Tot verbijstering van Haagse politici weten ‘de Belgen’ de toestroom van asielzoekers flink te verminderen. Nederland niet. Waarom? In politiek en bestuur geldt dezelfde wet als in de natuur: de vis begint te rotten vanaf de kop. Slecht bestuur produceert slechte resultaten. Leidende politici die hun klassiekers niet kennen, laten burgers lijden. Met al zijn ‘experts en deskundigen’, claimt Den Haag het grote gelijk maar koerst blindelings richting betonnen muur. Migratie is (al decennia) het voorbeeld.

In Nederland en België dragen de premiers de politieke verantwoordelijkheid: in Nederland Rob Jetten; in België Bart De Wever. Beide zitten geruime tijd in de politiek. Jetten was parlementair medewerker van voormalig D66-leider Alexander Pechtold en De Wever groeide uit tot boegbeeld van de Nieuwe Vlaamse Alliantie (N-VA). In 2013 werd hij burgemeester van Antwerpen en in 2025 premier van het federale België, dus inclusief z’n Franstalige landgenoten.

De Wever populair, Jetten niet

Jetten is volgens peilingen momenteel de meest impopulaire premier van Nederland; De Wever de meest populaire premier van België. Zelfs onder Franstalige kiezers die altijd te horen kregen dat hij een extreme Vlaamse nationalist was. In een voorgaande generatie had Nederland Ruud Lubbers en Wim Kok als premier en België Wilfried Martens en Jean-Luc Dehaene; premiers van hetzelfde type en niveau.

Die verhouding is nu onevenwichtig. De Wever won gezag door bijvoorbeeld te voorkomen dat België alle nadelen zou krijgen van een EU-plan: het deblokkeren van Russische tegoeden (180 miljard), gestald bij Euroclear in Brussel. Dat laatste zou België een enorme schadevergoedingseis kunnen opleveren wegens confiscatie. De Wever voorkwam dat, vanuit isolement, met een uitgekiende strategie, het vinden van bondgenoten en het overtuigen van Duitsland. De Wever kent zijn klassiekers en spreekt diverse talen. Hij groeide uit tot ‘moedigste aller Belgen’, in navolging van de Keltische stamvader Ambiorix. En dat voor de ‘Vlaams nationalist’. De Wever telt mee in Europa.

Hoe zit het met premier Jetten? Honderd dagen is te kort voor een té hard oordeel, maar wat vooral opvalt is een gebrek aan inzicht. Met helder inzicht slaagde De Wever. Jetten reist de wereld. Dankzij de vele selfies lijkt hij erg verliefd op zichzelf. Hij oogt als een ‘kind-premier’, terwijl Nederland in opstand komt tegen de Spreidingswet die zowel asielzoekers als het burgerprotest over Nederland verspreidt. De onvrede groeit, terwijl Jetten de statuur van een vakantiefotograaf aanneemt. Ergo: zijn aanzien (en dat van zijn functie) maken de duikvlucht van een vallende ster. Aangezien hij premier van een minderheidskabinet is, is het gevaar nooit ver weg.

Jetten opereert als koorddanser, terwijl De Wever de architect is van zijn centrumrechtse alliantie N-VA, met voldoende electorale kracht om het politieke landschap in Vlaanderen en België te domineren. Met een kleine 25% in Vlaanderen is N-VA onmisbaar voor coalitievorming in Vlaanderen én België en zet De Wever de koers uit. Het werd een ommekeer, terwijl Nederland politiek is gefragmenteerd.

Kolderiek

België kende, vooral in de jaren tachtig, kolderieke taferelen met dronken prominente Waalse socialisten, die wartaal uitsloegen tijdens de zittingen van de Kamer van Volksvertegenwoordigers. Een voorbeeld dat ik ooit zelf zag was de Waalse socialist Michel Daerden, federaal minister van verkeerszaken (!), die het parlement stomdronken toesprak. Die tijd is voorbij, al is de nieuwe generatie niet meteen geheelonthouder.

Het verschil tussen De Wever en Jetten is de kwaliteit van ‘inzicht’. Premiers zonder inzicht fabriceren ‘beleid’ zonder uitzicht. De Spreidingswet is een goed voorbeeld. Het lost niets op maar verspreidt het asielprobleem. Veel asielzoekers gooien hun paspoort weg, maar hun mobieltje niet. Foto’s van asielopvang in Van der Valk hotels en cruiseschepen gaan de wereld over: Nederland wordt een populaire asielbestemming.

België voorkomt dat door karige opvang. Zelfs de Vlaamse socialisten, met wie De Wever regeert, steunen de minimale opvang. Frank Vandenbroucke (70), de vice-eerste minister van België, Vlaams socialist in de regering-De Wever, kent de gevolgen van overmatige immigratie. En niet omdat hij een Vlaamse socialist is met calvinistische trekken.

Vlaamse socialisten waren ooit machtig, maar verloren aan de rechterzijde kiezers aan het Vlaams Belang en ter linkerzijde aan de radicaal-socialistische Partij van de Arbeid (PVDA). Een cruiseschip voor asielzoekers zal er in Antwerpen niet snel komen. Daarom gaan ze verderop, naar ‘Hotel Holland’. Logisch, zou ik ook doen. De fout ligt niet in Brussel, maar in Den Haag. De Wever ziet, wat Jetten niet inziet.

Verzet in haarvaten van de politiek

Er zou in België geen enkele steun zijn voor een asielbeleid op z’n Nederlands omdat het verzet al begint in de haarvaten van de politiek. In Vlaanderen wordt ‘identiteit’ bewuster beleefd omdat men ervoor moest strijden, terwijl het in Nederland als vanzelfsprekend wordt ervaren. De Vlaming ziet overmatige immigratie met grote cultuurverschillen als bedreiging voor de eigen identiteit.

Het kiessysteem staat in België dichter bij de burgers dan in Nederland, dat centralistisch vanuit Den Haag wordt bestuurd. Zodra een Vlaamse burger overlast heeft van asielzoekers gaat hij of zij klagen bij de gekozenen, zoals de burgemeester, en bij leden van het Vlaams of federaal parlement. Zij worden gekozen in hun kieskringen waarbij voorkeurstemmen heel belangrijk zijn. Elke Vlaamse politicus met veel voorkeurstemmen gaat dat rondbazuinen, en eist vervolgens een hoge plaats op in de partij en daarna in het parlement. De ‘sterkhouders’ van de partij worden minister in de federale of regionale regering. En de ‘sterk(ste)houder’ premier van België. Wie hoog in de Belgische politiek wil, moet niet tegen de kar van de kiezers rijden.

In Nederland is dat precies andersom. Er is één landelijke kieslijst voor bijvoorbeeld de Tweede Kamer. De kandidaat wordt op de lijst gezet, met dank aan de partijleiding waarbij voorkeurstemmen niet essentieel zijn. Wel mooi meegenomen, maar niet beslissend voor de politieke loopbaan. De lijsttrekker moet het werk doen en vooral goed overkomen op televisie. Dat was het geval bij premier Jetten, en hij voerde een effectieve campagne. Contact met de bevolking is minimaal en vaak geregisseerd. Wat er leeft ‘onder de mensen’ is geen leidraad. De Spreidingswet bewijst dat. Er ontstaat zo een disconnectie tussen wat Den Haag wil (de term: ‘het moet’) en de belevingswereld van gewone burgers.

In België komen tegenwoordig doorgaans ministers in de regering met een ‘record’; een staat van dienst. Dat zijn de ‘sterkhouders’ uit de diverse partijen. Een miskleun zoals met de huidige Nederlandse minister van Volkshuisvesting, Elanor Boekholt-O’Sullivan (50, D66), zou in België niet snel plaatsvinden. Ze werd door ex-minister van Defensie Kajsa Ollongren (D66) benoemd tot luchtmachtgeneraal, weliswaar zonder vliegbrevet, en staat op mislukken in Den Haag. Die benoeming heeft meer te maken met ‘vriendinnetjespolitiek’ dan met goed bestuur.

De asielproblemen waar Nederland nu mee kampt zijn problemen van eigen makelij, zoals ook al bij het energie- en klimaatbeleid, met hoge kosten die de burgers op hun bord krijgen via hogere belastingen. Belgische politici staan doorgaans dichter bij de kiezers en weten waar de eindgrens ligt. Den Haag voelt niets, en ontspoort ongestoord.

