‘Deze film gaat niet over Pim Fortuyn, het gaat over wit Nederland’, zegt Meijer in een interview met de VPRO. Na het zien van de ruim acht uur materiaal moeten we concluderen dat dit klopt, maar niet op de manier waarop de regisseur het bedoelt. De film laat onbedoeld zien hoe ‘wit Nederland’ nog altijd neerkijkt op ‘blank Nederland’. Over hoe de representanten van islamitisch Nederland elke vorm van zelfreflectie weigeren en daarin nog steeds gretig worden gefaciliteerd door het politieke en culturele establishment. En hoe verkrampt het publieke debat na een kwart eeuw nog altijd is.

Evergreens

Eerst de positieve punten van Fortuyn: On-Hollands, want die zijn er ook. Zolang ‘doctor Pim’ in beeld is, zit je als kijker op het puntje van je stoel. Het is de Fortuyn die we kennen: messcherp, lichtgeprikkeld, pesterig en erudiet. Wanneer de camera draait, levert Pim. Al vaker gememoreerd en nogmaals bevestigd: zijn analyses over de Nederlandse samenleving waren spot on en staan nog altijd als een huis. Natuurlijk komen de evergreens voorbij: de uitgebluste, onderuitgezakte PvdA-lijsttrekker Ad Melkert tijdens het debat na de megawinst van Leefbaar Rotterdam met Fortuyn als lijsttrekker voor de gemeenteraadsverkiezingen van 6 maart 2002. Melkert als hét symbool van de oude politiek die de macht door de vingers voorbij ziet glippen.

Vanzelfsprekend zien we het ‘U bent een buitengewoon minderwaardig mens’-debat met oud-PvdA-politicus Marcel van Dam in het VARA-programma Het Lagerhuis. Van Dam als dé personificatie van de demonisering van Fortuyn. En wat ook niet mag ontbreken: de legendarische ‘c’est ça-tirade’ van Fortuyn in de Hilversumse bovenwoning van Leefbaar Nederland-spindoctor Kay van de Linde, dé ultieme één minuuts-analyse van het culturele verval van West-Europa.

Maar de echte pareltjes bestaan uit de minder bekende fragmenten die de beeldresearchers opdoken uit de krochten van het archief van Beeld en Geluid. Zo zien we Fortuyn begin jaren ’90 als diskjockey van Radio Rijnmond in discussie gaan met bellers. We zien Fortuyn op verkiezingscampagne afgeladen zaaltjes toespreken en we zien hem tijdens nog niet eerder vertoonde interviews. ‘De Goddelijke Kale’, zoals Theo van Gogh hem pleegde te noemen, was altijd het middelpunt van de aandacht. Iedereen hangt de gehele documentaireserie lang aan z’n lippen, vriend en vijand, journalist of toevallige passant, in welke setting dan ook.

Het zijn stuk voor stuk fascinerende beelden en dan hebben de researchers nog niet eens geput uit de onthullende documentaire De zwevende kiezer van Frans Bromet, die na de moord op Fortuyn nooit op tv werd uitgezonden, maar nog wel op YouTube staat (kijktip!). Het moet gezegd: de beeldresearchers van Fortuyn: On-Hollands hebben puik werk afgeleverd. De keuze om de voice-over achterwege te laten lijkt een goede te zijn, het voert de kijker soepeltjes terug naar een van de meest turbulente periodes van de vaderlandse politieke geschiedenis. Op het licht zenuwachtige gekrijs van een AI-koortje na, een terugkerend muzikaal thema in de docu, is de productie gespeend van tierelantijnen, hetgeen de kijkervaring ten goede komt.

‘Hier ligt de democratie op de grond’

Ook de beelden van de gewone Nederlanders zijn goud waard. We zien diverse Henken en Ingrids uit de oude Rotterdamse arbeiderswijken voorbijkomen. Ook allerlei andere type Nederlanders passeren de revue: jong en oud, hoog- en laagopgeleid, allochtoon en autochtoon. De beelden voeren je terug naar het naoorlogse moment waarop een revolutie het meest in de lucht hing. Daags na de moord wordt een man geïnterviewd op de Coolsingel. In zijn hand houdt hij een krant met op de voorpagina het levenloze lichaam van Fortuyn liggend op de parkeerplaats in het Mediapark. De man is vanuit Hoevelaken naar Rotterdam gereden en zegt in keurig ABN, z’n stem doorspekt van emotie: ‘Ik vind het afschuwelijk, ik kan er niets mee. Het is heel raar, ik ben dokter, maar ik kan deze foto niet zien. Hier ligt de democratie op de grond.’

Op een ander moment volgt de camera Leefbaar Rotterdam-politicus Marco Pastors die het condoleanceregister heeft getekend en in tegengestelde richting langs de kilometerslange rij voor het stadhuis loopt. Daar zien we Rotterdammers van divers pluimage staan. Het moge duidelijk zijn: Fortuyn genoot populariteit onder alle groepen Nederlanders.

Vakmanschap de nek omgedraaid

Des te vreemder dat de documentaire de nadruk legt op de vermeende strijd tussen allochtone en autochtone Nederlanders, waarbij de suggestie wordt gewekt dat die met name zou zijn ingegeven door de racistische inborst van het autochtone deel van de bevolking. In tegenstelling tot wat de makers suggereren: voor Fortuyn en een groot deel van z’n aanhang was huidskleur of ras nooit een thema. Gelukkig zijn de documentairemakers wel zo fair om Fortuyn-sympathisanten dat letterlijk te laten zeggen in de film, waardoor op een rare manier toch een soort balans ontstaat.

Knap is het wel, dat je als regisseur zo´n prachtig tijdsbeeld zo grandioos weet te verkloten, ondanks dat je acht uur tot je beschikking hebt en onbeperkte toegang tot het beeldarchief. Alleen omdat je je woke ideologie – of wat het moge zijn – aan de kijker wilt opdringen. Het is wat we de laatste tijd vaker zien bij kunstenaars: men draait het eigen vakmanschap door ideologische motieven de nek om.

