tot 2030 komt er al een kleine tien miljard bij aan defensie-uitgaven om in dat jaar op 2,8 procent van het nationaal inkomen voor defensie uit te komen, op weg naar de 3,5 procent in 2035 (met nog eens tien miljard extra).

Waarbij dan wel aangetekend moet worden dat de militaire uitgaven van Nederland voor Oekraïne (3 miljard per jaar) daar wel deel van uitmaken. En deze en andere extra uitgaven moeten betaald worden uit hogere belastingen (de ‘Vrijheidsbijdrage’, zoals bedacht door Henri Bontenbals CDA) van ongeveer 5 miljard per jaar, voor tweederde te betalen uit hogere inkomstenbelasting en voor de rest door bedrijven.

En verder dus uit lagere kosten voor sociale zekerheid, het inperken van de uitgaven voor zorg en het later ingaan van AOW en pensioen. Dat zijn zogezegd de ‘flintertjes’ waarover Rutte sprak. En daarmee komt nu dus alsnog het debat over de door Trump via Rutte geëiste extra defensiemiljarden waarover tot dusver een soort van unanimiteit bestond in het Haagse establishment.

Haagse ijdeltuiterij kost geld

Dat brengt ons op een ander opvallend aspect van het regeerakkoord voor het kabinet-Jetten: de genante borstklopperij en de aanmatigende pretenties. Het begon afgelopen vrijdag al met de opgeblazen taal van kandidaat-premier Rob Jetten bij de presentatie van het akkoord. Nederland wil in ‘de kopgroep’ zitten als het gaat om spionagesamenwerking met Europese landen, de coalitie pretendeert dat Nederland ‘de sterkste economie van Europa’ heeft of krijgt, Nederland moet ‘de aanjager’ zijn en ‘een leidende rol’ hebben bij het opbouwen van een ‘geopolitiek sterke Europese Unie die daadkrachtig optreedt’, ‘Nederland loopt voorop in het realiseren van een Europese pijler binnen de NAVO’, Nederland wordt ‘aanjager’ bij het uitvoeren van economische plannen binnen de EU, Nederland wil de Verenigde Staten ‘aanspreken’, Nederland gaat de leiding nemen bij modernisering van vluchtelingenverdragen en Nederland is of wordt ‘koploper in de digitale wereld’.

Het zou lachwekkend zijn als het gratis was, maar dat is het niet. Nederland betaalde altijd al een hoge prijs voor de pretentie om gidsland te zijn en relatief gezien het meeste geld aan ontwikkelingshulp uit te geven. De eerste kabinetten-Rutte bezuinigden harder en voerden meer lastenverzwaringen door dan gezond was – en dat alleen omdat we andere landen altijd de les lazen over de begrotingstekorten. Toen het land dat zo’n beetje te boven was gekomen ging het derde kabinet-Rutte in 2016 op aandrang van D66 ‘koploper’ worden bij het klimaatbeleid in Europa (en daarmee van de wereld).

Tussendoor werd het land getroffen door een stikstofcrisis, die uitsluitend terug te voeren is op het feit dat Nederland – gidsland immers – veel strengere normen toepast dan enig land in de wereld. De laatste jaren wil Nederland bovendien ‘aanjager’ zijn bij de militaire en andere steun voor Oekraïne.

Oude en nieuwe pretenties

Al deze ambities en pretenties bestaan nog steeds, ook al zijn ze – zoals in het geval van klimaat en stikstof – over het geheel genomen een mislukking gebleken. De ontwikkelingshulp gaat weer omhoog. Het klimaatbeleid van de kabinetten-Rutte gaat gewoon door. Nederland blijft ‘aanjager’ van de uitgaven voor Oekraïne. En daar komen de nieuwe pretenties op het gebied van defensie bovenop. Nogmaals: gratis is het niet.

In deze editie van Wynia’s Week ziet u hoe het nieuwe regeerakkoord verder uitpakt. Wim Groot inventariseert de financiële maatregelen voor de gezondheidszorg (en voor verzekerden en voor patiënten), Derk-Jan Eppink zet de Europese ambities van Jetten-1 op een rijtje, Menno Tamminga kijkt waar de economische groei blijft en Jan van de Beek checkt of er nog wat over blijft van het eerder beloofde strenge asielbeleid.

Wynia’s Week is ongebonden, onafhankelijk en onverveerd. Steunt u onze vrije journalistiek? Wynia’s Week wordt volledig gedragen door de donateurs. Hartelijk dank!

Het bericht Later pensioen, duurdere zorg, kortere uitkeringen: defensiemiljarden kosten meer dan ‘een flintertje’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Een open deur voor de lobbyisten van de multinationals helpt de penningmeester, maar daarna moet de VVD ook kiezers aantrekken. Hans Wiegel kon dat. Zoals Heer Bommel, de cartoonfiguur van Marten Toonder, altijd een heer bleef, zo had Wiegel altijd het profiel van een betrouwbare, rechtse politicus. De beroemde foto van hem met CDA-leider van Agt in een Haags restaurant was het perfecte beeld. Een heer heeft geen maanden nodig van nachtelijk vergaderen met fanatieke doordrammers als Joop den Uyl en Jan Pronk; nee, een heer dringt een goed glas en dan kun je op hem rekenen. Het kabinet-Van Agt dat het resultaat was van dat diner werd geen groot succes en liet de inflatie nog verder oplopen, en Wiegel was misschien niet zo’n sterke minister, maar zijn reputatie als betrouwbaar conservatief bleef volledig overeind.

