Geert Wilders stond er van de week wat aangeslagen bij, toen hij in een haag van journalisten belandde en moest reageren op het vertrek van zeven van zijn 26 Kamerleden. Hij was erdoor overvallen, zo bleek, en had de leider van de bende, Gidi Markuszower, altijd als een vriend beschouwd. Opstand in eigen gelederen, op een tot dan ongekende schaal, verraad en vertrek, leedvermaak bij zijn collega’s: Wilders leek even uit zijn evenwicht.

Zelfgekozen isolement behoort tot de kern

Toch denk ik niet dat Wilders de gang van zaken nog steeds diep betreurt. De PVV is zijn persoonlijk eigendom, in het najaar van 2004 gesticht nadat hij zelf met een tienpuntenplan de VVD had verlaten. Nu is hij zelf met een vierpuntenplan geconfronteerd, een plan dat tegen de geest en de letter van zijn PVV indruiste. Ga maar na:

1. De bende van zeven eist ‘constructieve oppositie’, een uitgestoken hand naar het nieuwe minderheidskabinet, samenwerking met partijen die ‘hetzelfde met Nederland willen als wij’.

Dat staat haaks op wat Wilders altijd met zijn PVV heeft gewild. De PVV was uniek en moest dat blijven, eigen in zijn soort, en moest zich onderscheiden door harde kritiek op alle kabinetsbeleid, dat van de werkelijkheid was vervreemd, elitair was, niet begreep waar Henk en Ingrid van wakker lagen en vooral hopeloos naïef was met betrekking tot de islam. Het echec van het kabinet-Schoof was in dit verhaal in geen enkel opzicht de schuld van de PVV, maar het resultaat van politieke kongsis en ambtelijke tegenwerking. De eigenheid moest worden benadrukt door niet eens met Rob Jetten en de zijnen te willen praten. Het zelfgekozen isolement behoorde vanaf het begin tot de kern van de identiteit van de PVV.

2. De PVV moest wat de zeven betreft ‘gedemocratiseerd’ worden. Dit punt is zeer opportunistisch gesteld. De zeven zijn geen principieel voorstander van een democratische ledenpartij maar vrezen dat de PVV op grond van een amendement op de Wet Politieke Partijen tot democratisering zal worden gedwongen of anders zal worden verboden.

Dat gaan we niet doen, zei Wilders, nadat Markuszower hem in de fractievergadering van afgelopen dinsdag had toegevoegd: ‘Ik wil dat de partijleider zich aan deze koerswijziging committeert, startend per vandaag’, en zelfs had voorgesteld dat hij Wilders tijdelijk als fractievoorzitter zou vervangen.

Alleenheerschappij

De partij ís Geert Wilders. Het heeft in 2005/2006 al moeite gekost – zoals Martin Bosma zich ongetwijfeld herinnert – om de naam Lijst Groep Wilders te vervangen door het minder persoonlijke Partij voor de Vrijheid. Wilders was en bleef het enige lid, heeft vanaf het begin alles bepaalt, leidde de fractie met harde hand en nam gemakkelijk afscheid van mensen die hem hierin tegenstonden.

Angst voor een pers die hem als uitdager van het establishment haatte, angst voor LPF-achtige toestanden – het maakte dat Wilders op het punt van zijn alleenheerschappij onvermurwbaar was. En zo kon hij op 3 juni vorig jaar in zijn eentje besluiten, zonder de fractie te raadplegen, dat de PVV uit het kabinet stapte.

Anti-islam

3. De PVV moest meer zijn dan een anti-islampartij, vonden de zeven, en Kamerleden moesten meer ruimte krijgen zich op andere portefeuilles te profileren. De PVV moet meer zijn dan ‘een man met een twitter-account’, stelde Markuszower, wat onhandig een typering van Dilan Yesilgöz herhalend.

Ook dit punt gaat dwars tegen de bestaansreden van de PVV in. Vanaf het begin van de partij zijn er mensen geweest die hebben gewild dat de PVV een duidelijk (liberaal-conservatief) ideologisch profiel zou ontwikkelen en vanuit dat profiel doordachte standpunten op alle beleidsterreinen zou formuleren. Maar Wilders zei te weten dat hij alleen verkiezingen zou winnen met een rabiaat anti-islamstandpunt. Hij was de enige die dat vond, maar was de baas en dus is de PVV geassocieerd met kopvoddentaks, Koranverbrandingen en pleidooien voor deportaties.

4. De zeven wilden ook een evaluatie van de verkiezingen. Op een gegeven moment heeft de PVV op 53 zetels in de peilingen gestaan, nu staan ze op zeventien en de trend is neerwaarts. Een ‘toekomstig lijsttrekker’ (!) moest met de resultaten van die evaluatie ‘serieus aan de slag’.

Zo’n voorstel kun je bij elke partij inbrengen, maar niet bij de PVV. De leider is immers de man met het charisma, die geen fouten maakt. Het kan eens tegenzitten en de resultaten kunnen eens tegenvallen, maar dat is nooit zijn schuld. De suggestie dat dat wel zo zou kunnen zijn, is de bijl aan de wortel van een populistische partij. En de suggestie dat iemand anders de partij zou kunnen gaan leiden, is zo mogelijk nog wezensvreemder aan het beeld dat de leider van zichzelf heeft.

Grootste obstakel voor doorbraak van rechts

Kortom, de zeven hebben punten ingebracht die direct en radicaal tegen de identiteit en het dna van de PVV ingingen, en wilden eigenlijk een geschiedenis van twintig jaar in één fractievergadering ongedaan maken.

We kunnen de vraag aan de orde stellen of de beslissingen die Wilders in 2004-2006 heeft genomen, zijn eigen belangen niet boven de belangen van zijn fractie en achterban hebben gesteld. Of hij door zijn stijl van optreden en zijn ‘bek vol blaf’ (Ida Gerhardt) de opmars van realistisch-rechts niet heeft gefrustreerd en onmogelijk heeft gemaakt.

Ik denk dat de PVV uiteindelijk het grootste obstakel voor de doorbraak van rechts is geweest. Maar wie daarover klaagt is twintig jaar te laat, en zal bot vangen zolang Wilders nog politiek actief is.

Geen steun voor kabinet-Jetten

Toen de zeven er van de week ineens uitstapten, was er niet alleen leedvermaak bij de anderen, maar klonk ook de gedachte dat dit het nieuwe minderheidskabinet meer ruimte zou bieden. Als een coöperatieve minderheid uit de PVV stapte en wél met het eerste kabinet-Jetten wilde onderhandelen, bood dat Jetten en de zijnen onverwacht nieuwe mogelijkheden.

Ik geloof daar niks van. Markuszower is altijd een van de meest rabiate PVV-Kamerleden geweest, in standpunt en woordkeus. Hij heeft gezegd dat het verkiezingsprogramma van de PVV leidend is. Toen hij donderdag bij Jetten, Bontenbal en Yesilgöz langs mocht, zei hij dat hij hen niet met een PVV-light maar met de oude, vertrouwde harde lijn had geconfronteerd. Hij was gewoon ‘zichzelf’ geweest.

Hij zei dat op een dag waarop de GL-PvdA-leider liet vallen dat hij bereid was zijn onwelwillende houding te laten varen en zich constructief op te willen stellen. Mocht Jetten de steun van de zeven populisten willen gebruiken, dan zal hij daar door zijn eigen partij en door alles vanaf het CDA en naar links, hard op worden aangesproken.

Daarom moeten we concluderen dat we van de week naar een kansloze couppoging hebben zitten kijken, met een nieuwe fractie op rechts die het verschil niet gaat maken en (denk ik) roemloos ten onder zal gaan.

Wilders stond er aanvankelijk dus wat beteuterd bij maar het zou mij niet verrassen als hij er alweer een beetje overheen is. De zeven bleven er zeven, uit provincies en gemeenten klonken stevige steunbetuigingen en in Delft liep hij alweer over de markt om tegen de komst van een AZC te protesteren. Business as usual, met een kleiner groepje getrouwen, loyaler dan ooit, die zijn persoonlijke project zullen steunen, met een fractie die gewoon weer lekker vanaf de zijlijn oppositie gaat voeren en niet in de ingewikkelde en verantwoordelijke situatie van regeringsverantwoordelijkheid verkeert.

Getuigenispartij

Ook dit zal Wilders overleven. De PVV verliest aan FVD en aan JA21, de partij heeft allang niet meer het alleenrecht op rechts, maar er zal een harde kern overblijven, omvangrijk genoeg voor Wilders om in de Tweede Kamer zijn hobby voort te kunnen zetten. De PVV is eigenlijk een soort getuigenispartij à la de oude SGP geworden, waar decennialang de overtuiging klonk dat het oude verhaal verteld moest blijven worden, al was het maar voor ‘dat ene dierbare zeteltje’.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Wilders overleeft couppoging gemakkelijk en de PVV kan nog jaren blijven bestaan als getuigenispartij verscheen eerst op Wynia's Week.

Het Tien Puntenplan van Wilders speelde een cruciale rol bij de breuk in de coalitie. Het lijkt erop dat het in de groep gooien van dit plan vooral een tactische zet was van Wilders, bedoeld om zijn aftocht, waartoe hij toch al had besloten, te dekken. Anders gezegd: zo kon hij zijn (potentiële) kiezers ervan overtuigen er alles aan gedaan te hebben om de asielinstroom af te remmen. Maar helaas, zo kon hij dan zeggen, de coalitiegenoten weigerden hierin mee te gaan.