De ellende van Fortuyn On-Hollands begint al tijdens de titelsequentie met een zogenoemde ‘trigger warning’ met de tekst:‘Deze documentaire bevat beledigende en discriminerende beelden en taal’. Het is een tamelijk onnodige waarschuwing die meer zegt over de huidige tijd en het wereldbeeld van de documentairemakers dan over de ‘heftigheid’ van het archiefmateriaal. Om onduidelijke redenen staat er onderaan het scherm een Arabische vertaling van de titel. En dan, na een indrukwekkend begin van de docu komen opeens alle usual suspects voorbij: Tofik Dibi, Lotfi El Hamidi, Miriyam Aouragh, Hanina Ajarai, Sabri Saad El Hamus, Brahim Bourzik, Walter Palm, Karim Khaoiri en Naeeda Aurangzeb. Om er maar een paar te noemen. Je begint als kijker bijna te denken dat alleen Marokkaanse Nederlanders iets over Fortuyn mogen vinden. Waarom? Niemand die het weet.  

In het eerste deel vertellen de door de documentairemakers zorgvuldig geselecteerde model-allochtonen hoe opgelucht ze als tiener of twintiger waren dat ‘het geen buitenlander was die het had gedaan’. Op zichzelf een begrijpelijk sentiment dat breder leefde in de samenleving op dat moment, lang niet alleen in allochtone kring, al was het maar omdat er anders misschien wel een burgeroorlog was uitgebroken, zoals een van de sprekers terecht opmerkt. Waar de schoen wringt, is dat een kwart eeuw later het feit dat de moordenaar van Fortuyn een blanke Nederlander is, nog steeds zichtbare vreugde oplevert bij de crème de la crème van de groep der beroepsallochtonen.

Misplaatst triomfalisme

De onvermijdelijke Tofik Dibi zegt breed lachend: ‘Huh? Volkert? We hadden een heel andere naam verwacht. Eerder een Karim dan een Volkert, hahaha’, aldus de bijkans juichende BIJ1-lijsttrekker. Acteur Sabri Saad El Hamus voegt daar triomfantelijk aan toe: ‘De wereld kon zien dat gekte en radicalisme niet alleen Arabisch is.’ Anti-Zwarte Piet-activist en acteur Elvin Rigters spant de kroon met een zelfvoldane glimlach en de opmerking ‘White on white crime, dat is jullie probleem.’

Huh, denkt de kijker, zijn dit de goed geïntegreerde allochtone Nederlanders? Natuurlijk, ze blikken vanuit het heden terug naar het verleden en vertellen hoe ze zich op dat moment, in 2002, voelden. Maar er is in de tussentijd toch ook nog wel een en ander gebeurd? Alsof niet twee-en-een-half jaar later een geradicaliseerde moslim Theo van Gogh vermoordde. Alsof allochtonen, met name met een islamitische achtergrond, niet sterk oververtegenwoordigd zijn bij veel vormen van misdaad, van zedendelicten tot mishandelingen. Alsof niet allerlei politici, advocaten en journalisten beveiliging nodig hebben, de meesten als gevolg van bedreigingen uit radicaal-islamitische hoek. Om over de jihadistische aanslagen in Den Haag, Utrecht, Amsterdam en Rotterdam die sinds de moord op Fortuyn zijn gepleegd nog maar te zwijgen. De kijker kijkt verbijsterd naar het scherm: waar hebben wij dit misplaatste triomfalisme in godsnaam aan te danken?

‘Hartstikke seksistisch gedrag’

Dit patroon zien we door de gehele docu heen. Een fraai tijdsdocument wordt hinderlijk onderbroken door een stoet van mohammedaanse dwergen die ons komt vertellen hoe racistisch wij autochtone Nederlanders wel niet zijn. Telkens opnieuw probeert de regisseur door suggestieve montage Fortuyn, of toch tenminste zijn aanhangers, te koppelen aan discriminatie en racisme. Zo levert Fortuyn in de film op een gegeven moment kritiek op de orthodoxe kanten van de islam, waarna zonder directe aanleiding er beelden van ‘Nederland bekent kleur’, een protest tegen racisme, worden getoond.

Dit ‘trucje’ wordt herhaaldelijk tijdens de serie toegepast. Bijvoorbeeld ook wanneer na beelden van de Canal Parade een paar bejaarde Nederlandse dames desgevraagd homoseksualiteit ‘afstotelijk’ en ‘aanstootgevend’ noemen. Of wanneer Fortuyns geërgerde opmerking ‘Ga toch koken mens’ in de richting van parlementair verslaggever Wouke van Scherrenburg door Naeeda Aurangzeb wordt aangeduid als ‘hartstikke seksistisch gedrag’, waarbij ze een gezicht trekt alsof de emancipatie van de moslimvrouw in gelijke mate wordt beperkt door de ‘witte man’ als door de moslimman. Om daaraan toe te voegen: ‘Er is geen moslimvrouw die Fortuyn nodig had om te emanciperen.’

Het beeld moet voor de kijker duidelijk zijn: jullie Nederlanders zijn ook geen lieverdjes. Het is deze radicale ontkenning van de problemen binnen de islam die de documentaire een vervreemdend karakter geeft. We weten allemaal dat Fortuyns analyses niets aan actualiteit hebben ingeboet. En we weten allemaal dat er onder allochtonen, met name islamitische, grote problemen zijn die in andere groepen veel minder voorkomen, zoals eerwraak, vrouwenbesnijdenis, jihadisme, criminaliteit, homohaat, Jodenhaat, vrouwenonderdrukking etcetera. Nooit, helemaal nooit, heeft iemand beweerd dat Nederlanders heiligen zijn. Maar moeten wij nu echt uit een soort politieke correctheid gaan doen alsof het racisme van autochtonen de integratie zo lastig maakt? Waarom staat Nederland dan, na Denemarken en Nieuw-Zeeland, derde op de lijst van minst racistische landen? Hoe hoog staan Syrië, Pakistan, Marokko en Turkije eigenlijk op die lijst? Gaan we nu werkelijk in een documentaire over de man die deze taboes als een van de eersten wist te slechten weer het toneelstukje opvoeren dat de gebrekkige integratie het gevolg is van racisme? En gaan we nu echt weer doen alsof de problemen benoemen de belangrijkste oorzaak is van de problemen zelf?

