Dat is de economische nalatenschap van Sophie Hermans (VVD) als minister van Klimaat en Groene Groei. Na de val van het kabinet-Schoof heeft Hermans, zo lijkt het wel, schoon schip gemaakt. Ze wil niet op de kandidatenlijst van de VVD voor de Tweede Kamerverkiezingen van 29 oktober. Ze gaf als demissionaire minister nog twee winstwaarschuwingen: de verduurzaming van de industrie mét overheidssteun mislukt en mede daarom schrapt ze plannen voor windturbines op zee.

Tegenzin

Bij de grootste industriële vervuilers bestaat weinig of geen belangstelling voor steun én bemoeienis van de overheid voor verduurzaming. De overheid wil maatwerk bieden. Dat is kostbaar én bewerkelijk. Enkele afspraken zijn gemaakt, maar met bijvoorbeeld het verliesgevende staalbedrijf Tata Steel, de nummer 1 vervuiler, staat er na drie jaar onderhandelen nog niks op papier.

Vervolgens ging Hermans met kennelijke tegenzin aan de slag met een motie van CDA-partijleider Henri Bontenbal om de Nederlandse ‘kop’ bovenop een Europese heffing (ETS) op broeikasgasuitstoot af te schaffen. Deze extra kostenpost komt uit de Nederland-gidsland traditie, maar is een kwelgeest van de industrie. Hermans zet de Nederlandse heffing op nul.

Afgelopen week beknotte ze de uitbreiding van windparken op zee. Er is nog lippendienst aan het argument dat Nederland met meer windenergie onafhankelijker wordt van ‘foute’ regimes. Maar kennelijk is het toch geen topprioriteit.

De industrie verduurzaamt traag, dus valt de vraag naar stroom tegen, extra aanbod van windparken op zee plus de peperdure infrastructuur op kosten van de Nederlandse gebruikers zijn overbodig. De cirkel is rond, terug bij af. In haar brief aan de Tweede Kamer van zes kantjes van afgelopen week gebruikt Hermans het woord realistisch zes maal en het woord haalbaar twee maal. Tja, denk ik dan, had niemand dat eerder bedacht?

De cirkelredenering zegt ook tegen de industrie: maak geen haast met verduurzaming, wij maken ook geen haast met extra groene stroom.

Hopeloze missie

Als je Hermans Kamerbrieven en plannen sinds de start terugleest, is er maar één conclusie: Klimaat en Groene Groei was een hopeloze missie. Ze nam de maatwerkaanpak in de industriepolitiek over van voorganger Micky Adriaansens (VVD) in RutteVier en de wind-op- zee-politiek van Rob Jetten (D66) uit RutteVier.

Waar ging het mis? Om te beginnen komen de investeringen in groene groei te weinig tot stand, schreef Hermans in maart zelf al aan de Tweede Kamer. ‘Daarbij worden in Nederland ontwikkelde technieken steeds vaker buiten de landsgrenzen tot commerciële bloei gebracht.’ Zo goed is het vestigingsklimaat dus niet.

Kostenplaatjes

Tweede misser: het wilde maar niet tot het kabinet doordringen dat de energie in Nederland beduidend duurder is dan in de omringende landen die hun industriële bedrijvigheid wél koesteren. Ministers kunnen wel trots zijn op hun hooggestemde plannen, maar in het bedrijfsleven vergelijken managers opbrengsten én kosten.

In de top van de multinationale bedrijven met dochterbedrijven of fabrieken in Nederland weet men nauwkeurig hoe de kostenplaatjes hier zich verhouden tot die in Duitsland, België en Frankrijk. De hoofdkantoren van deze bedrijven staan niet (meer) in Nederland. In oktober 2024 kondigde Hermans aan dat ‘het kabinet de komende maanden extra in gesprek’ gaat met ‘de (bij voorkeur internationale) CEO’s van die maatwerkbedrijven waarvan het kabinet verwacht dat op relatief korte termijn een volgende stap kan worden gezet’. Het tegenovergestelde gebeurde: een aantal haakte juist af.

Doodzonde

Derde onvoldoende: het kabinet weigerde tijdig bij te sturen. Onder het bewind van Hermans en Schoof sloten chemiebedrijven in de Rotterdamse regio en industriële ondernemingen elders in Nederland de deuren. Probleem nummer 1: die hoge energiekosten.

Het maakte weinig indruk. De politíeke maakbaarheid van industrie- en klimaatbeleid stond voorop, niet de industriële maakbaarheid waar werknemers en managers dagelijks hun best voor doen. Het kabinet probeerde enkele maanden geleden nog wat recht te breien. Te weinig, te laat.

De industrie staat er slecht voor. Een serieus gevaar. De industrie bestaat uit bedrijven die werk bieden, exporteren, innoveren en een relatief hoge arbeidsproductiviteit kennen terwijl het elders in de economie lou loene is.

Op de website van economisch platform ESB zetten drie onderzoekers van statistiekbureau CBS afgelopen week de cijfers op een rij. Het percentage bedrijven dat niet investeert in duurzaamheid groeit. Onder de bedrijven die wél investeren dalen de verwachtingen over groei van hun uitgaven. De grote boosdoeners zijn geld en onzekerheid over de economie en de politieke plannen. En, misschien het meest onrustbarende, sinds 2021 zijn industriebedrijven steeds negatiever over hun concurrentiepositie.

Dat waren de nutteloze meters van het kabinet-Schoof. Zullen hun opvolgers vanaf dag 1 wél realisme prediken?

Klimaat en Groene Groei is slechte combinatie

Eén ding staat wel vast: industriepolitiek met maatwerk én klimaatpolitiek zijn doordrenkt van het maakbaarheidsgeloof binnen onze nationale grenzen.

Waar dat toe kan leiden, illustreert een reconstructie in NRC vorige week van de onderhandelingen tussen de overheid en Tata Steel. Het blijkt zo complex, dat het de ambtenaren boven het hoofd groeit. Verlamming is het gevolg. Daarmee wordt nog eens onderstreept dat Klimaat en Groene Groei een slechte, tegenstrijdige combinatie is.

Laat het Rijksvastgoedbedrijf de tekentafel waarop deze plannen zijn bedacht op Marktplaats zetten.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk.Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Hopeloze missie vol missers. Dat is de nalatenschap van Klimaat en Groene Groei, het ministerie van VVD’er Sophie Hermans verscheen eerst op Wynia's Week.