Wetsvoorstellen lagen al bij de Tweede Kamer

Opmerkelijk bij dit alles is dat de wetsvoorstellen van PVV-asielminister Marjolein Faber al bij de Tweede Kamer lagen en daar waarschijnlijk binnen afzienbare tijd hoogstwaarschijnlijk zouden worden aangenomen. Die voorstellen bevatten maatregelen – zoals afschaffing van de permanente verblijfsvergunning en beperking van de gezinsmigratie voor statushouders – die wel degelijk tot minder asielmigratie kunnen leiden. Mogelijk ging Wilders ervan uit dat deze wetgeving vrijwel zeker zou stranden in de Eerste Kamer.

Hadden de maatregelen voorgesteld in het Tien Puntenplan waarmee Wilders de zaak binnen de coalitie op scherp zette, nog een substantiële bijdrage kunnen leveren aan de terugdringing van de asielinstroom? Laten we dat eens punt voor punt nagaan. Maurice de Hond heeft gepeild welk percentage van de kiezers met de onderscheiden punten instemt, dat cijfer staat telkens tussen haakjes.

Maatregel 1: Grenzen dicht voor asielzoekers (47 procent). Dit naar voorbeeld van Duitsland, waar ondanks de grenscontroles vooralsnog maar weinig asielzoekers direct worden teruggestuurd.

Maatregel 2: Fors meer grensbewaking (49 procent). Een noodzakelijke voorwaarde voor het doorvoeren van maatregel 1.

Maatregel 3: Tijdelijke stop gezinshereniging (60 procent). Dit naar voorbeeld van Oostenrijk. Deze maatregel zal Nederland minder aantrekkelijk maken voor asielzoekers.

Maatregel 4: Statushouders uit AZC’s (32 procent). In eerste instantie alleen van toepassing op eenpersoonshuishoudens. Betrokkenen worden dan zelf verantwoordelijk voor hun huisvesting, net als al die Nederlanders die geen eigen woonruimte kunnen vinden en een beroep moeten doen op familie of kennissen, en soms zelfs dakloos worden. Dat laatste punt zal een belangrijke verklaring vormen voor het relatief lage percentage voorstanders van 32 procent: op rondzwervende jonge mannen met afwijkende zeden en gewoonten zit de kiezer niet te wachten.

Maatregel 5: Syriërs terug naar Syrië. We sturen Syrische asielzoekers en Syriërs met een tijdelijke verblijfsvergunning zo snel mogelijk, maar binnen een half jaar, terug naar (de veilige gebieden van) Syrië. Bij voorkeur vrijwillig en anders onvrijwillig. Het betreft ongeveer 60.000 personen (67 procent). Betrokkenen hebben hier asiel aangevraagd vanwege het Assad-bewind en/of onveiligheid ten gevolge van de burgeroorlog. Assad is verdreven en delen van Syrië zijn weer veilig. Dus kunnen betrokkenen niet langer aanspraak maken op asiel.

Maatregel 6: AZC-stop. Wij willen géén enkel AZC er meer bij in Nederland. We willen AZC’s sluiten. Dit kan door de invoering van maatregelen zoals hiervoor genoemd onder 1 t/m 5 waardoor de instroom daalt en de uitstroom stijgt (52 procent). Zonder nadere onderbouwing lijkt dit twijfelachtig.

Maatregel 7: Geen Spreidingswet, geen voorrang sociale huurwoning (57 procent). Afschaffing van de Spreidingswet stond al in het Hoofdlijnenakkoord van het kabinet-Schoof, maar werd tegengehouden door de Eerste Kamer. Of die daar nu anders over denkt, is de vraag. Stoppen met het voortrekken van statushouders bij de toewijzing van sociale huurwoningen is een kwestie van gelijke behandeling.

Maatregel 8: Criminele vreemdelingen uitzetten (76 procent). Dat kan in sommige gevallen nu al, maar in de praktijk wordt de soep meestal niet zo heet gegeten als die wordt opgediend. Criminele asielzoekers en statushouders zijn volgens het asielrecht praktisch immuun voor uitzetting, en verder zitten we met het bekende probleem dat nogal wat herkomstlanden weigeren hun eigen staatsburgers terug te nemen. Ook strafbaarstelling van illegaliteit wordt in maatregel 8 van het Tien Puntenplan genoemd. Dat voorstel was onder premier Rutte ook al eens aan de orde, maar stierf onder druk van de linkse partijen een stille dood.  

Maatregel 9: Denaturaliseren en uitzetten (70 procent). Dit betreft mensen met een dubbele nationaliteit die zijn veroordeeld voor gewelds- en zedendelicten.Uitzetten gebeurt nu ook al, zij het zelden. De toelichting suggereert dat opzegging van het Europees Verdrag inzake Nationaliteit (EVN) dit zou vergemakkelijken.

Maatregel 10: Steun voor hard optreden politie (64 procent). Dit punt heeft slechts zijdelings te maken met het asieldossier.

Intensivering van bestaand beleid

Het geheel overziend, zou je kunnen zeggen dat het vooral gaat om intensivering van bestaand beleid. En zoals bekend staan tussen droom en daad wetten in de weg en praktische bezwaren. Wat die wetten betreft, gaat het dan vooral over internationale verdragen en EU-regelgeving, en over rechters die een en ander interpreteren. Als de coalitiepartners, al dan niet gedeeltelijk, zouden hebben ingestemd met het Tien Puntenplan, dan zouden zij de facto een inspanningsverplichting en geen resultaatverplichting op zich hebben genomen.

Neem bijvoorbeeld de maatregelen 1 en 2 (‘grenzen dicht voor asielzoekers’ en ‘fors meer grensbewaking’). Gevolg zou kunnen zijn dat asielzoekers, in plaats van direct door te reizen richting Ter Apel, vaker asiel aanvragen in het land van aankomst in de EU. Dat is in de geest van de Dublin-conventie. Maar de grenscontroles die Nederland onder het kabinet-Schoof heeft uitgevoerd, stelden in de praktijk weinig voor. Andere landen, waaronder Duitsland, maken er meer werk van en proberen asielzoekers aan de grens terug te sturen, al worstelen zij daarbij met het juridisch kader, onlangs nog leidend tot duw- en trekwerk tussen een dwarsliggende rechter en een ongehoorzame Duitse minister. De Bondsrepubliek en andere EU-lidstaten zoeken hierbij duidelijk de (figuurlijke) grenzen op en bieden weerwerk aan activistische rechters.

Dat terugsturen kan – als het lukt – een ontmoedigend effect hebben op asielzoekers om hierheen te komen, maar – voor zover het niet lukt – kan het ook politiek draagvlak creëren voor modernisering van verdragen en EU-regelgeving. Nederland doet hier vooralsnog niet aan mee en speelt nog steeds liever het braafste jongetje van de klas. Zo worden wij nog aantrekkelijker voor asielzoekers in vergelijking met omringende landen.

Nu we het toch over modernisering van verdragen hebben: nog even over maatregel 8 (‘criminele vreemdelingen uitzetten’), dat met 76 procent de meeste bijval krijgt. De kiezers vinden het onverdraaglijk dat dit in de praktijk maar niet wil lukken. De oorzaak ligt in Straatsburg bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, dat rechtspreekt op basis van het mensenrechtenverdrag EVRM. Dat Hof verabsoluteert de rechten van criminele vreemdelingen en maakt geen afweging met de rechten van hun slachtoffers; het Hof heeft dus zijn prioriteiten niet op orde. En een ander heet hangijzer: met het ‘outsourcen’ van asiel naar landen buiten Europa moet je bij het Hof ook niet aankomen.

Twee moedige regeringsleiders, te weten Giorgia Meloni van Italië en Mette Frederiksen van Denemarken, hebben het initiatief genomen om een begin van een eind te maken aan deze onwenselijke situatie. In een open brief wezen zij het Hof er met name op dat de huidige interpretatie van het EVRM een belemmering vormt voor de aangesloten landen om vooral ten aanzien van criminele vreemdelingen effectief beleid te voeren, en riepen zij op tot een herinterpretatie die meer handelingsvrijheid biedt om hun inwoners te beschermen.

Samen optrekken

Maar de strekking van de open brief is veel breder dan dit specifieke onderwerp. De brief werd mede ondertekend door één president en zes andere regeringsleiders, onder wie de premier van België. Nederland was daar niet bij, want premier Schoof weigerde zijn handtekening. Hoe kon dat?

In het regeerprogramma van het kabinet-Schoof staat nota bene: ‘Nederland zet zich bovendien, waar mogelijk samen met gelijkgestemde EU-lidstaten, in voor aanpassingen van het VN-vluchtelingenverdrag.’ Waarom zou samen optrekken met gelijkgestemde landen wel een goede beleidslijn zijn voor aanpassingen van het VN-vluchtelingenverdrag, maar niet voor een herinterpretatie van het EVRM? Of vindt Schoof het soms geen probleem dat het met de huidige interpretatie van dat verdrag in veel gevallen nauwelijks mogelijk is om criminele vreemdelingen uit te zetten? Naar verluidt zou de premier in de ministerraad zijn oren hebben laten hangen naar de NSC-ministers, waaronder voormalig rechter Judith Uitermark.