Wynia’s Week biedt drie keer per week de achtergronden die u elders zelden krijgt. En dat via een unieke formule: iedereen kan er kennis van nemen, de supporters maken het mogelijk. Doet u al mee?

Het bericht Waarom België met de asielopvang slimmer is dan Nederland verscheen eerst op Wynia's Week.

Daarom maakte hij eerst een kennismakingsreis langs enkele kopstukken, zoals de Duitse bondskanselier Friedrich Merz en de Franse president Emmanuel Macron, naast uiteraard de voorzitster van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, die verheugd is met een ‘Europa-getrouwe’ premier uit Nederland.

‘Nederlands belang’ klinkt vies voor D66

De voormalige D66-leider Hans van Mierlo vond, als grote ziener van zijn tijdsgewricht, dat Nederland in de oksel van Duitsland en Frankrijk moest kruipen. Precies dát deed de eerste D66-premier dan ook, ook al is die oksel zweterig en onfris. Het schuurt vooral tussen beide landen met staatsleiders die het liefst in het buitenland rondreizen. De populariteit van zowel Merz als Macron staat in eigen land op een dieptepunt. Duitsland en Frankrijk zijn kerndeel van het Europese probleem.

Merz ontving Jetten met militair eerbetoon en Macron met een lunch op het Élysée paleis, zodat Jetten beseft wie er in Europa aan de touwen trekken. Invloedrijk in zowel Europa als de VS is de Italiaanse premier Giorgia Meloni, maar zij paste niet in het plaatje, want conservatief. D66 is eigenlijk een ‘Europees kerkgenootschap’ dat alle heil uit Brussel verwacht. Nederland wordt daarbij gezien als ‘deelstaat’ van een federale Unie. Maar een Nederlandse premier moet in Brussel vooral opkomen voor het ‘Nederlands belang’. In D66-gelederen is dat al een vies woord. Een D66-premier die dat verkondigt, vloekt in de kerk.

Nederland is naar verhouding de grootste nettobetaler in de EU. Lidstaat Nederland betaalt 17,8 miljard euro per jaar en krijgt slechts 1,4 miljard euro terug als ‘compensatie’. Voor elke Nederlandse belastingbetaler bedraagt de nettobijdrage aan de EU 1700 euro per jaar. En wat wil de EU? De netto-korting van 1,4 miljard euro schrappen. Wat zegt de huidige D66-premier daarop: ‘Het is niet realistisch deze ingeboekte korting te houden.’ Hij capituleert voordat hij in Brussel arriveert.

In plaats van in Brussel op te komen voor de Nederlandse belastingbetalers, schaadt de Nederlandse premier hen in Brussel, vanuit Europese vergezichten. Een dergelijke premier zou in Frankrijk door boze vakbonden naar het schavot worden meegesleurd wegens volksverraad, maar in Nederland kraait er geen haan naar.

Uitgeperste belastingbetaler

Oud-minister van Financiën Hans Hoogervorst (VVD) en voormalige topman van het ministerie van Financiën Dick Sluimers hekelden deze financiële kloof in een opinieartikel in De Telegraaf (13 februari). Maar er volgde geen enkele reactie, niet van het kabinet noch van de Tweede Kamer. Kennelijk interesseert niemand zich voor de uitgeperste belastingbetaler.

Opmerkelijk, want tegelijk wil het kabinet-Jetten korten op de zorg, de duur van de werkloosheidsperiode bekorten, uitkeringen versoberen en de AOW-leeftijd verhogen. Sociale ingrepen zijn nooit populair. Dit kabinet dient echter niet de burgers van het eigen land, maar die van andere landen. Omgekeerd is dat een onbestaand fenomeen. Als de Nederlandse premier in Brussel niet opkomt voor Nederlandse burgers, doet niemand anders dat.

Holland had in het Spaanse rijk ook geen vetorecht

Aangezien het kabinet-Jetten een minderheidskabinet is, zal het heel moeilijk zijn in de Tweede Kamer steun te vinden voor die sociale ingrepen; links en ook rechts zullen grotendeels tegen stemmen, zij het om diverse redenen. Maak dan nog maar eens een Rijksbegroting voor Prinsjesdag. Eelco Heinen, succes!

Het vetorecht in de EU-besluitvorming is voor D66 een ideologische vloek, maar eigenlijk ook voor het CDA en de huidige VVD. De laatste is zelfs bereid lidstaten die dwarsliggen in het Gemeenschappelijk Buitenlands- en Veiligheidsbeleid (GBVB) hun stemrecht te ontnemen. Zo wil de Nederlandse coalitie ‘Hongarije en Slowakije hard aanpakken’, aldus het regeerakkoord. Hier wreekt zich de onlogische gedachte dat uitbreiding van de EU én haar federalisering een gelijklopend traject is. Het ontnemen van stemrecht van een lidstaat ontneemt de mogelijkheid voor die lidstaat zich ingeval van een existentiële kwestie te verdedigen. Vooral kleine landen zijn er de dupe van. Holland had in het Spaanse Rijk ook geen vetorecht. Onmin resulteerde noodgedwongen in opstand.

Europees kampioen netto-betalen

Gelukkig is er nog een reddingsboei; het vetorecht over de EU-meerjarenbegroting. Schrapping ervan staat niet in het regeerakkoord. Dat zal de wens van de VVD zijn geweest. Geen enkele lidstaat doet moeilijk over marginale verschillen tussen de plussen en minnen van een meerjarenbegroting.

Echter, Nederland betaalt momenteel twaalf keer méér dan het uit Brussel terugkrijgt. Tegelijk is het een grote geldschieter voor Oekraïne, terwijl Spanje z’n snor drukt. Dat rechtvaardigt een premier Jetten die als het ware met de vuist op tafel slaat. Het is echter niet aannemelijk dat hij zich laat gelden. Als ‘kampioen nettobetaler’ komt hij op voor vele landen, maar niet voor het eigen land. Dat zou de Italiaanse premier Meloni niet overkomen; zij zou luidruchtig van zich afbijten en desnoods de hele Europese Raad blokkeren.

De Wever redde het Koninkrijk België

Een lid van de Europese Raad die het spel wel beheerst, is de Belgische premier, de Vlaming Bart De Wever. Hij slaagde erin de Europese Raad in de Euroclear-zaak volledig van koers te doen veranderen. De Europese Commissie kwam met het plan 185 miljard euro aan bevroren Russische tegoeden, gestald bij de financiële instelling Euroclear in Brussel, te gebruiken voor steun aan Oekraïne. De Wever vreesde voor grote financiële risico’s voor België via rechtszaken. Het plan kon juridisch worden geïnterpreteerd als ‘diefstal’, met een financiële aansprakelijkheid van België voor 185 miljard euro.

België ging dwarsliggen in de EU, op zich al een zeldzaamheid. De Wever ging de kopstukken van de EU langs om zijn zaak te bepleiten. Het alternatief zou volgens hem een Europese lening aan Oekraïne zijn.

Hij zorgde eerst voor eenheid in zijn eigen regering, een kunststuk op zich, stelde de Baltische staten en Polen gerust, en kreeg uiteindelijk Merz en Von der Leyen, de Duitse centrale as, aan zijn zijde. Zo wist de Vlaams nationalist De Wever het Koninkrijk België te redden, onder dankzegging van de Koning der Belgen.

Niemand kan van premier Jetten verwachten dat hij het machtsspel in Brussel al op dat niveau beheerst. Maar opkomen voor de eigen lidstaat in Brussel schraagt de legitimiteit van een Nederlandse premier in eigen land, want dat is ook de kerntaak van al zijn collega’s in de Europese Raad.

Wie de ‘Europese purist’ wil uithangen, krijgt misschien de jaarlijkse ‘Internationale Karelsprijs’ in Aken uitgereikt maar wordt in eigen land uitgespuugd. Zeker als hij tegelijk ook nog eens bezuinigt op minderbedeelden, zieken en gehandicapten.

Jetten moet tandjes bijzetten

Dat ‘gezag’ is nodig, zeker als Nederlandse marineschepen naar de Straat van Hormuz zouden worden gestuurd om de ‘vrije doorvaart’ te waarborgen; kernstuk van internationaal recht sinds Hugo de Groot (1583-1645). Zodra Europese landen dat weigeren, ontstaan er flinke Atlantische repercussies, vooral voor de NAVO. Als Europa Amerika laat vallen, gebeurt ook het omgekeerde. Trump: ‘Ukraine, your problem!’