Het blijft onbegrijpelijk dat de documentairemakers een verband leggen tussen cultuurkritiek en religiekritiek aan de ene kant en racisme aan de andere kant, terwijl dat echt twee totaal verschillende zaken zijn. Het is niet zo vreemd dat je als regisseur kiest voor een paar allochtonen die terugblikken op de jaren ’90 en de eerste jaren van de 21^ste eeuw, maar waarom bijna allemaal mensen met dezelfde mening? Stond er werkelijk niet één allochtoon in de KRO-NCRV-Rolodex met een iets afwijkende mening?

Fascinerende archiefbeelden

Het slachtofferschap van de moslims viert hoogtij in de film. In de jaren ’90 zou er, als gevolg van PvdA-beleid, armoede zijn ontstaan, na 9/11 werden meisjes met hoofddoekjes vreemd aangekeken in de metro en in de jaren daarna was er de polarisatie van Fortuyn en tegenwoordig de ‘extreemrechtse haat’ van iedereen rechts van de linkervleugel van D66. Het is lastig tijdens het kijken van de film niet af en toe te denken aan de bekende uitspraak van de Amerikaanse comedian Norm Macdonald: ‘Wat mij angst aanjaagt, is als ISIS een kernbom tot ontploffing brengt en 50 miljoen Amerikanen doodt. Stel je dan eens de negatieve reacties voor op vreedzame moslims.’

De makers van Fortuyn: On-Hollands doen alsof er in Nederland in de kwart eeuw na de moord op Fortuyn niets gebeurd is behalve dat Nederlanders naar rechts zijn opgeschoven en nog racistischer zijn geworden. Het levert al met al een schizofrene documentaire op, waarin prachtige archiefbeelden hinderlijk worden onderbroken door allerlei lieden met een dubbele ideologische agenda. Als er over iemand een docu valt te maken die acht uur kan boeien, dan is het wel over Pim Fortuyn. Het is lastig zoiets te verkloten, maar Meijer lukt het. Al moet gezegd: door de fascinerende archiefbeelden is de documentaire-serie alsnog het kijken waard.

Mooi einde van politiek correct gedrocht

Helemaal op het einde van de film geven de makers toch weer enige blijk van subtiliteit, wanneer ze de befaamde ‘c’est ça-tirade’ van Fortuyn even voorbij het eindpunt van z’n betoog door laten lopen. We horen de reacties van het Leefbaar Nederland-bestuur, waaronder: ‘Pim, we houden van je en we geloven in je. Maar sommige dingen kan je gewoon niet zeggen. Je loopt gewoon twee stappen harder dan de rest.’

Het is een mooi einde van een politiek correct gedrocht. Fortuyn: On-Hollands is toch vooral een erg Nederlandse film geworden, eentje gemaakt door typische representanten van een hardleerse culturele elite waar taboes nog steeds elk eerlijk debat over de multiculturele samenleving en islamisering in de weg staan. Wie de beelden van Fortuyn voorbij ziet komen, kan niet anders dan constateren dat hij in de huidige tijd nog steeds twee stappen vooruit zou lopen. We staan stil en gaan daarom achteruit. Dat alleen is een intens treurige constatering. C’est ça.

De docu Fortuyn: On-Hollands is te zien bij de NPO.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Schizofrene Fortuyn-documentaire maakt karikatuur van allochtoon én autochtoon Nederland verscheen eerst op Wynia's Week.

JA21 – het is goed daar nog even aan te herinneren – is een afscheiding van Thierry Baudets Forum voor Democratie. Joost Eerdmans kwam ooit, in 2002, op de Lijst van Pim Fortuyn de Tweede Kamer binnen, en leidde een avontuurlijk politiek leven. Hij was lokaal politiek actief (Leefbaar Capelle, Leefbaar Rotterdam), om in 2020 op de lijst van Forum op te duiken voor de Kamerverkiezingen van 2021.

Je kreeg de indruk dat het niet echt klikte met Baudet, en antisemitische geluiden vanuit de gelederen van de jongeren deden Eerdmans, samen met Nanninga, met Forum breken. Samen richtten zij JA21 op. Bij de verkiezingen van 2021 behaalden ze drie zetels, in 2023 één zetel, en de partij struikelde voort van crisis naar crisis, en getalenteerde mensen als Derk Jan Eppink en Nicki Pouw stapten op.

Enorm zelfvertrouwen

Tot dan leek JA21 een beetje op zoveel andere politieke clubjes op rechts die de erfenis van Fortuyn voor zich opeisten maar het niet redden, vooral als gevolg van grote ego’s en eindeloos geruzie en geharrewar. Maar Eerdmans blijkt toch uit ander hout gesneden: een soort ideale schoonzoon uit Harderwijk, rechts maar netjes, gehuld in mooie pakken en dassen, een man met stevige standpunten maar geen gekkigheid. En na de implosie van Forum en de opzichtig geëtaleerde onkunde van de PVV gedurende de afgelopen kabinetsperiode, met een zogenoemd ‘centrum’ of ‘midden’ dat vooral heel erg links is (inclusief het CDA), dient JA21 zich ineens aan als hét alternatief op rechts. Zal JA21 het nu gaan doen?

De partij stijgt in de peilingen (naar vijf tot negen zetels), hoopt vooral op de stem van de teleurgestelde PVV-kiezer en straalt een enorm zelfvertrouwen uit. De VVD zakt weg in de peilingen, FVD blijft te extreem en NSC is kopje onder gegaan: de electorale velden zijn wit om te oogsten. Op de lijst staan Ingrid Coenradie (ex-PVV) en Diederik Boomsma (ex-NSC), die voor een ‘enorme boost’ in de kiezersgunst moeten gaan zorgen. Wordt JA21 de ‘brede volkspartij op rechts’, oftewel de ‘brede conservatief-liberale partij’ die Eerdmans voor ogen staat?