Een aantal maatregelen uit het Tien Puntenplan zou de asielinstroom kunnen afremmen. Bij de implementatie zouden dan wel – zoals landen om ons heen al doen, maar wat in een coalitie met NSC onmogelijk was – de grenzen van het bestaande internationale juridische kader moeten worden opgezocht en uiteindelijk doorbroken. In dat kader zijn een aantal verdragen zoals het VN-vluchtelingenverdrag en het EVRM leidend. Die verdragen kwamen tot stand kort na de Tweede Wereldoorlog, zijn volkomen verouderd, en in deze vorm niet langer te handhaven. In de woorden van de hiervoor genoemde open brief van Meloni en Frederiksen: ‘What was once right might not be the answer of tomorrow […] We now live in a globalized world where people migrate across borders on a completely different scale.’

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Had het kabinet met het Tien Puntenplan van Wilders de asielinstroom drastisch kunnen beperken? Dat is maar zeer de vraag verscheen eerst op Wynia's Week.

Volgens VVD-fractievoorzitter Dilan Yeşilgöz laat Wilders ‘de kiezers in de steek’. NSC-leider Nicolien van Vroonhoven wil niet meer ‘met Wilders in zee’ (dat sentiment is ongetwijfeld wederzijds) en BBB-vicepremier Mona Keijzer zei dat Wilders ‘Nederland verraadt’. Een té hard oordeel over een Nederlandse politicus met het strengste bewakingsregime. De oppositiepartijen verkeerden uiteraard in een vreugdesfeer, verlost uit een nachtmerrie.

Volgens politiek Den Haag heeft Wilders afgedaan; achter diens tijdperk kan een punt worden gezet. Hij is ‘uitgeteld’. Als er onder de fractieleiders een dirigent zou zijn geweest, wellicht de Rotterdamse prediker Henri Bontenbal (CDA), dan zou het politieke koor eenstemmig zingen: ‘Wij wensen Wilders weg’.

Vreemdeling in eigen land

Is Wilders weg?

Dat is niet evident. Het kernthema van Wilders – overmatige immigratie in combinatie met het sterk groeiende islamisme in Nederland – is niet weg. Integendeel, steeds meer burgers merken de ‘verdringingsverschijnselen’ die overmatige immigratie veroorzaakt: meer asielcentra in weigerachtige gemeenten, nijpend gebrek aan woonruimte, volle klaslokalen en moeizame toegang tot de zorg.

De cultuurkloof met steeds assertievere moslims produceert twee afgesloten maatschappijen. Door de stortvloed aan nieuwkomers functioneert integratie niet meer. Wél nemen zij hun conflicten mee, zoals de Somaliërs in Den Haag die hun vetes uitvechten op straat. Burgemeester Jan van Zanen (VVD) zag het niet aankomen.

Gevolg: veel inwoners vragen zich af of ze nog wel in Nederland wonen en voelen zich vreemdeling in eigen land, vooral in grotere steden. De problemen die Wilders benoemt, nemen toe. Zo blijft de factor-Wilders een politieke realiteit. Zijn opponenten maken hem groter. De verwijten van andere fractieleiders tegen Wilders creëren een scheidslijn: allen tegen één. Hij zit strategisch in een unieke positie, die van de underdog. Verkiezingen in het najaar draaien om hém.

Het kabinet-Schoof met de PVV in een hoofdrol is de zoveelste aflevering van Nederland en het immigratievraagstuk. In 1991 was VVD’er Frits Bolkestein de eerste fractievoorzitter van een grote partij die het thema immigratie op de agenda zette. Hij deed dat beredeneerd, maar ook dat verstoorde de rust in het gezapige Den Haag. Hij kreeg dan ook de stempel ‘stoorzender’ of erger, maar zag in werkelijk zaken waarvoor anderen blind bleven – een zeldzame vooruitziende blik. De VVD werd bij de Provinciale Statenverkiezingen van 1995 zelfs met afstand de grootste partij. Na het vertrek van Bolkestein zakten de liberalen weer terug naar het bitterballenniveau.

Daarna kwam de flamboyante Pim Fortuyn die vanuit de startblokken bepleitte om artikel 1 uit de grondwet te schrappen. Hij zag het discriminatieverbod als beperking van de vrijheid van meningsuiting en bescherming van de islam tegen kritiek. Op 6 mei 2002 werd Fortuyn vermoord door een dierenactivist die alweer vrij en vrolijk rondfietst. In de meeste landen zou hij er minder genadig zijn afgekomen.

Wilders is de erfgenaam in die traditie. Dat heeft hem intussen een islamitische banvloek opgeleverd, met alle gevolgen van dien. Hij is geen vrije vogel zoals het doorsnee Tweede Kamerlid, maar vogelvrij. Dat maakt hem een ‘man met een missie’. Hij maakt dezelfde punten als Ayaan Hirsi Ali, een vrouw met een missie en zelfs ervaringsdeskundige. Beiden zitten in dezelfde situatie: doelwit van islamisten.

Permanente onderschatting

De politiek-culturele spanningen tussen de islam en westerse samenlevingen zijn niet kunstmatig maar reëel. Wilders geeft er uiting aan, wat hem bij de politieke goegemeente en de gevestigde media in het verdomhoekje brengt. Het debat over Gaza maakt van Amsterdam een veredelde Gazastrook; antisemitisme duikt op als spook uit het verleden. Neem ‘tolerante Hollanders’ vooral met een korreltje zout.

Wat vinden doorsnee burgers en vooral de kiezers? Het wegwensen van Wilders gebeurt vooral door politici ter linkerzijde en door de progressieve media. Zij hebben Wilders permanent onderschat. Met z’n allen tegen één zou Wilders nog wel eens meer succes kunnen oogsten dan men nu denkt.

Wie de recente verkiezingsuitslagen analyseert, ziet grote, onverwachte verschuivingen. Bij de Provinciale Statenverkiezingen van 15 maart 2023 werd de BoerBurgerBeweging (BBB), met toen één Tweede Kamerzetel, plotseling de grootste partij. In Amerika heet dat een landslide. Kiezers hebben opvattingen en stemmen op een partij die deze het meest beeldend naar voren brengt.

Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november 2023 werd de PVV veruit de grootste partij. Thema: migratie. Wederom een landslide. Was ooit een verschuiving van vijf tot tien zetels in Den Haag al een politieke aardbeving, intussen rijzen de golven steeds hoger. De huidige Tweede Kamer telt vijftien fracties; slechts vier daarvan hebben twintig zetels of meer. Dat maakt coalitievorming moeilijk.

Er zijn zelfs steekvlammen. Nieuw Sociaal Contract (NSC) kwam in 2023 als nieuwkomer in de Kamer met twintig zetels, maar staat inmiddels in de peilingen op één zetel. Dit golfslagbad duidt op onrust en ongenoegen. Gevestigde partijen zoals de VVD prediken vrijheid, maar praktiseren binnenskamers een dwangcultuur. Alles wordt zorgvuldig georkestreerd, want beeldvorming is koning.

Vijandige overname

Aan de linkerzijde is het niet anders. Frans Timmermans, leider van de fractie van GroenLinks-PvdA, was dolblij met de val van het kabinet-Schoof. Voor links zouden zonnige dagen aanbreken. Dat valt te bezien.

In Nederland heeft nooit een linkse meerderheid bestaan en bovendien moeten GroenLinks en de PvdA hun fusie nog consumeren. Dat is niet eenvoudig want beide partijen hebben verschillende culturen. GroenLinks is de politieke erfgenaam van onder meer de communistische CPN, zij het nu in een groen hesje. De PvdA, met een ouder stempubliek, staat in de traditie van de sociaaldemocratie. Het is opvallend dat Timmermans het hoge woord voert, en GroenLinks-voorman Jesse Klaver vooral stil is. Hij wacht zijn beurt af, want de fusie wordt ruzie, uitmondend in een vijandige overname van de PvdA die inmiddels Israël al heeft laten vallen en Hamas vergoelijkt.

De fusiepartij, nu 25 zetels, zal vervolgens proberen zoveel mogelijk stemmen te kannibaliseren van de kleinere linkse partijen, die samen ook ongeveer 25 zetels hebben. Links vertegenwoordigt één derde van de kiezers maar roept alsof dat twee derde is.

Het parcours van Wilders voltrekt zich niet in Nederlands isolement. Het is de trend in heel Europa. De meeste regeringen zijn wankel. De christendemocratische Duitse bondskanselier Friedrich Merz heeft zich overgeleverd aan de sociaaldemocratische SPD om de opmars van Alternative für Deutschland (AfD) te stuiten. Thema: immigratie. In Frankrijk hetzelfde. President Emmanuel Macron loopt op zijn laatste benen, en Marine Le Pen wordt een serieuze uitdager bij de presidentsverkiezingen van 2027. Als ze niet mag meedoen van de rechter, staat de jonge Jordan Bardella klaar. Italië heeft Giorgia Meloni, Hongarije Viktor Orbán en Polen heeft weer een conservatieve president: Karol Nawrocki.