Frits Bolkestein

Frits Bolkestein had meer nodig dan een foto en mooie uitspraken voor de mensen in het land. Hij eiste van critici als Aad Kosto (PvdA) dat ze eerst zouden lezen wat hij had geschreven, in plaats van oppositie te voeren met makkelijke kreten. Bolkestein won respect en vertrouwen als een conservatieve denker – vaak moedig en zijn tijd vooruit. Hij schreef serieuze boeken, zoals – en die titel paste perfect bij hem – Woorden hebben hun betekenis. Op pagina 194: ‘Maar indien het idee van gelijkwaardige … culturele waarden wordt overgebracht van de antropologie naar de wereld der werkelijkheid kan het uiteindelijk leiden tot een beleefde vorm van apartheid… In Nederland is de positie van vrouwen vooral van belang…Waar het mij hier om gaat, is dat er over de door mij genoemde fundamentele beginselen niet kan worden gemarchandeerd. Ook niet een klein beetje. Het liberalisme kan dat niet doen zonder zichzelf te verloochenen. Onze multiculturele samenleving kent dus grenzen, namelijk waar deze beginselen in het geding komen.’  

Bolkestein wilde het al in 1992, toen de problemen nog maar een fractie waren van nu: controle dat alle meisjes de leerplicht volmaken; geen acceptatie bij de Burgerlijke Stand van polygamie; geen verbloeming bij politie en justitie van de hoge criminaliteit van niet-Nederlandse jongeren. Hij vond dat nodig, want ‘na een lange geschiedenis met tal van zwarte bladzijden hebben rationalisme, humanisme en christendom een aantal fundamentele politieke beginselen voortgebracht. Het liberalisme claimt universele geldigheid en waarde voor deze beginselen. … Dit betekent dat volgens het liberalisme een beschaving die deze beginselen in ere houdt hoger staat dan een beschaving die dat niet doet.’ (pagina 182)

Dilan Yeşilgöz is geen Wiegel, geen Bolkestein. Vandaag zal de VVD haar op het schild hijsen, maar de kiezers blijven lauw. Misschien is dat onbillijk, want Yeşilgöz werkt hard, slaat in de Tweede Kamer kritiek vlot terug, en is nooit te vermoeid om na twee praattafels voor de tv er diezelfde dag nog een tafel bij te doen. Maar politiek is vaak onbillijk en hard.

Nederland heeft Rutte twaalf jaar meegemaakt als ‘soepel wendbaar’, in plaats van ‘liberaal’. Dan is het niet vreemd dat de opvolgers Sophie Hermans en nu Dilan Yeşilgöz een grote inspanning moeten leveren om weer als ‘liberaal’ vertrouwen te krijgen.

Yeşilgöz doet het heel anders

Yeşilgöz slaagt daar (nog) niet in. Hier debatteert zij bij de laatste Algemene Beschouwingen met Frans Timmermans (PvdA), nu haar concurrent voor het minister-presidentschap: ‘Ik vraag: als je wel staat voor de hardwerkende Nederlander, maar vervolgens wil dat de accijnzen duurder worden, dat de energiebelasting niet lager wordt, dat de hypotheekrenteaftrek wordt afgebouwd … Hoe rijmt dat met elkaar? Hoe verhoudt zich dat dan tot elkaar? Maar als ik dat vraag, gaat de heer Timmermans aan alle kanten terugslaan en uithalen. Dat vind ik jammer, want het was mooi geweest als we elkaar daar op de inhoud hadden kunnen vinden. Maar dat zit er voorlopig niet in, geloof ik.’  

Dat was negen maanden geleden; nu komt mogelijke samenwerking met Timmermans al een stuk dichterbij. Dat is wel heel anders dan Wiegel die wees naar Den Uyl en vrolijk riep: ‘Daar staat Sinterklaas’  of Bolkestein die principieel waarschuwde tegen het socialistische geloof dat de samenleving tot in detail ‘maakbaar’  is en dat hogere lasten nodig zijn omdat de overheid dan meer kan doen.

Gruwend bij gedachte aan kabinet Yeşilgöz-Timmermans

Yeşilgöz moest vorige week snel een strategie kiezen. Wilders wegstoten omdat regeren met hem nu voor de tweede keer is afgebroken, of PvdA-GL en D66 verketteren omdat die zo ver afstaan van een liberaal beleid. Ze maakte de verkeerde keuze. Als potentiële VVD-kiezers zich toch een toekomstige derde kans voorstellen met de PVV, zullen ze dat associëren met nóg een poging om Nederland strenger en soberder te maken en Europa eindelijk mee te krijgen om afgewezen asielvragers definitief weg te krijgen.

Het eerste mislukte niet alleen vanwege een zwakke PVV-minister – dat kan een volgende keer beter – maar zeker ook omdat ambtenaren, COA en IND tegenwerken. Het tweede – effectief kunnen uitzetten – hangt af van Europa. Iedereen snapt hoe moeilijk dat allemaal zal zijn, maar we kunnen ons niet veroorloven om het op te geven.

Maar als de mogelijke VVD-kiezers zich een kabinet Yeşilgöz-Timmermans voorstellen met een minister Samsom (ex-Greenpeace, PvdA) voor klimaat als opvolger van Rob Jetten met zijn 0,000036 graden, dan staan CO2-dwang en verwoesting van het bedrijfsleven zo ver weg van vrij en liberaal, dat ze gruwend vertrekken en toch maar kijken in de richting van PVV, BBB, JA21 of FvD.