In het verkiezingsprogramma dat Eerdmans afgelopen donderdag presenteerde, staan veel punten waar de rechtse kiezer zijn vingers bij aflikt. Law and order krijgt alle nadruk. Er staan stevige voorstellen in om het asielbeleid strenger te maken en de arbeidsmigratie terug te dringen. Internationale verdragen moeten daartoe worden aangepast, ook het EU-migratiepact (voorzien voor 2026) is te soft, er moeten meer grenscontroles komen, de gezinshereniging moet moeilijker worden en de opvang van vluchtelingen moet volledig in de regio plaatsvinden.

Een partij die mede door oud-GeenStijl-columniste Annabel Nanninga wordt geleid, grossiert niet in vriendelijkheden jegens de islamitische medemens. De islamitische cultuur kenmerkt zich door ‘schadelijke opvattingen over vrouwen, homoseksuelen en Joden’, en verdient het daarom niet alle ruimte te krijgen in een autochtone cultuur die westerse waarden koestert. Om het niet te gek te maken moet het toezicht op islamitische basisscholen strenger worden.

Ook economisch rechts

Het prettige van JA21 – in onderscheid van veel partijen en partijtjes die zich de afgelopen decennia op rechts hebben gemanifesteerd – is dat deze partij niet gekozen heeft voor de oer-populistische leus ‘cultureel rechts, economisch links’. Ook de economische agenda van JA21 is onversneden rechts. Het meest opvallend in dit verband is het zowel verrassende als verheugende pleidooi om ook in Nederland een soort Elon Musk aan te stellen. Het overheidsapparaat moet kleiner, goedkoper en minder bemoeizuchtig worden. En een ‘minister van Overheidsefficiëntie en Autonomie’ mag daarom gaan snoeien in de regeltjes, de bureaucratie en de subsidies. De Haagse motorzaag moet onder andere voor meer ruimte voor ondernemers gaan zorgen en voor meer inspraak voor burgers (in de vorm van een correctief bindend referendum).

Geen gekkigheden

Bijna een kwart eeuw geleden, in augustus 2001, kondigde Elsevier-columnist Pim Fortuyn (1948-2002) zijn intrede in de politiek aan. Sindsdien hangt er een wolk boven de Nederlandse politiek: de belofte van een wending, die leidt tot een politiek waarin de gerechtvaardigde verlangens van de bevolking – op het gebied van veiligheid, bestaanszekerheid, vertrouwen en saamhorigheid – worden begrepen en behartigd. Tal van politieke ondernemers en avonturiers hebben zich sindsdien opgeworpen als de belichaming en vervulling van die belofte van ommekeer, zich al dan niet ten onrechte bedienend van het epitheton ornans ‘conservatief’. Geert Wilders, Rita Verdonk, Thierry Baudet, Pieter Omtzigt – ze kwamen, wekten verwachtingen en stelden teleur.

Eerdmans, net dertig jaar oud, meldde zich in februari 2002 bij Fortuyn, na de breuk met Leefbaar Nederland. Hij is zich nooit aan gekkigheden te buiten gegaan, en zijn lange zoektocht naar een partij die zijn ‘liberaal-conservatieve ideeën’ belichaamt, siert hem eerder dan dat het tegen hem getuigt. Hij wil ‘nuchter’ en ‘realistisch’, ‘fatsoenlijk, degelijk rechts’ zijn, en de kiezers niet paaien met ‘gratis bier, gouden bergen of gemakzuchtige oneliners’.

Maar we moeten gaan zien of JA21 op een conservatieve manier liberaal wordt of op een liberale manier conservatief. Conservatief liberalisme is in de kern liberaal (dus zonder wortels en al te vrijblijvend) en corrigeert dat met rechtse maatregelen. Liberaal conservatisme is het summum van politieke wijsheid: het denkt vanuit de waarden en vrijheden van het vrije Westen en handhaaft die op een liberale, vrijheidslievende wijze, met oog voor diversiteit en de beperkingen die het boren in hard hout aan de politiek oplegt.

Zaden van verdeeldheid

Of JA21 de goede keuze maakt, is nog niet helemaal te zeggen. De aankondiging van een ‘debat over de modernisering’ van de vrijheid van onderwijs klinkt in dit verband tamelijk omineus. En zo’n pleidooi verhoudt zich ongemakkelijk met de klassieke passage uit het beginselprogramma dat zich tegen een horizontale werking van grondrechten uitspreekt. Er is veel veelbelovends maar er zijn ook weer de zaden van onderlinge verdeeldheid tussen meer links en meer rechts, tussen Rotterdam en Amsterdam. En je durft bijna niet meer te geloven en te hopen dat het deze keer wel goed zal gaan.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Lukt het JA21 wel om de gerechtvaardigde verlangens van de bevolking te behartigen? verscheen eerst op Wynia's Week.

De stichting Maand van de Filosofie nodigde NRC-journalist Tom-Jan Meeus uit om het jaarlijkse essay te schrijven. Het thema is de verruwing van de politieke omgangsvormen. Als ervaren verslaggever met een vlotte pen, een goed geheugen en een imposant netwerk van bronnen in de coulissen van het nationale politieke bedrijf lijkt Meeus geknipt voor de klus.

Hyperbool vervuilt debat

De stelling van Duidelijkheid, zoals Meeus zijn verhandeling noemt, laat zich gemakkelijk samenvatten. Sinds Pim Fortuyn in 2001 zijn opwachting in de politiek maakte, is het gedaan met ‘de naoorlogse politieke orde’. De chaos regeert, de nuance heeft het Binnenhof voorgoed verlaten.