De structuurfout in het gesneuvelde kabinet was dat Wilders zelf geen premier werd. Doorgaans krijgt de leider van de winnende en grootste partij die functie want dat reflecteert de wil van de kiezer. In plaats van Wilders verscheen de totaal onbekende Dick Schoof als premier op het bordes. Het algemeen gevoel was: blij dat hij het wil doen. Maar het was een zwaktebod.

Gemist momentum

Als premier had Wilders het kabinetsbeleid moeten aanvoeren, verdedigen en bijwerken. Hij zou dan regelmatig hebben overlegd met de fractieleiders van de coalitie en ook in Europa zijn gezicht hebben laten zien.

In plaats daarvan kreeg hij te maken met een premier die vooral ambtelijk dacht. Zo was er het initiatief van de Deense (socialistische) premier Mette Frederiksen en haar Italiaanse evenknie Giorgia Meloni voor een strenger asielbeleid. Zeker negen landen tekenden, een groeiende coalitie. Maar Schoof tekende niet. Hij vond het ‘een stap té ver’. Typisch een ambtelijke reactie, op kousenvoeten. Wilders zou dat momentum niet hebben gemist.

Nederland is de afgelopen decennia sterk gepolariseerd, waarbij migratie en klimaat een morele meetlat werd. De Haagse politiek ontwikkelde ‘religies zonder God’. De Tweede Kamer debatteert over migratie en klimaat met de passie van de Synode van Dordrecht (1618-1619). Maar geloofsijver is in de politiek een slechte raadgever.

Het effect is dat de instituties van het land worden gepolitiseerd door partijen en hun geloofsgenoten, verenigd in ngo’s. De ambtenarij was ooit de bakermat van politieke neutraliteit en publieke hulpvaardigheid. In toenemende mate ontwaart men partijdigheid en actiegedrevenheid.

Het modewoord komt uit het Engels: ‘deep state’. Elke staat heeft een serie instituties die moet zorgen voor stabiliteit en rechtvaardigheid. Als echter instituties worden gepolitiseerd voor specifieke doeleinden, wordt de democratie gedemonteerd. De kiezers spreken zich uit bij verkiezingen, maar instituties gaan ongestoord door met hun eigen agenda, alsof er geen verkiezingen zijn geweest. De ‘Beambtenstaat’ regeert.

Geen beleidskracht

De val van het kabinet kwam niet uit de lucht vallen, want ook de PVV was niet op regeren voorbereid. Regeren betekent van tevoren goed weten wat de doelen zijn en langs welke weg men die kan bereiken. Het is makkelijker van A naar Z te redeneren dan een stap van A naar B te realiseren.

Een regering moet regeren als een goed getraind voetbalelftal. Dat was niet het geval. Soms leek het alsof een minister voor het eerst op een ministerie kwam en het spoor bijster raakte in de ambtelijke molens van ‘Yes Minister’. Hoe zwakker de minister hoe sterker de ambtenaren, met de status quo als resultaat. De PVV miste de beleidskracht, nodig om zaken voor elkaar te krijgen.

Migratie blijft nog lang hoog op de agenda, waar het al dertig jaar staat. Wilders is niet ‘uitgeteld’ en kan niet worden ‘weggewenst’. Het enige dat de PVV-leider riskeert, is een anti-Wilders coalitie van allen tegen hém. Maar eerst zijn de kiezers aan zet.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Zijn tegenstanders vergissen zich: Wilders is niet uitgeteld en kan ook niet worden weggewenst verscheen eerst op Wynia's Week.

Rechtse Nederlanders – en wellicht ook veel Nederlanders die zich tot het midden rekenen – vinden dat niet steeds het lot van de wereld in handen van Nederland en de Nederlanders moet worden gelegd met kostbaar, hemelbestormend beleid dat wel de ijdelheid van politici, ambtenaren en lobbyisten dient, maar weinig oog heeft voor het nationale belang. Ze vinden dat paal en perk moet worden gesteld aan het overdragen van macht, geld en bevoegdheden van hun volksvertegenwoordigers naar kantoren en rechtszalen in plaatsen als Brussel, New York, Straatsburg en Genève. Ze vinden ook dat de overheid niet zozeer de lakens moet uitdelen, maar dienend moet zijn. Van die wensen komt in het Nederland van de 21^ste eeuw weinig terecht.

Treurige geschiedenis

Het jongste hoofdstuk in die toch treurige geschiedenis is het uiteenvallen van de regeringscoalitie op 3 juni 2025 en de val van het kabinet-Schoof. De korte geschiedenis van dat kabinet (elf maanden) past in een reeks korte en goeddeels mislukte kabinetten: Balkenende-I in 2002, regerend met de partij van de vermoorde Pim Fortuyn, Rutte-I In 2012, regerend met gedoogsteun van de PVV van Geert Wilders. Ook die kabinetten kwamen tot stand na een soort kiezersopstand, waarbij als ‘populistisch’ benoemde partijen aan de macht werden gebracht.

De vraag dringt zich op of het werkelijk onmogelijk is om over rechts, of minstens met centrumrechts te regeren in Nederland, waarmee recht zou worden gedaan aan de wens van minstens de helft van de Nederlandse kiezers. Van het tweede kabinet-Balkenende (2003-2006) kan worden gezegd dat het nog het meest in de buurt kwam van een succesvol centrumrechts kabinet, met onder meer een geslaagde beteugeling van de huwelijksmigratie uit Marokko en Turkije.

Maar sinds 2007 is vooral centrumlinks aan de macht geweest, met de kabinetten Balkenende-IV en de kabinetten Rutte-II, Rutte-III en Rutte-IV, waarin CDA en VVD weliswaar de premier leverden, maar het beleid goeddeels werd getoonzet door de linkse coalitiepartners PvdA en D66. Vooral bij de laatste kabinetten-Rutte nam de ‘rechtse’ VVD steeds meer de kleur aan van de dominante coalitiepartner D66. Zo werd de stem van de overwegend rechtse kiezer aangewend voor overwegend links beleid. Het wordt zelden zo kras benoemd, maar eigenlijk kun je spreken van structureel kiezersbedrog.

Dat bedrog ontging de kiezers niet. Net als bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2002 (grote winnaar: de Lijst-Pim Fortuyn) en 2010 (grote winnaar: de PVV) en de Statenverkiezingen van 2019 (grootste partij: Forum voor Democratie) en 2023 (grootste partij: BBB) kwamen de kiezers bij de Tweede Kamerverkiezingen van eind 2023 in opstand tegen overwegend linkse beleid in een land met een centrumrechtse meerderheid. Je zou ook kunnen spreken van een reeks enigszins machteloze stormlopen van de kiezers tegen de onwil van de Haagse macht om naar de meerderheid te luisteren.

D66-gezind kader

Na die laatste Kamerverkiezingen, die voor het eerst een niet-traditionele partij de grootste maakte in de Tweede Kamer, kon Geert Wilders niet langer geweerd worden uit de regering. Maar daar bleek ook alles mee gezegd. Coalitiepartner VVD heeft in de Ruttejaren een deels D66-gezind kader gevormd, dat niets wil weten van wat ze misprijzend ‘populisten’ noemen. De VVD heeft overigens een langere traditie om nieuwe partijen wel mee te laten regeren, maar minstens ook om die nieuwe concurrent (LPF, PVV) daarmee op termijn te laten sneuvelen. Die dubbele agenda was bij de VVD ook nu nooit afwezig.

De jonge partij van Pieter Omtzigt, NSC, leek de afgelopen anderhalf jaar wel opgericht om coalitiepartner PVV zoveel mogelijk te kortwieken: was het niet tijdens de formatie, dan was het wel regerenderwijs. De beteugel-de-islam-agenda van Wilders moest al bij voorbaat geheel in de ijskast en iedere aanpassing van wetten en verdragen verdween eveneens van tafel onder het uitroepen van ‘rechtsstaat’ en ‘principes’. Samen met de VVD blokkeerde NSC het premierschap van Wilders, waardoor een partijloze, maar VVD-vriendelijke topambtenaar (Dick Schoof) premier kon worden.

Eigenlijk was alleen de kleinste coalitiepartner, de BoerBurgerBeweging, nog het meest loyaal aan coalitie en kabinet. Want ook Geert Wilders acteerde – ook getergd door het voortdurende traineren van NSC en de vileine machtsgreepjes van de VVD – vaak meer als oppositie dan als leider van de grootste regeringspartij. De coalitie hing van onderling vliegen afvangen, chagrijn en wantrouwen aan elkaar. Het kabinet-Schoof kwam nauwelijks aan regeren toe omdat de fractievoorzitters van de regeringscoalitie de regeringsrol vervulden. En dat deden ze slecht. Bovendien ging het kiezersbedrog ondertussen gewoon door: de immigratie werd niet aangepakt, de islam niet aan banden gelegd, de woke-agenda van de kabinetten-Rutte voortgezet, net als het klimaatbeleid en de eurofiele koers van de voorgaande kabinetten. D66 had niets te klagen onder het kabinet-Schoof.

Ergens in het voorjaar moet het Geert Wilders te bar zijn geworden. Dat hij de coalitie en het kabinet op 3 juni uiteen liet vallen, was wekenlang voorbereid. Soms leek het of Wilders deze week nog even spijt had, alsof hij in zijn eigen fuik was gezwommen en niet meer terug kon.

