Daar was de rekening nu dan alsnog, in de vorm van het regeerakkoord van D66, VVD en CDA. Onderwijs wordt op voorspraak van kandidaat-premier Rob Jetten (D66) nog gespaard, maar de uitkeringen, de AOW en de gezondheidszorg moeten samen met belastingverhogingen de miljarden voor extra uitgaven opleveren, waaronder vooral die voor defensie, NAVO en Oekraïne.

Het bleef 14 maanden geleden nog betrekkelijk onopgemerkt, toen Rutte bij de pas herkozen en nog niet eens als president geïnstalleerde Donald Trump vandaan kwam en meteen zinspeelde op een massieve verhoging van de uitgaven voor Defensie voor NAVO-landen als Nederland. In de voorgaande jaren was het ook Nederland amper gelukt om aan de 2 procent van het nationaal inkomen te komen die tien jaar tevoren onder Amerikaanse druk was opgelegd.

Rutte zinspeelde na zijn eerste bezoek aan de aankomende president al op een verdere verhoging naar 3 of 4 procent. Bij de NAVO-top van vorig jaar juni in Den Haag werd het afgemaakt op 3,5 procent in 2025, plus 1,5 procent voor infrastructuur die nodig is voor de nationale veiligheid. Dat is meer dan de vragende partij, de Amerikaanse president, nu zelf aan defensie uitgeeft. Maar Donald Trump houdt van grote ronde getallen en in Den Haag kreeg hij goeddeels zijn zin.

De eisen van Trump waren in politiek Den Haag tot dusver opvallend onomstreden. Dat was ook terug te zien aan de verkiezingsprogramma’s van de meeste partijen zoals die eind vorig jaar werden ‘doorgerekend’ door het Centraal Planbureau. Vrijwel al die partijen (de PVV deed bijvoorbeeld niet mee) toonden voor de komende kabinetsperiode tot 2030 precies hetzelfde extra-bedrag voor Defensie, te weten 6,3 miljard in 2030. Dat wijst niet op grote tegenstellingen over dit thema: ook bij GL/PvdA was er kennelijk instemming over de 3,5 procent voor Defensie in 2035, zij het dat GL/PvdA vooralsnog niet verder wilde rekenen dan 2030.

Het ‘flintertje’ van Rutte

De publieke opinie hield zich richting de verkiezingen van 29 oktober 2025 ook niet zo bezig met defensie, die zag migratie, wonen en zorg als belangrijkste probleemthema’s en daar gingen de verkiezingsdebatten dan ook vaak over. Niemand die het had over de opdracht die Rutte vanuit Brussel een klein jaar eerder aan de Nederlandse politiek had meegegeven.

Toch kon die aanwijzing van de nieuwe secretaris-generaal van de NAVO moeilijk onopgemerkt blijven. Normaal bemoeit zo’n NAVO-chef zich met de belangen van het bondgenootschap en niet met de vraag waar de aangesloten landen hun extra uitgaven voor de krijgsmacht van zouden moeten betalen. Maar Rutte hield zich niet in.

‘Oorlogseconomie’

Nogal aanmatigend richtte hij zich erop, in het bijzonder in zijn contacten met de Nederlandse pers, dat er maar ‘een flintertje’ van de Nederlandse uitgaven voor pensioenen, zorg en sociale zekerheid af hoefde om de extra miljarden voor de krijgsmacht mogelijk te maken.

Vooral VVD-politici lieten in de volgende weken en maanden blijken dat ze de boodschap uit Brussel hadden begrepen. Minister van Defensie Ruben Brekelmans, toenmalig minister van Justitie David van Weel, Rutte’s eigen NAVO-kabinetschef en voormalig diplomaat en VVD-minister Geoffrey van Leeuwen en diverse militairen verkondigden zonder ophouden dat het nu andere tijden waren en dat ook burgers zich dienden in te stellen op oorlogsomstandigheden. Het begrip ‘oorlogseconomie’ viel.

VVD-leider Dilan Yesilgöz bekroonde half maart vorig jaar de VVD-campagne richting NAVO-top met een toespraak in het Oorlogsmuseum in Overloon. Pas terug van een bezoek aan oorlogsland Oekraïne stelde ze – staande voor een antiek oorlogsvliegtuig – dat ‘de afgelopen tien jaar de wereld ingrijpend veranderd’ is, dat het de hoogste tijd is om in Europa militair op eigen benen te staan, dat ‘als we vrede willen, moeten we ons voorbereiden op oorlog’ en dat landen als Duitsland en Nederland er 3,5 procent van hun nationaal inkomen aan dienden te besteden om aan de nieuwe behoeften te voldoen.

Yesilgöz nam de eisen van Trump over, maar stelde nadrukkelijk dat de extra defensie-uitgaven ook nodig waren omdat het Amerika van Trump niet meer de betrouwbare partner van vroeger was. En: ‘We zullen moeilijke financiële en morele keuzes moeten maken om voor onze eigen veiligheid te staan.’

Niemand kan zeggen dat de VVD de boodschap uit Brussel geheim heeft gehouden. Het VVD-verkiezingsprogramma was er ook duidelijk over: de AOW – en de pensioenen – dienden later in te gaan, uitkeringen moesten soberder en korter en de collectieve zorg moest miljarden inleveren om extra uitgaven – vooral voor defensie – mogelijk te maken en het begrotingstekort in de hand te houden.

Won Dilan de formatie?

Anders dan bij de VVD in de Ruttejaren gebruikelijk, heeft VVD-leider Dilan Yesilgöz de poot stijf gehouden tijdens de onderhandelingen over het regeerakkoord voor het kabinet-Jetten en veel van het VVD-programma binnengehaald. Tot 2030 komt er al een kleine tien miljard bij aan defensie-uitgaven om in dat jaar op 2,8 procent van het nationaal inkomen voor defensie uit te komen, op weg naar de 3,5 procent in 2035 (met nog eens tien miljard extra).

Waarbij dan wel aangetekend moet worden dat de militaire uitgaven van Nederland voor Oekraïne (3 miljard per jaar) daar wel deel van uitmaken. En deze en andere extra uitgaven moeten betaald worden uit hogere belastingen (de ‘Vrijheidsbijdrage’, zoals bedacht door Henri Bontenbals CDA) van ongeveer 5 miljard per jaar, voor tweederde te betalen uit hogere inkomstenbelasting en voor de rest door bedrijven.

En verder dus uit lagere kosten voor sociale zekerheid, het inperken van de uitgaven voor zorg en het later ingaan van AOW en pensioen. Dat zijn zogezegd de ‘flintertjes’ waarover Rutte sprak. En daarmee komt nu dus alsnog het debat over de door Trump via Rutte geëiste extra defensiemiljarden waarover tot dusver een soort van unanimiteit bestond in het Haagse establishment.

Haagse ijdeltuiterij kost geld

Dat brengt ons op een ander opvallend aspect van het regeerakkoord voor het kabinet-Jetten: de genante borstklopperij en de aanmatigende pretenties. Het begon afgelopen vrijdag al met de opgeblazen taal van kandidaat-premier Rob Jetten bij de presentatie van het akkoord. Nederland wil in ‘de kopgroep’ zitten als het gaat om spionagesamenwerking met Europese landen, de coalitie pretendeert dat Nederland ‘de sterkste economie van Europa’ heeft of krijgt, Nederland moet ‘de aanjager’ zijn en ‘een leidende rol’ hebben bij het opbouwen van een ‘geopolitiek sterke Europese Unie die daadkrachtig optreedt’, ‘Nederland loopt voorop in het realiseren van een Europese pijler binnen de NAVO’, Nederland wordt ‘aanjager’ bij het uitvoeren van economische plannen binnen de EU, Nederland wil de Verenigde Staten ‘aanspreken’, Nederland gaat de leiding nemen bij modernisering van vluchtelingenverdragen en Nederland is of wordt ‘koploper in de digitale wereld’.

Het zou lachwekkend zijn als het gratis was, maar dat is het niet. Nederland betaalde altijd al een hoge prijs voor de pretentie om gidsland te zijn en relatief gezien het meeste geld aan ontwikkelingshulp uit te geven. De eerste kabinetten-Rutte bezuinigden harder en voerden meer lastenverzwaringen door dan gezond was – en dat alleen omdat we andere landen altijd de les lazen over de begrotingstekorten. Toen het land dat zo’n beetje te boven was gekomen ging het derde kabinet-Rutte in 2016 op aandrang van D66 ‘koploper’ worden bij het klimaatbeleid in Europa (en daarmee van de wereld).

Tussendoor werd het land getroffen door een stikstofcrisis, die uitsluitend terug te voeren is op het feit dat Nederland – gidsland immers – veel strengere normen toepast dan enig land in de wereld. De laatste jaren wil Nederland bovendien ‘aanjager’ zijn bij de militaire en andere steun voor Oekraïne.

Oude en nieuwe pretenties

Al deze ambities en pretenties bestaan nog steeds, ook al zijn ze – zoals in het geval van klimaat en stikstof – over het geheel genomen een mislukking gebleken. De ontwikkelingshulp gaat weer omhoog. Het klimaatbeleid van de kabinetten-Rutte gaat gewoon door. Nederland blijft ‘aanjager’ van de uitgaven voor Oekraïne. En daar komen de nieuwe pretenties op het gebied van defensie bovenop. Nogmaals: gratis is het niet.

In deze editie van Wynia’s Week ziet u hoe het nieuwe regeerakkoord verder uitpakt. Wim Groot inventariseert de financiële maatregelen voor de gezondheidszorg (en voor verzekerden en voor patiënten), Derk-Jan Eppink zet de Europese ambities van Jetten-1 op een rijtje, Menno Tamminga kijkt waar de economische groei blijft en Jan van de Beek checkt of er nog wat over blijft van het eerder beloofde strenge asielbeleid.

Wynia’s Week is ongebonden, onafhankelijk en onverveerd. Steunt u onze vrije journalistiek? Wynia’s Week wordt volledig gedragen door de donateurs. Hartelijk dank!

Het bericht Later pensioen, duurdere zorg, kortere uitkeringen: defensiemiljarden kosten meer dan ‘een flintertje’ verscheen eerst op Wynia's Week.

1. We denken dat Trump de eerste Amerikaanse president is die een handelsconflict met (onder meer) de EU begint. Maar eerdere Amerikaanse presidenten kwamen toch met soortgelijke onaangename maatregelen tegen het bevriende Europa?

O ja. Zeker. In 1961 lag ik als dienstplichtige in Nunspeet. Iedere morgen scheurde de opper een pagina uit het AD voor het prikbord. Ik zie nog de welbekende vette AD-kop: ‘Europese kippenoorlog met Amerika’, over hun pluimveevlees dat wij niet wilden hebben. Dat is nooit veranderd. De EU heeft vrijhandelsakkoorden met tientallen landen. Maar niet met de VS! De twee economische reuzen gunnen elkaar het licht in de ogen niet.

2. Je bent zelf ook werkzaam geweest in de VS. Was de stemming daar toen ook al zo anti-EU? De Amerikanen zijn toch goeddeels te beschouwen (in de jaren ’40 en ’50) als de initiatiefnemers van de Europese integratie, al zwakte de animo later wat af? Ze hadden een Amerikaans gezind, onderling samenwerkend West-Europa nodig. Zowel militair tegen de Sovjets als ook economisch, als afzetgebied voor de VS.