Een permanent lachende premier Jetten maakt geen ‘nieuwe Rutte’. Hij zal tandjes moeten bijzetten in de ‘griezelige’ wereld van de machtspolitiek.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Jetten moet in Brussel opkomen voor het Nederlands belang, anders wordt hij in eigen land uitgespuugd verscheen eerst op Wynia's Week.

Gaat het CDA daar volgende week stemmen mee winnen bij de gemeenteraadsverkiezingen, vraagt SYP WYNIA zich af in deze aflevering van WWTV, in gesprek met PIM VAN GALEN. Dat valt zeer te bezien. Een hele generatie bewindslieden heeft er inmiddels alles aan gedaan om asielzoekers onderdak te verschaffen, maar het ontbreekt aan enige maatregel om de instroom in te perken. Alle kans dat een partij als Forum voor Democratie die daarover aan de bel trekt en op 18 maart in veel gemeenten meedoet, daar voordeel mee gaat behalen.

Waarom is Nederland de duurste?

Bijzonder is dan weer wel dat het CDA in het Europees Parlement samen met radicaal-rechts een meerderheid heeft geschapen voor een betrekkelijk vergaand project om asielzoekers naar landen buiten de EU (‘hubs’) te sturen, als ze niet direct teruggestuurd kunnen worden naar hun herkomstlanden. Opmerkelijk: de VVD in het Europees Parlement werkte aan een meerderheid samen met links en kwam met een uitgeklede versie van het steviger pakket dat door het CDA wordt omarmd en een meerderheid achter zich kreeg. Hoe verkoopt de VVD dat in Nederland?

Verder: is Dilan Yeşilgöz wel werkelijk gesetteld als leider van de VVD? En: Hoe lang pikken Nederlanders het nog dat achtereenvolgende kabinetten zowel de benzine als het aardgas tot de duurste van Europa maken en zo de welvaart van de burgers ondermijnen?

WWTV is er ook als podcast!

Wynia’s Week is er iedere week drie keer, 156 keer per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doe mee! Hartelijk dank!

Het bericht ‘Hoog tijd dat het kabinet gemeenten geen azc’s meer opdringt, maar zorgt voor minder asielzoekers’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Logisch, zo op het eerste oog. Het premierschap is immers het belangrijkste politieke ambt dat we kennen. Je voldoet dan al gauw aan de voorwaarden die de befaamde historicus Jan Romein tachtig jaar geleden aan het ‘object’ van een ‘goede biografie’ stelde: ‘De beschrevene moet niet maar “een” individu, maar een persoonlijkheid wezen en hij moet in de wereld iets van belang hebben verricht, dat zichtbare sporen heeft nagelaten.’

Geen personen maar processen

Toch verschenen in Nederland tot ver in de jaren negentig van de vorige eeuw hoogstzelden premiersbiografieën. Terwijl je in Britse, Franse, Duitse en Amerikaanse boekwinkels struikelde over de vuistdikke levensbeschrijvingen van prime ministers, presidenten en kanseliers uit heden en verleden, was er in ons land nagenoeg niets.

Hoe kwam dat?

Nederlandse historici, zo is al vaak gezegd, waren decennialang in de ban van het idee dat het verloop van de geschiedenis niet zozeer wordt bepaald door personen, als wel door processen: industrialisatie, (de)kolonisatie, emancipatie, verzuiling, ontzuiling, democratisering, enzovoorts.

Dit wereldbeeld sloot niet alleen mooi aan bij de calvinistische angst – in Nederland wijdverbreid – voor alles wat riekt naar het ‘ophemelen’ van individuen, maar ook, sinds de jaren zestig, bij de feministische weerzin tegen geschiedschrijving met ‘grote mannen’ in de hoofdrol. Voor premiersbiografieën ontstond zo een dodelijk klimaat.

De afgelopen dertig jaar is dat zo grondig veranderd, dat het je soms duizelt.

Het begon in 1996, toen Lambert Giebels een biografie publiceerde van oud-premier Louis Beel: Van vazal tot onderkoning. ‘Zijn boek is te uitgebreid,’ oordeelde parlementair journalist Max van Weezel in Vrij Nederland. ‘Maar Giebels heeft een waardevolle bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van een in Nederland te weinig beoefend genre: de politieke biografie.’

Het hek was van de dam. In de jaren die volgden werden we in hoog tempo getrakteerd op doorwrochte premiersbiografieën, soms tevens dissertaties, over – hou u vast, want de lijst is lang – Hendrik Colijn (twee delen, 1998-2004), Piet de Jong (2001), Willem Drees (vier delen, 2003-2014), Jo Cals (2004), Abraham Kuyper (2006 en nogmaals in 2020), Theo Heemskerk (2006), Pieter Cort van der Linden (2007), Dirk Jan de Geer (2007 en nogmaals in 2012), Joop den Uyl (2008 en nogmaals in 2019), Dries van Agt (2008), Barend Biesheuvel (2011), Pieter Sjoerds Gerbrandy (2014), Willem Schermerhorn (2014), Jan de Quay (2014), Charles Ruijs de Beerenbrouck (2015), Johan Rudolph Thorbecke (2018), Jelle Zijlstra (2018) en Ruud Lubbers (2025).

Soepel in de omgang

Welke premiers – laten we ons gemakshalve beperken tot de periode na 1945 – hebben er eigenlijk nog géén biografie?

Natuurlijk: Jan Peter Balkenende, Mark Rutte en Dick Schoof. Maar die zijn nog onder ons en een afgeronde levensbeschrijving is dan lastig. Over Wim Kok verschijnt eind mei het tweede en laatste deel van zijn biografie Een leven op eigen kracht, geschreven door Diederik Smit en de in 2022 overleden Marnix Krop. De enige naoorlogse premier wiens leven dan nog niet is geboekstaafd, is Victor Marijnen.

Victor wie?

De totaal vergeten Marijnen, een katholieke winkelierszoon die tussen 1963 en 1965 een centrum-rechts kabinet van christendemocraten en liberalen aanvoerde, was volgens zijn lemma in het Biografisch Woordenboek van Nederland weliswaar ‘een uitgesproken voorstander van het harmoniemodel’ die ‘soepel in de omgang’ was, maar politiek slaagde hij aanzienlijk minder. ‘Hij sprak niet tot de verbeelding van het publiek, kwam stug en onzeker over, beschikte nauwelijks over originele ideeën, inspireerde daardoor weinig en kreeg geen overwicht op zijn politieke collega’s, en hij beheerste niet de techniek beleid te verkopen.’

Geen memorabele status

Na de voortijdige val van zijn kabinet, memoreert Gerry van der List in Alle 42 premiers (2010), verdween Marijnen uit het centrum van de politieke macht. ‘De minst bekende en minst opzienbarende Nederlandse premier van na de oorlog kreeg nog wel de kans zijn bestuurlijke capaciteiten te demonstreren. Eerst als voorzitter van het Openbaar Lichaam Rijnmond, daarna als burgemeester van Den Haag. Daar stierf hij op 5 april 1975 in het harnas. Bij zijn begrafenis noemde premier Joop den Uyl hem een innemend mens: “Hij was een samenbindende figuur zonder vijanden.”’

Door alleen te grossieren in ‘harmonie’ en ‘verbinding’ kun je het, net als Victor Marijnen, wel een paar jaar uithouden als premier, maar een memorabele status levert het niet op – zelfs geen biografie. Ook de doorgewinterde polarisator Joop den Uyl wist dat natuurlijk. Rob Jetten is gewaarschuwd.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Als Rob Jetten een memorabele premier wil worden, moet hij één ding in elk geval niet doen verscheen eerst op Wynia's Week.

De laatste dertig jaar wordt het de kiezers om de zoveel tijd te bar. Als er weer niets is gedaan aan de asielinstroom of als Nederland zonder dat iemand iets is gevraagd de hoogste gasprijzen van Europa krijgt, willen de burgers weleens in opstand komen. Dan stemmen ze op nieuwe partijen en sturen ze de eeuwige middenpartijen naar huis. Vandaar de verkiezingswinst van de ouderenpartijen (1994), van Pim Fortuyn (2002), van Geert Wilders (2010), van Thierry Baudet (2019), van BBB (2023) en van zowel Pieter Omtzigt als Geert Wilders (2023).