Als ze wél waren vervolgd, was het natuurlijk nog spectaculairder geweest.

Dat het Openbaar Ministerie jarenlang naar eigen zeggen ‘zeer omvangrijk’ onderzoek heeft gedaan en ‘een groot aantal getuigen’ heeft gehoord, zegt wel dat een strafzaak tegen de hoogste witte boorden van banken geen toekomstmuziek meer is.

Vier van de vijf waren bestuurders van ‘staatsbank’ ABN Amro, die drie jaar geleden zelf al een boete van 480 miljoen betaalde wegens falende witwascontroles. De ander leidde ING dat in 2018 wegens hetzelfde falen een schikking à 775 miljoen trof met het OM.

‘Volksopstand’ Tweede Kamer

Feit is dat banken ondanks alle goeie voornemens na de ontwrichtende kredietcrisis van 2008 nog steeds in de beklaagdenbank staan. Is het niet letterlijk, dan wel figuurlijk. Dat zie je terug in de ‘volksopstand’ in de Tweede Kamer tegen een mogelijke verkoop van de relatief kleine Volksbank. De bank is het restant van SNS Reaal dat zich vertilde aan vastgoedkredieten en in 2013 in staatshanden kwam.

De Kamerleden zouden beter moeten weten. Wat heeft het staatsaandeel in ABN Amro en de Volksbank opgeleverd? Geen heldere strategie, een duiventil in de top en teleurstellende resultaten. In de praktijk blijkt de top van zo’n bank én de stichting die namens de staat de aandelen beheert bij besluiten toch vooral te kijken naar politieke beeldvorming.

Het strafrechtelijk onderzoek naar de vijf financiële bovenbazen is de lange nasleep van de kredietcrisis en de daaropvolgende regeldrift om banken te benoemen tot onbezoldigde witwaspolitie. Maar de serieuze kans op een strafzaak is ook exemplarisch voor de ommezwaai in de politieke én publieke perceptie van grote ondernemingen en hun leidinggevenden.

Hollands Glorie

De kentering samengevat in een paar alinea’s. Vanaf medio jaren tachtig werden topmanagers lievelingen van publiek en politiek. Ze zorgden voor banen, groei en innovatie. Interviews. Naamsbekendheid.

Zeker toen zij miljardenovernames in het buitenland gingen doen, werden ze een symbool van Hollands Glorie. In 2005 was ABN Amro-topman Rijkman Groenink voor weekblad Elsevier Nederlander van het jaar. Hij was er toch maar in geslaagd een Italiaanse bank te kopen tegen alle lokale politieke en zakelijke tegenstand in.

Weg met de beurs

Twee jaar later was ABN Amro zelf het haasje. Groenink werd als graaier verguisd. De kredietcrisis van 2008 nekte de reputatie van andere bankbazen.

De slinger van het publieke en politieke vertrouwen zwaaide weg van banken, weg van de beurs. Familiebedrijven! Dát waren wel stabiele en op lange termijn gerichte ondernemingen. Het symbool: Wim van der Leegte, de nuchtere Brabantse pater familias van het expansieve industrieconcern VDL in Eindhoven. Ook mooi: VDL’s logo is rood, wit en blauw. VDL bleek echter niet immuun voor de industriële stagnatie van Europa en moest dit jaar zijn autofabriek Nedcar sluiten. Er werkten ooit zo’n 4.500 mensen. De glans is eraf.

Wie kent hun namen?

Dus waar staan we vandaag de dag? Het vertrouwen in grote ondernemingen is laag: 48 procent. Ter vergelijking: het hoogste vertrouwen geniet de politie: 85 procent, blijkt uit de meest recente peiling van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Topmanagers houden zich ondertussen gedeisd. Wie kent nog de namen van de topmanagers van Ahold Delhaize of Aegon?

Het vertrouwensverlies heeft zich opgebouwd. De oorzaken zijn legio. Die kredietcrisis. De belastingsteun voor Shell en Unilever om een hoofdkantoor in Nederland te houden. Excessieve topbeloningen. Milieuvervuiling en gezondheidsschade. De macht van oligopolies (telecom, energie, zorgverzekeringen).

Regeldrift

Ook vertrouwensverlies heeft een symbool. Sommige actievoerders zien topman Hans van den Berg van staalbedrijf Tata in IJmuiden liever achter de tralies dan achter zijn bureau.

Het vertrouwensverlies bij het publiek gaat gepaard met groeiende politieke bemoeienis. Nationale en Europese regeldrift is een groeisector.

Hoe meer regels, hoe meer politiek de bestuurskamers van grote ondernemingen binnensijpelt. En hoe meer kans dat topmanagers wachten op of hun oren laten hangen naar politieke beslissingen. In het recente rapport van de Italiaanse politicus Mario Draghi over het verlies aan concurrentiekracht in Europa staat een treffend voorbeeld. De federale Amerikaanse overheid heeft de laatste vijf jaar 3.500 nieuwe wetten aangenomen. Op Europese niveau was dat ongeveer 13.000 plus nationale regelgeving.

De impliciete veronderstelling in de regelzucht is dat de overheid, lees: ambtenaren en politici, een soort neutrale arbiters zijn die weten wat het beste is. Helaas. Ze zijn niet uitgerust met een glazen bol. Bewijs van hogere inzichten is er evenmin. In Nederland is de overheid doorgaans juist zelf belanghebbende, als mede-eigenaar (energiebedrijven, Schiphol, NS), als subsidie- en regelgever (bouwen, wonen), als steunverlener (verduurzaming van industriële productieprocessen, hightech-industrie rond Eindhoven).

Wie geeft protectie?

De groeiende politieke dimensie doet zich voelen. ASML in Veldhoven zoekt op Nederlands en Europees niveau protectie tegen strengere Amerikaanse regels voor export van chipmachines naar China. Nieuw is zulke protectie niet. Shell deed het zo ongeveer vanaf zijn oprichting. Philips kende blindelings de weg in Den Haag.

Bij de uiterst stroeve onderhandelingen over staatssteun voor industriële verduurzaming lijkt afwachten de strategie van grote ondernemingen. Als politici als eerste met hun ogen knipperen omdat het groene doel anders wordt gemist, rolt het geld wel binnen.

Politiek ondernemerschap kan niet de bedoeling zijn. Dat leidt maar tot risicomijdend gedrag en schaadt groei en innovatie. No guts, no glory.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Hartelijk dank!