Correspondent zijnde in Washington DC tweede helft jaren tachtig herinner ik mij enorme reuring over Europa. Handelscommissaris Willy De Clercq had iets gemompeld over een beoogd gesloten Fort Europa. Zoals Paul Frentrop hier op 15 april al schetste had Brussel een ambitieus plan, ‘Completing the Single Market’, gelanceerd. Dus eigenlijk wat Trump nu doet: onze business voortaan voorop zetten. In de VS schreeuwden politici en zakenlieden moord en brand. Onze EU-delegatie in Washington organiseerde een debat om de rel te sussen. Ze moesten twee keer van zaal veranderen omdat de stroom aanmeldingen daartoe dwong.

Het klopt dat Washington DC in 1951 de motor was achter de oprichting van de EGKS (Kolen en Staal Gemeenschap). De Franse founding father, minister van Buitenlandse Zaken Robert Schuman, kreeg volop aanmoediging van zijn Amerikaanse collega Dean Acheson en van president Harry Truman. In 1957 volgde de EEG als buffer tegen de gevreesde Sovjet-Unie, als afzetmarkt en locus voor Amerikaanse lucratieve investeringen en om West-Duitsland als voortaan weer bevriende natie te binden.

3. Nu moeten Europese landen zich zelf verdedigen, misschien zonder de Amerikanen. Maar hoe? Tot dusver mislukten de pogingen daartoe toch, zoals de Europese Defensie Gemeenschap in de jaren ’50. Zie jij het voor je? Opmerkelijk: op militair gebied lijken de Britten weer mee te doen, terwijl die toch uit de EU zijn gestapt.

Een Europees leger wordt pas de kers op de taart van een uniform buitenlands beleid. Daar zijn we nog eeuwen vandaan. Want wie spreekt namens de 27 EU-landen? De Franse president? De Commissievoorzitter? De Raadspresident? Wie krijgt het commando? Een Franse generaal over de Duitsers? Of omgekeerd? Kan dit wel geloofwaardig zonder het Verenigd Koninkrijk? Dit vereist een federaal Europa waarin de landen hun soevereiniteit grotendeels opgeven. Niet een van de 27 hoofdsteden piekert daar over.

Begin jaren vijftig, hoogtepunt van de Koude Oorlog, is getracht een Europese Defensie Gemeenschap te lanceren. Niemand wilde dat eigenlijk. Maar het moest omdat je Duitsland vlak na de oorlog niet kon herbewapenen. Dat plan is toen tot opluchting van Nederland mislukt.

We gaan nu de kant op van sterkere nationale legers, dat is wel haalbaar. Met gezamenlijke wapenaankopen, liefst in Europa. Ik denk tegelijk niet dat Trump Amerika uit de NAVO terugtrekt. Hij levert bijna tweederde van onze Europese wapens. Die lucratieve markt kan Amerika niet kwijt.  

Trump zaait wel onrust over de inzet van het Amerikaanse atoomwapen als Rusland ons zou aanvallen. Amerikaanse steden lopen dan het risico vanuit Moskou vernietigd te worden. Destijds geloofde president De Gaulle (1959-1969) al niet in zo’n zelfmoordactie. Hij bouwde zijn eigen Franse atoommacht. De Gaulle was vooruitziend. Amerika laat zich natuurlijk niet van de kaart vegen om Europa te redden.     

4. Krijgen we niet een hele reeks EU-achtige clubs: de ene binnen, de ander buiten, de een doet hier aan mee, de ander weer aan iets anders. Dat is nu al een beetje zo, maar het wordt aardig onoverzichtelijk. Dat vonden ze in Den Haag altijd vreselijk, zo’n jukebox: ‘Europa à la carte’. Of kan dat eigenlijk best?

We hebben al decennia een ‘Europa à la carte’, al mag dat van Brussel zo niet genoemd worden. Slechts tweederde van de EU-landen kent de euro. Ze doen niet allemaal mee aan het migratiebeleid, noch aan Schengen. Denemarken en Ierland zitten niet bij de samenwerking op het gebied van veiligheid en justitie.

Eigenlijk is dat geen probleem mits het binnen het raamwerk van de EU blijft. Dus met een Commissie als denktank en controleur op de uitvoering van de afspraken en voor de wetgeving de Raad van Ministers plus het Europees Parlement. Er moet namelijk bindende samenhang zijn wil het functioneren.  

5. Bij iedere crisis gaan er nieuwe miljardenstromen van geleend geld naar Brussel of de EU-hoofdsteden. Zoals nu weer voor Defensie. Duitsland en Nederland wilden de Europese munt, de euro, destijds alleen als iedereen lage begrotingstekorten en beperkte staatsschulden aanhield en Brussel geen staatsschulden mocht maken. En zie nu: alle remmen los, ook in Duitsland en ook in Nederland. De EU heeft van ons Zuid-Europeanen gemaakt. De euro is een Latijnse munt.

Toch staat in het Europese verdrag (artikel 125) dat de afzonderlijke EU-landen ‘niet aansprakelijk’ zijn voor elkaars schulden en de EU als geheel evenmin. De zuidelijke landen dringen niettemin alweer sterk aan op het aanmaken van Europese schulden. Ze zitten zelf te diep in de staatsschuld om nog meer te lenen.

Het Coronaherstelfonds van 2020 wijkt via door de Europese Commissie geleende 750 miljard van artikel 125 af. Nu mag die Commissie 150 miljard gaan lenen voor extra defensie. Ik denk niet dat een kanselier Merz zich, zoals Merkel overkwam, door de Franse president laat ompraten. Er komen daarom geen euro-obligaties. Als dat toch dreigt, zal het Duitse constitutionele hof zo’n besluit blokkeren, verneem ik hier in Brussel.   

6. Is er in Brussel eigenlijk iets van te merken dat er in Den Haag – zoals sommigen zeggen – een uiterst rechts kabinet zit? Of oogt Schoof1 nog het meest als Rutte5? Wie domineert het Nederlandse beleid in Brussel?

Nederland is een van de 22 kleinere EU-landen. Qua welvaart en bevolkingsomvang vertegenwoordigen wij ruwweg vier procent van het Europese geheel. Dan kun je niet verwachten dat wij in Brussel de koers wijzigen, laat staan bepalen. Tegelijk is de Commissie zich wel bewust van eurosceptisch Nederland. Blijft Schoof regeren dan krijgt Den Haag nog volop met Brussel aan de stok. 

7. De verkiezingen her en der in Europa van de laatste twee jaar vertoonden een zwaai naar rechts. Wat is daarvan te merken in Brussel? Gaat het nog over migratie en asiel? Of is de verkiezing van Trump van grotere invloed?

De opmars van radicaal-rechts in Europa (en Amerika) is dé revelatie van het voorbije jaar. Binnen de EU-27 zien we dit in België, Bulgarije, Duitsland, Finland, Hongarije, Italië, Litouwen, Nederland, Slowakije en na de presidentsverkiezingen mogelijk in Roemenië.

• Commissievoorzitter Von der Leyen neemt daarom vandaag een loopje met de ambitieuze linkse Green Deal, de omvangrijke maatregelen waarmee Europa in 2050 klimaatneutraal wilde worden. Let wel: een pakket dat zij eerder samen met onze Frans Timmermans creëerde. Brussel komt tegemoet aan de kritiek van vooral het internationale bedrijfsleven dat zich bedreigd voelt. 

De switch verloopt via een omnibuswet. Die vervangt drie gecompliceerde duurzaamheidswetten, de CSRD (duurzaamheid ondernemingen), de EU Taxonomie (beleggers klimaatneutraal activeren) en de CSDDD (naleving mensenrechten en milieu op wereldschaal). Die regelingen worden gebundeld, vereenvoudigd, qua invoering uitgesteld en zodoende afgezwakt.

• Von der Leyen doet intussen haar best on speaking terms te blijven met de rechts-radicale Italiaanse premier, Trump-fluisteraarster, Giorgia Meloni. Zelf is Von der Leyen niet welkom in het Witte Huis.  Meloni wel en zij ging ‘in goed overleg met Von der Leyen’, zo bevestigt de woordvoerder in Brussel. Zie ook de komst van de radicale Italiaan Raffaele Fitto als vicevoorzitter van de Commissie. Hij palmt met zijn portefeuille ‘cohesie’ een derde van de Europese uitgaven in.

• Verder ligt het eens zo prestigieuze Schengen op apegapen. De ‘Grote Drie’, Frankrijk, Duitsland en Italië, rijgen net als veel kleinere landen hun nationale grenzen dicht. Om illegalen, criminelen en terroristen te weren.

• De Commissie doorbreekt een taboe met haar plan voor terugkeerhubs voor migranten. In die opzet komen de asielzoekers niet meer zomaar de EU binnen, maar worden aan de Schengengrenzen opgehouden. Na een fast-track verkorte procedure daar krijgen de migranten die geen kans hebben op toelating (dat is de meerderheid) bericht van uitzetting. De Commissie dringt zojuist bij de regeringen aan op een snel besluit hierover.

• Uiterst rechts was in het Europees Parlement altijd marginaal. Voortaan bezetten de rechtse conservatieven daar een kwart van de zetels. In overeenstemming met wat haar kiezers willen overweegt de christendemocratische EVP bij migratie ‘over rechts’ een beslissende meerderheid te creëren. Bijvoorbeeld over de beoogde komst van hubs: oorden voor ongewenste asielzoekers, in een land buiten de EU. Zoiets was altijd onvoorstelbaar.

8. In Frankrijk is Marie le Pen tot een gevangenisstraf, een geldboete en uitsluiting van verkiezingen veroordeeld omdat zij geld van het Europees parlement illegaal had overgeheveld naar haar nationale kantoor, gestolen eigenlijk. Dat doet mij denken aan praktijken van de afgelopen decennia in andere landen, door andere partijen, in Nederland ook. Wat herinner jij je daarvan? Wat Le Pen deed werd eerder toch ook door bekende Nederlandse partijen stiekem gedaan – en wellicht gedoogd?

Het Europees Parlement is al jaren in het nieuws wegens fraude, corruptie, spionage, belangenverstrengeling en het cumuleren van betaalde functies met het toch luxueus gehonoreerde lidmaatschap. Wel met de voetnoot dat de Nederlandse leden zich daaraan weinig bezondigen.

De vraag is of wat onderzoeksjournalisten onthullen slechts de top is van een ijsberg. De vroegere VVD-coryfee Hans van Baalen zei bij zijn vertrek uit het Europees Parlement in 2019: ‘Er is te weinig werk voor 750 fulltime Europarlementariërs.’ Dat stemt overeen met de opinie van de Franse president Mitterrand (1981-1988) die over het Europees Parlement sprak van een nul, een instituut dat nog in geen honderd jaar legitiem zou worden.

Overigens verdeelt ook de Europese Commissie enorme bedragen via ingewikkelde financieringsvormen. Het is zelfs voor de experts van de Europese Rekenkamer soms onmogelijk daar een vinger achter te krijgen.

9. Hoe belangrijk is die Navo-top in juni in Den Haag. Is dat niet alleen cruciaal voor de Navo, maar wellicht ook voor de EU? Zit Mark Rutte niet in een onmogelijke positie: vriendjes blijven met Trump die ruzie heeft (of maakt) met veel Europese landen en in Europa de boel bij elkaar houden hoewel zijn grote baas in Washington onaardig doet tegen zijn Europese bazen?