Dan is er even onrust in Den Haag, maar na een jaartje gaan wat tegenwoordig ‘middenpartijen’ heet weer doodgemoedereerd acht jaar door, opnieuw zonder zich veel aan te trekken van de burgers. Tot de volgende machteloze kiezersopstand.

Al zou het deze keer weleens anders kunnen gaan. Het ‘midden’ (nu zelfs van GroenLinks – ooit onomstreden extreem-links – tot en met de VVD) staat weliswaar klaar om weer te regeren, maar de afgelopen weken stonden de demonstranten al paraat om overal in het land te protesteren tegen de door de Spreidingswet over het hele land verspreide azc’s: bij uitstek een product van het vermaledijde ‘midden’, namelijk een meerderheid van het parlement tégen een meerderheid van Nederlanders.

Nederland is welbeschouwd een regentesk land, constateren Wierd en Syp. Dat is ook nooit anders geweest, al denken we zelf dat we heel verlicht en heel democratisch zijn. Maar de afgelopen eeuwen kwam de democratie zelden uit Nederland: we kiezen geen burgemeesters, de referenda zijn afgeschaft, wie er niet regeert zijn vrijwel altijd dezelfden en wie er wél regeert ook: het product van de Haagse grabbelton.

En altijd weer dat vermaledijde ‘midden’, de ambtenaren, de adviesorganen, de rechterlijke machten, de benoemde functionarissen, de machtige polderaars en de pensioenfondsen: de bazen over het geld van de burgers. En weer is het de vraag hoe lang de rust duurt. En of er deze keer wél iets verandert. Kijken! Luisteren!

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks weer in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw te publiceren reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom!

Het bericht Wierd & Syp: Vroeger had je nog links of rechts. Nu regeren ze samen en heten dan ‘midden’ VIDEO! PODCAST! verscheen eerst op Wynia's Week.

Want D66 mag dan wel de grootste regeringspartij worden – zoals zich laat aanzien – en Jette zegt wel premier van het optimistische, dan wel brede midden te willen worden, maar zijn Jette’s partij en de persoon Rob Jette daar wel geschikt voor?  

De grootste partij is namelijk niet per se de partij van de meeste, laat staan van alle Nederlanders. En uiteindelijk heeft Jette maar één van de zes uitgebrachte stemmen achter zich gekregen: nog nooit had de grootste regeringspartij zo’n kleine aanhang.  

D66 is ook nogal atypisch en vooralsnog bepaald geen volkspartij. Het D66 van nu: een relatief jonge, goedbetaalde, hoog opgeleide, stedelijke achterban, met een sterke afkeer van populisten, een zekere afstand tot ‘gewone mensen’ en ook met andere zorgen en verkiezingsthema’s dan de meerderheid van de Nederlanders. D66’ers hebben doorgaans relatief weinig problemen met de grootscheepse migratie, maar wel met het klimaat. De meeste Nederlanders zien het andersom. 

D66’ers zien zichzelf vaak ook helemaal niet als ‘midden’, maar eerder als progressief en zeker niet als rechts. Hoezo moet hun leider Jetten dan leider worden van een centrumrechts kabinet?  

Jetten lijkt trouwens eerder aan te sturen op een breed middenkabinet, dus inclusief GL-PvdA en met VVD en CDA. Maar zo’n breed kabinet vertegenwoordigt dan wel velen, maar uiteindelijk weinigen.  

Onrust op de loer 

Zo’n Grote Coalitie – als die al haalbaar zou zijn – depolitiseert de politiek. Zo’n kabinet is van niemand. Ongenoegen ligt dan op de loer, te beginnen bij de achterbannen van de regeringspartijen, maar ook bij andere ontevredenen. De straatprotesten tegen AZC’s van de afgelopen weken wierpen mogelijk hun schaduw vooruit.  

Kortom, Rob Jetten is als leider van de grootste (waarschijnlijk) regeringspartij wel de belangrijkste kandidaat voor het premierschap – en wil dat ook zijn – maar het is zeer de vraag of hij daar wel de meest aangewezen persoon voor is. Teleurstelling ligt op de loer: dan wel bij de D66-achterban, dan wel bij al die Nederlanders die zich niet vertegenwoordigd voelen door het vaak wat neerbuigende D66. Die laatste groep is waarschijnlijk in de meerderheid.  

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo www.wyniasweek.nl/doneren/. Hartelijk dank!  

Donateurs kunnen nu ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw publicabele reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht Kan Rob Jetten wel de premier van álle Nederlanders worden? verscheen eerst op Wynia's Week.

De campagne van Rob Jetten begon op 12 oktober met keepersgeluk. Omdat Geert Wilders (PVV) wegens een bedreiging had afgezegd, mocht Jetten in zijn plaats meedoen aan het eerste RTL-4 televisiedebat. D66 stond op dat moment vijfde in de peilingen. Amper 8 procent van de kiezers dacht op D66 te gaan stemmen. PVV, GroenLinks-PvdA, CDA en VVD scoorden op dat moment veel beter.  

Jetten had niks te verliezen. Zijn deelname was een meevaller en de keurig gesoigneerde D66-lijsttrekker was het blijmoedige middelpunt van een verder nogal somber en krampachtig gezelschap. Zijn hele voorkomen moet miljoenen kijkers hebben herinnerd aan langjarig VVD-premier Mark Rutte, op wie altijd kritiek mogelijk was, maar die het land toch min of meer bestuurbaar had gehouden. Nauwelijks tijd om zich voor te bereiden, maakte Jetten toch een ontspannen indruk. Hij hoefde alleen zichzelf te zijn. Hij moest net doen als Rutte altijd had gedaan: blijven lachen. In het geval van Jetten: glimlachen.  

Een campagnebudget van 2,2 miljoen euro 

Dat eerste campagneoptreden werd in de reclameblokken meteen ondersteund door een gelikt spotje, waarin de energieke Jetten zich tussen het publiek door haast om ‘ruimte moet je maken’ een bus te halen. Dat filmpje is nu al iconisch, omdat er een soort zelfspot in zit, met name door een tienermeisje dat op verveelde toon ‘super handig’ zegt. Nederlanders zijn moe van politiek gedram en houden van de relativerende D66-toon. 

D66 had die zendtijd al ingekocht om zich tussen de grote jongens in te wurmen, maar doordat Jetten verrassenderwijs mocht meedoen aan het debat, werkte het filmpje des te beter. D66 kon het zich veroorloven. De partij had – volgens cijfers van Binnenlandse Zaken – een campagnebudget van 2,2 miljoen euro. Grofweg een miljoen meer dan de VVD, meer dan het dubbele van GroenLinks-PvdA en een veelvoud van het armzalige PVV-budget. D66 heeft het geluk van een paar kapitaalkrachtige sponsors. Geen andere partij heeft meer benul van de kracht van de ict-sector en de moderne economie. Dat betaalt zich uit in dit soort financiële bijdragen en die kun je tijdens de campagne probleemloos opbranden. Het optimisme komt dan vanzelf. 

Een week na dat eerste tv-debat was D66 in de peilingen ruim 2 procent gestegen. Elke week kwam daar een paar procent bij. Een gestage opmars, maar geen spectaculaire doorbraken. Het leek warempel of Jetten op kousenvoeten naderbij sloop. Ook dat herinnerde aan Mark Rutte. Die begon meestal met een achterstand en bijna ongemerkt liep hij vervolgens in op de concurrentie.  

Niet te vroeg pieken, is een slimme strategie in een kiezersmarkt waar massa’s mensen knorrig zijn en ontevreden over het overheidsoptreden. De lijsttrekker die in de beginfase te veel aandacht opeist, wekt aanvankelijk enthousiasme, maar wordt op een zeker moment vereenzelvigd met de mislukte overheid. Dan kan hij het schudden. Tijdens de campagne zweven kiezers van de ene partij naar de andere. De kunst is het om af te wachten en net op het laatste moment de teleurgestelde aanhang van je concurrenten aan je te binden. Wilders deed dat in 2023 en Rutte had het in vorige verkiezingen telkens op die manier gefikst. 