Het bericht Politieke bemoeienis met grote bedrijven groeit. Dat schept risicomijdend gedrag en schaadt de groei. verscheen eerst op Wynia's Week.

Uitstel van executie 

Hoewel de val van de regering-Scholz voorkomen werd door een last minute-begrotingsakkoord tussen de coalitiepartijen, is het slechts uitstel van executie. Een nieuwe crisis kan het vonnis voltrekken. Bijvoorbeeld door een voor de partij van Scholz, de sociaal-democratische SPD, en/of de Groenen dramatische verkiezingsuitslag bij de volgende maand te houden verkiezingen in de deelstaten Saksen-Anhalt, Thüringen en Brandenburg. Volgens de polls dreigen SPD en de Groenen daar zelfs onder de kiesdrempel van 5 procent te geraken.  

Maar ook als die gifbeker voorbijgaat is het naar verwachting in ieder geval bij de landelijke verkiezingen volgend jaar einde verhaal voor de regering-Scholz. Alle polls voorspellen een groot verlies voor zowel SPD als de Groenen en een dito winst voor de christen-democratische alliantie van CDU en CSU. Een nieuwe coalitieregering zal behalve de CDU/CSU waarschijnlijk bestaan uit de FDP en de van Die Linke afgesplitste partij van Sahra Wagenknecht. De met de Nederlandse PVV vergelijkbare AfD staat eveneens op winst, maar zit vooralsnog in een cordon sanitaire. 

Het begon met de ‘Energiewende’ van Merkel, waarbij alle kerncentrales werden uitgefaseerd en goedkope fossiele energie werd vervangen door onregelmatige ‘intermitterende’ zonne- en windenergie (wiebelstroom). De energieprijs verdubbelde en werd een belangrijke kostenpost voor de Duitse industrie. Met de sancties tegen Rusland en de (door … , ja door wie?) opgeblazen NordStream 2 werd het er niet beter op. De Duitse energie draaide bijna volledig op goedkoop Russisch gas en moest van de ene op de andere dag omschakelen naar andere energiebronnen of duur geïmporteerde LNG (uit de VS). 

En het einde van de stijging van de energieprijs is nog niet in zicht. Door het toenemende gebruik van electriciteit (warmtepompen, electrische auto’s, electrische fornuizen, e.d.) moet het netwerk worden uitgebreid en aangepast, een miljardenoperatie, die naar de industrie en de consument zal worden doorbelast. 

Industriële zelfmoordpolitiek 

Het resultaat is een krimpende industrie. Niet alleen gaat de kostenpost energie absoluut omhoog, ook relatief wordt energie duurder. In omringende landen met een minder rigoreuze energietransitiepolitiek, bijvoorbeeld Frankrijk dat vasthoudt aan  kernenergie, is de energie veel goedkoper dan in Duitsland. De Duitse industrie verliest dus concurrentiekracht.  

En niet alleen in Europa. Ook wereldwijd boet de Duitse industrie in aan concurrentievermogen. In de VS wordt nog volop (goedkope) fossiele brandstof gebruikt en dat geldt eigenlijk voor de hele wereld. Alleen in sommige landen in Europa, waaronder Duitsland én Nederland, wordt een industriële zelfmoordpolitiek gevoerd. 

Begrotingstekort 

Maar er zijn meer problemen bij onze Oosterburen. In Nederland worstelen we met een ongebreidelde instroom van niet-integrerende niet-westerse migranten, maar in Duitsland is dat probleem nog veel groter. Met de welkompolitiek van Merkel – ‘Wir schaffen das’ – is het land overspoeld met vreemdelingen, die allerlei problemen veroorzaken. Zoals minder veiligheid op straat, vooral voor jonge vrouwen, meer (drugs)criminaliteit, discriminatie van de LHBTI-gemeenschap en een uit de hand lopend beroep op bijstandsuitkeringen. 

De staatshuishouding werd de dupe. Duitsland kende traditioneel een enorm begrotingsoverschot, maar een minder goed presterende en kleinere industrie (vorig jaar 5 procent minder omzet) betekende minder belastinginkomsten. Tezamen met extra uitgaven voor Oekraïne, een substantieel hoger defensiebudget alsmede een sterk oplopende rekening voor bijstandsuitkeringen dreigde een enorm begrotingstekort. 

Een delicaat probleem, omdat niet alleen het Stabiliteits- en Groeipact van de eurozone dat verbiedt, maar ook de Duitse wet. Het betreft de zogenaamde Schuldenbremse (letterlijk: schuldrem), die een tekort van meer dan 0,35 procent van het bruto binnenlands product (bbp) niet toestaat. Vanwege het hyperinflatietrauma uit de jaren dertig alsmede de uit de hand gelopen kosten van de Duitse hereniging werd de Schuldenbremse in 2009 in de wet verankerd. 

De begrotingsperikelen betekenden bijna het einde van de huidige coalitie van SPD, de Groenen en de liberale FDP. De voorman van laatstgenoemde partij Lindner zei niet mee te zullen werken aan het plan van Scholz om de Schuldenbremse af te schaffen. Als Scholz dat niettemin zou doorzetten, dreigde Lindner de coalitie op te blazen. Hij kan dit doen, want hij is naast minister van Financiën ook partijleider van de FDP. Het kwam niet zo ver, want na weken van crisisberaad bereikte men een begrotingsakkoord voor 2025. 

De problemen zijn echter niet weg en de Duitse kiezer ziet de huidige coalitie de problemen niet oplossen. De steun voor de SPD van Scholz en voor de Groenen van Habeck en Baerbock is in de polls dramatisch gedaald. Van hun oorspronkelijke aanhang is minder dan de helft over. 

EU-industriepolitiek  

De oplossingen zullen moeten komen van een nieuwe regering. Van de huidige wordt niet meer verwacht dat ze met rigoreuze oplossingen komt. Wellicht dat de regering-Scholz zich nog inlaat met de door Europese Commissievoorzitter Ursula von der Leyen voorgestelde EU-industriepolitiek, waarvan vooral Franse en Duitse firma’s zouden profiteren, maar zonder grootschalige financiering van de EU-industriepolitiek zal dat weinig impact hebben op de kwakkelende Duitse industrie.  