De recente Europese toppen brachten niet te overbruggen tegenstellingen naar boven. De meeste nabij Rusland gelegen landen willen voor hun verdediging zwaar (blijven) investeren. Veiliger gelegen landen als Spanje, Italië en Frankrijk daarentegen weigeren of aarzelen. Spanje gaat niet extra lenen voor defensie terwijl Italië en Frankrijk gegeven hun schuldenberg ook aarzelen.

Met de komst van bondskanselier Friedrich Merz en zijn motto Europe first krijgt de EU nu wel weer de Frans-Duitse aanjager van vroeger. Met Macron in Parijs en Meloni in Rome ontstaat een trio dat – hoezeer verschillend van opinies en belangen – vooruit wil. Merz suggereerde de Franse leider zelfs al om de EU onder diens nucleaire paraplu te laten schuilen.      

Gezien dit ons nu vijandige Amerikaanse leiderschap staat secretaris-generaal Mark Rutte in juni bij de NAVO-top voor zijn proefstuk. Want daar ligt het lot van Europa toch wel even in de waagschaal! Wordt Den Haag de locus van een Trans-Atlantisch akkoord, of van een historische ruptuur in de westerse wereld?

Jan Werts is sinds 1975 EU-correspondent in Brussel. Hij promoveerde daar in 1991 op de besluitvorming in de EU. Hij is auteur en coauteur van tien boeken over Europa. 

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Een Europees leger? Daar kunnen we nog eeuwen op wachten! Negen Vragen aan Jan Werts verscheen eerst op Wynia's Week.

Rutte antwoordt bij brief van 6 april 2022: ‘Ik ga niet weg en ben dus geen kandidaat voor de functie van SG van de NAVO.’ Als de leden van de Volt-fractie en het lid Omtzigt dezelfde vragen een maand later nog een keer stellen verwijst de premier naar zijn eerdere antwoord.

Oplopende spanningen

Het kabinet Rutte IV treedt in januari 2022 aan in een turbulente periode. De coronacrisis loopt net ten einde als de volgende crisis alweer in aantocht is. De geopolitieke spanningen lopen op. Rusland heeft sinds eind 2021 weer een grote troepenmacht verzameld aan de grens met Oekraïne en, anders dan begin 2021, gaat het om meer dan een militaire oefening. Volgens de Amerikaanse inlichtingendienst CIA is er een plan voor een grootschalige Russische invasie in Oekraïne.

Westerse leiders proberen via diplomatieke druk Poetin op andere gedachten te brengen. Zo reist premier Rutte begin februari naar Kiev voor een bezoek aan de Oekraïense president Zelensky. Tijdens een gezamenlijke persconferentie waarschuwt Rutte: ‘Russische agressie tegenover Oekraïne zal “ernstige consequenties” hebben.’

Op 18 februari 2022 besluit het kabinet om militaire goederen te leveren aan Oekraïne. Het gaat om 3000 gevechtshelmen, 2000 scherfvesten, 100 scherpschuttergeweren en radars en detectoren voor het opsporen van grondmijnen en zeemijnen.

In de vroege ochtend van 24 februari 2022 begint de Russische inval in Oekraïne. De Nederlandse militaire steun blijft bescheiden en weerspiegelt de terughoudendheid van Nederland, die tot het najaar van 2022 voortduurt. Pas eind 2022 komt er een significante verandering, als Nederland de militaire steun verhoogt tot 1 miljard euro, vooral gericht op de laatste maanden van dat jaar. De focus verschuift van bescheiden steun naar een meer actieve rol in de militaire ondersteuning.

Nederland als aanjager binnen Europa

In maart 2023 wordt bekend dat het kabinet-Rutte 2,5 miljard euro wil investeren in de militaire steun aan Oekraïne, bovenop de 1 miljard euro die het afgelopen jaar al is verstrekt. Nederland is ook betrokken bij de aanschaf van 100 Leopard 1-tanks in samenwerking met Duitsland en Denemarken. Minister van Buitenlandse Zaken Wopke Hoekstra heeft aangegeven meer wapens te willen leveren, en premier Mark Rutte heeft beloofd de militaire steun te blijven uitbreiden, zolang dit geen directe confrontatie met Rusland uitlokt. Hoekstra wil ook andere NAVO-landen aansporen om meer en zwaardere wapens aan Oekraïne te leveren.

De ambitie van Rutte

Op 7 juli 2023 valt het kabinet Rutte IV vanwege onenigheid over maatregelen om de asielinstroom te beperken. Vervolgens onthult Mark Rutte in oktober 2023 zijn ambitie om secretaris-generaal van de NAVO te worden. Dan komt hij voor het eerst openlijk uit voor zijn ambitie. In het radioprogramma Spuigasten zegt hij: ‘Secretaris-generaal van de NAVO is een heel leuke baan.’

Rutte weet sinds zijn kandidaatstelling veel steun te vergaren en is vanaf het begin de favoriete kandidaat van de VS, de belangrijkste partner in de NAVO. Er zijn aanvankelijk nog een aantal andere kandidaten en een aantal landen zoals Turkije, Hongarije en Slowakije zijn terughoudend. Maar Rutte weet uiteindelijk alle weerstand te overwinnen en op 26 juni 2024 wordt hij officieel benoemd.

Omtzigt komt nog een laatste keer terug op de vragen, die hij ruim twee jaar daarvoor had gesteld. Rutte verklaart dat hij in eerdere diplomatieke contacten heeft aangegeven niet beschikbaar te zijn voor de functie van secretaris-generaal van de NAVO, maar in september 2023 heeft hij laten weten dat hij nu wel interesse heeft in de functie.

Verhoging militaire steun in 2024

Op 1 maart 2024 reist demissionair premier Rutte af naar Charkov en tekent een veiligheidsovereenkomst met Oekraïne, waarin Nederland Oekraïne verzekert van militaire steun in de komende tien jaar. Rutte heeft ruime steun van de Tweede Kamer, maar Wilders vindt dat een demissionair kabinet alleen lopende zaken moet afhandelen en niet zo’n deal kan sluiten. In de Voorjaarsnota 2024 wordt de militaire steun aan Oekraïne voor 3 jaar vastgelegd: ‘Bovenop de 2 miljard euro die voor 2024 is aangekondigd aan militaire steun, heeft het kabinet besloten om voor de periode 2024-2026 aanvullend 4 miljard euro beschikbaar te stellen. Daarmee ondersteunt Nederland sinds het uitbreken van de oorlog Oekraïne met circa 10 miljard euro.’ Daar komt nog een aanzienlijk bedrag aan niet-militaire steun bovenop.

Kabinetsformatie 2024

Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november 2023 eindigt de PVV als grootste partij met 37 zetels; Nieuw Sociaal Contract (NSC) van Pieter Omtzigt komt binnen als hoogste nieuwkomer met 20 zetels. Tijdens de kabinetsformatie is het vooral voor de VVD een probleem dat Wilders geen wapens wil leveren aan Oekraïne. In het verkiezingsprogramma van de PVV staat immers: ‘Terwijl onze Krijgsmacht niet eens meer in staat is om het eigen grondgebied te verdedigen, sturen we ons schaarse materieel naar Oekraïne. Onze nationale verdediging wordt dus ernstig verzwakt, omdat het kabinet ook hier het buitenland belangrijker vindt dan ons eigen land.’

Onderhandelaar Yeşilgöz benadrukt dat de VVD zonder deze steun niet in de regering zal stappen. Uiteindelijk kiest Wilders eieren voor zijn geld, na jarenlange oppositie krijgt de PVV eindelijk de kans om deel te nemen aan de regering.

In het nieuwe kabinet krijgen voorstanders van intensieve steun aan Oekraïne de belangrijkste ministersposten op het gebied van defensie en veiligheid, waaronder David van Weel (VVD, Justitie en Veiligheid), Ruben Brekelmans (VVD, Defensie) en Caspar Veldkamp (NSC, Buitenlandse Zaken). Dick Schoof, voormalig secretaris-generaal van Justitie en Veiligheid, wordt premier. Als hem tijdens zijn eerste persconferentie wordt gevraagd welke premier hij als zijn voorbeeld ziet, noemt hij Mark Rutte.

In het regeerprogramma, dat in september 2024 gepresenteerd wordt, staat: ‘Nederland blijft Oekraïne politiek, militair, financieel en moreel actief en onverminderd steunen in tijd van oorlog, herstel en wederopbouw, zolang als dat nodig is.’ In datzelfde programma wordt vermeld: ‘Van de circa 195 landen in de wereld is Nederland

nummer 131 in landoppervlakte, nummer 69 in bevolkingsaantal en nummer 17 in bruto binnenlands product (bbp).’ Toch staat Nederland eind 2024 op plaats zes waar het gaat om steun aan Oekraïne.

Tevreden

Als Rutte op 1 oktober 2024 begint als nieuwe secretaris-generaal van de NAVO kan hij tevreden terugkijken. Hij heeft na een lang sollicitatietraject de baan gekregen, die hij graag wilde. Hij heeft de steun aan Oekraïne voor 10 jaar vastgelegd en de financiering tot en met 2026 geregeld. En tenslotte treedt de nieuwe premier in zijn voetspoor waar het gaat om internationale veiligheid in het algemeen en de steun aan Oekraïne in het bijzonder.

Feike Reitsma is meer dan veertig jaar werkzaam geweest op het gebied van overheidspersoneelsbeleid, arbeidsmarktbeleid en arbeidsmarktonderzoek.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe de ambitie van Mark Rutte samenging met meer steun aan Oekraïne verscheen eerst op Wynia's Week.

De toespraak klonk alarmistisch, alsof de Russen voor de deur staan. Alarmisme was eerder de methode bij het Nederlandse energie- klimaatbeleid dat momenteel verzandt in hoge kosten en economische stagnatie. Rutte deed een Call to Arms tussen de glinsterend spiegels.

Late bekering

De toespraak was kort en krachtig, naar Amerikaans model. ‘De veiligheidssituatie is ongetwijfeld de slechtste in mijn leven’, aldus Rutte. Daarna schilderde hij een beeld alsof heel Europa elk moment door Rusland kan worden overvallen. Het klonk jaren ’30-achtig: ‘Poetin probeert Oekraïne van de kaart te vegen. Hij probeert een fundamentele verandering door te voeren in de Europese veiligheidsarchitectuur die ons decennia veiligheid bood. Hij probeert onze vrijheid en levenswijze te verpletteren. Zijn patroon van agressie is niet nieuw. Maar té lang deden we niets, we traden niet op. Georgië in 2008, de Krim in 2014’.

Rutte sprak in Brussel weinig over de voorgeschiedenis. Echter: hij werd in 2010 premier van Nederland en bepleitte, net als destijds de Duitse Bondskanselier Merkel, een goede relatie met Poetin. Ze hielden dat lang vol. Voor Rutte eindigde die relatie pas met het neerhalen van de MH-17 op 17 juli 2014. Merkel ging langer door met de Duitse Ostpolitik, en kreeg dat pas na de Russische invasie in Oekraïne op 24 februari 2022 op haar brood gesmeerd. De schreeuw van de havik klinkt wat schel zonder zelfreflectie over dat verleden.