Zijn eerste politieke toespraak 

Jetten was in zijn jonge jaren een getalenteerd hardloper. Zijn oudere zus zat op atletiek en voor de grap trainde Robje een keertje mee in het sportpark van het Brabantse Uden. Jetten liep op zijn gymschoentjes iedereen eruit. Hij werd meteen naar de nationale jeugdkampioenschappen gestuurd, werd tweede op de 400 meter en kwam in de selectie voor een jeugdolympiade in Peking. Hij trainde zo hard dat hij een hamstringblessure opliep, waarna zijn atletiek-carrière voortijdig eindigde. Vanaf dat moment kreeg zijn tomeloze ambitie een andere richting. Maar in zekere zin bleef hij de atletiek trouw: hij is geen marathonloper en geen sprinter. Hij is een hardloper van de middellange afstand: 400 meter.  

Op 2 november 2004 werd in Amsterdam de cineast Theo van Gogh vermoord door islamterrorist Mohammed Bouyeri. Her en der in het land waren er anti-islam uitingen. In Uden werd zelfs brand gesticht in de plaatselijke moskee en in een islamitische basisschool. Toenmalig CDA-premier Jan Peter Balkenende repte zich naar Uden, waar een bijeenkomst werd gehouden om op te roepen tot tolerantie. Balkenende sprak de aanwezigen toe. Er waren ook nogal wat middelbare scholieren van het Uden College aanwezig. De leraar maatschappijleer vroeg of een van de leerlingen misschien ook een paar woorden wilde zeggen, namens de jonge generatie. Ten overstaan van de minister-president? De HAVO- en VWO-leerlingen keken naar de grond. Maar toen kwam een atletische jongen uit klas 5 opeens naar voren. Rob Jetten hield zijn eerste politieke toespraak en dat deed hij uitstekend. Hij was 17 jaar. 

Een groeibriljant 

Ook dat herinnert aan Rutte: van jongs af aan politiek gedreven. Rutte zat als student bij de liberale JOVD. Jetten zocht het bij de Jonge Democraten, waar hij al spoedig voorzitter werd. Als bestuurskundige ging hij voor ProRail werken. In 2017 kwam hij in de D66-Tweede Kamerfractie en was hij verkeerswoordvoerder. Tijdens een bijeenkomst over de problemen in het spoorvervoer werd hij voorgesteld aan Roger van Boxtel, topman van de NS en oud-D66 minister. Je zag meteen dat Van Boxtel en andere D66-prominenten het wisten: dit was hun groeibriljant. Met die jonge Jetten hadden ze goud in handen.  

Al na een goed jaar werd hij – door het plotselinge vertrek van Alexander Pechtold – fractievoorzitter. Om de draak met hem te steken, stelden journalisten een filmpje samen waarin hij nogal robotachtig naar voren kwam. Dat was een beetje flauw, gemeen zelfs. Het leek Jetten niet te deren. Hij incasseerde. Hij bleef glunderen. Net als Rutte, had hij een Teflonlaag.  

In 2021 maakte Jetten plaats voor Sigrid Kaag als de nieuwe D66-leider. Hij werd beloond met een mooie positie in het kabinet-Rutte III: minister van Klimaat. Samen met VVD-fractieleider Sofie Hermans schreef Jetten het moeizame Regeerakkoord voor de verder nogal ongelukkige coalitie VVD-D66-CDA-ChristenUnie. Jetten had zich eerder getooid met de titel ‘klimaatdrammer’. Hij had staan juichen toen de Amsterdamse kolencentrale werd gesloten en zo’n honderd mensen hun baan verloren. Maar daardoor steeg zijn aanzien bij de linkse omroepen in Hilversum, waar niemand zich die robotfilmpjes nog herinnerde. Jetten was klimaatactivist en toch ministeriabel gebleken.  

Ook bij de ‘kijker thuis’ heeft hij een gunfactor. Dezelfde looks als Rutte. Bijna hetzelfde kapsel, dat altijd perfect zit. Als het huis van je buren te koop staat en je denkt: ‘wie zou  erin komen?’ dan hoop je op een jonge gast als Rob Jetten. Netjes en vrolijk. Hij snoeit op tijd de beukenhaag.  

‘De molen van Jetten’ 

Zijn Brabantse wortels helpen ook. D66 heeft van oudsher veel katholiek dna. Hans van Mierlo, Hans Gruijters, Alexander Pechtold, Thom de Graaf verloochenden hun afkomst niet. Ze waren de leiders van het pragmatisme, geen scherpslijpers. Op die manier word je populair bij iedereen. Jetten woonde een tijd in Nijmegen en heeft nu een huis in Den Haag. Omroep Brabant en het Brabants Dagblad meldden daags na de verkiezingen dat hij ‘toch efkes met ons vader en moeder had gebeld’. Dat is een soort gemoedelijkheid waarvan de zwevende kiezers erg houden.  

In Uden was overgrootvader Jetten molenaar. Aan de noordkant van de uitgestrekte plattelandsgemeente (zo’n 37 duizend inwoners) staat een molen die iedereen kent als ‘de molen van Jetten’. In 1904 heeft Piet Mondriaan de prachtige molen geschilderd. Het kunstwerk Molen van Uden hangt nu in het Museum University of Regina in Satskatchewan, Canada.  

Een harde draai 

Zijn ouders werkten in het onderwijs en de zorg. In hun vrije tijd waren ze actief als jeugdleiders bij de voetbalclub en het hockey. Jetten was vaak bij zijn grootmoeder die een slijterij/wijnhandel had in Uden. Je kunt zeggen dat Jetten de gemeenschapszin en de klantvriendelijkheid met de paplepel kreeg ingegoten.  

Jetten lardeerde zijn campagne met optimisme, maar op één punt liet hij D66 een harde draai maken. Hij propageert een strenger asielbeleid, waarbij afgewezen asielzoekers die overlast geven snel moeten worden uitgezet en waarbij het alleen nog mogelijk moet zijn om aan de buitengrenzen van Europa asiel aan te vragen. Gek genoeg ging het daar niet veel over tijdens de tv-debatten en de talkshows van de afgelopen weken. Het leek of de Hilversumse omroepen geen slapende honden wilden wakker maken. Maar het lijdt geen twijfel dat Jettens opmerkelijke quote ‘ik kom geen mensen tegen die dit asielbeleid niet kut vinden’, op het laatste moment veel kiezers van GroenLinks-PvdA naar D66 heeft doen oversteken. Uit cijfers van de exitpolls bleek zelfs dat D66 nogal wat stemmen op de PVV had veroverd.  

Veel Haagse insiders spreken over een zeer inhoudelijke campagne. Dat asielvoorstel van Jetten komt in de formatie heus wel aan de orde, bezweren zij. In werkelijkheid was de campagne verre van inhoudelijk. Het ging vooral over de stand in de peilingen en over wie met wie. Ophef was er over uitglijers in de debatten. De campagne was geen krachtmeting over de richting waarin het land zich zou moeten bewegen. De campagne ging vooral over de campagne zelf en was losgezongen van bestuur en beleid.  

Op de vraag van Nieuwsuur over de positie van homoseksuele jongeren op streng-christelijke scholen, gaf CDA-lijsttrekker Henri Bontenbal een zeer bestuurlijk antwoord. Hij begon over artikel 23 van de Grondwet, de vrijheid van onderwijs. Nou, dat heeft hij geweten! Onmiddellijk werd hem een gebrek aan empathie verweten. Nederland is een televisiedemocratie, die verslaafd is aan symboolpolitiek en waarin het slachtofferdenken zich steeds verder ontwikkeld. Lijsttrekkers kunnen zich daar maar het best bij neerleggen. Anders dan Bontenbal, deed Jetten dat voorbeeldig.  

Geen duidelijk inhoudelijk mandaat 

Gelukkig het land waarin een paar voetbaljournalisten onder aanvoering van ‘de Snor’ het sentiment onder de kiezers bepalen. Het heeft iets oppervlakkigs, gemakzuchtigs. Alles is triviaal, dus het zal dit land wel goed gaan. Maar op die soepele manier krijg je wel een verkiezingsuitslag waarmee de hoofdrolspelers nog diverse, tegenstrijdige richtingen uit kunnen. Het resulteert in lijsttrekkers als Rob Jetten, die wel veel kiezers achter zich verzamelen, maar niet beschikken over een heel duidelijk inhoudelijk mandaat. D66 vierde in zijn historie vaker triomfen – zij het niet zo’n grote als dit keer – maar vaak zat in die vrijblijvende, tot niks verplichtende overwinningen al direct het daaropvolgende electorale debacle ingebakken. 