Dergelijke grootschalige financiering ligt echter niet voor de hand. Dat is alleen mogelijk met de uitgifte van eurobonds door de Europese Commissie, een financieringswijze die door coalitiepartner FDP van een veto zal worden voorzien. Maar zelfs als de FDP én Nederland en alle overige lidstaten van de eurozone overstag gaan en instemmen met eurobonds, zal een EU-industriepolitiek de Duitse (noch de Nederlandse) industrie helpen. In het verleden is overtuigend aangetoond dat industriepolitiek niet werkt. Het binnenkort uitkomende rapport-Draghi – waarin EU-industriepolitiek wordt aanbevolen – zal daar niets aan veranderen, 

Stop het klimaatbeleid 

Echte oplossingen zullen moeten komen van een nieuwe regering. De problemen die het land ondervindt zijn namelijk van een dergelijke omvang dat zij niet met een simpele handomdraai kunnen worden opgelost. Om weer de industriële reus van weleer te worden zal het roer 90 graden om moeten en zal de nieuwe aanpak lang moeten worden volgehouden. 

Een pas op de plaats zal moeten worden gemaakt met de energietransitiepolitiek/klimaatbeleid. De door vele politici, onder wie onze eigen voormalige minister-president, bepleite groene groei is een illusie gebleken. Zeker op de korte termijn. CO2-reductie is geen verdienmodel, het is slechts een kostenpost. Wellicht dat op de lange termijn nieuwe firma’s die geen of weinig CO2 uitstoten een bijdrage gaan leveren aan de economie, maar voorlopig is dat niet het geval. Klimaatbeleid prijst bedrijven die een dergelijk (rigoreus) beleid voeren alleen maar uit de markt. 

Stop het open-grenzenbeleid 

Een tweede maatregel zal vermindering van belasting- en regeldruk moeten zijn. Deze is in Duitsland (en Nederland) hoger dan elders en naast dure energie een tweede kostenpost voor het bedrijfsleven. 

Als derde noodzakelijke verandering van beleid zal een halt moeten worden toegeroepen aan het open-grenzenbeleid van Merkel. Duitsland (en Nederland) zullen weer grip moeten krijgen op wie er binnenkomen. Buitenlandse arbeidskrachten die onvervulbare vacatures vervullen, prima. Bijvoorbeeld met behulp van een puntensysteem, zoals door Canada gehanteerd. Maar niet langer niet-integrerende niet-westerse migranten, die alleen maar problemen veroorzaken en hun hand ophouden. 

Naast deze drie cruciale maatregelen zal de rechtsstaat weer gehandhaafd moeten worden. Met veiligheid op straat en zwaardere straffen voor overtreders oftewel een lik-op-stuk beleid. En een einde zal gemaakt moeten worden aan het gedogen, oogluikend toestaan en wegkijken. 

Op basis van de polls lijkt de kiezer ook duidelijk die kant uit te willen. De vier genoemde maatregelen staan overduidelijk in het verkiezingsprogramma van zowel de CDU als de CSU. Oppositieleider Merz van de CDU staat een dergelijk beleid al langer voor. Hij werd echter ‘kaltgestellt’ door Merkel die hem niet als opvolger wilde. Nu is Merz de gedoodverfde nieuwe bondskanselier van Duitsland. 

Hij wil een coalitie met de FDP en waarschijnlijk ook met de nieuwe partij van Sahra Wagenknecht, die het verrassend goed doet in de peilingen. Haar partij kan omschreven worden als cultureel rechts en economisch links. Maar blijkbaar niet te links voor Merz om haar uit te sluiten van een coalitie. Gedrieën zullen zij volgens de polls een ruime meerderheid in de Bondsdag krijgen. 

Ruk naar rechts 

Met de AfD heeft Merz gezegd niet te willen regeren. Het lijkt er derhalve op dat de AfD in een cordon sanitaire blijft. Tenzij de partij de peilingen verslaat en zo groot wordt dat men niet langer om de Alternatieve für Deutschland heen kan, een situatie die vergelijkbaar zou zijn met wat er in Nederland met de PVV is gebeurd. 

Vandaar dat vanuit CDU/CSU-kringen met zorg wordt uitgekeken naar de verkiezingen in september en oktober in het oosten van het land, waar de AfD traditioneel hoog scoort. Voorspeld wordt een harde tweestrijd tussen de CDU en AfD, vooral in Saksen-Anhalt en Thüringen (minder in Brandenburg).  

Wat de uitkomst ook zal zijn, eerst bij de regionale en volgend jaar bij de landelijke verkiezingen, er waait een andere wind in Duitsland. De ruk naar rechts die we in heel Europa zien, zal zich volgens de polls ook in Duitsland voltrekken. 

Johannes Vervloed was gedurende bijna vier decennia verbonden aan het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken, met als standplaatsen onder meer Jakarta, Sint-Petersburg en Parijs.  

Wynia’s Week verschijnt twee keer per week, 104 keer per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Ook Duitsland staat een ruk naar rechts te wachten verscheen eerst op Wynia's Week.

Kijken we echter naar de inhoud van de Clean Industrial Deal dan is het niet de door de kiezers gewenste ‘reality check’, een minder rigoreus klimaatbeleid, integendeel. Het is een plan om het bedrijfsleven aan te moedigen de transitie naar ‘klimaatneutraal produceren’ zelfs nog sneller te laten maken. Dat betekent niet minder, maar meer kosten.

Europees bedrijfsleven nog verder achterop

Tegelijkertijd wordt de Corporate Sustainability Reporting-richtlijn van kracht, worden de teugels van het ETS-systeem (CO2-handel) strakker aangehaald en gaan zowel de directe als de indirecte belastingen omhoog om de peperdure aanpassing van het electriciteitsnetwerk te bekostigen. Noodzakelijk vanwege de op grote schaal geproduceerde wiebelstroom (zonne- en windenergie), die het huidige netwerk niet kan verwerken.

De uitkomst is voorspelbaar. De combinatie van voortgezet beleid, met zelfs een versnelling daarvan voor het bedrijfsleven en de gemelde nieuwe maatregelen zullen ertoe leiden dat het Europese bedrijfsleven nog verder achterop raakt ten opzichte van de internationale concurrentie, voor een deel failliet gaat of verhuist naar elders. Tenzij de lidstaten ingrijpen en VDL terugfluiten en/of financiering voor haar plannen onthouden.