Met de nieuwe baan komt een nieuw masker. De verklaring begon op 22 november jl. toen Rutte een bezoek bracht aan de pas herkozen Amerikaanse president Donald Trump in Mar-a-Lago, zijn riante onderkomen in Florida dat intussen bedevaartoord is geworden voor regeringsleiders, vrienden en tegenstanders, vooral uit kringen van progressieve media die met hem willen aanpappen. Rutte kreeg zijn job description nader uitgewerkt: ‘Europa moet méér betalen aan de NAVO, anders….’. Er volgen dan enkele bespiegelingen die voor sommige Republikeinen voor de hand liggen, zoals ‘Europa moet het zelf maar uitzoeken’. In het Congres is er, zowel in Senaat als Huis van Afgevaardigden, een grote meerderheid voor de NAVO als veiligheidspact. Dat animo daalt echter, als Amerika het leeuwendeel moet betalen.

Zo kreeg Rutte de duidelijke taakstelling mee: De huidige norm van 2% is niet voldoende. Het moet naar 3% en liever zelfs 4%. Dat is een moeilijk verhaal voor Rutte want Europa werkte zichzelf de economische put in met het energie- en klimaatbeleid dat ooit aan burgers werd verkocht met alarmistische verhalen en scenario’s over het einde van de wereld.

Volgens Trump is dat beleid een ‘green scam’ die hij zelf in Amerika gaat afschaffen. De kiezers steunden hem. Trump gaat ook de muur tussen Mexico en de VS afbouwen om illegale immigratie te stoppen. Europa zit intussen midden in een migratiecrisis die boze kiezers en wankele regeringen heeft voortgebracht.

Nederland valt Rutte bij

Duitsland én Frankrijk, de twee kernlanden van de EU, hebben verkiezingen in het vooruitzicht. De Duitse regering van Olaf Scholz is gevallen en de Franse premier Michel Barnier is door het Franse parlement naar huis gestuurd. En dan komt Rutte met zijn 3% norm; eigenlijk willen de Amerikanen 4% maar bij dat percentage doet de nieuwe secretaris-generaal voorlopig wat wasverzachter.

Hij ziet geen andere uitweg dan een alarmistische noodbel: de Russen komen! Misschien niet in persoon, maar wel via digitale wegen om banken, vliegvelden, ziekenhuizen of ministeries plat te leggen. Dát was zijn missie op 12 december in Brussel. Voor het huldebetoog stonden de notabelen te dringen: de Nederlandse minister van Defensie Ruben Brekelmans, een sympathieke persoon die bij mijn weten geen militaire ervaring heeft. Gelukkig kreeg hij meteen bijval van de, zoals Trump ze noemt, ‘televisiegeneraals’. En natuurlijk de hoogste Nederlandse militair bij de NAVO, admiraal Rob Bauer en de huidige Commandant der Strijdkrachten (CDS), Onno Eichelsheim.

Het is uiteraard een kniesoor die daarover valt, maar de twee hoge militairen dienden ten tijde van premier Rutte en werkten mee, in het beste geval met tegenzin, aan het afbraakbeleid dat het kabinet-Rutte doorvoerde op Defensie. Alleen de toenmalige minister van Defensie, Hans Hillen (CDA) verzette zich, maar kreeg van de woedende premier te horen dat hij de keuze had: schikken of aftreden. Nederland verkocht alle tanks. Onder andere aan Finland, dat onlangs NAVO-lid is geworden. Zo staan onze tanks dan tóch nog aan de oostgrens van de NAVO.

Cash of pinnen?

Voor een alarmistische boodschap is veel alarm nodig om het maatschappelijk draagvlak te creëren. Dat wordt in stelling gebracht, zoals met de mededeling dat burgers contant geld in huis moeten houden. Ingeval van digitale aanvallen op banken waardoor je niet kunt pinnen. Vermoedelijke dader van een hybride-aanval: Rusland. Dat is mogelijk maar het vreemde is dat de overheid voordien precies het tegenovergestelde bepleitte: alleen pinnen was pluis.

Koningin Máxima werd zelfs op pad gestuurd om ‘digitaal geld’ aan te prijzen, onder andere in de Derde Wereld. Er zou zo mogelijk een ‘digitale euro’ moeten komen die cash overbodig maakt, want dat laatste maakt belastingontduiking makkelijker. In Nederland is het nu vooral pinnen, maar in onze buurlanden is cash nog altijd koning. Nu klinkt de alarmbel van Rutte en maakt cash toch weer een kans. Want… de Russen!

Ik ben het met Rutte eens dat de NAVO de hoeksteen is voor ons veiligheidsbeleid. Staat de NAVO er slecht voor? Nee! Na de Russische invasie in Oekraïne is het aantal leden gegroeid tot 32, onder andere met Zweden en Finland. Werken in het leger is weer populair in Nederland en maatschappelijk aanvaard. Dat laatste is wel eens anders geweest. Onze Oost-Europese bondgenoten zoals Polen houden sterke legers op de been. Met artikel 5 van het NAVO-verdrag op zak, zitten de 3 Baltische staten beschermd.

Ik werkte ooit in het Brusselse kabinet van de Estse EU-Commissaris Siim Kallas en bezocht Estland. Als je daar bent en op de landkaart kijkt, ziet de wereld er geopolitiek wel wat anders uit dan in Nederland. Goed dat ze in de NAVO zitten. Door de NAVO-uitbreiding is de Oostzee eigenlijk een NAVO-zee geworden. Er loopt nu een ijzeren gordijn van Noord-Noorwegen tot het zuiden van de Zwarte Zee. Ooit liep de scheidslijn dwars door Duitsland en Berlijn.

Onderhandelen of bewapenen?

Verder: kijk naar de situatie in Oekraïne. Poetin meende er in drie weken heer en meester te zijn. Dat viel zwaar tegen. Oekraïne bleef overeind, het Russische leger kwam vast te zitten. Er is nu een uitzichtloze uitputtingsoorlog waarbij Rusland een beroep moet doen op militairen uit Noord-Korea. Russen ontvluchten juist mobilisatie, ze willen helemaal niet naar het front van Magere Hein.

Met een alarmistisch discours oogst Rutte inzake defensie hetzelfde als Frans Timmermans inzake klimaat: ongeloof. Bangmakerij werkt kortstondig, daarna slaat het om. Burgers voelen zich bedrogen en zetten de voet dwars bij de stembus. Geef een eerlijk beeld: onderbouw de noodzaak van een hoger defensiebudget feitelijk en presenteer een plan voor bijvoorbeeld een Europese wapenindustrie naar Airbus-model. Alarmisme is een vorm van paniekzaaierij. 

Het is hoogst merkwaardig. Rutte predikt een ‘oorlogseconomie’ en Trump wil onderhandelen met Poetin en Zelensky over een vredesregeling in Oekraïne. Wat zou een gewone burger in Europa verkiezen?  

Eind 2024 verscheen ‘Rechtsomkeert’, het nieuwe boek van Derk Jan Eppink. Daarin schetst hij in heldere taal hoe zich in Europa, de Verenigde Staten en zeker ook in Nederland een politieke omwenteling voltrekt. Het boek verscheen bij Uitgeverij Blauwburgwal, kost € 22,95 en kan onder meer HIER worden besteld.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Hartelijk dank!

Het bericht In Brussel heeft Mark Rutte weer een nieuw masker opgezet verscheen eerst op Wynia's Week.

Rutte controleert

‘Mark Rutte bereidde zijn nieuw baan voor door Nederland extra miljarden aan Oekraïne-hulp te laten geven, hij liet zijn vierde kabinet vallen toen het hem uitkwam, hij wees Dilan Yesilgöz als zijn opvolger als VVD-leider aan, had via Yesilgöz zeggenschap over het verloop en de tijdlijn van de formatie, was nauw betrokken bij de premierkeuze en kreeg enkele andere vertrouwelingen (Sophie Hermans, David van Weel) als vicepremier en minister in het kabinet.

‘Als puntje bij paaltje komt verschilt ook het kabinetsbeleid nauwelijks van dat van de Rutte-kabinetten. Uitgerekend de VVD van Rutte drong tijdens de formatie van het kabinet-Schoof aan op het voortzetten van het beleid uit de tijd van de Rutte-coalities met D66: het klimaatbeleid intact laten, vriendelijk zijn voor de Europese Unie, voortzetten steun voor Oekraïne, etcetera. De linkse oppositie en media noemen het kabinet-Schoof rechts, radicaal-rechts of zelfs extreemrechts, maar waar dat op gebaseerd is, is een raadsel,’ zegt Syp Wynia.

Sympathie voor Omtzigt weg

Ook in dit WWTV-gesprek: hoe slaagde Pieter Omtzigt er toch in om in een jaar het overgrote deel van zijn aanhang kwijt te raken? ‘Het is het verlies van sympathie,’ zegt Syp Wynia. ‘Wat zijn kracht was, werd zijn zwakte. Het eerder sympathiserende publiek ziet Omtzigt en zijn partij nu veelal als een club van zeurende dwarsliggers, die anderen op hoge toon de maat nemen. Helaas doet Omtzigt daar zelf ook aan mee.’

Kan Schoof blijven?

Wil dat ook zeggen dat het snel afgelopen is met het kabinet-Schoof? Wynia: ‘Dat kan, maar vast staat het allerminst. Kabinetten met nieuwe, onervaren partijen hebben normaliter een kort leven. Dat gold voor het eerste kabinet-Biesheuvel (1971-’72), voor het eerste kabinet-Balkenende (2002) en voor het eerste kabinet-Rutte (2010-’12).

Maar het linkse kabinet-Den Uyl regeerde in de jaren zeventig net als het kabinet-Schoof ook in een bijzondere constructie met twee onervaren nieuwe partijen (PPR, D66) en zat de rit bijna helemaal uit (1973-’77). De wonderen zijn de wereld nog niet uit, ook al omdat de regerende partijen vooralsnog geen belang hebben bij verkiezingen en de oppositie voordeel kan halen uit het feit dat de coalitie geen meerderheid heeft in de Eerste Kamer.’

Deze video is ook beschikbaar als podcast.

Abonneren

De digitale internetkrant Wynia’s Week verschijnt op dinsdag, donderdag en zaterdag en is volledig gratis. U kunt zich hier aanmelden  

Doneren

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER.

Het bericht ‘Sympathie was de kracht van Omtzigt. Het is nu zijn zwakte’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Wat heeft Rutte te melden? Berghuis laat Fresen, die het radioprogramma presenteert als toegift na 35 jaar journalistiek in de frontlinie, weten dat Rutte wil praten over zijn premierschap en over de vraag of hij niet eerder had moeten stoppen. Het antwoord zal ongetwijfeld ‘ja’ zijn, vermoedt Fresen. Niettemin: groot nieuws.

NOS-collega Wilma Borgman, met wie Fresen werkt aan het portret van Rutte als premier, dat zou verschijnen onder de titel Het raadsel Rutte, vermoedt dat de bekentenis bedoeld is om de weg vrij te maken voor Dilan Yeşilgöz, zijn opvolger. ‘Ze willen duidelijk maken dat zijn fouten niet aan haar kleven. Yeşilgöz kan de VVD daarna vrijuit weer een rechts profiel geven’.