Fortuyn had het over ‘de puinhopen van Paars’ – alsof we door een aardbeving getroffen waren. Als volkstribuun koesterde hij de hyperbool. Die stijlfiguur vervuilt sindsdien het publieke debat, stelt Meeus. Het parool luidt voortaan: hou het simpel. Schuw de overdrijving niet. Zeg waar het op staat, draai er niet omheen. Zet je af tegen de gevestigde partijen, losgezongen als ze zijn van wat er onder het volk leeft.

Maar, zegt Meeus met Machiavelli in de hand, er bestaat een spanning tussen het verlangen naar duidelijkheid en de noodzaak achter gesloten deuren compromissen te sluiten met politieke tegenstanders.

Hij schrijft: ‘Wetgeving is zulk taai en onzichtbaar werk dat journalisten zelden komen kijken. Het vereist subtiliteit, geduld, fijnzinnigheid, juridisch inzicht. Aan politieke duidelijkheid heb je niets (…) Democratie vereist volgens de mores van de naoorlogse orde moed, matigheid en wijsheid. Moed om tegen angsten in te gaan. Matigheid om niet bij elke keuze de eigen verlangens voorop te stellen. Wijsheid om ook de consequenties van je standpunten te overzien.’

Dan moet je dus niet bij Fortuyn en nog minder bij Wilders wezen, vervolgt Meeus. De PVV-leider is de grote boosdoener. Hij is bovendien de rattenvanger van Hamelen die zijn collega-politici op sleeptouw neemt.  Meeus: ‘Zijn duidelijkheid voedt de democratische ongeletterdheid. Nederlanders leven in een democratie, maar veel democratiebesef – over machtsdeling, minderheden en meerduidigheid – is in het openbare leven niet merkbaar (…) Vereenvoudiging als uitgangspunt, eenzijdigheid als oplossing. Fouten benoemen, van anderen. Grenzen stellen, aan anderen.’

Wilders is niet zo duidelijk

Niet alleen het politieke bedrijf lijdt eraan, ook het actiewezen valt ten prooi aan verwildering. Kijk maar naar de blokkades van Farmers Defence Force en Extinction Rebellion.

Het klinkt op het eerste gezicht aannemelijk, maar ik heb drie kanttekeningen. In de eerste plaats blijkt Wilders helemaal niet zo duidelijk. Meeus citeert zelf gretig uit vertrouwelijke berichten van PVV’ers waarin die zich al jaren verbazen over het zwalken van de partijleider inzake Rusland, Oekraïne, wel of niet in de EU blijven, wel of niet samenwerken met Marine le Pen of Poetin, wel of geen premier worden. Wilders de twitteraar en Wilders de onderhandelaar lijken twee verschillende personages.

Naoorlogse politieke orde bestaat helemaal niet

Ten tweede bestaat die gelukzalige ‘naoorlogse politieke orde’ van Meeus, die meer dan een halve eeuw zou hebben standgehouden volgens mij helemaal niet. Vanaf 1945 had je eerst twintig jaar wat je een ‘geleide democratie’ zou kunnen noemen, waarbij het kiezersvolk door de zuilen werd gedisciplineerd. Dat bestel werd effectief opengebroken door beschaafde populisten als Hans van Mierlo en minder beschaafde populisten als Hans Gruijters en Marcel van Dam. De kiezers raakten ontvoogd – met spectaculaire stembusuitslagen als gevolg.

De politieke agenda werd in die woelige jaren zestig, zeventig en tachtig vooral bepaald door buitenparlementair activisme. Daarbij ging het er niet zachtzinnig aan toe. Denk aan het krakersgeweld en de veldslagen met de ME. Denk ook aan de aanslagen van ultralinks op Hans Janmaat, leider van de Centrum-Democraten, en op Aad Kosto, staatssecretaris belast met asielbeleid. De moord op Fortuyn (die Meeus vreemd genoeg niet in zijn analyse betrekt) was niet de eerste daad van politiek geweld.

In de politieke arena werden ongewenste opvattingen door ‘weldenkend Nederland’ buiten de orde geplaatst. Slecht nieuws over asielzoekers, migranten of uitkeringsgerechtigden werd verdonkeremaand. Pogingen van VVD-leider Bolkestein de migrantenkwestie te politiseren, werden verdacht gemaakt. Bolkestein zou ‘inspelen op onderbuikgevoelens’; hij zou irrationele angsten bij de kiezers exploiteren en aanzetten tot vreemdelingenhaat.

Tegen Fortuyn hanteerde de ‘linkse kerk’ het zwaarste wapen dat in de Nederlandse politieke cultuur beschikbaar is: de Tweede Wereldoorlog. Vergelijkingen met Hitler, Himmler, Eichmann, Mussolini, de NSB, het fascisme en het racisme waren niet van de lucht.

Het NRC-commentaar van 6 mei 2002

Dit brengt mij bij mijn laatste kanttekening: de rol van de krant van Meeus bij de spelverruwing in de politiek. Op 6 mei 2002 keek de commentator van NRC Handelsblad terug op de Dodenherdenking van 4 mei en op Bevrijdingsdag. ‘Staat straks Fortuyn als premier met een krans op de Dam, de man die de islam “achterlijk” vindt en mensen uit Marokko en Turkije niet vindt behoren tot “de moderniteit”? (…) Het is de trots van Nederland dat we hier juist niet de ene cultuur beter vinden dan de andere. Dat we ons hier de xenofoben en racisten van het lijf wensen te houden. Het is een grote schande dat we zestig jaar na dato een politicus in ons midden daaraan moeten herinneren.’

Diezelfde avond sloeg Volkert van der Graaf toe.

NRC moest nieuws over Koranverbod citeren uit de Volkskrant

Tom Jan Meeus citeert in zijn essay een pleidooi van Geert Wilders voor een verbod op de Koran, dat verscheen op de opiniepagina van de Volkskrant van 8 augustus 2007. Wilders had het stuk eerst aan NRC aangeboden, maar de krant had het stuk van Wilders niet willen plaatsen omdat het ‘in kwalitatief opzicht tekortschoot’. En zo kwam het dat NRC het nieuws over het Koranverbod moest citeren uit de Volkskrant.