Met een nieuw elan in Brussel, terugkeer van het gezonde verstand door de Europabrede ruk naar rechts en een ‘reality check’-belofte aan de kiezers vanuit de grootste EU-fractie in het Europees Parlement, de Europese Volkspartij van Manfred Weber, mocht verwacht worden dat het rigoreuze klimaatbeleid getemperd zou worden. Voorkomen moet worden dat de Europese industrie het onderspit delft. De kostenverhogende effecten van de Green Deal slaan immers hard neer op het bedrijfsleven en vooral op de industrie. Elders in de wereld – en met name in de VS en China, de grote concurrenten – heeft de industrie geen last van dergelijke kostenverhogingen. Het voorheen gelijke speelveld is ruw verstoord.

De boodschap van de kiezer leek ook even door te klinken getuige de woorden van VDL en Manfred Weber. Het bedrijfsleven moet tegemoet worden gekomen met een Clean Industrial Deal en minder regeldruk. Mooie woorden, maar het ingezette beleid verandert niet. De doelstellingen van de Green Deal staan nog recht overeind en ook het tijdpad om de doelstellingen te realiseren is onveranderd. In de 10 pagina’s van de speech van VDL in Straatsburg, vlak voor de stemming over haar herbenoeming, wordt ook nergens gewag gemaakt van concrete maatregelen om de kostenverhogingen van het klimaatbeleid voor het bedrijfsleven te mitigeren. De enige opmerking die refereert aan een mogelijke verlichting is dat de nieuwe Clean Industrial Deal ‘will channel investment in infrastructure and industry, in particular for energy-intensive sectors’.

Dwang

Waar dat geld vandaan moet komen, wie het gaat besteden en naar welke ‘begunstigden’ het zal gaan is niet gezegd. Mijn (sterke) vermoeden is echter dat er een Industrial Fund komt à la de Inflation Reduction Act in de VS, beheerd door de Europese Commissie zelf, gefinancierd met eurobonds en met bestemming grote bedrijven in vooral Frankrijk en Duitsland. Oftewel het voorstel waar Mario Draghi binnenkort officieel mee komt, maar dat al in grote lijnen is (uit)gelekt.

Kijken we verder dan de speech van VDL en bezien we de plannen van de Commissie meer in detail dan kan slechts geconstateerd worden dat er geen sprake is van kostenreducties voor het bedrijfsleven. De nieuwe Clean Industrial Deal houdt slechts in dat het bedrijfsleven gestimuleerd (gedwongen!) wordt de transitie naar ‘klimaatneutrale productie’ (nog) sneller te maken.

Belangrijkste punten

Volgens de Commissie zijn dit de belangrijkste punten van de nieuwe Deal:

1. Het creëren van een aantrekkelijke business case voor investeringen in Europese ‘schone’ (bedoeld wordt CO2-vrije) energieketens, van grondstoffen tot eindproducten.

2. Nieuwe en flexibele EU-financiering, met eenvoudiger toegang voor bedrijven tot financiële instrumenten.

3. Versnelde vergunningverlening voor productie en implementatie van schone technologieën, af te dwingen op nationaal niveau.

4. Een gelijk speelveld creëren voor strategische autonomie in de industrie- en handelspolitiek.

5. Wetgeving zoals de Net-Zero Industry Act en de Critical Raw Materials Act om de productie van groene technologieën en de toevoer van kritieke grondstoffen veilig te stellen.

6. Hervorming van de elektriciteitsmarkt om voorspelbare en redelijk lage energiekosten te garanderen.

7. Investeringen in vaardigheden en opleiding voor de groene industrie.

8. Internationale samenwerking voor duurzame toeleveringsketens van kritieke grondstoffen.

Het doel is de EU’s afhankelijkheid van import voor cruciale grondstoffen en technologieën te verminderen en de EU voorop te laten lopen in opkomende markten voor schone technologie.

Een mooi voornemen, maar tegen welke kosten? Welke bedrijven kunnen dit meemaken, kunnen een dergelijke versnelde transitie realiseren zonder in de internationale concurrentiestrijd ten onder te gaan? Ze ondervinden al dat de werkelijkheid weerbarstig is. Zelfs bedrijven die hadden ingezet op een snelle verduurzaming, zoals Unilever, komen tot de conclusie dat zij hun verduurzamingsdoelstellingen niet halen en moeten hun ambitie terugschalen.

Want ook al zonder de door de Europese Commissie beoogde versnelling van de transitie naar ‘klimaatneutraal produceren’ dienen zij thans reeds de kosten van het huidige klimaatbeleid te dragen. Een steeds verder aangescherpt ETS, een almaar toenemende energierekening en sinds kort ook een kostbare rapportageverplichting met de EU-Corporate Sustainability Reporting-richtlijn, de CSRD.

Emission Trade System

Allereerst is dat het Emission Trade System (ETS), het EU-handelssysteem in CO2-uitstootrechten. Dat werkt als volgt: de industrie krijgt weliswaar uitstootrechten, maar te weinig. Bedrijven moeten daarom rechten bijkopen om te kunnen blijven produceren. De achterliggende gedachte is dat bedrijven daardoor gedwongen worden duurzamer te produceren. En met ‘duurzaam’ wordt dan bedoeld minder CO2-uitstoot.

Aanvankelijk waren de CO2-rechten goedkoop en hadden weinig effect. Dat is inmiddels veranderd. De rechten zijn duurder geworden en beginnen de industrie te bijten, althans binnen de EU. Daarbuiten heeft men geen boodschap aan het systeem. Met als gevolg dat de concurrentiepositie van de Europese industrie tegenover die van andere landen op achterstand wordt gezet.

Importheffing

Om daar wat aan te doen heeft Brussel het EU-systeem Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM) bedacht. Aan industriële producten uit niet-EU landen wordt een CO2-belasting middels een importheffing opgelegd. De hoogte van de importheffing moet de ETS-CO2-prijs weerspiegelen. De bedoeling is duidelijk: de CO2-belasting moet voor een ‘gelijk speelveld’ voor de EU-industrie zorgen. Het CBAM-systeem is echter dermate complex, dat alleen al de administratie van het systeem de kosten met 4 tot 15 procent verhoogt.

De Rabo heeft berekend dat CBAM niet voor een gelijk speelveld gaat zorgen. Bovendien gaat CBAM (vooralsnog) alleen gelden voor de import van elektriciteit, cement, aluminium, mest, ijzer- en staalproducten. De door het FitFor55-plan (uitwerking van de Green Deal) hogere kosten voor de exporterende industrie in de EU worden niet gecompenseerd. Het behoeft geen betoog dat de Europese industrie zelf weinig vertrouwen in het CBAM-systeem heeft.