Toneelstukje volgens plan

Op de ochtend van 28 oktober, de dag van de radio-uitzending, zegt Yeşilgöz in het AD dat Rutte eerder had moeten stoppen, dat de VVD door de waterige compromissen te veel profiel heeft verloren. Zij zal als premier nooit zo lang blijven zitten.

Fresen vraagt een paar uur later aan Rutte: heeft zij gelijk? ‘Ja, dat vind ik.’ Zo verloopt het toneelstukje volgens plan: de gaande man offert zich op voor de komende vrouw, het partijbelang gaat boven het persoonlijk belang. Rutte trekt het boetekleed aan: ‘Ik ben nog de enige in het kabinet die er sinds 2010 zit. Dat betekent dat er ook grote dingen misgaan. Denk aan Groningen, denk aan de kinderopvangtoeslag waar we pas in 2019 zagen wat er speelde. Het is logisch dat dat ook aan mij kleeft, ik ben eindverantwoordelijk. Maar het wordt natuurlijk veel heftiger als je het al zo lang doet. Daardoor neemt ook je effectiviteit af.’

Het idee van Yeşilgöz om het premierschap aan maximaal twee termijnen te binden, omarmt Rutte ineens ook. ‘Dat had mij gedwongen om in 2021 te zeggen dat het mooi is geweest.’ Het feit dat de tweede termijn van Rutte al in 2017 ten einde kwam, doet evenwel vermoeden dat Rutte diep in zijn hart tot zijn pensioen had willen doorgaan.

Toch is dat niet zo. In 2014, als Rutte door Angela Merkel, François Hollande en David Cameron onder druk gezet wordt om president van de EU te worden, ziet de VVD-top de bui hangen. Minister Edith Schippers wordt aangewezen als zijn opvolgster. Rutte wil uiteindelijk niet en de topfunctie gaat naar de Pool Donald Tusk.

Anders is de situatie in 2017. Toen werd in de VVD-top afgesproken dat de opvolger van Halbe Zijlstra als fractievoorzitter ook de lijsttrekker en partijleider zou worden bij de eerstvolgende verkiezingen. Klaas Dijkhoff, als vader van een jong gezin, ziet dat evenwel niet zitten, vertelt hij aan Fresen en Borgman.

Maar Rutte komt er in 2019 bij zijn fractievoorzitter op terug: Dijkhoff: ‘Hij zei: hoe kun je dat nou niet ambiëren? Je bent een politicus, dit is toch het hoogst haalbare. Als ik in de weg zit, moet je het gewoon zeggen, dan moet ik gewoon opzij stappen.’ Rutte adviseert Dijkhoff in het Catshuis te gaan wonen. ‘Dan zie je je gezin elke dag en daar zijn ook scholen. Dat regel je toch gewoon.’

Gered door corona

Dijkhoff wordt gered door de coronacrisis, die de opvolgingskwestie naar de achtergrond doet verdwijnen. ‘Ik vond het ook wel lullig voor hem, want het beeld was dat hij mij in de weg zat en dat ik daarom uit de politiek ben weggegaan, maar het was dus precies andersom.’

Het raadsel Rutte (er is inmiddels een geactualiseerde editie) staat vol van dit soort grotere en kleinere nieuwtjes. Fresen en Borgman maakten gebruik van hun verblijf in de coulissen van de macht, maar voerden ook gesprekken met andere insiders onder wie Diederik Samson en Lodewijk Asscher van de PvdA, Sybrand Buma, Hugo de Jonge en Maxime Verhagen van het CDA, Alexander Pechtold van D66, Gert-Jan Segers en Carola Schouten van de ChristenUnie en Halbe Zijlstra en intimus Koen Petersen van de VVD.

Iedereen geeft hoog op over de inzet, het uithoudingsvermogen en het vakmanschap van Rutte. Afgezien van een periodieke woede-uitbarsting die even snel opkomt als verdwijnt, blijkt Rutte een teamspeler die niet struikelt over zijn eigen ego, maar juist zijn medespelers ‘comfort wil bieden’. Zijn ijzeren geheugen, ongeëvenaarde feitenkennis en fenomenaal beheer van relaties in binnen- en buitenland stellen hem in staat moeiteloos overeind te blijven tijdens debatten in de Tweede Kamer, in zijn kabinetten en op het Europese toneel.

We hebben te maken met een full prof die niet voor niets door president Joe Biden een en andermaal wordt benaderd voor de functie van secretaris-generaal van de NAVO. Begin 2023 houdt Rutte die boot naar Brussel niet langer af.

Het debat op 1 april 2021, over ‘functie elders’ en de leugen van de premier dat hij ‘geen actieve herinnering’ had aan gesprekken over het onschadelijk maken van CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt, wordt ook in dit boek gemarkeerd als het begin van het einde van Mark Rutte in de nationale politiek. Maar, stellen Fresen en Borgman terecht, de afbladdering begon al tijdens de formatie van 2017.

Rutte was dermate ‘uit vorm’ dat Halbe Zijlstra de beoogde coalitiepartners CDA, D66 en ChristenUnie binnenboord moest zien te houden. Tot grote ergernis van Rutte werd de aftrek van de hypotheekrente in het regeerakkoord verder beperkt.

Bittere aanvaringen

Daar stond dan wel de afschaffing van de dividendbelasting tegenover. CDA en VVD waren benaderd door ceo’s Paul Polman van Unilever en Ben van Beurden van Shell. Zij maakten duidelijk dat die afschaffing nodig was om het hoofdkwartier van hun multinationals in Nederland te houden. Toen Unilever en Shell toch naar Londen vertrokken en uitlekte dat Rutte en Buma waren bezweken onder de druk van de trouweloze topmannen, kwam het tot bittere aanvaringen met de Tweede Kamer over gebrek aan openheid en het achterhouden van informatie. De onvrede over de bestuurscultuur onder Rutte zou niet meer van het Binnenhof verdwijnen.

Ron Fresen en Wilma Borgman: Het raadsel Rutte. Een portret van binnenuit, Balans, 255 pagina’s, € 22,99.

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediar en de Volkskrant.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe Mark Rutte uit vorm raakte en te laat de aftocht blies    verscheen eerst op Wynia's Week.

Ruim 1200 sympathisanten, onder wie 765 (voormalige) VVD-leden ondertekenden de afgelopen weken een brief waarin het hoofdbestuur van de partij werd gemaand de regeringssamenwerking met de PVV te heroverwegen.

Ronkend

Onder het ronkende opschrift ‘Vrijheid, respect en fatsoen. Liberalisme weer terug in de VVD’ trokken de twintig initiatiefnemers van de brief stevig van leer. ‘We maken gedrag en zaken mogelijk, die vorig jaar nog ondenkbaar waren in het bestuur van ons land. We maken ons grote zorgen over de coalitie waar wij in zijn gestapt. De politiek die wordt bedreven door partners uit deze coalitie past niet bij ons. We zijn volgens de boiling frog-dynamiek terechtgekomen in een situatie waar we als liberale partij nooit in terecht hadden mogen komen. We tolereren schadelijke situaties veel te lang en we verliezen de kracht om daar nog uit te komen.’

De brief kreeg veel media-aandacht, ook Wynia’s Week liet zich niet onbetuigd. Het broeit bij de VVD, iedereen kon het nu zien.

Inmiddels zijn er nieuwe ontwikkelingen. Die duiden erop dat de initiatiefnemers van de brief door de partijtop zeer serieus worden genomen. Zo staat er voor eind augustus een bijeenkomst gepland van de briefschrijvers met de Tweede Kamerfractie van de VVD, volgens een interne update van eerstgenoemden ‘om te kijken hoe we elkaar gaan versterken’: ‘We merken dat veel VVD’ers willen aanhaken en meedenken met ons initiatief. De energie de daarbij vrijkomt is heel gaaf.’

Het gekozen moment – eind augustus – heeft verwachtingen gewekt. Op 17 september is het Prinsjesdag, direct daarna beginnen de Algemene Politieke Beschouwingen. Is het wellicht de bedoeling dat de dissidente VVD’ers bij de Tweede Kamerfractie ideeën mogen aandragen voor dat belangrijke debat? Dat zou natuurlijk nóg gaver zijn.

Monopolie op Liberaal Denken

Volgens een onbevestigd gerucht moet er eerst nog wel een hobbel uit de weg worden geruimd. De website van de briefschrijvers heet namelijk liberalevvd.nl. Dat kan worden geïnterpreteerd als onrechtmatig gebruik van de partijnaam en suggereert bovendien dat de dissidenten over een monopolie op Liberaal Denken zouden beschikken. ‘Niet-liberale VVD’ers bestaan niet,’ schreef partijvoorzitter Eric Wetzels op 12 juli in een mail aan de leden. Dat was geen toevallige oprisping.

Er is ook nieuws over de in 2022 opgerichte appgroep ‘De Nieuwe VVD’. Dat is eveneens een vehikel van liberalen die hun partij naar links proberen te trekken; de belangrijkste beheerders zijn Erik Verweij, VVD-raadslid in Rotterdam, en Maarten Bakker, VVD-fractievoorzitter in Nijmegen, tevens mede-initiatiefnemers van de brief aan het hoofdbestuur. Onlangs meldde zich een prominent nieuw lid bij de appgroep: de vorige maand met 31.569 voorkeurstemmen gekozen VVD-Europarlementariër Anouk van Brug. Al eerder sloten de voormalige liberale bewindslieden – nu Tweede Kamerleden – Eric van der Burg en Christianne van der Wal zich aan.

Kabinetsbeleid uit de koker van D66

De linkervleugel van de VVD vindt steeds meer gehoor, zo lijkt het. Toch zou het verkeerd zijn om te doen alsof dat heel vanzelfsprekend is. Want waar maken de progressieve liberalen zich eigenlijk zorgen over?

De politieke erfenis van Mark Rutte bestaat uit kabinetsbeleid dat sinds 2017 hoofdzakelijk uit de koker kwam van zijn belangrijkste coalitiepartner D66. Niets wijst erop dat die erfenis nu wordt verkwanseld. Ruttes epigonen én zijn beleidskeuzes zijn in Den Haag nog steeds springlevend en alomtegenwoordig. Want ga maar na:

Ruttes opvolger als partijleider is sinds augustus 2023 Dilan Yeşilgöz. Ze was – nadat Klaas Dijkhof en Jeanine Hennis niet beschikbaar bleken – de voorkeurskandidaat van de door Rutte gedomineerde partijtop. 

De nieuwe liberale vicepremier Sophie Hermans is een voormalig politiek assistent en ‘tassendrager’ van Rutte. Als minister van Klimaat en Groene Groei, zo zei ze onlangs in de Tweede Kamer, is het haar inzet om de klimaatdoelen van Parijs te halen en het werk van haar D66-voorganger Rob Jetten, klimaatminister in RutteVier, voort te zetten. ‘Hij heeft hier de afgelopen jaren keihard voor gewerkt en met resultaat. En daar gaan we mee door.’

De nieuwe liberale minister van Justitie en Veiligheid is David van Weel. Hij was tussen 2016 en 2020 raadsadviseur Buitenlandse Zaken en Defensie van Rutte. Hij vergezelde de premier bij diens bezoeken aan het Witte Huis, onderhield de contacten met de buitenlandadviseurs van andere regeringsleiders en deed de G20-advisering.