Obama was een uitzondering in de politiek die een verkiezing kon winnen met zijn almaar herhaalde positieve slogan ‘Yes, we can’. Meestal spelen politici in op negatieve angstgevoelens. Trump won voor de tweede keer, niet omdat heel Amerika gelooft in MAGA, maar omdat een meerderheid de buik vol had van woke, van onbeheerste immigratie en van oneerlijke discriminatie op de arbeidsmarkt en aan de universiteiten.

Grote teleurstelling voor de VVD

Yeşilgöz is nog niet zo gevestigd als Wiegel en Bolkestein. Ze kan de liberale beginselen niet zelf winnend uitdragen, en moet dus een duidelijk beeld construeren van haar tegenstanders en van waar zij tegen is. Dan is ‘we willen toch niet de dwang van mensen als Timmermans, Jetten en Samsom?’ sterker dan ‘willen we echt PVV en BBB nog een kans geven?’  Lach me maar uit op 29 oktober als ik het mis heb, maar mijn voorspelling is een grote teleurstelling voor de VVD van Dilan Yeşilgöz.

Eduard Bomhoff is auteur van onder meer Het casinopensioen – en andere brandende kwesties (2024).

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Yeşilgöz is geen Wiegel en geen Bolkestein verscheen eerst op Wynia's Week.

Verdeeld, niet overtuigend

Frans Timmermans is als lijsttrekker van GroenLinks-PvdA leider van een partij die vanwege de komende fusie met GroenLinks door een fors deel van potentiële PvdA-kiezers te links-elitair wordt gevonden. Is Timmermans wel de natuurlijke, overtuigende leider van die fusiebeweging? Is hij ondanks zijn staat van dienst wel de staatsman die je zou mogen verwachten?

Dilan Yesilgöz maakt vooralsnog geen overtuigende indruk als opperhoofd van de VVD, een partij die bovendien verdeeld is tussen een D66-gezinde en een meer rechts-gezinde vleugel. De linkse vleugel zit stevig in het kader, maar niet in het electoraat.

En Henri Bontenbal? Zijn CDA krabbelt stevig op, maar wat heeft Bontenbal meer aan nieuws te vertellen dan ‘fatsoen’?

Ook deze WWTV-video is tevens te beluisteren als podcast. Click HIER. Wynia’s Week TV is er het hele jaar door, verkiezingen of geen verkiezingen.

Wynia’s Week is er drie keer per week, het hele jaar door, met artikelen, columns, video’s en podcasts. De vele supporters van onze vrije journalistiek maken dat mogelijk. Doet u al mee? Hartelijk dank!

Het bericht Waar zijn de gezaghebbende politici gebleven? verscheen eerst op Wynia's Week.

Rutte controleert

‘Mark Rutte bereidde zijn nieuw baan voor door Nederland extra miljarden aan Oekraïne-hulp te laten geven, hij liet zijn vierde kabinet vallen toen het hem uitkwam, hij wees Dilan Yesilgöz als zijn opvolger als VVD-leider aan, had via Yesilgöz zeggenschap over het verloop en de tijdlijn van de formatie, was nauw betrokken bij de premierkeuze en kreeg enkele andere vertrouwelingen (Sophie Hermans, David van Weel) als vicepremier en minister in het kabinet.

‘Als puntje bij paaltje komt verschilt ook het kabinetsbeleid nauwelijks van dat van de Rutte-kabinetten. Uitgerekend de VVD van Rutte drong tijdens de formatie van het kabinet-Schoof aan op het voortzetten van het beleid uit de tijd van de Rutte-coalities met D66: het klimaatbeleid intact laten, vriendelijk zijn voor de Europese Unie, voortzetten steun voor Oekraïne, etcetera. De linkse oppositie en media noemen het kabinet-Schoof rechts, radicaal-rechts of zelfs extreemrechts, maar waar dat op gebaseerd is, is een raadsel,’ zegt Syp Wynia.

Sympathie voor Omtzigt weg

Ook in dit WWTV-gesprek: hoe slaagde Pieter Omtzigt er toch in om in een jaar het overgrote deel van zijn aanhang kwijt te raken? ‘Het is het verlies van sympathie,’ zegt Syp Wynia. ‘Wat zijn kracht was, werd zijn zwakte. Het eerder sympathiserende publiek ziet Omtzigt en zijn partij nu veelal als een club van zeurende dwarsliggers, die anderen op hoge toon de maat nemen. Helaas doet Omtzigt daar zelf ook aan mee.’

Kan Schoof blijven?

Wil dat ook zeggen dat het snel afgelopen is met het kabinet-Schoof? Wynia: ‘Dat kan, maar vast staat het allerminst. Kabinetten met nieuwe, onervaren partijen hebben normaliter een kort leven. Dat gold voor het eerste kabinet-Biesheuvel (1971-’72), voor het eerste kabinet-Balkenende (2002) en voor het eerste kabinet-Rutte (2010-’12).

Maar het linkse kabinet-Den Uyl regeerde in de jaren zeventig net als het kabinet-Schoof ook in een bijzondere constructie met twee onervaren nieuwe partijen (PPR, D66) en zat de rit bijna helemaal uit (1973-’77). De wonderen zijn de wereld nog niet uit, ook al omdat de regerende partijen vooralsnog geen belang hebben bij verkiezingen en de oppositie voordeel kan halen uit het feit dat de coalitie geen meerderheid heeft in de Eerste Kamer.’

Deze video is ook beschikbaar als podcast.