Een tweede kostenpost is energie. Het bedrijfsleven wordt gedwongen ‘groene’ wind- en zonnestroom te gebruiken, waar vier keer voor betaald moet worden in plaats van één keer, zoals voor fossiele stroom.

Als eerste dient betaald te worden voor de plaatsing van windmolens en zonneparken en voor de kabels daar naartoe, die vervolgens op het bestaande netwerk worden aangesloten. Zou de wind altijd waaien en de zon altijd schijnen, dan zouden wind- en zonneparken toereikend zijn. Maar dat is niet het geval, de elektriciteitsproductie uit deze bronnen is maar 27% van wat er nodig is.

Ook betalen voor back-up en lozing

Omdat de wind niet altijd waait en de zon niet altijd schijnt, moet er een back-up blijven bestaan, met name gascentrales. Voor deze fossiele energie moet ook worden betaald, dus dat is twee.

Op hoogtijdagen van zon en wind wordt er te veel stroom geproduceerd, en omdat die niet kan worden opgeslagen moet deze stroom worden geloosd. Dat kost ook geld, want wie zit op zo’n overload te wachten? Dat is drie.

Bejaarde netwerken

Tenslotte moeten wind- en zonneboeren kunnen leven van hun handel, ook als ze wegens overproductie worden afgekoppeld van het netwerk. Bij zo’n afkoppeling krijgen de wind- en zonneboeren 90% van de geschatte productie betaald, ook al leveren ze niets.

Daarmee is het verhaal nog niet afgelopen. Want de bestaande netwerken zijn helemaal niet ingesteld op de wiebelstroom van zon- en windenergie. Onze netwerken zijn bejaarde netwerken die gewoon stroom leveren al naar gelang de vraag. Maar nu komt er opeens een groot aanbod op dat netwerk als de wind waait en de zon schijnt en de kabels kreunen. De totale electriciteitsinfrastructuur moet worden vervangen. Een kostenpost van tientallen miljarden, die uiteraard wordt doorberekend.

Een derde kostenverhoging komt voort uit ‘compliancekosten’. Bedrijven moeten betalen voor certificeringen, audits en rapportages om aan te tonen dat ze voldoen aan duurzaamheidsregels en -normen. Zo wordt de EU-Corporate Sustainability Reporting richtlijn (CSRD) binnenkort van kracht.

Naast de aankondiging van een Clean Industrial Deal herhaalt VDL de intentie van de Commissie om de regeldruk voor het bedrijfsleven te verminderen. Dat beloofde zij ook in haar eerste termijn. We weten wat daarvan terecht is gekomen, niets. Beter gezegd: alleen maar meer regeldruk. Met de voorgenomen industriepolitiek komen er bovendien weer meer regels.

Als het aan de Europese Commissie van VDL ligt dient het bedrijfsleven rekening te houden met zowel een continuering van het ingezette FitFor55-beleid als met de uitwerking van de Green Industrial Deal, aangevuld met industriepolitiek op EU-niveau. Niet bepaald een formule voor succes. Industriepolitiek werkt niet, niet op nationaal en niet op EU-niveau. Dat heeft de geschiedenis wel bewezen. Ik schreef er vorig jaar over.

Sombere vooruitzichten

Hopelijk komt het echter niet zo ver en wordt VDL door de Europese Raad, die nog steeds het laatste woord heeft, teruggefloten en/of onthouden de lidstaten haar de benodigde financiering. Eurobonds zijn sowieso voor Duitsland en Nederland anathema.

Krijgt VDL (en met haar de coalitie van socialisten, links-liberalen, groenen en voor een deel christen-democraten in het Europees Parlement) haar zin, dan ziet het er somber uit voor de Europese Unie. Het beoogde beleid zal niet het gewenste effect sorteren. De EU wordt er niet onafhankelijker van, verbetert haar concurrentiepositie niet (integendeel) en zal vanwege een uitgedund bedrijfsleven in economisch zwaar weer belanden met uiteindelijk verarming van de gehele EU als gevolg.

Johannes Vervloed was gedurende bijna vier decennia verbonden aan het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken, met als standplaatsen onder meer Jakarta, Sint-Petersburg en Parijs. 

Wynia’s Week verschijnt twee keer per week, 104 keer per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht De Clean Industrial Deal van Von der Leyen maakt de hele EU armer verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar achter de concurrentiestrijd gaat politieke strijd schuil. Een strijd om minder regels, lagere belastingen of, zoals de afgelopen tijd: om de hoogste bedragen aan steun van de rijksoverheid. De meest gespierde lobby wint.

Industriepolitiek niet langer verdacht

De afgelopen week vlogen de miljarden ons om de oren. Het demissionaire kabinet RutteVier zet stappen en neemt beslissingen die de toekomst van de Nederlandse industrie de komende jaren, misschien wel decennia zullen bepalen. Industriepolitiek was sinds het debacle van scheepbouwer RSV in 1983, die jarenlang alleen met overheidssteun overeind bleef, lange tijd verdacht. Maar de stemming in de politiek is totaal omgeslagen en het bedrijfsleven speelt daar geraffineerd op in.

Het kabinet legt 1,73 miljard euro op tafel om chipmachinefabrikant ASML in Veldhoven ervan te overtuigen dat het driftig groeiende fabrieks- en onderzoekscomplex blijft uitbreiden in de regio Eindhoven (Brainport). Co-voorzitter Peter Wennink van het ASML-bestuur had namelijk eind januari gezinspeeld op de mogelijkheid om de nieuwbouw in het buitenland te realiseren.

Wat is de rode draad in bovenstaande voorbeelden van industriepolitiek?

Die is er niet. Industriepolitiek moet, zoals elk beleid, argumentatie hebben, een motief, een dringende reden om het overheidsgeld uit te geven. In het verleden was dat er ook. Politici wilden banen redden, zoals bij RSV, en dat was argument genoeg. Of zij wilden de winnaars van de toekomst eruit pikken. Of zij wilden geld steken in nieuwe technologische combinaties van bedrijven om het verdienvermogen van Nederland te stimuleren. Dat is het doel van het Nationaal Groeifonds.

Ratjetoe aan argumenten

Maar wat het demissionaire kabinet nu doet is een ratjetoe. De ministers steunen een winnaar (ASML), een achterblijver (Tata Steel) en een klimaatproject dat zich nog moet bewijzen (Porthos). ASML profiteert van zijn status (hightech). Tata profiteert van een nieuw argument pro-subsidie en -steunpolitiek: strategische economische onafhankelijkheid. En Porthos profiteert van de politieke wens dat Nederland gidsland moet zijn.