Ook de nieuwe liberale minister van Financiën Eelco Heinen is een typische Rutte-liberaal: hij debuteerde in 2011 op het Binnenhof als beleidsadviseur en werd daarna hoofd beleid, politiek secretaris en – in 2021 – Tweede Kamerlid. De Volkskrant typeerde hem onlangs als ‘een financiële houwdegen die zweert bij een kleine overheid’ en ‘daarom de perfecte kandidaat om de PVV op financieel gebied bij de les te houden’.

Nog een typische Rutte-VVD’er: de nieuwe minister van Defensie Ruben Brekelmans. Voor hij in 2021 Tweede Kamerlid werd, was hij onder meer politiek assistent van VVD-staatssecretaris Mark Harbers (Asiel en Migratie). Brekelmans belichaamt vooral de continuïteit tussen het Oekraïnebeleid van het vorige en het huidige kabinet. Daar zit geen streepje licht tussen. Op de NAVO-top in Washington zei Brekelmans twee weken geleden dat de productie van wapens en munitie enorm moet worden opgeschaald om het land te kunnen blijven steunen. ‘Als we willen dat Oekraïne de oorlog wint en als we willen dat Oekraïne weer de overhand krijgt, zullen we meer moeten leveren.’

Euroscepsis blijft taboe

De al genoemde Eric van der Burg, voorheen staatssecretaris Asiel en Migratie in Rutte IV en de lieveling van de liberale linkervleugel, is nu woordvoerder buitenlandse zaken van de Tweede Kamerfractie. Op die post zal hij ervoor zorgen dat – net als in de Ruttejaren – euroscepsis in de VVD-gelederen taboe blijft. Het electorale succesnummer van Frits Bolkestein uit de jaren negentig staat al heel lang niet meer op het liberale menu. Van der Burg is de laatste VVD’er die daar spijt van heeft.

Laten we tot slot ook de nieuwe premier niet onvermeld laten. Nee, geen VVD’er uit de school van Rutte, maar een voormalig topambtenaar die tot 2021 lid was van de PvdA. Maar wie prees hij kort na zijn aantreden de hemel in als voorbeeld en ‘inspiratie’?

De linkervleugel van de VVD zou misschien eens wat minder moeten  klagen. Het tijdperk-Rutte is in Den Haag nog lang niet voorbij.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Rutte is in Den Haag nog steeds alomtegenwoordig. Dus waarom al die heisa van linkse VVD-dissidenten? verscheen eerst op Wynia's Week.

In de jaren 1971-1982 was Hans Wiegel het gezicht van het Nederlandse liberalisme. Onder zijn bezielende leiding werd de voorheen ietwat elitaire VVD een echte volkspartij.

Zijn jeugdige opvolger Ed Nijpels (1982-1986) gold als een representant van het oppervlakkige ‘Veronica-liberalisme’. Hij bleek als fractievoorzitter een maatje te klein en werd al snel op een zijspoor gerangeerd.

Na interim-leider Rudolf de Korte (1986) kwam de weinig charismatische intellectueel Joris Voorhoeve (1986-1990) aan het VVD-roer te staan. Zonder veel succes.

Pas onder aanvoering van Frits Bolkestein (1990-1998), taboedoorbreker op het terrein van immigratie en integratie, werd de weg omhoog weer gevonden. Bij de Provinciale Statenverkiezingen van 1995 werd de VVD voor het eerst de grootste partij van het land.

Helaas bleek de fletse links-liberaal Hans Dijkstal (1998-2002) totaal ongeschikt om in Bolkesteins voetsporen te treden. Ook onder Gerrit Zalm (2002-2004) en Jozias van Aartsen (2004-2006) stagneerde de VVD.

Mark Rutte (2006-2023) daarentegen werd in 2010, na een moeizame start, de eerste premier van VVD-huize. Hij maakte zijn partij vier keer op rij de grootste bij Tweede Kamerverkiezingen en staat inmiddels in de boeken als de langstzittende minister-president ooit. Volgende week is zijn laatste werkdag in Den Haag; Dilan Yeşilgöz volgde hem in augustus 2023 reeds op als VVD-aanvoerder.

Partijleiders komen en gaan, daar is niets vreemds aan. Wat wél uitzonderlijk is, is dat er bij de VVD de afgelopen vijftig jaar ook steeds een belangrijke continue factor was, tot op de dag van vandaag.  

We hebben het over een inmiddels 72-jarige man die al sinds de hoogtijdagen van Wiegel een actieve rol speelt in de VVD, die sinds de jaren tachtig behoort tot de inner circle en die – om Rutte-biograaf en VVD-watcher Wilma Borgman te citeren – ‘als geen ander op de achtergrond richting geeft aan de partij’.

Op zijn cv staan topfuncties bij Europese en Amerikaanse communicatiebedrijven: KPN, Lucent, British Telecom, Alcatel-Lucent. Dankzij het fortuin dat hij daar vergaarde, wist hij in de jaren 1999-2001 drie keer op rij door te dringen tot de Quote 500 van meest vermogende Nederlanders.

Geselecteerd door Rudolf de Korte

Zijn naam is Ben (eigenlijk: Bernardus Johannes Maria) Verwaayen. Bij de VVD kwam hij voor het eerst in beeld toen de al genoemde Rudolf de Korte in 1971 een zogenoemde ‘nieuwe kiezerswerkgroep’ op poten zette, bedoeld om de partij aan meer jonge stemmers te helpen. Na een oproep in partijorgaan Vrijheid en Democratie meldden zich meer dan tweehonderd gegadigden. De Korte – die daar naderhand nog vaak tevreden op terugblikte – selecteerde er vijftien, onder wie behalve het 19-jarige VVD-lid Verwaayen ook de latere liberale kopstukken Jan Franssen en Loek Hermans.

Verwaayen, inmiddels rechtenstudent in Utrecht, kreeg al snel pr-werk te doen voor de VVD en kwam zo in 1978 ook in contact met Neelie Kroes, zojuist aangetreden als staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat in het eerste kabinet-Van Agt.

Sparring partner van Neelie Kroes

De 36-jarige bewindsvrouw – een volslagen vreemde eend in de bijt op een departement gevuld met duizenden mannelijke ingenieurs – kon wel een sparring partner gebruiken en Verwaayen speelde die rol met verve. Hij hielp Kroes ‘om evenwicht te krijgen tussen zichzelf zijn en de juiste toon vinden’, schreef Alies Pegtel in haar biografie Neelie (2014). ‘Reflecteren’, praten over welke accenten je legt, over de essentie van je boodschap, over wie je bent en over wie je wil zijn: het werd voor Verwaayen de rol van zijn leven. Kroes – die al snel met haar elf jaar jongere adviseur bevriend raakte – was de eerste prominente VVD’er die daar dankbaar van profiteerde.

De nieuwe partijvoorzitter Jan Kamminga haalde zijn generatiegenoot Verwaayen in 1983 naar het hoofdbestuur van de VVD. Het waren de jaren van de snelle opkomst en even snelle aftocht van Ed Nijpels, die in zijn in 2022 verschenen memoires onthulde zich vaak ‘doodeenzaam’ te hebben gevoeld. Toch werd hij, vermeldde Nijpels in een speciaal dankwoord, telkens ‘door dik en dun gesteund’ door Verwaayen. Ook Loek Hermans genoot steeds diens support, hoewel hij in 1990 niet luisterde naar Verwaayens dringende advies om zich, als concurrent van Frits Bolkestein, te kandideren voor het fractievoorzitterschap.

Vriendelijk en bemoedigend

Rond de eeuwwisseling gold Verwaayen als een vertrouweling van Hans Dijkstal, maar stond hij, aldus Petra de Koning in haar boek over Mark Rutte (2020), eerst en vooral bekend om zijn scherpe vragen. ‘In zijn ogen deed je het niet zomaar goed. Maar hij was ook vriendelijk en bemoedigend, en hij was voor niemand in de partij een bedreiging. Verwaayen wilde op de achtergrond blijven en helpen.’ 

Op verzoek van Jozias van Aartsen zette Verwaayen zich in 2006 aan het schrijven van een nieuw liberaal verkiezingsprogramma. Tot verbazing van vriend en vijand resulteerde het in een tabloidkrantje van vier pagina’s met nauwelijks teksten over immigratie en integratie, hét politieke thema van de achterliggende jaren. Voor ex-liberaal Geert Wilders was het een gouden kans om zijn nieuwe partij in de markt te zetten: de PVV debuteerde met 9 zetels. De VVD daarentegen verloor 6 zetels en hield er slechts 22 over, de slechtste score sinds de donkere dagen van Joris Voorhoeve. Tot overmaat van ramp ontspon zich een vete tussen lijsttrekker Mark Rutte en zijn nummer twee Rita Verdonk, die de meeste voorkeurstemmen bleek te hebben vergaard.

Verwaayen – schijnbaar onaangedaan over zijn eigen bijdrage aan het electorale debacle – kon het niet aanzien. De VVD-top, zo vertelde hij Rutte, zou er goed aan doen op regelmatige basis schoon schip te maken. In Verwaayens eigen woorden, opgetekend door Wilma Borgman: ‘Is het stipje op de horizon nog steeds dat stipje op de horizon? Doe jij nog steeds wat ik dacht dat je doet? Praat jij wel voldoende met mij voordat je een besluit neemt?’

Een bijeenkomst dus waar het kleine groepje VVD’ers dat de belangrijke beslissingen nam in elk geval één keer per jaar alles tegen elkaar kon zeggen, met als doel de eenheid in het kernteam te bewaren. Nooit meer onbegrip als vroeger tussen Wiegel en Nijpels, nooit meer incompatibilité d’humeur als voorheen tussen Van Aartsen en Zalm, nooit meer oorlog als tussen Rutte en Verdonk. Locatie werd het vakantiehuis van Verwaayen in het Zuid-Franse dorpje Goult.

‘De eerste jaren kwam Rutte in zijn eentje al een dag eerder,’ schreef Petra de Koning. ‘Dan aten ze de pruimentaart die Heleen, de vrouw van Ben Verwaayen, had gebakken. Rutte zei het nooit, maar Ben en Heleen Verwaayen wisten al heel snel dat het nooit een andere taart mocht zijn dan pruimentaart. Daar was Rutte aan gewend.’

Een herboren Mark Rutte

Het Goult-beraad in de zomer van 2008 werd legendarisch. Behalve Rutte was vicefractievoorzitter Edith Schippers aanwezig, partijvoorzitter Ivo Opstelten en Uri Rosenthal, de fractievoorzitter in de Eerste Kamer.

‘Mark is bruggenbouwer bij uitstek,’ vertelde Verwaayen veertien jaar na dato aan Borgman, ‘maar was nog niet zeker van zijn inhoudelijke verhaal. Zo kwam hij in Goult binnen: niet overtuigend. We hebben drie dagen pittige gesprekken gevoerd en toen hij wegging, had hij de essentie van zijn boodschap gevonden, de essentie van wie hij wilde zijn. (-) Marks eureka-moment kwam toen hij het had over vooruitgang, zorgen dat je mensen kans op ontplooiing biedt. En vooral de toonzetting daarvan: niet meer sippig, maar positief. Zijn talent is tot ontplooiing gekomen toen hij dat verhaal bij zichzelf vond.’