Wilders’ besluit om het kabinet, ten onrechte vaak betiteld als ‘zijn’ kabinet, al na elf maanden te laten vallen paste in ieder geval niet in Wilders’ eerdere overtuiging dat hij nu dé kans had om te laten zien dat hij kon regeren en dat het misschien wel de enige kans was. En dat het laten vallen van het kabinet het verspelen van zijn regeringskansen zou zijn. Het is, zoals wel vaker bij Wilders, soms een raadsel wat hem drijft, wat de aannames zijn die hem gaande houden. Dat hij na nieuwe verkiezingen nu wel premier zou kunnen worden, is in ieder geval hoogst onwaarschijnlijk. Deze keer is het ook zonneklaar wie het kabinet heeft laten vallen en zo gezien de ‘wegloper’ is, zoals de VVD graag zegt. Verkiezingswinst voor Wilders is met de kennis van nu niet geheel onmogelijk, maar wel onwaarschijnlijk.

Lange adem nodig

Wilders zelf zet ‘tegenwerking’ in als verkiezingsslogan. Werd hij, werden zijn ministers, werd het regeerprogramma van het kabinet-Schoof tegengewerkt? Maar natuurlijk. Het pleit het zwakke optreden van Wilders’ bewindslieden en het verstorende optreden van Wilders zelf niet goed, maar de aanhoudende signalen van binnen de coalitie, het stiekeme VVD-machtsgreepje over de defensie-uitgaven, ambtenaren die het kabinetsbeleid wensten te saboteren – het is allemaal waar. Maar als je de meerderheid van Nederland eindelijk een stem wilt geven heb je een lange adem nodig en laat je niet binnen het jaar het eerste centrumrechtse kabinet in twee decennia vallen.

De meerderheid wordt dus weer slecht bediend. Het is ook maar de vraag of de wispelturige Wilders met zijn eenmanspartij wel de ideale beweging is om bij te dragen aan de stem van die meerderheid van de Nederlanders. Maar de winst van Wilders en andere nieuwe partijen was ook eerder al direct te relateren aan het gegeven dat meer traditionele partijen hun kiezers steeds weer verwaarlozen. Links koos voor het wereldklimaat, voor immigratie van relatieve kanslozen, voor het overdragen van macht naar Brussel, voor het omarmen van anti-autochtone discriminatie en het vrij baan geven aan de islam en raakte zo de traditionele kiezers kwijt.

Het CDA koos ervoor een soort D66 met een vleugje religie te zijn en raakte het platteland kwijt. De VVD volgde de coalitiepartners en werd steeds minder de eerder toch zo succesvolle partij van wijlen Frits Bolkestein. Samen leverden die traditionele regeerpartijen de munitie voor de successen van Geert Wilders, Thierry Baudet, Caroline van der Plas en Pieter Omtzigt.

Geert Wilders heeft in ieder geval bereikt dat zijn plaaggeesten van NSC een vroegtijdige einde wordt bezorgd, want veel perspectief is er niet voor de politieke erfenis van Pieter Omtzigt. Wilders heeft ook voor elkaar dat de VVD in het zicht van het finest hour van Mark Rutte – de NAVO-top in Den Haag – een buts wordt bezorgd. Maar wat heb je aan het verlies van een ander als je er zelf – laat staan je kiezer – er niets beter van wordt?

Weer kabinet met CDA en D66

Nederland heeft in ieder niets aan deze kabinetsval. Wilders zal best weer enkele tientallen Kamerzetels binnenhalen van kiezers die zichzelf rechts vinden, maar hun stem niet in de regering terug gaan horen. Het lijkt of Dilan Yeşilgöz na de Ruttejaren toch echt weer de kant van Bolkestein op wil met de VVD, maar het is de vraag of ze daar de kans voor krijgt van haar partijkader.

Een volgende meerderheidscoalitie zal waarschijnlijk niet zonder CDA en D66 kunnen. Zelfs een coalitie met ook deelname van GroenLinks-PvdA kan niet worden uitgesloten.  

Het blijft zo hopen op een regering van constructief rechts dan wel centrumrechts die langere tijd krijgt om de hervormingen door te voeren die Nederland en de Nederlandse burgers dienen. Het wordt hoog tijd dat partijen als VVD en CDA bij zichzelf te rade gaan of ze kern van zo’n coalitie willen vormen, of dat ze voor de zoveelste keer de macht aan de linkse minderheid van Nederland gunnen.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Het blijft hopen op een regering van constructief rechts verscheen eerst op Wynia's Week.

De oude regel luidt: de breker betaalt. Wie een kabinetscrisis veroorzaakt, moet zorgen voor het lijmen. Als dat niet lukt, komen er nieuwe verkiezingen, waarbij de kiezers ervoor zullen zorgen dat de breker fors zetels moet inleveren. Het klinkt als een wetmatigheid, maar het is heus niet altijd zo dat de breker betaalt. En Wilders weet het. Wat zou hem er anders toe hebben aangezet om de PVV-ministers terug te trekken uit het kabinet-Schoof?

Het is terugtrekken om straks verder te kunnen springen. Na elf maanden gemarchandeer, gechicaneer en gedwarsboom met VVD, NSC en BBB, kwam PVV-leider Wilders tot de conclusie dat het experiment is mislukt. Hij had niks te winnen bij deze coalitie. Hij ging niet over één nacht ijs. Hij heeft het wekenlang gepland.

Onheilspellende naam

Dat de andere drie partijleiders in de coalitie zich hogelijk verbaasd tonen over deze plotselinge manoeuvre is toneelspel. Natuurlijk snapten ze dat Wilders ging breken. Alleen al de naam ‘Tien Puntenplan’ was onheilspellend. De PVV-leider publiceerde op 26 mei een onderzoek door Maurice de Hond naar de houding van Nederlanders tegenover immigranten en de islam. Daaruit kwam naar voren dat zeker de helft van de Nederlanders niet op de allochtone nieuwkomers en de islam zit te wachten.

Wilders knoopte er een aantal voorstellen aan vast voor een strenger asielbeleid. Hij zette er ‘Tien Puntenplan’ boven. Een veeg teken. Wilders stapte in september 2004 uit de VVD, toen de partijtop zijn ‘Tien Puntenplan’ niet pruimde. Dat hij die titel nu opnieuw gebruikte, moest duidelijk maken dat het hem menens was. Maar ze deden of ze het niet door hadden.  

De timing was bijzonder. Ogenschijnlijk was Wilders flexibel. Hij wilde van VVD, NSC en BBB ‘binnen enkele weken’ hom of kuit. Toen hij op 26 mei naar Nieuwspoort toog om zijn tien punten te verdedigen tegenover de pers en om zijn coalitiepartners schrik aan te jagen, constateerde Wilders dat hij te inschikkelijk was geweest. Hij was klaar met telkens concessies doen, klaar met iedere keer weer het kabinet-Schoof overeind houden. Vanaf nu moesten de andere drie partijen het door de PVV gewenste ‘strengste asielbeleid ooit’ omarmen. Wie politiek rekende, wist dat ‘binnen enkele weken’ vanaf 26 mei niks anders kon betekenen dan vóór 24 en 25 juni, de NAVO-top in Den Haag.

Wilders verwees in Nieuwspoort naar een recente foto in de kranten waarop premier Dick Schoof (partijloos) in Brussel enthousiast wordt begroet door zijn voorganger Mark Rutte, nu secretaris-generaal van de NAVO. Die foto was Wilders’ nachtmerrie: Schoof en Rutte als kompanen. Wilders zag Schoof als een onderhorige, die nu vriendelijk knikkend werd ontvangen door de man die in 2012 de PVV naar de eeuwige oppositie wilde verbannen. Sterker, Rutte bezwoer de PVV kapot te maken.

Wilders verafschuwde het idee dat het kabinet van PVV, VVD, NSC en BBB de feitelijke voortzetting dreigde te worden van de veertien jaar onder premier Rutte. ‘Wat is er in godsnaam veranderd? Als dit kabinet gaat lijken op Rutte V, zijn wij weg,’ dreigde Wilders. Wie een dergelijk beeld oproept, heeft zijn besluit al genomen. Wie zegt dat hij weggaat, is eigenlijk al vertrokken.

Rekeningetjes

Wilders heeft nog rekeningetjes lopen met de VVD en met Rutte. Zijn breken met de coalitie heeft ook een element in zich van VVD’tje pesten. Dat Rutte hem in de periode 2010 – 2012 (de gedoogcoalitie VVD, CDA en PVV) geen ruimte gaf om punten te scoren en hem na de breuk snoeihard uitsloot van samenwerking, zit Wilders nog altijd dwars. Het was de tijd van ‘Doe normaal, man!’ en ‘Doe zelf normaal, man!’ Nadien kwam het nooit meer goed tussen die twee.

Eind mei moet Wilders hebben gezien dat het geschikte moment was aangebroken om Rutte terug te pakken. De NAVO-top in Ruttes geboortestad moest een Rutte-feestje worden. Kans voor open goal! Wilders bederft al bij voorbaat de feestvreugde door de regering van gastland Dick Schoof te laten struikelen. Dat is tevens een vlek op het blazoen van de gastheer, NAVO-chef Rutte.