Als je gezien de bedragen, afspraken en ambities niet beter zou weten zou je zeggen: dit is een kabinet halverwege zijn termijn, dat grote plannen omzet in concreet beleid. Maar de ministers zijn demissionair. De partijen die zij vertegenwoordigen hebben een minderheid in de Tweede Kamer. Ze trekken een lange neus naar de onderhandelaars aan de formatietafel en naar de kiezer. Het motto lijkt wel: jullie doen niet mee, wij nemen ondertussen onomkeerbare stappen met onze industriepolitiek.   

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Demissionair RutteVier dokt miljarden voor grote bedrijven waarmee het investeringsklimaat wel heel royaal geworden is verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar stel nu… dat de Fránse regering vier onderzeeboten had willen bestellen. Zou de regering Macron dan kiezen voor een Zweeds-Nederlandse boot? Of voor de Duitse werf ThyssenKrupp, die ook in de race was voor de Nederlandse opdracht?

Nee, natuurlijk niet. De Franse regering koopt de boot bij een Franse werf. Koop Franse waar, dan helpen wij elkaar. Dat is het motto in Parijs.

Dus waarom doet Nederland dat niet? Hoera voor Hollands Glorie.

Magere rol Nederlandse industrie

Het antwoord op deze vraag krijgen Nederlandse parlementariërs hooguit achter gesloten deuren. Alles aan de duikbotenorder is geheim. Van het contract tot de afweging in het demissionaire kabinet RutteVier. De precieze rol van de Nederlandse industrie is zelfs onduidelijk.  

Demissionair staatssecretaris Christophe van der Maat van Defensie (VVD) taxeert de rol van de Nederlandse industrie op enkele honderden miljoenen. Zeg: 300 miljoen. Uitgaande van een opdracht van 5 miljard is dat een magere 6 procent. Dat is niet de eerder beloofde ‘zo groot mogelijke betrokkenheid van het Nederlandse bedrijfsleven’.  

Het enige dat de buitenwereld nu weet, zijn de namen van de nieuwe onderzeeboten: Orka, Zwaardvis, Barracuda en Tijgerhaai.

De geheimhouding maakt een beoordeling van de Franse keuze ondoenlijk. Maar het is wél mogelijk om het krachtenveld te schetsen en dan zie je een pijnlijke uitkomst.

De draai van 2018

Wie het spoor terug volgt, komt uit bij een brief van 15 november 2018 aan de Tweede Kamer waarin Ank Bijleveld, toenmalig CDA-minister van Defensie en Mona Keijzer, toenmalig CDA-staatssecretaris van Economische Zaken, een nieuwe industriestrategie voor Defensie aankondigen. Het is een politiek-economische draai. In de bijbehorende nota maken de bewindslieden expliciet duidelijk dat de belangen van de Nederlandse maritieme industrie (banen, kennis, export) een rol moeten spelen bij de aankopen van nieuw materieel.

‘We gaan de Nederlandse defensie-industrie versterken’ beloven de bewindslieden van het kabinet RutteDrie. Kortom: koop Nederlandse waar, dan…

No guts, no Hollands Glorie

Daar wilde de van oudsher liberaal denkende Haagse hoofdstroming eerder niks van weten. Eigen industriële belangen nastreven en voortrekken, dat was niet Nederlands, dat was… zo Frans. Maar in 2018 schreven Bijleveld en Keijzer: ‘Bij toekomstige aanbestedingstrajecten kiezen we – binnen de kaders van de Europese regelgeving – voor Nederlandse leveranciers als we vinden dat dit in het belang van onze nationale veiligheid is. Soms zal het belangrijk zijn om spullen snel in huis te hebben en kunnen ze elders van de plank gekocht worden. Dan gaan we dat doen.’

Eind vorig jaar deden de ministeries van Defensie en Economische Zaken en Klimaat er nog een schepje bovenop. Ze lanceerden een agenda voor de maritieme industrie. Ze beloofden actief industriebeleid. Kernwoorden onder meer: innovatie en een sterk Nederland in een weerbaar Europa. De agenda is getiteld (niet schrikken): No guts, no Hollands glorie.

Naval is een staatsbedrijf

In 2018 had Saab-Damen de beste papieren. Zweden was toen geen Navo-lid, maar Damen en de Nederlandse industrie compenseerden dat. Zij waren ook een tijdlang de favoriet, totdat er in 2019 vertraging optrad in de politieke besluitvorming. Vervolgens besloot het kabinet om nooit opgehelderde redenen tot een heuse aanbesteding, waarop vier partijen reageerden. Was dat ingegeven door euro- en Navo-politieke overwegingen, zodat ook een Duitse en een Franse werf een kans kregen? De uitkomst is nu bekend.

Wat gaf vorige week de doorslag?

Naval is feitelijk een staatsbedrijf. De Franse Staat bezit tweederde van de aandelen. Het is een koud kunstje om Nederland een lage prijs aan te bieden. Dat is jammer voor de grootaandeelhouder, maar die maalt daar niet om. Bij een lage prijs geeft de Franse Staat en dus de Franse belastingbetaler een subsidie aan Nederland en de Nederlandse belastingbetaler: de aankoop is goedkoper dan bij een realistisch rendement voor de aandeelhouder.

De onderzeeboten die Naval gaat leveren komen niet, zoals dat heet, van de plank. Het argument dat ‘van de plank kopen’ nodig kan zijn omdat je ‘de spullen’ sneller in huis hebt, gaat hier niet op. Naval bouwt nucleair aangedreven onderzeeboten, maar die neemt Nederland niet. Onze bestelling is een soort tussenmodel. Deze keuze laat zien hoe ondoorgrondelijk het samenspel is tussen economische belangen, de wensen en de strategie van de gebruiker en de financiële belangen. Als er nu opeens toch snelheid gemaakt moet worden is dat het gevolg van politiek getreuzel.

De laatste twee Ruttekabinetten zijn enthousiast over actieve industriepolitiek bij defensiebestellingen, maar de bewindslieden handelen er niet naar. Dat is ook niet de eerste keer. Vorig jaar passeerde Nederland het Nederlandse bedrijf Defenture en diens Duitse partner bij de Duits-Nederlandse aanbesteding voor 3.000 gepantserde terreinwagens. Mercedes won, berichtte NRC, al moest de auto nog ontwikkeld worden. Die was goedkoper.