Maar onder hoofdredacteur Peter Vandermeersch werden de bakens verzet. Hij nodigde PVV-Kamerlid Martin Bosma uit om columns te schrijven. Het zou een half jaar duren – en de krant enkele tientallen abonnees kosten. Columnist Thierry Baudet hield het langer uit, van september 2011 tot eind 2012.

Jammer genoeg laat Meeus de worsteling van NRC met het geluid op de rechterflank van ons politieke bedrijf onbesproken.

Tom-Jan Meeus, Duidelijkheid, Pluim; 95 pagina’s; € 8

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediair en de Volkskrant.

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Helaas vergeet Tom-Jan Meeus de rol van zijn eigen NRC bij de spelverruwing in de politiek verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar in deze eeuw schrok Nederland van de moord op Pim Fortuyn in 2002, de moord op Theo van Gogh in 2004, en de niet ophoudende doodsdreigingen tegen Geert Wilders. Niet Chinese of Vietnamese tieners, maar jonge mannen uit Marokko verstoorden de herdenkingen van 4 mei. En nu horen we de racistische kreet ‘Van de rivier tot de zee’.

Is het cultuur of religie?

Is er dan toch iets speciaals aan de hand met de MENA-regio (Midden-Oosten en Noord-Afrika)? Dr. Pim Fortuyn, gespecialiseerd in sociale en economische geschiedenis, was overtuigd van een achterstand in de cultuur van MENA. (Politicus Pim had het over  ‘achterlijk’, maar ik zie Pim hier als wetenschapper en schrijf ‘achterstand’). Geert Wilders, geen wetenschapper maar full-time politicus, scheldt op de islam en de Koran. Komt dat op hetzelfde neer, omdat religie en heilig boek die cultuur veroorzaken, of had Pim – die scherp was over de ‘cultuur’, maar in zijn kritiek liever het boek vermeed – de correcte kijk?

Moslim-terroristen roepen ‘Allah Akbar – God is groot’. Maar het schrikbewind in Iran dat hun terrorisme financiert heeft moeite om de eigen bevolking te onderdrukken. Een grote meerderheid van de Iraniërs is tegen de mullahs en dagelijks riskeren dappere Iraanse mannen en vrouwen hun leven. En dan zijn er ook 380 miljoen moslims in Indonesië en Bangladesh die vooral in het nieuws komen omdat hun landen economisch en cultureel goed vooruit gaan.

Ik probeer maar te zeggen dat wij onze protestantse kerken nooit wilden aanrekenen dat de Nederduits Gereformeerde Kerk, gesticht vanuit Holland, een bolwerk was van de Apartheid. Dezelfde Bijbel, dezelfde God, maar daar in Zuid-Afrika racisten die schoten op hun eigen landgenoten en hen ombrachten, opsloten en onderdrukten. Moeten we die God en dat boek dan veroordelen en uitschelden vanwege Gods racistisch grondpersoneel in Zuid-Afrika?

Traditioneel was de meest genoemde reden voor de achterstand van MENA op het Westen dat de sultans in Istanbul twee eeuwen lang de import van drukpersen tegenhielden. Dat verklaart wél minder innovatie, slechter onderwijs en grotere armoede dan in het Westen, maar nog niet de cultuur waar Pim bezwaar tegen maakte met meisjes die te vroeg van school werden gehaald om met een volle neef te trouwen. Pim raakte daarmee de kern van het probleem.

Nicht-neef huwelijken

Hier zijn een paar cijfers over huwelijken tussen neven en nichten (eerste en tweede graad) of tussen ooms en hun nichtjes die doen huiveren. Zulke cijfers zijn er niet voor Marokko, maar wel voor de buurlanden Algerije waar op het platteland 34% trouwt met nicht of neef (eerste en tweede graad), en Tunesie, 27%. Schattingen voor Jordanië: 40%, voor Ankara in Aziatisch Turkije: 26%. In België kennen we de percentages voor Marokkaane en Turkse immigranten (28% resp 22%).

Nederlands medisch onderzoek van prof. Ton Schulpen e.a. was er in 2006 helemaal niet optimistisch over dat het nicht-neef huwelijk bij immigranten uit MENA afneemt. Meer recent zijn regels voor huwelijksimmigratie naar Nederland veranderd, maar de cultuur is er nog steeds en lijkt maar langzaam te veranderen.

In het Westen verbood de Kerk nicht-neef huwelijken

Nieuwe research maakt beter duidelijk waarom MENA vasthoudt aan neef-nicht en oom-nicht huwelijken en waarom dat zo belangrijk is voor de culturele verschillen met het Westen (maar weinig of niets te maken heeft met de islam of de Koran). In een economie van familiebedrijven en partnerships hoort eerbied voor de oudere mannen die samen het bedrijf runnen en de toekomst van hun business veiligstellen door welgekozen  huwelijkspartners voor hun dochters.  Dat is een reden dat in MENA de transitie van gearrangeerde huwelijken naar ‘trouwen uit liefde’ mijlen achter ligt op het Westen.

Wie in zo’n cultuur bij een vacature kan kiezen tussen een bekend neefje of een buitenstaander, kiest voor zijn neef, want je familie kun je vertrouwen en je voelt ook de verplichting om hen te helpen. Het Westen koos al in de Middeleeuwen een ander pad, want de Kerk verbood neef-nicht huwelijken. Aan de top probeerden de Bourbons en de Tudors nog dispensatie te krijgen, maar gewone burgers waren gebonden aan het verbod.

Beter aandeelhouders dan familie

Nieuwe research signaleert duidelijke verbanden tussen die verboden op huwelijken tussen familieleden en de grotere vrijheid en openheid in de Europese steden, waar familiebedrijven verdwenen en modernere vormen van handel, concurrentie en innovatie opkwamen.  MENA bleef daarbij achter.    

Ook de economische geschiedenis helpt om te begrijpen waarom MENA stagneerde door die cultuur van familiebedrijven en partnerships. Prof. Timur Kuran, de belangrijkste expert in de economische geschiedenis van MENA, memoreert dat Amsterdam en Londen al rond 1600 leerden hoe aandeelhouders gemeenschappelijk  riskante expedities naar het Oosten konden financieren, terwijl MENA vasthield aan familiebedrijven en partnerships.