Formeel is de demissionaire status van het kabinet-Schoof geen beletsel om twee dagen lang alle NAVO-vlaggen vrolijk te laten wapperen. Maar politiek is het uiterst pijnlijk. Ruttes eigen achterland is heftig verdeeld en gepolariseerd. De crisisstemming in de achtertuin van gastheer Rutte maakt alle retoriek over geallieerde eensgezindheid wrang en minder geloofwaardig. Om nog maar niet te spreken over het feitelijke voorbehoud dat Schoof zal moeten maken bij de bondgenootschappelijke verplichting om straks tot 5 procent van het nationale inkomen aan veiligheid te spenderen. Iedereen weet: Nederland kan niks garanderen, want er zijn verkiezingen op til. En als zelfs het gastland kan wegduiken, zijn de beloftes van de andere lidstaten ook niet krachtig.

Je hoort Rutte in de wandelgangen al tegen Schoof foeteren: ‘Verdorie, Dick! Had je jouw club niet minstens nog een paar weken overeind kunnen houden?’ Tja, dat had Schoof heus willen proberen. Maar Wilders is de kampioen van de politieke timing. Met zijn eis ‘binnen enkele weken’ benutte hij een buitenkansje om Rutte een hak te zetten.

Schopstoel

In Moskou zal Vladimir Poetin het met genoegen gadeslaan en dat vinden vooral de VVD’ers vreselijk. Voor Defensieminister Ruben Brekelmans (VVD) – altijd vooroplopend bij het militair en financieel steunen van Oekraïne – had de NAVO-top een hoogtepunt moeten worden. Ook NSC-minister Caspar Veldkamp van Buitenlandse Zaken moest 24 en 25 juni stralen. Veldkamp haalde zich de woede van Wilders op de hals door diens vriend Benjamin Netanyahu steeds luider te bekritiseren. Straks zitten Brekelmans en Veldkamp inderdaad op de NAVO-top, maar door toedoen van Wilders wel op een schopstoel.

Voor de hele VVD komt de kabinetscrisis hoogst ongelegen. Partijleider Dilan Yeşilgöz trotseerde de linkervleugel toen ze in 2023 de PVV als potentiële regeringspartner accepteerde en in 2024 inderdaad met de PVV een coalitie sloot. Kijk nou wat ervan terecht is gekomen! De linkervleugel van de VVD blijft haar verwijten maken. Straks mag ze aanschuiven bij GroenLinks-PvdA, waarvan leider Frans Timmermans deze week al een openingsbod voor de onderhandelingen heeft gedaan. Jazeker, Timmermans steunt hogere defensiebudgetten, maar wel onder voorwaarde dat ook de sociale voorzieningen en de milieu-investeringen met vele miljarden stijgen. Dus moet de staatsschuld omhoog en dienen ‘de rijken en de grote bedrijven’ flink extra belasting te betalen.

Aangezien Yeşilgöz nu praktisch is overgeleverd aan Timmermans, krijgt ze weldra ook nog de VVD-rechtervleugel over zich heen. De VVD had tot juli 2023 met Rutte het initiatief in Den Haag. Yeşilgöz raakte het kwijt door haar politieke flirt met Wilders. Ze kan alleen nog op voldongen feiten reageren en op de golfslag meedeinen. Dat verzwakt haar VVD-leiderschap. Tekenend waren haar eerste woorden na de kabinetsval. Ze sloot een nieuwe regeringssamenwerking met de PVV niet uit. Ze moest eerst met haar fractie overleggen.

In twee jaar zijn nu twee kabinetten (Rutte IV en Schoof) gevallen op het asiel- en migrantenbeleid. Veel media leggen het breken van Wilders uit als een poging de asielkwestie weer hoog op de politieke agenda te krijgen. Natuurlijk wil Wilders graag dat het over zijn kernthema gaat. Maar het is een povere Haagse kaasstolptheorie dat partijleiders onderling slag leveren door zich te ‘profileren’ met hun favoriete beleidsthema en dat Wilders zakt in de peilingen, doordat massa’s kiezers zich inmiddels om andere zaken bekommeren en het migratievraagstuk niet interessant meer vinden.

Het onderwerp migratie was het beslissende onderwerp bij vrijwel alle nationale verkiezingen sinds 2002. Als dit najaar weer verkiezingen worden gehouden, zal dat waarschijnlijk weer zo zijn. Klopt dat onderzoek van Maurice de Hond een beetje, dan heeft Wilders het heus goed gezien. Gewone mensen zijn ’s avonds op straat banger voor een losgeslagen vreemdeling dan voor een invasie van de Russen.

Groot risico

Op basis van de huidige stand van de PVV in de peilingen kon Wilders beter geen crisis maken. Hij neemt een groot risico. Maar tijdens een campagne komt de kiezersmarkt in beweging. Wilders is de meest ervaren campagnevoerder van allemaal. Hij moet echter incalculeren dat hij de komende jaren in de oppositie zit. Nadat hij in 2012 de gedoogcoalitie met VVD en CDA opblies, werd hij elf jaar uit de regeringssamenwerking verbannen. Wilders is nu 61 jaar. Als hij weer zo lang moet wachten, kan hij pas op zijn 72^ste of 73^ste aan een nieuwe poging tot regeren beginnen.

De afgelopen weken en maanden moet Wilders tot de conclusie zijn gekomen dat de PVV als regeringspartij op dood spoor zat. De PVV-bewindslieden met het meeste profiel – Marjolein Faber op Asiel en Migratie, Fleur Agema op Volksgezondheid – kregen niks voor elkaar. Bewindslieden die wel een vakbekwame indruk maakten – zoals Dirk Beljaars op Economische Zaken, Barry Madlener op Infrastructuur en Waterstaat, staatssecretaris Zsolt Szabo (Koninkrijksrelaties en Digitalisering) – waren ogenschijnlijk VVD’ers.

Wilders zelf probeerde vanuit zijn werkkamer de PVV-invloed op het regeringsbeleid te dirigeren. Voortdurend telefoontjes van onervaren bewindslieden en Kamerleden die niks uit zichzelf wilden, durfden of mochten doen. Het was om gek van te worden. En dan dat klassieke schilderij aan de muur van Winston Churchill met sigaar. De oude conservatieve Britse staatsman keek vermanend naar de enorme stapel beige, roze en vaalgroene dossiermappen die Wilders op zijn bureau had liggen. Die moest hij allemaal lezen en doorgronden om er vervolgens een PVV-stempel op te kunnen zetten. De PVV verloor haar felheid langzaam maar gestaag in de pasteltinten van de opgestapelde beleidsvoorstellen.

Wilders is gewend aan de Tweede Kamer, die hij met zijn ervaring en retorica kan domineren. Als spelverdeler in de regeringscoalitie – hij was de leider van de grootste fractie; premier Schoof was uitvoerder – moest hij per telefoon de dingen regelen.

De noodzakelijke beveiliging plaatste hem in een cocon. Nooit frisse lucht, zelden een raam om naar buiten te kijken, weinig ontspanning, alleen maar toewijding. Ook dat maakte het regeren moeilijker. Wilders dacht aan Rutte die – een appeltje etend – als premier door Den Haag fietste. Hijzelf bestuurde noodgedwongen per afstandsbediening in een papieren jungle. De resultaten bleven uit. De media werden steeds vijandiger. Wilders had de PVV-kiezers steeds minder te bieden.

Het begon hem ongetwijfeld steeds meer tegen te staan. Hij zocht contact met Viktor Orbán in Hongarije en Giorgia Meloni in Italië. Dan leefde hij op. Zij hadden een partijorganisatie en dus een rekruteringsmachine voor bestuurlijk talent. Wilders dacht aan de opzet van een ledenpartij, maar twijfelde en had er simpelweg geen tijd niet voor. Zo druk was hij om de coalitie overeind te houden.

Overwinning getorpedeerd

En dan: Orbán en Meloni waren premiers. Wilders was dat niet, al meende hij recht op die positie te hebben. Hij had zich in de formatie door Yeşilgöz en Pieter Omtzigt laten opdringen dat een premierschap onder de huidige omstandigheden niet voor hem was weggelegd. Hij moest eerst maar eens bestuurlijk examen afleggen. Van alles wat hij in die onderhandelingen en de elf maanden regeren had moeten slikken, was dat zijn grootste concessie. Het zat hem enorm dwars. Naarmate PVV-ministers als Faber en Agema vastliepen, groeide zijn overtuiging dat hij premier moest zijn om de echt dingen naar zijn hand te zetten.

Na een marathonvergadering van 24 uur bereikte Wilders met zijn tegenspelers van VVD, NSC en BBB in de ochtend van 16 april bijna een akkoord over de Voorjaarsnota. Het financiële plaatje was zowat rond. Wilders hamerde erop dat er nog iets aan de koopkracht moest worden gedaan. In pakweg tien minuten werd toen ‘de boodschappenbonus’ geregeld: de huren in de sociale sector zouden worden bevroren. Binnen een week werd Wilders’ overwinning getorpedeerd. Eerst door de woningcorporaties, de oppositie, de media en vervolgens ook door de bewindslieden, de Raad van State en de coalitiepartners.