Daags na de verkiezingen vergaderde het presidium van de Tweede Kamer over ‘de taartpunten’. Dit is de indeling van de vergaderzaal volgens de diverse kleuren van de fracties. Voor fracties is dit een halszaak, want hoe meer je in beeld komt, hoe groter je populariteit. Als fractie moet je een blok vormen, zonder gangpad middenin. Business as usual in Den Haag: een eeuwige campagne en een voortdurende kabinetsformatie. Maar voortaan met D66 fier in het centrum. En of Jetten – in navolging van Rutte – vier keer achter elkaar Kamerverkiezingen zal winnen, dat moet nog blijken.  

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo www.wyniasweek.nl/doneren/. Hartelijk dank! Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw publicabele reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht Hoe de tomeloos ambitieuze Rob Jetten de verkiezingen won verscheen eerst op Wynia's Week.

Zelfgenoegzaamheid next level

In feite voorspelde Fukuyama destijds dat de wereldbevolking zich, wellicht zonder het zelf door te hebben, zou gaan gedragen naar de progressief-emancipatoire denkbeelden waar eerst Hans van Mierlo voor stond, daarna Alexander Pechtold en nu Rob Jetten. Een scenario dat in de ogen van D66’ers nu wordt gedwarsboomd door misdadige verschijnselen als ‘nepnieuws’ en ‘desinformatie’ die wat hen betreft dan ook door zelfbenoemde bureaucraten keihard aangepakt moeten worden.

Niet voor niets typeerde Heijne de mentaliteit van D66 op datzelfde congres – volstrekt onorigineel maar daarom niet minder waar – als ‘zelfgenoegzaam’. En hoewel hij het tijd vond dat D66’ers in het gure Trump-tijdperk afscheid nemen van die zelfgenoegzaamheid en ze ervoor in de plaats graag bokshandschoenen zag aantrekken, kon hij niet vermoeden dat Jetten het begrip ‘zelfgenoegzaam’ even later, met zijn aankondiging van tien nieuwe steden, naar een hoger level zou tillen.

Nog huiveringwekkender (en zelfgenoegzamer) dan het gemak waarmee Jetten in een handomdraai die tien nieuwe steden in het resterende weidelandschap hier te lande – à la Xi Jin Ping – meende te kunnen planten, was het toekomstbeeld van Nederland dat hij schetste. Jetten wil van Nederland een elitestaat maken, alleen heet dat in zijn jargon een ‘hoogwaardige kenniseconomie’. Hij wenst tevens dat alle bedrijvigheid die zijns inziens ‘niets toevoegt aan onze economie’ door een nog niet nader genoemd verbod of verregaande ontmoediging wordt ‘stopgezet’, wat erop neerkomt dat de politiek, Den Haag dus (of in het geval van D66: Brussel), voortaan gaat bepalen wat wenselijke bedrijvigheid is en wat niet (‘stop met slachthuizen’, ‘stop met distributiecentra’). Het leek even of niet Donald Trump het regeren-per-decreet had uitgevonden, maar Robbie Jetten, die verder nog even meldde dat hij het niet vond kunnen dat er ‘weilanden braak liggen’ terwijl mensen in de steden (lees: de aspirant-huizenkopers in de eigen, academisch geschoolde D66-achterban) ‘tonnen moeten overbieden’ om aan een huis te geraken.

Zijn oplossing? Plemp die weilanden maar vol.

10 x een steenwoestijn

Dat er nog geen tekeningen, maten, plannen of ontwerpen bekend zijn wat betreft die aangekondigde steden mag geen verbazing wekken; evenmin dat Rob Jetten na afloop doodleuk toegaf dat hij zelf ook nog geen uitsluitsel kon geven over de locaties voor die steden ‘met betaalbare koopwoningen’. Het is namelijk een rode draad bij D66 dat bijna niets smaak, geur, omvang, tastbaarheid, reliëf of karakter heeft, ook die nieuwe steden niet. Omdat er verder nog niets over die steden bekend is (behalve dat de D66-leider er tien in ons land tevoorschijn wil toveren) kon Jetten probleemloos aan zijn partijdiscipelen beloven dat ze ‘duurzaam’ gaan zijn en niemand er te kampen zal hebben met ‘overlast in de buurt’. Het ontbrak er nog aan dat Jetten voorstelde de steden als naam S1 tot en met S10 te geven. En alvast aankondigde dat hij hard lachen, alsmede elke andere vorm van gerucht, zou verbieden om S1 en tot en met S10 zo ‘leefbaar’ (lees ‘onleefbaar’) mogelijk te maken.

Je moet wel oogkleppen voorbinden, of over heel veel fantasie beschikken, om van die D66-steden de idyllische, frictieloze en door groene technologie hyper-aaibare broedplaatsen te maken die Jetten ons in zijn toespraak voorspiegelde. Als je – in plaats van aan die groene oases – tien keer aan een steenwoestijn met rijtjeswoningen denkt, tien keer aan een infrastructuur van wegen, leidingen en winkelcentra die in dienst staat van consumptieverslaafde Gen-X’ers, tien keer aan huishoudens die door een speciale Toezichthouder voor de Informatievoorziening aan de lopende band van verantwoorde NTR-programma’s worden voorzien (alsmede geweerd van teveel ophef veroorzakende sociale media) en tien kaar aan het promobord ‘Wees hier gelukkig!’ met goedlachse inwoners daarop, zal je tijdens dat D66-congres wel als cynisch zijn weggezet. Want, dat moesten we tijdens dat D66-congres van Rob Jetten goed begrijpen, deze partij is, met de pompeus aangekondigde en schier grenzeloze militaire steun aan Oekraïne als lakmoesproef, hier te lande de absolute kampioen in de strijd voor – ahum – ‘vrijheid’.  

Vrijheid volgens de strikte regels van D66, wel te verstaan.   

Na het lanceren van deze megalomane stadsplannen zal bij GroenLinks-PvdA allicht het lampje zijn gaan branden dat ze inzake maakbaarheidsgeloof en bureaucratische arrogantie schromelijk achterlopen bij de sociaal liberalen. Dat er altijd nog een hoger niveau van staatsingrijpen, staatsplanning en staatsarchitectuur te bedenken valt. Want de heerlijke vrijheid die Jetten op die tien Vinex-woestijnen (pardon: groene woonparadijzen) projecteerde kan, blijkt nu, alleen gerealiseerd worden als er aan diezelfde vrijheid geknabbeld gaat worden, namelijk door rechterlijke procedures, en dan vooral de bezwaarmogelijkheden, verregaand in te perken.

Met een snufje Trumpiaanse daadkracht onthulde adjudant Hans Vijlbrief al te dromen van een ‘noodwet’, die heimachines, grondwerkers en allerhande tractoren veel sneller dan nu vrij baan moet geven om het resterende groen in Nederland – dat blijkbaar Jettens ergernis wekt – naar de knoppen te helpen en S1 tot en met S10 zo snel mogelijk gerealiseerd te krijgen. En als je dan je vinger opsteekt om te vragen ‘waar gaan we al dat woongenot van betalen?’, zeker gelet op die miljarden verslindende andere hobby’s van D66 in de-industrialiserend Nederland (maximalistische klimaatpakketten, de energietransitie, enzovoorts) dan snap je waarschijnlijk niets van progressieve politiek, want om die tien recreatie- en consumptiewalhalla’s te realiseren kondigt D66 aan – ja, de partij die zo begaan zegt te zijn met volgende generaties – een frisse duik in het leningenpapier te nemen, ofwel de staatsschuld op te laten lopen.