Kuran legt uit dat aandeelhouders hun belang kunnen kopen en verkopen zonder instemming te vragen van alle andere aandeelhouders. Daarentegen kan het in een familiebedrijf of partnership heel moeilijk worden wanneer een van de partners er uit wil en zijn zoon als opvolger voordraagt. Alle andere partners moeten daarmee akkoord gaan. Daarom kunnen bedrijven met aandeelhouders veel makkelijker groeien dan familiebedrijven.

De opkomst van aandeelhouders als financiers biedt een financiële  verklaring voor verschillen tussen West-Europa en MENA, want de timing klopt precies met de periode vanaf ongeveer 1550 dat MENA op achterstand raakte. Mijnbouw, bankwezen en later de grote industrie kwamen niet van de grond in MENA omdat familiebedrijven zo moeilijk het vereiste kapitaal konden opbrengen en managen. Zie dit artikel van Timur Kuran.  

Fortuyn zag het goed

Media en politici demoniseerden in 2002 Pim Fortuyn, omdat hij onze cultuur hoger durfde te schatten dan de cultuur van MENA.  Misschien hebben we over vijftig jaar weer een ander beeld van onze westerse cultuur en is dat dan de wereld van de apocalypse, bekend uit de Terminator-films. Maar in 2002 was het Westen rijker, gelukkiger en vrijer en bood het meer gelijkheid tussen mannen en vrouwen dan MENA.

Fortuyn zag dat scherp en goed. De vrijheid van godsdienst kan prima samengaan met het inzicht dat massale immigratie uit culturen met neef-nicht en oom-nicht huwelijken riskant is voor de vrije, innovatieve en geëmancipeerde samenleving die wij in Nederland lang niet altijd waarmaken, maar die wel ons ideaal blijft.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!    

Het bericht Massale immigratie uit culturen met neef-nicht huwelijken is riskant voor onze vrije, innovatieve en geëmancipeerde samenleving verscheen eerst op Wynia's Week.

Wat vinden wij nu, 20 jaar na zijn dood, van zijn mening over die vrouwen die volgens hem onderdrukt werden? Mijn generatie heeft hem weliswaar niet heel bewust meegemaakt, heeft slechts vage herinneringen aan de nasleep van zijn dood, maar heeft toch genoeg meegekregen van de recente geschiedenis om zich een mening te vormen over de betekenis van Fortuyn.

Traumatisch

Kauthar Bouchallikht heeft in ieder geval traumatische jeugdherinneringen overgehouden aan de sfeer rond Fortuyn. Ik noem deze GroenLinks-politica en intersectioneel klimaatactivist als voorbeeld, omdat zij een stem is van mijn generatie die de verhalen over Fortuyn kan navertellen vanuit een soort persoonlijke belevenis. En dat deed ze, op Twitter.

‘Over de doden niets dan goeds?’ Neen. Kauthars hart wist hij niet te stelen. En net zoals zij zijn er velen die een heel ander beeld van hem schetsen dan ik heb.

Reconstructie

We leven in een tijd waarin de reconstructie van de Geschiedenis aan de orde van de dag is. Een reconstructie houdt in dat we een beeld van vroeger opnieuw gestalte geven in onze verbeelding. En ik wil weten hoe dat gebeurt met het beeld van Fortuyn. Dat beeld is van invloed op de generatie van nu die nog niet geboren was toen Fortuyn leefde.

In de media kwamen allerlei aspecten van Fortuyn aan bod. Was hij een aangename persoonlijkheid? Had hij gelijk over de toekomst? Was hij oprecht? Allerlei vragen die ‘deskundigen’ (vaak mensen die hem hadden gekend) stap voor stap beantwoordden.

Kauthar en ikzelf hebben hem niet gekend, maar behoren wel tot de groep over wie veel werd gesproken. De vrouwen uit die cultuur. Die nu zelf een stem hebben om daar wat van te vinden. Toen ook vast wel, maar nu de tijd vordert en we kunnen zien wat wel of niet klopte aan zijn voorspellingen, steeds meer.

Lale Gül

Opvallend was dat onlangs een jonge vrouw met een Turkse achtergrond en (net als Kauthar) opgegroeid in een traditioneel islamitisch migrantengezin de Pim Fortuyn-prijs won. Lale Gül. Dat was overigens de tweede keer, want het jaar ervoor won Fidan Ekiz dezelfde prijs.

Lale wist zich vrij te vechten uit de achterlijke culturele omstandigheden waarin zij verkeerde. Als jonge vrouw die gewoon wilde studeren, een relatie met een autochtone jongen wilde, opinies wilde vormen en zich wilde tonen zonder een hoofddoek. Allemaal dingen die voor velen vanzelfsprekend zijn, maar waarvoor zij een ware strijd moest voeren, die ze beschreef in haar roman Ik ga leven. Zelfs hier in het vrije Westen bleek dat moeilijk te zijn. Zij heeft een ander beeld overgehouden van Fortuyn dan Kauthar, die zich door hem juist onveilig voelde en haar toekomst somber inzag.

Intenties

Waarom zijn vrouwen met een identieke achtergrond het fundamenteel oneens met elkaar over de invloed die Fortuyn zou hebben gehad als hij was blijven leven. De een had het gevoel dat hij haar rechten afnam, terwijl de ander aan zijn woorden juist hoop ontleende voor haar vrijheid.

Het lijkt me duidelijk dat de een meer gesteld is op die vrijheid dan de ander. Het is jammer dat een groot probleem dat Fortuyn aankaartte door Kauthar wordt afgedaan alsof het nooit heeft bestaan. Nog steeds. En het is bijzonder te zien hoe Lale in haar boek een autobiografisch verhaal vertelt dat de constatering van Fortuyn stevig bewijst.