Het ‘verhaal’ dat Rutte omarmde, lag in het verlengde van zijn eerder beleden sympathie voor D66 en sloot ook wonderwel aan bij de progressief-liberale opvattingen van Verwaayen. Het concept stond echter haaks op de ideeën die Bolkestein in de jaren negentig had verkondigd. De ‘ontplooiingsideologie’, sneerde Bolkestein graag, is een vrijbrief voor paternalisme, want de overheid zal dan de vraag moeten beantwoorden wat goed is voor ontplooiing en wat niet. Eindresultaat: ‘De mens wordt immobiel, inflexibel en hulpbehoevend’, met alle gevolgen van dien voor de staatsfinanciën. Niet toevallig speelde Verwaayen in de Bolkesteinjaren een minder prominente rol in de VVD. 

De ‘herboren’, niet meer sippige Rutte liet In november 2008 van zich horen met een Pamflet van een optimist en imponeerde in 2009 als oppositieleider bij de Algemene Beschouwingen. Een jaar later won hij zijn eerste verkiezingen door zowel CDA-premier Jan Peter Balkenende als PvdA-‘droomkandidaat’ Job Cohen af te troeven. Het tijdperk-Rutte was begonnen.

Op audiëntie in Goult

De reputatie van het Goult-beraad leed er uiteraard niet onder. Naast klankbord en gespreksleider van therapeutische bijpraatsessies met de partijtop ging Verwaayen zich gaandeweg ook ontpoppen als beoordelaar van nieuwelingen. Voor ambitieuze VVD’ers, liberale kandidaat-bewindslieden incluis, werd het een vaste gewoonte om eerst in Goult of – later – het Noord-Hollandse Bergen bij Verwaayen op audiëntie te gaan. ‘Ik stel vragen, over vertrouwen, performance, keuzes, over het een zeggen en het ander doen,’ vertelde hij in 2022 aan Borgman. ‘En ik krijg antwoorden, en als ze niet eerlijk zijn, gaat de drilboor erop.’

Zijn steeds hechter wordende relatie met de premier zorgde ervoor dat Verwaayen op het Binnenhof bekend kwam te staan als ‘Rutte-fluisteraar’. ‘Ik weet niet eens wat dat is,’ reageerde hij in 2011 in NRC Handelsblad. Hoe de verhoudingen dan wel lagen? Het was, zei Verwaayen, eerder ‘als een vader die iets tegen zijn zoon zegt’. Het gerucht dat Rutte hem soms wel drie keer per dag belde, sprak hij met klem tegen. ‘Hahaha, dat doet hij alleen als ik niet meteen reageer. Vaak hoor ik weken niks van hem.’

Maar toch. Drie weken vóór op 7 juli van het vorig jaar zijn kabinet viel, was Rutte nog een dag bij Verwaayen op bezoek, in diens appartement in Parijs. Ging het daar over de spanningen in de coalitie of het scenario van een aanstaande breuk? Nee, volgens een reconstructie die het Algemeen Dagblad later maakte. Wel zou het zijn gegaan over het thema leiderschap. ‘Rutte is daar heel filosofisch in,’ blikte Verwaayen terug. ‘Wat is leiderschap, hoe lang moet het duren, wat wil en kan je ermee?’ Op 9 juli, twee dagen ná de val van zijn kabinet, nam Rutte het besluit om de vaderlandse politiek vaarwel te zeggen. Verwaayen was de eerste die hij inlichtte.

Is het louter liefde voor de VVD die Verwaayen drijft? Daar zijn al vaak vraagtekens bij geplaatst. Hoe zuiver was het dat Verwaayen in 1988 op voordracht van zijn goede vriendin minister Kroes van Verkeer en Waterstaat werd benoemd tot algemeen directeur van PTT Telecom? Hoe toevallig was het dat Kroes – inmiddels president van Universiteit Nyenrode – een paar jaar later commissaris werd van een joint venture van KPN Telecom in Jakarta, die Verwaayen in 1994 oprichtte?

Van meer recente datum is de constatering van Ton F. van Dijk in HP/De Tijd (2018) dat Verwaayen en zijn zoon Robert als mede-eigenaren van hun in 2014 opgetuigde investeringsfirma Keen Venture Partners (‘keen to work with exceptional founders at the early stages of building leading European tech companies’) een direct belang hebben bij een gunstig fiscaal klimaat voor investeerders in scale-ups. ‘Ten minste één keer sprak Rutte hierover voorafgaand aan de totstandkoming van het VVD-verkiezingsprogramma van 2017 met Robert Verwaayen op het Catshuis.’ In het programma kwam vervolgens een passage terecht waarin het belang van scale-ups werd benadrukt (‘de bakermat van innovatie’), gevolgd door een pleidooi voor belastingvrijstelling binnen de inkomstenbelasting voor particulieren die in durfkapitaal willen investeren. ‘Opvallend,’ aldus Van Dijk.

De onderzoeksjournalisten Kim van Keken en Joost Ramaer zetten vorig jaar in Vrij Nederland alle gevallen van ogenschijnlijke belangenverstrengeling op een rijtje, en concludeerden: ‘De VVD heeft veel te danken aan zakenman en Rutte-fluisteraar Ben Verwaayen, is het beeld. Maar omgekeerd heeft Verwaayen zijn zakelijke carrière vooral aan de VVD te danken.’

Een fascinerend beeld

Een ondernemer die zonder openlijk mandaat fungeert als godfather van de politieke partij die in bestuurlijk Nederland aan de belangrijkste touwtjes trekt, waarbij het mes ook nog eens aan twéé kanten lijkt te snijden: het is een meer dan fascinerend beeld, uniek in onze parlementaire historie. In veel landen zouden er boeken en documentaires over Verwaayen zijn gemaakt. Dat die aandrang hier niet bestaat, wat zegt dat over onze politieke en journalistieke cultuur?

In zijn klassieker Tegels lichten (1972) beschreef journalist Henk Hofland een Nederland waar bestuurders, politici, directeuren en magistraten leven in het vaste besef dat zij over het onvervreemdbare monopolie beschikken om ‘te bekokstoven’. Dat land, zo lijkt het verschijnsel Verwaayen te bevestigen, is achter de schermen van de VVD dagelijks te bezichtigen.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht De godfather van de VVD zorgde goed voor Rutte, maar ook voor zichzelf verscheen eerst op Wynia's Week.

Meer dan ooit tevoren worden deze ‘Europese verkiezingen’ een strijd tussen links en rechts, tussen meer en minder macht, geld en bevoegdheden naar Brussel. Dat proces wordt nog versterkt doordat in heel wat EU-landen – waaronder Nederland – ook regeringen kritischer zijn geworden op de Europese eenwording. En dat terwijl de Brusselse trein normaliter de neiging heeft door te denderen.

Het woord is aan Jan Werts. Of dat nieuwe Europese migratiepact waar veel van wordt verwacht de asielinstroom zal beperken? Werts: ‘Ik ken hier in Brussel eigenlijk niemand die gelooft in de uitvoering van dat pact.’

Dit voorjaar begint de EU toetredingsonderhandelingen met Oekraïne en Moldavië. Is dat geen gevaarlijke vlucht naar voren, meer landen erbij en uitgerekend landen in oorlog of onder Russische intimidatie?

Werts: ‘Om tot zaken te komen probeer je altijd in de gedachtewereld van jouw tegenpartij te komen. Doen we hier even. In 1989 valt de Berlijnse Muur. In 2004 haken wij acht Oost- en Midden-Europese landen aan, waarvan drie (Baltische staten) tot de Sovjet-Unie hoorden. In 2007 nog eens twee: Roemenië en Bulgarije. In 2013 arriveert Kroatië in Brussel. Moskou gaf op dit enorme verlies aan invloed geen kick. Tot zover was er kennelijk daar geen probleem.

‘In 2008 opent de NAVO in Boekarest de optie om Oekraïne en Georgië later toe te laten. President Bush junior wilde dat lidmaatschap daar zelfs meteen toestaan. De Europese leiders onder aanvoering van Merkel en Sarkozy stonden echter op de rem.

‘Mijn bevriende collega’s Frans Boogaard (AD) en Hans de Bruijn (GPD) waren erbij en zaten bij de persconferentie helemaal vooraan. “Na de persconferentie moesten wij de spuugdruppels van de daar eveneens genodigde volop fulminerende Poetin van onze wangen wrijven. Zó totaal woedend was hij”, zegt Boogaard nu. Achteraf kun je je afvragen hoe het was gelopen als Bush zijn zin had gehad. Waren we er dan zonder oorlog af gekomen? Of hadden we al veel eerder een juist veel grotere oorlog gehad? In elk geval had het Westen al die jaren wel meer begrip mogen tonen voor de gepijnigde Russische gevoelens, en had het meer moeten doen om met Rusland on speaking terms te blijven.’

‘Zet die bijeenkomst dan misschien de toon voor de verwijdering van vandaag? Nadien worden Albanië, Bosnië-Herzegovina, Montenegro, Moldavië, Noord-Macedonië, Servië en het supergrote Oekraïne (voorheen behorend tot de Sovjet-Unie) allemaal serieuze kandidaten voor het volledige EU-lidmaatschap. Met Wit-Rusland wordt ook nog aangepapt, maar dat mislukt. De lange westkant van Rusland grenst nu aan EU-landen (of kandidaten). Vervolgens zoekt Brussel ijverig overeenkomsten van samenwerking met de landen zuidelijk onder Rusland. Zoals Armenië, Azerbeidzjan, Georgië, Kazachstan, Oezbekistan enz.  Kijk op de landkaart en je schrikt (zeker als Rus): tweeëntwintig landen uit de invloedsfeer van Moskou gehaald. Het lijkt op ‘n omsingeling, traditioneel hét angstbeeld van de heersers over Rusland.

‘Wél met één toevoeging: genoemde landen willen allemaal weg uit de Russische invloedssfeer. Mogen wij ze dan weigeren?’    

Henry Kissinger zei lang geleden al dat als je een club wilt verzwakken je die vooral eindeloos moet vergroten. Waarom lijkt niemand in Brussel dat te beseffen?

‘Midden jaren zeventig interviewde ik de Belgische eerste minister Leo Tindemans, destijds gezaghebbend in Europa. Ik herinner mij, dat hij (off-the-record) ongelukkig was met de uitbreiding van zes naar negen landen, wat later naar twaalf, enzovoort. Vandaag naar de EU van 36 landen waarop men nu aanstuurt. Wil je een hecht en sterk verenigd Europa bouwen dan kan dat alleen met de Oude Zes. Of hoogstens met negen, dus inclusief het VK, Denemarken en Ierland, was ’s mans overtuiging.

‘Waarom Tindemans dat nooit openlijk zei? “Elke Europese staat kan verzoeken tot dit Verdrag te mogen toetreden” (artikel 98 EGKS-verdrag van 1951). Zo staat het tot op vandaag in alle Europese verdragen.’

Er is een nieuwe golf richting Europese defensie gaande, onder invloed van de Russische agressie en onzekerheid over de VS. Maar hoe realistisch is het dat het wat wordt? ‘Europese’ troepen zijn nooit wat geworden. Er is geen buitenlandse politiek die nodig is voor een gezamenlijke defensie.

‘Je kunt pas over een Europees leger spreken nadat je een stevig collectief buitenlands beleid hebt. Hoe wil je anders over “oorlog en vrede” besluiten? Voor defensie is een gemeenschappelijke strategie en een uniform commando vereist. Maar hoe dan? Duits legercommando namens Europa? Uitgesloten. Of gaan de Fransen de Duitsers bevelen? 