Wilders voelde zich wegzakken in het bestuurlijk-juridische moeras. Hij koos voor de uitgang.

Alle andere partijen verwijten hem nu onverantwoord handelen, maar dat zijn krokodillentranen. Wilders ziet het anders. Hij is niet de voorzitter van een partijorganisatie gericht op bestuurlijke continuïteit. Hij is volksvertegenwoordiger met de opdracht te regelen wat de kiezers van hem verwachten: een strenger asielbeleid. Als dat op deze manier niet lukt, omdat ze hem dwarszitten, dan is het simpel. Hij moest ermee kappen.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Wilders moest kiezen: het moeras of de uitgang verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat was misschien niet zo’n heel gelukkige formulering. Want in het publieke debat, zeker op sociale media, worden naast vraagtekens ook heel vaak uitroeptekens gebruikt als het gaat om de veronderstelde connectie tussen Geert Wilders en het fascisme.

‘Revolutionaire verlossingsideolgie’

Verder viel er trouwens weinig aan te merken op het boek van Te Slaa. Het fascisme, zo schreef hij in zijn slothoofdstuk, was een ‘revolutionaire verlossingsideologie’ die streefde naar een nieuwe, klassenoverstijgende maatschappelijke orde. Die ‘verlossing’ gold expliciet voor het eigen volk of het eigen (Arische) ras. Fascisten wilden niet alleen een nieuwe samenleving en een totalitaire staat scheppen, maar eveneens ‘een nieuwe cultuur, een nieuwe elite en een nieuwe mens’.

‘Er is’, schreef Te Slaa, ‘geen scherpzinnig observator voor nodig om te concluderen dat deze utopische visioenen, evenals de karakteristieke kenmerken van de fascistische ideologie (biologisch racisme, sociaaldarwinisme, afwijzing van de democratie, leidersbeginsel, derde weg tussen kapitalisme en marxisme, anti-individualisme etc.) geen deel uitmaken van het rechts-populistische gedachtegoed van Wilders’.

Toch bracht het boek van Te Slaa, hoe verhelderend ook, geen kentering teweeg in kringen van doorgewinterde PVV-haters. Nog steeds wordt Wilders daar om de haverklap in verband gebracht met fascisme.

Het laat zich raden waarom. Wie een politicus met fascisme associeert, ontslaat zichzelf van de plicht om te argumenteren en te debatteren. Fascisten zijn immers melaats. Vooral volgens ‘antifascisten’ van de radicale soort is vervolgens alles geoorloofd wat vroeger ook geoorloofd was tegen NSB’ers, inclusief intimidatie, geweld en erger. Het label ‘fascist’ faciliteert als het ware een politieke jachtvergunning. Sinds de moord op Pim Fortuyn (2002) weten we er alles van. Niet voor niets wordt Wilders zwaar beveiligd en woont hij al meer dan twintig jaar in een safe house.

Nationaal perspectief

Dat neemt niet weg dat er ook iets opmerkelijks aan de hand is met het scheldwoord fascist. In de nagedachtenis aan de jaren 1940-1945 speelde het in ons land lange tijd geen prominente rol. Dat kwam omdat de herinneringen aan de bezettingstijd aanvankelijk niet zozeer politiek als wel nationaal werden ingekleurd. Dankzij ‘de moffen’ waren Nederlanders vijf jaar lang geen ‘baas in eigen huis’ geweest, dát was de grote schande van de oorlogsjaren. De Duitse overheersing kreeg zo een plekje in dezelfde historische categorie als de Spaanse overheersing (1555-1648) en de Franse overheersing (1795-1813), klassiekers uit het vaderlandse geschiedenisonderwijs op onze scholen.

In de jaren zestig raakte dit nationale perspectief in diskrediet. Mogen wij nog anti-Duits zijn? was de veelzeggende titel van een bundel waarvoor niemand minder dan oud-PvdA-premier Willem Drees in 1965 een voorwoord schreef. De bezettingstijd was ‘al’ twintig jaar geleden en de in 1949 gestichte Duitse Bondsrepubliek had zich inmiddels bewezen als een keurig democratisch land. Het rond 4 en 5 mei steeds maar weer opwarmen van onze anti-Duitse gevoelens leek zo bezien een beetje achterhaald.

Het vacuüm werd snel gevuld. Voor de naoorlogse babyboomgeneratie, sowieso minder geporteerd van ‘oubollige’ verschijnselen als nationalisme en vaderlandsliefde, werd fascisme het overkoepelende begrip voor alles wat met de Tweede Wereldoorlog had te maken. Helemaal vanzelfsprekend was dat niet. De Duitse bezetters en ook hun hulptroepen van de NSB hadden zich immers geafficheerd als nationaal-socialisten. Maar omdat van die benaming ook het linkse en dus ‘goede’ woord socialisme deel uitmaakte, gaven met name communisten er al vanaf de jaren dertig de voorkeur aan om te spreken van fascisten, een typering die oorspronkelijk alleen werd gebruikt voor de volgelingen van Benito Mussolini. Sinds de jaren zestig vond die communistische gewoonte algemeen ingang. Al gauw was geen gemeente meer compleet zonder antifascisme-comité; actiegroepen van anti-nationaal-socialisten zag je daarentegen vrijwel nergens.

Niet uitzichtloos

Toch is de situatie voor Geert Wilders niet per se uitzichtloos. Aan de linkerkant van ons politieke spectrum wordt – vooral sinds Hamas op 7 oktober 2023 het startsein gaf voor de Gaza-oorlog – steeds nadrukkelijker en steeds agressiever partij gekozen tegen Israël. Met name in links-radicale kring en onder allochtone moslimextremisten (vaak twee handen op één buik) is zelfs openlijk antisemitisme geen taboe meer. Bij de anti-Israëlische en anti-Joodse acties hoorden onlangs ook – nadrukkelijker dan voorheen – pogingen om de dodenherdenking van 4 mei ‘inclusief’ te maken en zo de facto het unieke karakter van de Holocaust weg te relativeren. Dat was nog niet zo lang geleden een bezigheid die gold als een specialiteit van neonazi’s, net als het bekladden van Stolpersteine (‘struikelstenen’) en het besmeuren of vernielen van gedenktekens voor Anne Frank, inmiddels één op één overgenomen door Gaza-activisten.   

Het zijn ontwikkelingen die het voor radicaal-links steeds moeilijker maken om de fanatieke Israël-supporter Wilders op geloofwaardige wijze uit te maken voor fascist. De PVV-leider zou zijn repliek zomaar eens kunnen gaan beperken tot ‘Wat je zegt, ben jezelf’. Heel erg ver zit hij er dan niet eens naast.  

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Goed nieuws voor de ‘fascist’ Wilders: zijn tegenstanders beginnen steeds fascistischer te worden verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Smalle marges,’ zei PvdA-premier Joop den Uyl in de jaren zeventig. Zijn kabinet wilde ‘kennis, inkomen en macht spreiden’, maar het land liet zich niet zomaar solidariseren. Na Den Uyl traden centrumrechtse bezuinigingskabinetten aan. Ook het snoeien van de verzorgingsstaat bleek een taai proces.

Tot in 1989 de PvdA weer mocht meeregeren en alles anders zou worden. ‘Sociale vernieuwing’ als reactie op financiële discipline. Het bleken accentverschillen. CDA-premier Ruud Lubbers liep vast in de WAO-modder en na de verkiezingen van 1994 vielen de christendemocraten uit het regeringskasteel. De Paarse kabinetten van PvdA, VVD en D66 ambieerden een grote schoonmaak, herstel van ‘het primaat van de politiek’ en een einde aan de stroperigheid. Al snel was het business as usual. PvdA-premier Wim Kok oogstte lof in Washington en Londen als gematigde compromissenzoeker. Hij was een kampioen van de ‘Derde Weg’ tussen links en rechts.

Verbluffend hetzelfde

Na de Fortuyn-revolte in 2002 keerde het CDA terug met Jan Peter Balkenende. Alles bleek verbluffend hetzelfde. Na acht jaar nam Mark Rutte (VVD) het over. Hij regeerde eerst over rechts, toen over links en vervolgens door het midden. Andere accenten, verder geen scherpe trendbreuk, en al helemaal niet op het al een kwart eeuw hete thema van migratie en integratie.

Sinds 2002 werden acht keer Kamerverkiezingen gehouden. Het opgetelde resultaat van de op het migratiethema gematigd rechtse partijen (VVD, CDA, NSC, SGP) en uitgesproken rechtse partijen (PVV, LPF, FVD, BBB en JA21) was achtereenvolgens: 95 zetels (2002), 82 zetels (2003), 74 zetels (2006), 78 zetels (2010), 72 zetels (2012), 77 zetels (2017), 78 zetels (2021) en 100 zetels (2023).

Twee keer (2006 en 2012) was er dus geen rechtse meerderheid om het migratiebeleid te veranderen. Zes keer was die meerderheid er wel. In 2002 en vooral 2023 was er zelfs een overgrote meerderheid.