Mij is wel eens verteld dat Fortuyn het weliswaar opnam voor de rechten van die vrouwen, maar dat hij dat alleen maar deed als onderdeel van een politiek spel om zijn kwade ideeën te rechtvaardigen. Ik weet dat het mij en misschien ook Lale weinig kan schelen wat zijn intenties waren, maar dat de uitwerking van die ideeën er juist voor zou zorgen dat iemand als Lale haar leven kon leiden zonder banale belemmeringen. Gewoon gaan leven dus.

Al zag Fortuyn de toekomst van zijn land somber in, vandaag is er meer aandacht voor Lale Gül dan voor de opvattingen van Kauthar als het gaat om strijden tegen onrecht. Want dat doen ze beiden. Strijden. Tegen wat zij ervaren als onrecht. En als Lale die strijd wint, dan heeft Fortuyn ook een beetje gewonnen en daarmee de beeldvorming over hem als persoon. Het beeld dat wij allen overdragen aan de volgende generatie.

Sujet Shams is schrijfster en publiciste. Ze schrijft met enige regelmaat voor Wynia’s Week over wat haar verrast of verbaast.

Nog geen supporter van Wynia’s Week? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Als Lale wint dan heeft Fortuyn ook een beetje gewonnen   verscheen eerst op Wynia's Week.

Pim dacht bij die ‘aardige man’ Wim Kok waarschijnlijk aan Srebrenica en aan het beschamende feit dat het kabinet wachtte tot november 1996 met de opdracht voor een grondig onderzoek naar de massamoord van juli 1995, en dat die studie toen nog eens vijf jaar vereiste tot publikatie slechts een paar weken voordat het kabinet Kok-II sowieso ten einde was gekomen vanwege de verkiezingen van mei 2002.

Zeker dacht Pim ook aan de rampen in de gezondheidszorg waar bejaarden tot negen maanden moesten wachten op een simpele staaroperatie van twintig minuten. Hij sprak vaak en met gevoel over de zorg, ook vanwege de laatste ziekte en het overlijden van zijn moeder tijdens de twee campagnes voor Rotterdam en voor de Tweede Kamer.

Verzorgingsstaat onverenigbaar met onbeperkte toelating economische immigranten

Nu, twintig jaar later, hebben wij voor het tiende jaar de ‘aardige man’ Mark Rutte. We missen een man als Pim met het politiek talent om een oplossing te vinden voor twee grote problemen waarbij ‘aardig’ zijn niet helpt. De ijveraars voor milieu-stikstof-weg-met-de-boeren moeten leren dat wie daar genuanceerd anders over denkt niet meteen een slecht mens is die zich niet bekommert om de toekomst. Wat zou ik graag hebben gezien hoe Pim de milieufanaten de oren had gewassen!

En de kluwen van problemen met migranten-woningtekort-inpassing-in-onze- cultuur vraagt om een politieke voorman die duidelijk kan redeneren vanuit de  twee cruciale uitgangspunten. Ten eerste: een zorgvuldig opgebouwde verzorgingsstaat is niet te verenigen met vrije toegang voor iedereen die om economische motieven naar Nederland komt. Zoals Ronald Plasterk al twee keer heeft betoogd in De Telegraaf, heeft de zusterpartij van de PvdA in Denemarken dat geaccepteerd; bij ons moet links nog helemaal wakker worden om te zien dat de erfenis van hun held Den Uyl wordt verwoest door onbeperkte toelating en onbeperkte gezinshereniging van economische immigranten.

Pim had goedkeuring elite niet nodig

Ten tweede: niet alles in de Nederlandse cultuur is bewonderenswaardig, maar we moeten volledige aanpassing eisen van immigranten op onderwerpen als: geen meisjes van school om als minderjarige te worden uitgehuwelijkt; geen huwelijk met bloedverwanten; strenge straffen bij antisemitisme en homobeschimping. En natuurlijk openheid van zaken en een snelle, harde aanpak van het falen van politie en justitie (zie bij voorbeeld de beschamende vergelijking met Duitsland hier in Wynia’s Week om kleine en grote misdaad op te lossen).

Pim sprak met moed en met grote betrokkenheid over de problemen van 2002. Toch was het tot aan de moord op 6 mei mode bij de elite om hem af te doen als entertainment. Typerend was bij voorbeeld Hans Goslinga, toch nog een van de meer beschaafde columnisten. Die schreef op 3 november 2001 in Trouw dat de  gevestigde partijen ‘veel te gemakkelijk openingen boden voor avonturiers als Pim Fortuyn, Jan Nagel en Henk Westbroek’. Alsof Pim goedkeuring nodig had van de elite om campagne te voeren.

‘Aardige’ consensus is niet realistisch

De grote uitzondering was Harry Mens in zijn Business Class die Pim direct zeer serieus nam en royaal aan het woord liet. Harry Mens sprak regelmatig met Pim over zijn ideeën en zijn programma, zie bij voorbeeld dit bewaard gebleven interview. Nu, twintig jaar later, bestaat Business Class nog steeds, en heeft  Harry Mens de langste staat van dienst van alle discussieprogramma’s op tv, terwijl de modieuze interviewers van 2002 zijn vergeten (voor de volledigheid: ik word, net als ex-Robeco econoom Jaap van Duyn, ook wel uitgenodigd voor Business Class).

Het citaat van Pim waarin hij uitlegt dat een politicus ook ‘ergens voor moet staan’ geldt nog steeds. Ik hoop dat de herdenking deze week moed en inspiratie geeft aan politici die zien dat een ‘aardige’ consensus over het milieu en over de immigratie niet realistisch is, en die dus werken aan een meerderheid voor een verstandiger beleid, en daarvoor durven te staan, ook wanneer dat boosheid of aanvankelijk zelfs haat oproept bij hun tegenstanders.

Hoogleraar economie Eduard Bomhoff publiceert zijn column wekelijks in Wynia’s Week. Bent u al supporter van Wynia’s Week? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht We hebben politici nodig die ergens voor durven staan, ook als dat niet aardig gevonden wordt verscheen eerst op Wynia's Week.