Almere-achtige spooksteden

Onderschat dit niet: wat Jetten op het D66-congres losjes in de steigers zette, en de partij een opgepoetst imago van groene daadkracht moet bezorgen, is van een paternalisme, bedilzucht, betuttelmanie en doodsverlangen dat zijns gelijke in Nederland niet kent. Ja, ook doodsverlangen. Want al het voetvolk (‘de leraren, verpleegsters en agenten’ voor wie Jetten die steden steeds zegt te bouwen) mag op de tekentafel dan ongetwijfeld wel gebruik kunnen maken van splinternieuwe lunchbars, eetcafés, winkelpromenades en gestoffeerde speeltuinen, als puntje bij paaltje komt wordt het feitelijk weggestopt, aan het oog onttrokken. En zal de levendigheid van onze historische binnensteden – althans, wat daar tegen die tijd nog van over is – zijn voorbehouden aan de wetenschaps- en consultancyklasse van D66, die er, dankzij de toegenomen woningvoorraad in het voormalige weidegebied, tegen betaalbaardere prijzen kan wonen. En er te midden van de grachten, ophaalbruggen en patriciërshuizen van de laatste restjes stadsschoon en – romantiek kan genieten.    

Tot slot: ruim dertig jaar na de val van de Muur heeft D66 Fukuyama’s ‘einde van de geschiedenis’ allesbehalve opgegeven, en moet het vorm krijgen in tien Almere-achtige spooksteden waar het leven een gakaramelliseerde versie is van Groundhog Day.

Met de hartelijke groeten van Xi Jinping Jetten.

Hans van Willigenburg is journalist, schrijver, dichter en podcastmaker. Zijn laatste boek is de interviewbundel ‘Vrijheidsvuur’.    

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Paternalisme, zelfgenoegzaamheid en nieuwe Almere-achtige spooksteden: het gedroomde Nederland van Xi Jinping Jetten verscheen eerst op Wynia's Week.

Leraren wiskunde bijvoorbeeld hoeven er niet bang voor te zijn dat tijdens hun onderwijsloopbaan de stelling van Pythagoras wordt aangepast. En wanneer je leraar Duits bent, mag je erop rekenen dat de voorzetsels met de derde naamval niet plotseling van hogerhand de vierde naamval krijgen.

Maar wat als je leraar geschiedenis of maatschappijleer bent? Dan moet je politieke begrippen uitleggen die nogal eens een andere connotatie krijgen.

Ongewenst etiket

Neem het begrip ‘radicaal’. Tegenwoordig wil bijna niemand zo genoemd worden. Het is vooral een etiket dat je kan krijgen opgeplakt door politieke tegenstanders, meestal wanneer je rechtse standpunten verkondigt.

Nog maar een paar decennia geleden was dat totaal anders. In de jaren zestig en zeventig was radicaal (bij voorkeur geschreven als ‘radikaal’) een begrip met een positieve lading dat vrijwel uitsluitend werd gebruikt voor politici met een linkse inborst. Je wist dan meteen dat je van doen had met iemand die niet zomaar een beetje progressief was, maar die ingrijpende plannen had voor een fundamenteel andere maatschappij.

Over zulke mensen werd dikwijls met bewondering gesproken. Er bestond in Nederland zelfs een Politieke Partij Radikalen (PPR). Die sleepte in 1972, met de gereformeerde ‘christen-radikaal’ Bas de Gaay Fortman als lijsttrekker, zeven Tweede Kamerzetels in de wacht. Twee ministers van de PPR traden vervolgens toe tot het linkse kabinet-Den Uyl. ‘De radikalen hebben geen vrede met de huidige maatschappelijke structuur,’ zo vermeldde hun partijprogramma, waarin onder meer werd gepleit voor overheidsplanning van de economie, gratis openbaar vervoer en erkenning van het DDR-regime. De standpunten van de PPR leken sterk op die van de socialistische PSP en de communistische CPN. Samen met die partijen zou de PPR in 1990 dan ook opgaan in GroenLinks.

Ook met het begrip ‘polariseren’ is de afgelopen decennia veel gebeurd. Anno 2025 is het iets afstotelijks en worden we verondersteld er bang voor te zijn, getuige ook de betekenis die het online Inlichtingenwoordenboek van de AIVD aan polariseren geeft: ‘Het benadrukken van tegenstellingen in de samenleving. Dit leidt ertoe dat groepen verder van elkaar verwijderd raken en spanningen toenemen.’

Een links toverwoord

Wat een verschil met vijftig jaar geleden. Toen was polariseren een links toverwoord. Wilden de progressieve partijen in Nederland een meerderheid krijgen, zo was de gedachte, dat dienden de kiezers in het politieke midden gedwongen te worden tot een keuze voor links of voor rechts.

Om zo’n tweedeling te bereiken, was het nodig de politieke tegenstellingen zo scherp mogelijk neer te zetten. Zeker, een aantal kiezers in het politieke midden zou dan overlopen naar de ‘rechtse’ VVD. Maar het overgrote deel van hen zou zich om sociaaleconomische redenen scharen in het door de PvdA aangevoerde progressieve kamp – dat, aldus versterkt, in staat zou zijn een onversneden linkse regering te vormen.

Hoezo ‘herstel van het politieke midden’?

Geestelijk vader van de zogenoemde ‘polarisatiestrategie’ was PvdA-coryfee Ed van Thijn. Als hij sprak over het ‘politieke midden’ doelde hij vooral op de kiezers van het CDA en haar katholieke en protestantse voorlopers. Maar ook op dat punt zijn de panelen enorm aan het schuiven geraakt.

Nu bijvoorbeeld CDA, VVD, GroenLinks-PvdA en D66 in de peilingen op winst staan, wordt alom gesproken over ‘herstel van het politieke midden’. Daartoe wordt dus nu niet alleen een partij gerekend die in de dagen van Van Thijn het politieke midden wilde opblazen, maar zelfs GroenLinks, die onder meer de erfenis van de stalinist Marcus Bakker beheert.

Minstens zo opmerkelijk: de partij die tegenwoordig het meest prat gaat op haar veronderstelde positie in het politieke midden is D66. Bij de Algemene Politieke Beschouwingen van 2024 werd het door Rob Jetten nog weer eens benadrukt: ‘Als middenpartij krijgen goede voorstellen bij ons een goed onthaal.’

Hallucinante ongerijmdheden

Maar klopt dat zelfbeeld wel? Over de drie belangrijkste politieke thema’s van onze tijd – klimaat, immigratie, Europa – huldigt de partij van Jetten ronduit extremistische standpunten en bevindt D66 zich aan het uiteinde van het politieke spectrum. Kort en goed: klimaatmaatregelen zijn nooit te duur, immigratie is nooit te omvangrijk en de Europese Unie is nooit te machtig.

In de jaren 2017-2024, toen D66 regeringspartij was, bleek dat zulke ideeën in de praktijk als vanzelf leiden tot meer bureaucratie, meer ambtenarij en meer wet- en regelgeving – denk alleen al aan het stikstofdossier. Maar wat zei Jetten zaterdag op het D66-partijcongres? Dat hij wil dat ‘de bezem’ wordt gehaald door de overheid en dat de regeldruk drastisch moet worden afgebouwd.

Met zoveel hallucinante ongerijmdheden kunnen we beter niet spreken over D66 als middenpartij. Laten we daar dus maar gauw mee stoppen, dat is tevens een mooi steuntje in de rug voor onze door politieke spraakverwarring geteisterde docenten geschiedenis en maatschappijleer.  

Roelof Bouwman is journalist, historicus en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Roelof Bouwman: Waarom wil de eurofiele klimaat- en asielextremist Rob Jetten toch zo graag dat we D66 een ‘middenpartij’ noemen? verscheen eerst op Wynia's Week.

Die plannen zetten immers in op windenergie als dé dominante energiebron voor Nederland, gevolgd door zonne-energie. De elektriciteitsproductie van beide is grillig en onvoorspelbaar. Om de productie zodanig regelbaar te maken dat die de vraag kan volgen, is tijdelijke opslag van elektriciteit onmisbaar. Dat zou geen probleem zijn, als opslag van grote hoeveelheden elektriciteit in batterijen mogelijk was. Maar dat is niet zo. Batterijen zouden zowel qua vermogen (watt) als capaciteit (watturen) vele malen goedkoper moeten worden om dat haalbaar en betaalbaar te maken. Dat vergt een technisch wonder waar je geen toekomst op kunt bouwen.