Op een voedingsbodem van ongenoegen over Haagse continuïteit en het niet afremmen van migratie – de onenigheid daarover leidde tot de val van het kabinet-Rutte IV in juli 2023 – won Geert Wilders de laatste verkiezingen. De PVV werd met 37 zetels verreweg de grootste partij. De Wilderspartij verkeert niet meer in een isolement, want de VVD beëindigde het taboe op samenwerking. Verder kan de PVV in de Tweede Kamer rekenen op steun, want er is een duidelijk rechtse meerderheid. Is daarmee de compromissenpolitiek verleden tijd en kan Wilders doordrukken?

De zaal waarin de PVV-fractie elke dinsdag vergadert, is een lange, smalle ruimte. Aan het hoofd zitten Wilders en enkelen van zijn getrouwen. Langs de zijwanden links en rechts, zetelen de PVV-Kamerleden, hun tafeltjes perfect tegen elkaar geschoven. Voor iedereen is er een microfoon en een flesje bronwater.

Aan het uiteinde van de fractiezaal staat een kast met felgekleurde documentatie-ordners. Plus een portret van de arabist en islamcriticus Hans Jansen, die in 2014 aantrad als Europarlementariër voor de PVV. Hij overleed in 2015 op 72-jarige leeftijd, maar is kennelijk nog altijd de ideoloog of op zijn minst de inspirator van de PVV.

Geen praatjesmaker zonder inhoud

Die verbluffend lange PVV-pijpenla maakt twee dingen duidelijk. Allereerst: veel parlementair voetvolk, maar Geert Wilders is in charge. Hij zit niet op een laag podium in het centrale midden van de fractiezaal, hij zit aan het hoofd van een langwerpige pikorde. Ten tweede: als het kabinet-Schoof valt en er komen nieuwe verkiezingen, dan zal die onmogelijk smalle zaal nóg langer worden. Of zoals sommige PVV’ers fluisteren: ‘Dan moet daarachter weer een wandje eruit.’

Door het gerommel en geruzie in de coalitie lijkt het kabinet van PVV, VVD, NSC en BBB geen lang leven beschoren. Maar Wilders kent het oude adagium van vier jaar lang hectiek en veertig jaar lang stilstand. Hij probeert amechtig dat om te draaien: minder ophef, wel een ander beleid. Zijn criticasters hebben dat niet zo goed in de smiezen. Die zien Wilders als een kort aangebonden onruststoker, niet als een man van de inhoud en de lange adem.

Wat je ook van Wilders vindt, je doet hem te kort door hem uitsluitend op zijn retoriek te beoordelen. Hij wordt in de media te vaak afgeschilderd als querulant, praatjesmaker zonder inhoud, verkiezingsvehikel. Wie weleens op zijn werkkamer is geweest en daar de enorme stapels beleidsdossiers op zijn bureau heeft zien liggen, weet wel beter. Retoriek is zijn electorale hefboom, maar beleidswijzigingen zijn Wilders’ intentie.

Hij is het langstzittende Kamerlid (ruim 9.500 Kamerdagen). Hij mag Kamerdebatten en confrontaties over procedures (zoals de asielcrisiswet) verliezen, ophef veroorzaken via berichten op sociale media. Maar juist als oudgediende heeft hij oog voor de lange termijn.

Veel journalisten schrijven het kabinet-Schoof de grond in en daar is vrijwel elke week een aanleiding voor, maar dat blijft medialogica. De politieke logica schrijft voor dat Wilders het kabinet-Schoof overeind houdt. Dit kabinet is zijn enige kans om het migratiebeleid ingrijpend te wijzigen.

Wilders ziet het waarschijnlijk als de spreekwoordelijke beleidsgletsjer: al sinds 1995 – de overwinning van VVD’ er Frits Bolkestein bij de Statenverkiezingen – sijpelt het smeltwater naar beneden, af en toe kraakt het ijs en dondert een lading sneeuw naar beneden. Uiteindelijk gaat alles schuiven en gooien Brussel en Den Haag een rem op de migratie. Maar zover is het nog niet en Wilders weet het.

Regisseren

Als leider van de grootste regeringspartij kan Wilders zaken regisseren, maar hij is niet de enige regisseur. Bovendien valt een voorzitter van de grootste regeringsfractie automatisch in de rol van crisismanager. Zo gaat dat in een democratie van ‘smalle marges’. Voortdurend loopt Wilders binnenbrandjes in de coalitie te blussen.

Struikelt het kabinet-Schoof, dan ontstaat een golf van publiek ongenoegen – vergelijkbaar met de Fortuyn-revolte in 2002 – en op dat sentiment kan Wilders de vervroegde verkiezingen winnen. Maar wat dan?

Hij twitterde tot voor kort regelmatig op welk recordaantal zetels de PVV werd gepeild. Dan meldde hij opgetogen: ‘PVV 41 zetels!’ Inmiddels staat Wilders’ partij in de peilingen op licht verlies en zijn PVV, VVD, NSC en BBB samen ver onder de 76 zetels gezakt. 

Weer aan de zijlijn?

Wat heeft Wilders aan een grandioze verkiezingszege als hij vervolgens – net als in 2012 – weer elf jaar aan de zijlijn staat? Wilders is nu 61 jaar. Dat speelt ook mee. Bij een voortijdige val van het kabinet-Schoof, manoeuvreren linkse partijen en middenpartijen hem gegarandeerd in de oppositie. Daarna is er weer jaren tumult en minstens een decennium nul verandering. Op zijn 72ste zou Wilders het dan opnieuw mogen proberen.

Eric Vrijsen (1957) is politicoloog en sinds januari 2025 verbonden aan Wynia’s Week. Hij werkte van 1990 tot 2024 als journalist bij Elsevier/EW. Hij schreef over politiek en defensie en deed verslag van het Nederlandse militaire optreden in Afghanistan, Irak en talrijke andere landen.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Wilders wil ondanks zijn retoriek onder geen beding nieuwe verkiezingen en terug naar de zijlijn verscheen eerst op Wynia's Week.

Ook in deze video (annex podcast): Marjolein Faber, Sander Schimmelpenninck, Geert Wilders, Derk Jan Eppink, Adri van Hijum, Sophie Hermans, dr Jan van de Beek, Pieter Omzigt, Raoul Heertje, Donald Trump, Haroon Raza en Friedrich Merz. En vele anderen!

Tijdlijn van deze video/podcast

0 Verkiezingen een jaar geleden. En?

11.30 Jodenjacht in Amsterdam

15.00 Islamitische advocaat doet aangifte tegen Wierd Duk

18.00 Hoezo is Sophie Hermans beter dan Rob Jetten?

19.55 Lessen voor links en rechts, hoe democratisch is Nederland?

25.40 Rechtsstaat ingezet als obstakel voor democratie

29.30 Media bedienen een minderheid

35.00 Jan van de Beek als rode lap

43.00 Zelfislamisering Nederland is al lang gaande

56.00 Einde.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER.

Wierd Duk is historicus en journalist. Hij werkte onder meer in Groningen, Moskou, Berlijn en Den Haag. Een selectie van zijn reportages en interviews (‘Wierd Duk in Nederland’) voor De Telegraaf verscheen bij Uitgeverij Blauwburgwal. Het boek is onder meer te koop in de winkel van Wynia’s Week.

Het bericht Wierd Duk: het optimisme zal nu van Trump en Merz moeten komen verscheen eerst op Wynia's Week.

Verder in dit videogesprek met SYP WYNIA – ook beschikbaar als podcast – de roots en de drijfveren van Geert Wilders, de moord op Theo van Gogh van twintig jaar geleden en de vraag wat voor partij de VVD eigenlijk is, nu Mark Rutte in Brussel zit.

Plus de woeste reacties van sommige wetenschappers en journalisten (en de eerste spijtbetuigingen daarvoor) op het veelbesproken boek Migratiemagneet Nederland van Jan van de Beek. ‘Het boek van het jaar,’ zegt Spruyt – ‘Het boek waar we op zaten te wachten.’

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER

Migratiemagneet Nederland

Het boek ‘Migratiemagneet Nederland’ van Jan van de Beek dat in dit videogesprek wordt besproken wordt uitgegeven door Uitgeverij Blauwburgwal en kost 23,50.

Het bericht ‘Geert Wilders kreeg de kiezers cadeau van de andere partijen’ verscheen eerst op Wynia's Week.

En de PVV dan?

Wilders en de PVV staan er juist heel goed voor. En inderdaad kan het zijn dat de PVV na verkiezingen nog groter wordt. Maar dan? Ten eerste staat het allerminst vast dat een volgende coalitie (met het CDA? met wie nog meer?) stabieler wordt dan de huidige, met VVD, NSC en BBB. Bovendien: kiezers hebben niet eindeloos geduld. Die willen dat Wilders wat voor elkaar krijgt. En dat is iets anders dan kabinetten laten vallen en nieuwe verkiezingen uitschrijven.

Wil dat ook zeggen dat het kabinet-Schoof de crisis over de noodwet-asiel overleeft? Dat is een hele andere zaak. Politici kunnen verblind raken door emoties. En soms handelen ze dan tegen hun eigen belang.

Abonneren

De digitale internetkrant Wynia’s Week verschijnt op dinsdag, donderdag en zaterdag en is volledig gratis. U kunt zich hier aanmelden

Doneren

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER

Het bericht Wilders heeft (bijna) even weinig belang bij een kabinetsval als Omtzigt VIDEO! PODCAST! verscheen eerst op Wynia's Week.