‘Van dat vereiste buitenlands beleid is na zeventig jaar proberen en lippendienst geen sprake. Israël, Rusland, Venezuela, de Palestijnse staat, China, welk spanningsveld je ook noemt, de EU-27 denken er (vaak sterk) uiteenlopend over. “Team Europe” kakelt per kakofonie omdat de gekoesterde nationale belangen te veel verschillen. Geen hoofdstad piekert er over haar nationale autonomie wat te dimmen, laat staan in te leveren. De grote landen zéker niet, de kleintjes evenmin. “De EU is helaas slechts een toeschouwer” (Zaungast), zo commentarieert de gezaghebbende Neue Zürcher Zeitung. 

‘De EU-landen doen er beter aan niet massaal aan hun NAVO-verplichting te blijven verzaken om minimaal twee procent van hun welvaart (bbp) in defensie te steken. En hun defensie-industrie onder de regels van de Europese interne markt te brengen, met als gevolg forse kostenbesparingen. Dat zou Europa echt versterken. Beter dan het hedendaagse bla-bla over een oorlogseconomie of een onbereikbaar gezamenlijk buitenlands optreden.’

Een andere poging tot Europese oplossing: het pact voor het indammen van illegale immigratie. Wat zeg jij?

‘Wordt het zojuist in Brussel afgesloten migratiepact werkelijk uitgevoerd? Dat zal immigratie dan zeker indammen. Er ligt nu een gedetailleerd akkoord en dat is gezien de spanningen rond dat dringende probleem, best knap werk. Maar Polen en Hongarije liggen nu al(weer) volop dwars. Ik ken hier eigenlijk niemand die gelooft in de uitvoering van dit pact. In september 2015 is een vergelijkbaar politiek bindend akkoord gesloten. Dat is later bevestigd door het Hof in Luxemburg, maar vervolgens door de hoofdsteden nooit gerealiseerd. Dus ondanks de intussen voortgaande migrantenstroom richting EU: twee tot drie miljoen nieuwkomers per jaar, het getal schommelt nogal. 

‘Speciale akkoorden voor beperking van de toestroom zoals met Turkije, Tunesië, Mauritanië en Egypte lijken mij effectiever en bovendien humaner gezien het kerkhof dat de Middellandse Zee is. Tot nu toe krijgen alleen de landen die migratie buiten de EU om zelf regelen – zoals Denemarken, intussen Zweden – het opgelost.’

Mark Rutte was bijna veertien jaar het gezicht van Nederland in de EU. Hoe zou je zijn ‘Europese record’ samenvatten? Heeft hij iets voor Nederland bereikt in Europa?

‘Geen Nederlandse regeringschef kreeg via de Europese Raad voor elkaar wat Rutte is gelukt. Ik heb ze alle zeven vanaf Joop den Uyl in 1975 hier bezig gezien. Houdt voor ogen dat Duitsland en Frankrijk daar samen de toon zetten. In crisessituaties speelde Rutte daar dan, ook volgens buitenlandse media, zijn rol.

‘Ik noem de tsunami aan vluchtelingen van 2015-2016 met als gevolg de geslaagde EU-Turkije Deal. Of neem juli 2015: Griekenland failliet. Kanselier Merkel, president Macron, Raadsvoorzitter Tusk en premier Tsipras sluiten in urenlang nachtelijk beraad het conceptakkoord. Opnieuw is Rutte dan de enige van de reeks andere leiders die daar weer aanwezig is.

‘In 2020 leidt Rutte de groep van zuinige landen (met Denemarken, Finland, Oostenrijk en Zweden). Zij ageren tegen 500 miljard aan giften aan vooral zuidelijke landen tot herstel van de coronacrisis. Zij slagen er dwars tegen Duitsland en Frankrijk in, dit bedrag te verlagen naar 390 miljard.’

Hoe kijken ze in Brussel en in andere hoofdsteden tegen het kabinet ‘Wilders I’ aan? Of wordt ervan uitgegaan dat de soep niet zo heet gegeten wordt? Is het populisme het nieuwe normaal?

‘De recente draai van “radicaal rechts” om niet meer uit de EU te stappen (lukt toch niet) maar die te ondergraven, komt hard aan. “Het Europese project staat voortaan van binnenuit op het spel”,  zegt de vooraanstaande Franse socialist en voormalig Eurocommissaris, Pierre Moscovici in een interview met de Brusselse Le Soir, van 20 maart.

‘Zelf denk ook ik overigens dat de soep niet zo heet gegeten wordt. Rechts wil zich vooral bewijzen als alternatief voor links, dat wordt de inzet. Zo gezien is de komende politieke wending in Nederland, of ze nu lukt of niet, als politiek conflict goed voor de democratie.’

Gaat Nederland straks een andere positie innemen in het Europese krachtenveld?

‘Zeker weten. Laat onze nieuwe premier voorlopig hier vooral achter de Duitse kanselier aanhobbelen. Dan maak je als Nederlander geen brokken.

Je telt als leider van een kleiner land pas mee als de buitenlandse pers zich na de Europese top om je verdringt. Rutte arriveert hier in 2010. Maar pas vanaf ongeveer het Nederlandse Raadsvoorzitterschap van 2016 komt hij uit de verf. De nieuwkomer moet zich in dit grote gezelschap eerst maar ‘ns bewijzen en het spel leren doorzien.’ 

Nederlandse politici als Rutte, Timmermans en Hoekstra hebben er een handje van om zuidelijke en Oost-Europese landen te kritiseren. Kan Nederland niet beter voor zichzelf opkomen dan anderen de maat te nemen?

‘Het is in de Europese Raad totaal ongebruikelijk dat nationale leiders daar elkaar openlijk bekritiseren. Rutte doet dat wel. Eerst tegen Griekenland en Italië. Later volgen Polen en Hongarije. Zo kreeg hij de bijnaam “sheriff Rutte”. 

‘In 2021 protesteert een ruime meerderheid van de leiders per brief tegen Hongaarse wetgeving over seksuele opvoeding en bescherming van het gezin die tegelijk negatief focust op de LGBTQ+-gemeenschap. In de eerstvolgende Europese Raad gaan diverse leiders daarop door. 

‘Maar alleen Rutte vraagt de Hongaarse premier Viktor Orbán waarom hij niet uit de Europese Unie stapt. “Daar hebben we verdragsartikel 50 voor. Hongarije moet op dit punt op de knieën”,  zegt hij staande voor de Nederlandse ambassade, waar de LGBTQ+-regenboogvlag demonstratief aan de gevel wappert. “Ofwel ben je lid van de EU en deel je de waardengemeenschap, ofwel ga je eruit”. Mooi gezegd, maar heeft het enig effect gehad?’

Het Europees parlement krijgt mogelijk een veel eurosceptischer samenstelling. Dat is een fundamentele zwaai. Tot dusver was dat juist de EU-fanclub. Wat zijn de gevolgen?

‘Voor het eerst gaan twee nu nog kleine politieke fracties meetellen, afhankelijk van de verkiezingsuitslag. De ‘eurorealistische’ Europese Conservatieven en Hervormers (ECR) zijn sterk pro-NAVO en voor het behoud van de nationale zelfstandigheid. Zij telt 67 op nu 705 parlementsleden. Minder migranten en minder Brusselse regelneverij zijn prioriteiten. Onder meer de SGP, JA21, regeringspartij Broeders van Italië (met premier Meloni, power woman in de Europese Raad) en het Poolse Recht en Rechtvaardigheid zitten hier bij elkaar. Volgens de prognoses klimmen zij naar 85 zetels.

‘Dan het radicaal-eurokritische Identiteit en Democratie (ID) met onder meer de PVV, FVD, het Franse Nationaal Front, Vlaams Belang, de Italiaanse Lega en Alternative für Deutschland (AfD). Telt nu 62 leden en zou naar 98 gaan. Kloppen de prognoses – wat nog wel onzeker is – dan worden de radicalen in negen EU-landen, waaronder Nederland, de grootste. Tel je de genoemde twee op – hoewel ze wel verschillen – dan draait die combine uit op ongeveer 180 leden. Dat is meer dan de 173 waarop de EVP/CDA/BBB/NSC – in Straatsburg altijd de grootste – zou eindigen.

‘Dat telt. Zo’n parlement staat ongekend kritisch tegenover een Europees klimaat- en milieubeleid en migranten uit moslimlanden. Tegelijk zullen de middenpartijen wat richting rechts opschuiven willen ze niet weggevaagd worden zoals met het CDA gebeurde.

‘Komende jaren mikt de Europese Raad op migratie, defensie, veiligheid en een internationaal sterker bedrijfsleven. Er is dan voortaan duidelijk minder focus op klimaatverandering of milieubeheer, citeert nieuwsagentschap Politico van 11 april uit een uitgelekte beleidsnota. Bullets not bees, zo vatten zij het samen. Direct na het vertrek van Timmermans uit Brussel is voorzitter Von der Leyen dan ook al gaan bijsturen. Zij wil aanblijven tot 2029.’

Jan Werts is sinds 1975 EU-correspondent in Brussel. Hij promoveerde daar in 1991 op de besluitvorming in de EU. Hij is auteur en coauteur van tien boeken over Europa.  

Wynia’s Week wordt gedragen door de donateurs. Doe u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht ‘Alleen wie migratie buiten de EU om regelt – Denemarken, Zweden – krijgt het tot dusver opgelost’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Rutte verstrengelt belangen

Rutte ontkent ondertussen glashard en verontwaardigd dat de Nederlandse gulheid richting Oekraïne ook maar iets te maken heeft met zijn sollicitatietournee voor de NAVO. Pim van Galen: ‘Als Rutte verontwaardigd doet, dan moet je opletten.’

Dit videogesprek van PIM VAN GALEN en SYP WYNIA voor WWTV is er ook als podcast. Kijk HIER

Scherp aan de wind

De formatie vlot ondertussen niet. Wynia heeft wel een advies voor de formerende partijen. ‘Gooi het roer om. Zeil scherp aan de wind. Altijd willen Nederlandse politici het braafste jongetje van de klas zijn. Nooit gebeurt iets waar een rechter knorrig over zou kunnen doen. Steeds moeten we gidsland zijn, koploper met klimaat, voorland met stikstof, aardiger dan anderen over asiel. Als we eens ophielden met die ijdelheid en de Nederlandse burgers centraal stellen moet er snel een regeerakkoord te maken zijn.’

Die vuistregels werken ook bij het begrotingsbeleid en bij asiel, de belangrijkste wrijfpalen, zegt Wynia. ‘Als we niet de behoefte hebben om anderen de maat te nemen met het begrotingsbeleid, hoeven we daar zelf ook niet in voor te gaan. Als we een normaal Europees land worden met regels voor asielzoekers hebben die ook minder reden om naar hier te komen. En de meeste van die Nederlandse uitzonderingen zijn morgen af te schaffen. Daar heb je meer aan dan aan de utopie dat je verdragen zou kunnen veranderen.’

De artikelen, video’s en podcasts van Wynia’s Week zijn gratis beschikbaar – voor iedereen! Dat wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht ‘Nieuwe coalitie moet van Nederland weer normaal land maken’ verscheen eerst op Wynia's Week.