Daarom zal het grootste deel van de windstroom op zee tijdens de piekproductie-uren gebruikt moeten worden om met elektrolyse waterstof te maken uit water. Die waterstof wordt opgeslagen, en wanneer er weinig wind en/of zon is wordt die verstookt in omgebouwde gascentrales om weer stroom op te wekken. Zonder voldoende back-upvermogen op basis van waterstof, kan hernieuwbare energie de elektriciteitsvoorziening van Nederland onmogelijk draaiende houden. En dat wordt nog belangrijker dan het nu al is, omdat de maatschappij nog verder geëlektrificeerd zal worden.

All-in met groene waterstof

Slechts in die context is begrijpelijk, hoe kwistig het kabinet-Rutte IV met miljarden strooide om die groene waterstof-economie van de grond te krijgen. Dat kabinet ging als het ware all-in in het pokerspel voor de toekomstige energievoorziening van Nederland: zonder voldoende groene waterstof zijn ook de tientallen miljarden euro’s, die zijn geïnvesteerd in zonne- en windenergie en het verzwaren van het elektriciteitsnet grotendeels weggegooid geld.

In het grote klimaatpakket dat klimaatminister Rob Jetten in juli 2023 naar de Tweede Kamer stuurde, wordt 7,5 miljard euro klaargezet voor het realiseren van 1 à 1,5 gigawatt aan elektrolysers en opslag voor groene waterstof (een elektrolyser is een installatie die met behulp van elektriciteit waterstof uit water haalt). Dat is nog maar een fractie van de minstens 10 gigawatt aan capaciteit die volgens de eerste ruwe schattingen nodig is.

In geen van de rapporten die Jetten heeft besteld over de energietransitie, wordt de mogelijkheid genoemd om met snel regelbare kerncentrales aan de variërende vraag naar elektriciteit te voldoen. Terwijl alle moderne kerncentrales snel bij te regelen zijn, en Frankrijk, met 70 procent kernstroom, dit allang doet.

Daarentegen is de productie van groene waterstof nog nergens ter wereld op gigawatt-schaal gerealiseerd. In theorie is het simpel, en op laboratoriumschaal is het dat ook, maar om de hernieuwbare elektriciteitsproductie te stabiliseren, moet Nederland ongeveer tienduizend ton waterstof per dag produceren. Dan gaan energie-efficiency en het gebruik van kostbare materialen een beperkende rol spelen.

Ook kunnen deze elektrolysers niet continu op hun optimale vermogen draaien. Immers, ze krijgen alleen de overschotten aan stroom van de windparken op zee, dus vaak ook niets. Over het algemeen is het voor de energie-efficiency van productieprocessen zeer ongunstig als die voortdurend aan het opstarten en weer afschakelen zijn. Er is daarom nog veel onzekerheid over wat de kosten per megawatt (de begin-investering) en per megawattuur (per kilo waterstof) gaan worden.

Een XXL-prijskaartje

De complete infrastructuur voor groene waterstof die ‘elektronen’ moet leveren, dat wil zeggen back-upvermogen aan elektriciteit, fungeert eigenlijk als een gigantische batterij om elektriciteit in op te slaan. Die ‘batterij’ moet niet alleen elke dag de fluctuaties van minuut tot minuut in de hernieuwbare elektriciteitsproductie opvangen, maar ook in de zomer waterstof opsparen voor de winter. Dan is namelijk de productie van elektriciteit uit zonnepanelen minimaal, terwijl de vraag naar elektriciteit in de winter juist groter is dan in de zomer.

De olifant in de kamer is, dat bij deze cyclus van elektriciteit → waterstof → elektriciteit ongeveer driekwart van de energie verloren gaat als afvalwarmte. Dat gaat in diverse stappen: bij de elektrolyse van water wordt slechts zo’n 70 procent van de elektriciteit nuttig gebruikt. Als de waterstof vervolgens wordt verbrand om weer elektriciteit te produceren, is het rendement hoogstens 50 procent (nota bene hetzelfde rendement als voor aardgas-centrales). Dat combineert dus tot een rendement van 35 procent (0,7 x 0,5 = 0,35). Daarnaast vergen het transport via pijpleidingen en de opslag van waterstofgas onder hoge druk ook nog energie, zodat netbeheerder Tennet in zijn prognoses rekent met een totaalrendement van 26 procent.

Hoe zouden we de kwaliteit van een batterij inschatten, die slechts een kwart van de erin gestopte energie teruggeeft bij ontladen? Of van een benzinetank die zo lek is, dat je er 80 liter benzine in moet gooien om 20 liter benzine echt bij de motor te krijgen? De grilligheid van de hernieuwbare stroomproductie en de energieverspilling in de groene waterstofcyclus hebben een ongemakkelijke consequentie: het gezamenlijke piekvermogen van al die windturbines op zee moet veel hoger zijn dan het maximale stroomverbruik.

De uiteindelijke ambitie is om het Nederlandse deel van de Noordzee helemaal vol te zetten met windturbines, en dan hebben we daar 70 gigawatt piekvermogen staan. De piek in de Nederlandse vraag is momenteel 17 gigawatt, wat tegen 2050 misschien oploopt tot 30 gigawatt. Aan die XXL-omvang van het windmolenpark met alle bijbehorende infrastructuur hangt uiteraard een XXL prijskaartje.

Een hectare per 100 megawatt

Hoeveel elektrolyse-capaciteit en waterstofopslag is nodig om de hernieuwbare energievoorziening te stabiliseren en die te laten voorzien in de actuele vraag naar elektriciteit? In de huidige plannen moet in 2030 in Nederland 4 gigawatt aan elektrolysevermogen staan, 8 gigawatt in 2032, oplopend tot 45 gigawatt in 2050. De totale elektrolysecapaciteit voor waterstof in de hele wereld is momenteel ongeveer 1 gigawatt. Wat moeten we ons voorstellen bij een elektrolyser van 1 gigawatt?

De eerste bouwprojecten in Nederland zijn nu in de planningsfase, dus dat geeft al een idee. Shell en Eneco gaan in de regio Rotterdam ieder elektrolysers bouwen van 200 megawatt (0,2 gigawatt), die in 2025 operationeel moeten zijn. De groene stroom voor de elektrolyser van Shell komt van het windpark Hollandse Kust Noord, dat voor een deel eigendom is van Shell. De artist’s impression van deze elektrolyser doet sterk aan een voetbalstadion denken, wat klopt met de schatting van de overheid dat elektrolyse ongeveer een hectare aan oppervlakte per 100 megawatt vergt.

Honderden voetbalstadions aan elektrolysers

In 2030 moeten in Nederland dus twintig voetbalstadions (4/0,2) aan elektrolysers staan, oplopend naar veertig voetbalstadions in 2032 en 225 van die voetbalstadions in 2050. Als je ziet welke weerstand het bouwen van grote datacenters al oproept, waar vinden we dan nog plek voor honderden voetbalstadions aan elektrolysers, waar alle benodigde hoogspanningsleidingen en pijpleidingen voor waterstof nog bijkomen?

De aandacht voor het ruimtebeslag van de hernieuwbare energietransitie gaat tot nu toe alleen maar over de windmolens en zonnepanelen. Volkomen buiten beeld is gebleven, dat de hele waterstof-, elektriciteits- en opslaginfrastructuur daaromheen ook nog forse happen uit onze schaarse beschikbare ruimte zal nemen. Terwijl door die transitie alleen de locaties van een handvol grote kolencentrales vrijkomen.

Hoeveel waterstof is nodig om de hernieuwbare elektriciteitsvoorziening van Nederland regelbaar te maken? Daar zijn geen getallen voor te vinden in de officiële toekomstscenario’s. Mijn eigen, heel globale berekening komt uit op een productie van 3,5 miljoen ton groene waterstof per jaar. Dat is ongeveer 45 miljard kubieke meter, ofwel anderhalf maal het volume aardgas dat we het afgelopen jaar verbruikten.

Maar terwijl aardgas een energiebron is, moet groene waterstof vooral de illusie overeind houden, dat een land kan draaien op uitsluitend ‘hernieuwbare’ energie.

Dit is een bewerkte voorpublicatie uit hoofdstuk 3 van De Klimaatoptimist, het deze week verschenen boek van wetenschapsjournalist Arnout Jaspers over energietransitie in Nederland. Het is HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl

Wynia’s Week viert het vijfjarig bestaan. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee?

Het bericht De Klimaatoptimist: De waterstof-economie van Rob Jetten heeft veel weg van een gesubsidieerde zeepbel verscheen eerst op Wynia's Week.