Abonneren

De digitale internetkrant Wynia’s Week verschijnt op dinsdag, donderdag en zaterdag en is volledig gratis. U kunt zich hier aanmelden  

Doneren

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER.

Het bericht ‘Sympathie was de kracht van Omtzigt. Het is nu zijn zwakte’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Wat is er gebeurd met de ‘historische gewoonte’ dat politieke leiders opstappen na een zware verkiezingsnederlaag? In vroegere jaren was het gebruikelijk dat politici van het politieke toneel verdwenen. De leiders bleken duidelijke fouten te hebben gemaakt tijdens campagnes, beheersten het politieke spel niet of het ontbrak hen aan enig charisma. Deze drie elementen zijn nodig voor mooie verkiezingsuitslagen voor hun partij: geen fouten, het politieke spel onder de knie hebben en beschikken over een zekere mate van charisma oftewel een politicus met een ‘sterke persoonlijke aantrekkingskracht’.

Hans Wiegel en Lilian Marijnissen

Een goed voorbeeld van een politicus met charisma, was Hans Wiegel. Door zijn uitstraling ontwikkelde de VVD zich razendsnel tot een grote partij. Helaas deed de zwakke leider Joris Voorhoeve de winst weer teniet, maar Frits Bolkestein wist de schade te beperken.

Een voorbeeld van de ondergang van een partij is de SP en de leider Lilian Marijnissen. Door haar gebrek aan spelbeheersing en vooral het gebrek aan charisma, wist zij haar partij van een forse omvang in de periode 2004-2008 te vernietigen en aan de politieke bedelstaf te brengen. Haar trieste club speelt nog nauwelijks een rol in provincies, Tweede Kamer en gemeenten en moest in 2019 zelfs het Europees Parlement verlaten. Politieke invloed nihil, maar Lilian blijft zitten waar zij zit en is het beste voorbeeld van een ‘plucheklever’. Zelfs zonder adoratie van de SP-leden en -stemmers houdt ze moedig vol tot weer nieuwe vruchteloze pogingen iets in de politiek te kunnen betekenen.

In het verleden vertrokken teleurgestelde leiders na een politieke klap in het gezicht. Vandaag is die ‘gewoonte’ ver te zoeken. Politici die er niets van maken, vervolgen gewoon hun weg, met dienstauto, dienstige ambtenaren en een handjevol aanhangers. Het ‘systeem’ van de politiek verlaten na een nederlaag ligt achter ons. Overigens gebeurde dat nog wel aan het begin van deze eeuw. Zo vertrokken onder anderen lijsttrekkers als Jolande Sap in 2012 (GL), Jan-Peter Balkenende in 2010 (CDA) en Ad Melkert in 2002 (PvdA) na vernietigende uitslagen.

Nu, na de Tweede Kamerverkiezingen, is alweer duidelijk dat de aan de politiek verslaafde politici doorgaan met het verder uitbenen van hun partij. Voor goede politici zou een zeer slechte uitslag nu een mogelijkheid zijn geweest om met opgeheven hoofd te vertrekken. Maar partijleiders als Marijnissen en Yeşilgöz lijken er niet mee te zitten om voort te gaan op de weg die het CDA eerder ging.

Kiezers in de kou

Door zelfs een plek in de regering te weigeren, schoffeert Yeşilgöz nu de vele VVD-kiezers die wel kiezen voor regeringsdeelname. Vanwege een verloren ambitie om premier te mogen worden, zet ze de kiezers in de kou….

Ik begin te verlangen naar de tijd waarin slechte partijleiders werden weggestuurd om de weg vrij te maken voor meer succesvolle opvolgers. Nu worden ook de verliezers verwelkomd als Grote Winnaars. Op naar weer een verkiezing met een slecht resultaat (de Europese Parlementsverkiezingen in 2024). De partijen die dan voor een interessante uitslag gaan, zullen zich eerst moeten vrijmaken uit de tentakels van ‘leiders’ als Thierry Baudet, Lilian Marijnissen en Dilan Yeşilgöz.

* Robert Jan Blom is publicist en gemeenteraadslid en voormalig wethouder voor de VVD in Alphen aan den Rijn.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Politici die zware verkiezingsnederlagen lijden, zoals Dilan Yeşilgöz, moeten opstappen! verscheen eerst op Wynia's Week.

Nee, vandaag. De getallen zijn duizelingwekkend. De beleggingen van pensioenfondsen bedragen 1.422.000.000.000 euro. Meer dan 80 procent van de Nederlandse werknemers spaart ervoor. De meeste doen dat bij hun werkgever, die meestal verplicht is aangesloten bij een pensioenfonds. De verplichte premies hebben paradoxale gevolgen. Ze hebben ervoor gezorgd dat zoveel Nederlanders bovenop hun AOW ook pensioen genieten. Welvaart. De keerzijde is geringe interesse voor het onderwerp. Want de werkgever regelt het wel.

Op een verjaardag wil nooit iemand met me over mijn werk praten, zei actuaris Agnes Joseph afgelopen vrijdag met een onderdrukt lachje op de eerste ledendag van Nieuw Sociaal Contract, NSC, de partij van Pieter Omtzigt. Joseph was een professionele pensioenrekenaar. Nu staat ze nummer 8 op de NSC-kandidatenlijst voor de Tweede Kamer. Ze gaf vrijdag een mini-college over de nieuwe pensioenwet. De zaal zat, las ik, stampvol. Het zou zomaar kunnen dat verjaardagen voor haar na 22 november niet meer hetzelfde zijn.

Op de schop

De pensioenen gaan namelijk totaal op de schop. Eind mei stemde ook de Eerste Kamer voor de wet die dat regelt, de Wet Toekomst Pensioenen. Alles wordt anders. Twee punten licht ik er nu uit. De pensioenuitkering was een vast bedrag per maand, maar wordt variabel. Pensioenen gaan namelijk meebewegen met de rendementen van de beleggingen, met de pieken en dalen op de immer grillige financiële markten. Tweede verandering: de individuele deelnemer, u dus, krijgt een afgebakend deel van de pensioenpot. Nu is het individuele eigendom van uw pensioen niet geregeld. Uw geld zit in een collectieve pensioenpot. Deze pot, het pensioenfonds, wordt bestuurd door werkgevers, vakbonden en een enkele gepensioneerde.

Kan dat zomaar, deze radicale verandering? Moeten de premiebetalers, de deelnemers en de gepensioneerden zelf niet ook instemmen?  

De Eerste en de Tweede Kamer hebben dat geblokkeerd. Nog steeds. NSC-leider Omtzigt probeerde VVD-lijsttrekker Dilan Yeşilgöz ruim een week geleden in het premiersdebat bij RTL te verleiden om zíjn kant te kiezen. NSC is namelijk voor een collectief instemmingsrecht voor de pensioendeelnemers vóórdat hun pensioenfonds onomkeerbare stappen zet. Daarmee kiest hij partij tégen de vakbonden en werkgevers die nu de pensioenwereld bestieren. Hij wil de stem van de deelnemers horen. Er is nog tijd daarvoor, want de grote omschakeling is complex, kostbaar en tijdrovend en moet nog beginnen. Het scheelt mogelijk ook rechtszaken. De rechterlijke macht heeft al laten weten te vrezen voor ‘actief verzet door velen’.

Wat houdt haar tegen?

Yeşilgöz wil er niks van weten. Raar. Je zou zeggen dat juist een liberale partij op de bres staat voor zeggenschap van burgers als hun pensioeneigendom in het spel is. Je zou zeggen: waarom steunt een liberale partij vanzelfsprekend de uitkomst van een kongsi van vakbonden en werkgevers? Je zou ook zeggen: nu is er geen coalitiedwang, dus laat de liberale beginselen spreken.

Wat zei Yeşilgöz? ‘De Tweede Kamer heeft er goed naar gekeken.’ Daarmee was de kous af. Geen sterk verweer. Als de pensioenwet een goed perspectief biedt, zullen weldenkende mensen toch ja stemmen? De Tweede Kamer kan wel doen alsof zij de eigenaar is van de 1.422 miljard euro in de pensioenpotten, maar dat is ze niet. Bovendien zou je dan nooit onvoldragen wetgeving kunnen bijstellen. Reparatiewetgeving is juist onmisbaar als het een verbetering is.

Nee, dat advies krijgt u niet.

Omtzigt zette Yeşilgöz voor het blok op een onderwerp dat de meeste kiezers niet bovenaan hun prioriteitenlijstje hebben staan. Maar hij wel. Pensioen is een van de zes hoofdthema’s van NSC, zei kandidaat Kamerlid Joseph vrijdag.

Omtzigt trakteerde de Tweede Kamer bij de behandeling van het wetsontwerp toekomst pensioenen al op een college van anderhalf uur. In zijn kenmerkende onderzoekende stijl is hij nog steeds bezig om met Kamervragen nieuwe informatie uit de Haagse bureaucratie op te diepen.

Een paar weken geleden moest demissionair minister Carola Schouten (ChristenUnie) erkennen dat een juridisch advies over de rechtmatigheid van de radicale pensioenoperatie wél is gedeeld met twee vertegenwoordigers van vakbonden en werkgevers, maar niet met de Tweede Kamer. Hoe zit dat? In 2011 sloten vakbonden, werkgevers en kabinet een zogeheten pensioenakkoord dat in 2019 uitmondde in het wetsontwerp toekomst pensioen. De onderhandelaars over dat pensioenakkoord, Peter Gortzak (FNV) en Cees Oudshoorn (VNO-NCW), mochten in 2011 het advies van de landsadvocaat inzien, onder toezicht van een ambtenaar en zónder hun mobiele telefoon. Wat staat er in dat advies? Schouten wil het niet delen met de Tweede Kamer. Dat roept vragen op.

Druk op de ketel

En dat is een kolfje naar de hand van Omtzigt. Hij heeft om alle (interne) adviezen over dat onderwerp gevraagd. Minister Schouten heeft beloofd de inventarisatie daarvan ‘in november’ met Omtzigt te delen. Inmiddels heeft hij met nieuwe Kamervragen extra druk op de ketel gezet.

Waarom heeft het kabinet een koppeling gelegd tussen brede acceptatie van de nieuwe pensioenregelingen en het Europese corona herstelfonds? Als de acceptatie er niet op tijd is (2026), loopt Nederland dan honderden miljoenen Europees geld mis? Waarom doet het kabinet dat? En, o ja, waar blijven de antwoorden op eerdere vragen?

Nu wil Omtzigt de antwoorden uiterlijk vandaag, woensdag 15 november.

Hij maakt hiermee van een onderwerp dat miljoenen kiezers aangaat, maar dat andere partijen negeren tóch een politiek onderwerp. Op 22 november als de stemlokalen openen. En bij de coalitie-onderhandelingen die volgen. Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Het bericht Hoezo liberaal? Waarom kiest Yeşilgöz bij de pensioenen geen partij voor Omtzigt? verscheen eerst op Wynia's Week.

Politiek en verkiezingen draaien om geld. Ook in Nederland. Decennia was de wetgeving over giften aan partijen belabberd, alsof politici iets geheim wilden houden. Maar de duidelijkheid is er gekomen, niet alleen als de verkiezingen al voorbij zijn, maar nu ook tijdens de campagne.

Waarom is geld belangrijk? Vastgoedbelegger Cor van Zadelhoff, een prominente fondsenwerver voor de VVD, vatte het vorige maand tegenover Quote zo samen. Lijsttrekker Dilan Yeşilgöz is nog niet zo bekend als haar politieke tegenstanders. ‘Dus moet er een goede campagne worden gevoerd, en dat wil je niet moeten beknibbelen. Nu is er geld voor reclame op de sociale media, op billboards, maar ook gewoon voor simpele advertenties. En ja, dat zal zeker effect hebben.’

Ook veel grote giften voor de antikapitalistische SP

Dat kapitaal ertoe doet, had de antikapitalistische SP natuurlijk al vroeg in de smiezen. De partij is dankzij de verplichte afdracht van gekozen functionarissen, zoals Tweede Kamerleden, altijd een rijke, zo niet de rijkste partij van Nederland geweest. Ook al staat de partij zwak in de peilingen, op de meest recente lijst van grote giften (meer dan 10.000 euro per persoon/bedrijf) staat de SP op nummer vier met 478.210,23 euro.

Nummer drie is D66 (512.798 euro), mede dankzij een gift van 100.000 van Rob Defares, oprichter van financieel handelshuis IMC. Op nummer twee staat GroenLinks/PvdA (563.457,22 euro), zo te zien dankzij giften van Kamerleden en andere politieke ambtsdragers.

En de nummer één? De VVD. Iets meer dan 1,5 miljoen euro. Bijna evenveel als GroenLinks/PvdA, D66 en SP samen. Wat valt op? De grote giften van ondernemers en investeerders. De openheid over deze giften (maximum is 100.000 euro) is aanzienlijk vergroot. Ook stichtingen die gelieerd zijn aan politieke partijen, zoals de Stichting Ondersteuning VVD Tweede Kamer Verkiezing maakt zijn grote gulle gevers nu openbaar.

‘De verkiezingen zijn nog nooit zo belangrijk geweest als nu, met al die versplintering’, zei Cor van Zadelhoff tegen Quote. Hij organiseerde een bijeenkomst, ondernemers en investeerders schoven aan, Dilan Yeşilgöz sprak hen toe en het geld kwam in beweging. Amerikaanser dan dit kun je fondsenwerving niet krijgen.

Wie zijn de geldschieters? Van Zadelhoff staat zelf, via zijn beleggingsmaatschappij, genoteerd voor 50.000 euro. Hij is een van de 22 personen en bedrijven die 50.000 euro of meer hebben gestort. Er staan bedrijven uit de bouw op, zoals Verwelius, maar ook verhuurbedrijf Boels en het levensmiddelenbedrijf Van den Tweelgroep, de supermarktfamilie Bun en horecaman Won Yip.

Maar wat het meeste opvalt is de samenklontering van investeerders, financiers en ondernemers die met zulke financiers werken. De overeenkomst is: ze komen uit de private equity financiering. Deze financiers kopen bedrijven, nemen het heft in handen, mikken op meer dan gemiddelde omzetgroei, hoge rendementen en zij betalen dat doorgaans door het bedrijf stevige schulden te laten maken. Ze halen het benodigde investeringsgeld op bij pensioenfondsen, verzekeraars en rijke personen, zoals geslaagde ondernemers. De Hema is een voorbeeld van een bedrijf waar private equity-financiers zich vergaloppeerden met te hoge schulden, winkelketen Action een voorbeeld van kolossaal succes.

Onder de VVD-financiers ook een huisvester van migranten

Onder de geldschieters uit het private equity-wereldje zijn Rob Thielen (Waterland private equity), Jan Dobber, Marcel Boekhoorn, Robert van der Wallen en Rolly van Rappard (CVC). Ook topman René Moos van sportschoolketen Basic-Fit die kon expanderen met geld van de Britse private equity-financier 3i Group staat op de donateurslijst.

De kapitale bijdragen van deze financiers zijn politiek relevant omdat private equity een serieus onderwerp is in Den Haag. Bij de laatste algemene politieke beschouwingen nam de Tweede Kamer een motie aan tegen private equity in de huisartsenzorg plus een motie voor het terugdringen van private equity bij voorzieningen die grotendeels collectief worden gefinancierd en bij familiebedrijven. Een van de indieners van de tweede was Pieter Omtzigt, leider van Nieuw Sociaal Contract.

Politiek nog wat brisanter is het onderwerp migratie. Het kabinet RutteVier viel erover. Op de VVD-donateurslijst staat ook een vennootschap die is gelieerd aan Frank van Gool, topman van uitzendbureau Otto Work Force (Europees marktleider in internationale arbeidsbemiddeling) en ook actief in de huisvesting van arbeidsmigranten.

Serieus geld en allemaal volkomen legaal

Zijn gift leidde twee weken geleden al tot een felle aanval van SP-Kamerlid Bart van Kent op VVD-woordvoerder Daan de Kort. Op beschuldigende toon zei van Kent, zelf goed voor een afdracht van 13.154,76 euro aan de SP-kas, dat Otto zich met de gift ‘politiek ingekocht’ had en ‘dat er wel iets tegenover’ zou staan. Van Kent leverde geen bewijs voor zijn stelling.

De schimpscheut van de SP legt wel de zwakke plek bloot van het grote giftenfestival bij Van Zadelhoff. De lobby van bedrijven, investeerders, topmanagers en VNO-NCW speelt zich doorgaans af in de politieke wandelgangen, in de achterkamertjes, buiten het zicht. Maar nu gebeurt er iets anders. Er gaat geen kennis of belangenbehartiging over tafel, zoals in de lobby, maar, geheel legaal overigens, serieus geld. De lobbycratie in Nederland is opeens heel zichtbaar.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht De lobbycratie in Nederland is opeens heel zichtbaar: zo spekken rijke financiers de campagnekas van de VVD verscheen eerst op Wynia's Week.

Het tekende de sfeer. Het eerste partijcongres met Dilan Yeşilgöz-Zegerius als lijsttrekker en partijleider straalde optimisme uit. Alsof de VVD bij de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november vanzelfsprekend de grootste partij blijft.

De recente parlementaire geschiedenis spreekt dit tegen. Na de eerste verkiezingen zonder CDA-premier Ruud Lubbers (1982-1994) en PvdA-premier Wim Kok (1994-2002) belandden hun partijen in de oppositie. Maar de VVD toonde geen enkele twijfel.

De nalatenschap van Mark Rutte lijkt verzekerd

Voor de VVD lijkt niks wezenlijks veranderd door de val van het kabinet, behalve de partijleider. Mark Rutte, zoals ieder congres in wit overhemd met opgestroopte mouwen, oogde ontspannen. Zijn nalatenschap leek verzekerd.

De kandidatenlijst lijkt op die van 2021. Van de eerste twintig kandidaten stonden twaalf de vorige keer ook in de top 20. Van de acht opengevallen plekken werden vijf opgevuld met mensen die al in 2021 op de lijst stonden of bewindspersoon waren in het vierde kabinet-Rutte. De eerste kandidaat zonder landelijke politieke ervaring staat op plek 16.

Let vooral op de eerste vijf. Rutte wilde niet door, nummer twee Tamara van Ark vertrok eerder om gezondheidsredenen. De overige drie schoven omhoog. Yeşilgöz lijsttrekker. Sophie Hermans, die niet overtuigde als fractievoorzitter, op twee. Bente Becker, de afgelopen jaren zo weinig in beeld dat niet verwacht werd dat ze doorging, op drie.

Plek vier en vijf zijn voor Eric van der Burg en Christianne van der Wal. Het asielbeleid van staatsecretaris Van der Burg viel slecht bij de achterban. Het stikstofbeleid van Van der Wal werd daags na de presentatie afgekeurd door het VVD-congres (Mirjam Nelisse, die de motie indiende, staat onverkiesbaar op 47).

Yeşilgöz wordt beschouwd als rechtser dan voorganger Rutte. Rechtse kiezers zagen Van der Burg en Van der Wal als VVD-bewindspersonen die D66-beleid uitvoerden. lijstrekker Yeşilgöz blokkeert de spreidingswet , die Van der Burg blijft verdedigen. Wat wordt de netto-indruk bij de kiezer?

Er zijn twee mogelijke ‘vooropleidingen’ voor Kamerleden: politieke ervaring opdoen in gemeente, provincie of Europees Parlement dan wel eerst medewerker zijn van de fractie, Kamerleden of bewindspersonen. Raads- en statenleden combineren hun mandaat met en brengen maatschappelijke ervaring mee. Gewezen medewerkers zijn al bekend met de mores op het Binnenhof. Vaak belanden ze daar direct na afloop van hun studie, werkervaring buiten de politiek hebben ze zelden.

De partijtop kon weer ongehinderd een kandidatenlijst opstellen

Voormalige medewerkers Hermans en Beckers stonden in 2017 voor het eerst op de kandidatenlijst, lager dan ervaren landelijke politici. In 2021 kregen voormalige medewerkers hogere plekken dan kandidaten met plaatselijke of provinciale ervaring. Dit versterkte het beeld dat de VVD eenzijdig gericht is op het landelijke niveau. De meeste leden van politieke partijen betalen enkel contributie. Als één op de tien – desnoods enkel voor de sociale contacten – meedraait in de plaatselijke afdeling, is dat al veel.

Tijdens het partijleiderschap van Rutte werd het huishoudelijk reglement gewijzigd. Als minder dan 50 procent plus één van alle VVD-leden stemt, is de uitslag van het ledenreferendum ‘slechts adviserend’. Sinds de wijziging is de opkomstdrempel nooit gehaald.

Voor komend najaar stond een statutenwijziging op de agenda. De ’50 procent plus één’-norm zou hoogstwaarschijnlijk verdwijnen. Vanwege de kabinetsval werd dit uitgesteld. Dit jaar kon de partijtop ongehinderd de lijst opstellen – net als onder Rutte.

Deelsessies tijdens de Algemene Beschouwingen

Leden beslissen nog wel over het partijprogramma. Bij het vorige congres, op 3 juni, werd een nieuwe opzet uitgeprobeerd: vooraf inhoudelijk discussiëren over moties in (digitale) deelsessies, zodat op het congres enkel gestemd hoefde te worden. Voordeel: digitale sessies waren ook toegankelijk voor wie er op het congres niet bij kon zijn.

Toch was er kritiek: naast de zaterdag moesten nu ook deelsessies vrijgehouden worden in de agenda. Doordeweeks, wanneer lokale en provinciale politici vaak ook andere partijactiviteiten hebben. Sommigen vreesden dat de partijtop al in de deelsessies uitkomsten stuurde. Wat heeft een landelijke ledenvergadering voor zin als niet ook plenair gediscussieerd kan worden?

Ondanks de kritiek werden nu opnieuw deelsessies georganiseerd. Helaas voor Kamerleden en bewindspersonen op de woensdag- en donderdagavond van de Algemene Politieke Beschouwingen.

Bij aanvang van de bespreking van het partijprogramma werd de opzet uitgelegd. Het ging om politieke bedoelingen, met het oog op coalitiebesprekingen werden concrete middelen niet vastgelegd. Er waren 573 amendementen ingediend. Wanneer leek alsof het amendement een programmapunt hooguit anders formuleerde, werd contact opgenomen met de indieners. Zo bleven er veertig over.

Eén van de weinige partijstandpunten die niet verwaterden onder Rutte was het opkomen voor autobezitter. Zo verhoogde het eerste kabinet-Rutte (2010-2012) de maximumsnelheid van 120 naar 130 kilometer. Als gevolg van de stikstofcrisis werd dit teruggedraaid. Sindsdien gaat er geen congres van de ‘vroempartij’ voorbij zonder motie om 130 weer in te voeren. Een amendement over de kwestie werd ontraden. Als de stikstofcrisis opgelost werd, zouden veel burgers andere prioriteiten hebben, zoals woningbouw (applaus van de twintigers en dertigers in de zaal).

De VVD was altijd tegen rekeningrijden. Eind 2021 werd bekend dat het aankomende kabinet-Rutte IV rekeningrijden mogelijk maakte. Wie denkt dat dit een concessie was aan D66 vergist zich. Een amendement om het rekeningrijden af te schaffen werd ontraden. Andere programmapunten, zoals meer geld voor defensie, moesten immers ook ergens van worden betaald. Elektrisch rijden wordt de toekomst. De goede verstaander wist genoeg: rekeningrijden moet de wegvallende benzineaccijnzen compenseren.

Er waren twee groepen liberale congresgangers

Op één punt toonden de congresgangers zich uiterst principieel. Op de bijna laatste pagina van het conceptpartijprogramma werd, om versplintering tegen te gaan, een kiesdrempel bepleit. Dit leverde drie moties op. Strekking: stemmen mogen niet verloren gaan door een kiesdrempel. Alleen op dit punt liet het bestuur zich overtuigen. Vooraf waren alle drie ontraden, nu werd opgeroepen te stemmen voor de duidelijkst geformuleerde motie. Dat werd één van slechts drie aangenomen amendementen. De andere twee betroffen dierenwelzijn.

In feite waren er twee groepen congresgangers. Een deel schaart zich achter de partijtop, een ander deel betreurt de verwatering van oude partijstandpunten. De eerste groep telt veel leden die het prettig vinden dat de VVD onder Rutte een middenpartij werd, de laatste groep veel liberalen met heimwee naar de dagen van Hans Wiegel en Frits Bolkestein.

Sinds een jaar of drie worden de bezwaren van de laatste groep verwoord door het platform Klassiek Liberaal. Hun criticasters in de VVD beschouwen het als een klein gezelschap dat haar mening wil opleggen aan de hele partij. De twee stromingen interpreteren de opkomst van BBB en Nieuw Sociaal Contract (NSC) totaal verschillend.

Wie zich herkent in de partijkoers, ziet het optreden van Caroline van der Plas bij de afgelopen Algemene Politieke Beschouwingen als een teken dat de BBB vanzelf leegloopt. Pieter Omtzigt wordt gezien als een uitmuntend Kamerlid, maar kan, zo wordt gedacht, geen partij leiden. Kiezers gaan dan vanzelf beseffen dat de VVD beter en stabieler is.

Ontevreden liberalen zien de nieuwe partijen als voorbode. Gaat de VVD de eerste verkiezingen zonder Rutte opnieuw een rechtse campagne voeren om daarna verkiezingsstandpunten ondergeschikt te maken aan coalitievorming, wordt het einde VVD.

Natuurlijk, de BBB en NSC zijn eerst en vooral CDA-afsplitsingen. CDA-kiezers die het regionale geluid missen of vinden dat het CDA de centrumrechtse kiezer verwaarloost, stappen over. Maar de BBB blijkt ook aantrekkelijk voor ontevreden VVD’ers.

De BBB lijft ontevreden VVD’ers in

De nummers één (Ilona Lagas) en drie (Gert-Jan Oplaat) op de BBB-Eerste Kamerlijst waren in het verleden respectievelijk VVD-wethouder en VVD-Tweede Kamerlid. Ook Lagas’ echtgenoot Ad, voorheen voorzitter van Klassiek Liberaal, stapte over naar de BBB, net als Claudia van Zanten, tot voor kort VVD-deelraadslid in Amsterdam-Zuid. Ze staat op nummer zeven van de BBB-kandidatenlijst voor de aanstaande Tweede Kamerverkiezingen.

Het tevreden deel van de VVD-achterban zal hun vertrek niet betreuren. Zij scharen zich enthousiast achter de nieuwe lijsttrekker Dilan Yeşilgöz. De ontevredenen wijzen erop dat dezelfde mensen nog steeds aan de liberale touwtjes trekken. De VVD heeft een andere lijsttrekker, verder is er niets veranderd.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht De VVD heeft een nieuwe lijsttrekker, maar verder is er niets veranderd verscheen eerst op Wynia's Week.