Rutte laat het lelijk afweten

Als je de mooie woorden van de Ruttekabinetten naast de uitkomst legt, zie je een groot gat. De kabinetten geven hoog op van Nederland kenniseconomie en van innovatie, maar als het om nationale bedrijfsbelangen gaat duiken zij. Niet opstaan tegen de VS als de export van de nieuwste chipmachines van ASML naar China wordt verboden. Niet opkomen voor Nederlandse industriële belangen bij de onderzeebootorder.

Kennis en een kenniseconomie komen niet als manna uit de hemel. Zij vergen investeringen in de nationale industrie. Daar laat Rutte het lelijk afweten.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De Ruttekabinetten wilden een Hollands Glorie-industrie, maar nu het erop aankomt bouwt een Franse werf onze onderzeeboten verscheen eerst op Wynia's Week.

Ja, de hightech in en om Eindhoven groeit onstuimig. Chipmachinefabrikant ASML sombert met een stralende lach: hoe vinden we genoeg ruimte en kennismigranten en hoe manoeuvreren we tussen de grootmachten China en de VS om onze machines te blijven verkopen?

Maar in de ‘basisindustrie’ vallen de klappen. Deze week beëindigt autofabriek Nedcar in Born de productie van mini’s voor BMW. Nieuwe opdrachtgevers heeft de eigenaar, het familiebedrijf VDL in Eindhoven, niet gevonden. Er is nog wat werk op andere projecten, maar het industriële sprookje dat duizenden arbeiders jarenlang werk verschafte is voorbij.

In een verder verleden was Nedcar een staatsdeelneming, het bedrijf dat de productie van Daf personenauto’s voortzette. Staatsdeelneming – houdt u dat woord even vast.

Angst in IJmuiden

De sluiting van Born is de angst van staalfabriek Tata in IJmuiden. Kan Tata Steel, een industriële kampioen, het wél bolwerken?

Het antwoord is: nee, niet zonder staatssteun. Als de overheid geen beleid voert ten aanzien van verduurzaming van de fabriek is Tata ‘op termijn niet meer levensvatbaar’, concludeert een rapport van twee overheidsadviseurs.

De adviseurs zijn Hans Wijers (oud-minister Economische Zaken, D66) en Frans Blom, samen ooit collega’s bij adviesbureau Boston Consulting Group. Hun rapport is nog geheim, maar de hoofdlijn (‘niet levensvatbaar’) staat in een van de departementale brieven met tegenvallers die informateur Ronald Plasterk vorige week naar de Tweede Kamer heeft gestuurd.

Alleen potentiële tegenvallers van een half miljard euro of meer staan in de opsommingen, dus dan heeft u een idee van de omvang van de mogelijke staatssteun…

Wat staat er op het spel? Wordt Tata Steel straks een staatsdeelneming?

Tata Steel is een indrukwekkend bedrijf. Tata is goed voor 86.000 eigen en indirecte banen (bijvoorbeeld bij toeleveranciers), blijkt uit een overeenkomst van Tata en het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) van 15 juli 2022 over de vergroening van het productieproces. Inmiddels zijn er minder banen: Tata reorganiseert, 800 werknemers weg. Nog een cijfer: Tata neemt ongeveer 1 procent van de totale Nederlandse productie van goederen en diensten voor zijn rekening. Verder staat Tata ook aan kop op de ranglijst van bedrijven met de hoogste CO2-uitstoot in Nederland.

Kortom: Tata staat model voor de afwegingen die de nieuwe regering moet maken. Een vervuilende werkgever met een hoge economische waarde. Nederland moet, zoals bij alle grote industriële vervuilers, zaken doen met buitenlandse eigenaar, in casu Tata in India, voor wie staal maar een van de vele activiteiten is. Hoeveel geld wil Tata zelf investeren? In Wales investeert het Tataconcern bijna 900 miljoen euro in vergroening. De Britse overheid legt ruim 600 miljoen euro bij. Maar: 2.800 werknemers, ruim de helft van het totaal, staan op straat.

Tata Steel IJmuiden is ook nog eens een bedrijf dat de lokale gemeenschap verdeelt vanwege de vervuiling. Leuk weetje: het staalbedrijf is in 1918 opgericht met kapitaal van de overheid, de gemeente Amsterdam en particuliere financiers. Nederland wilde namelijk na de Eerste Wereldoorlog niet meer afhankelijk zijn van Engelse en Duitse producenten die vanwege de oorlog leveringen staakten.

Er is een mondiale subsidierace gaande

De afgelopen jaren voerde Tata Steel een zigzagbeleid. Twee fusiegesprekken met buitenlandse concurrenten flopten. In de top is het nu weer rustiger. Elk nadeel heeft zijn voordeel: voormalig directeur Theo Henrar, die medio 2020 het veld moest ruimen, is nu voorzitter van lobby-organisatie FME.

Tata wisselt verder ook makkelijk van strategie én van de keuze voor vergroening. Inmiddels is het plan om staal te maken door schroot om te smelten.

De politieke keus voor wel of geen staatssteun voor Tata staat niet op zichzelf. Er is een mondiale subsidierace gaande. In China is (verkapte) staatssteun reguliere economische politiek. Tussen de VS en Europa woedt een peperdure strijd sinds de Amerikaanse president Joe Biden met de Inflation Reduction Act ‘groene’ investeringen subsidieert. Europa heeft daarop gereageerd met nationale initiatieven. Anders gezegd: de Europese Commissie placht nationale staatsteun te bestrijden. Nu is nationale overheidssteun geen probleem, want groene industriepolitiek is en vogue én nationale kampioenen symboliseren de strategische onafhankelijkheid van Europa ten opzichte van de VS en China.

In Nederland speelt de industrielobby de kaart van strategische onafhankelijkheid met verve. Zonder Nederlandse staalfabriek moeten machinebouwers, ook in de hightech-industrie, hun staal in het buitenland kopen, zei FME-chef Henrar vorige week in VNO-NCW-opinieblad Forum. ‘Als we in Europa niet bij de kleintjes willen horen, die bij het kruisje mogen tekenen in Brussel, dan moeten we zorgen dat we de industrie behouden.’

Het nieuwe kabinet moet straks beslissen. In de Tweede Kamer is met een groen staalplan en de linkse partijen, nog wel een meerderheid te vinden, maar in de Eerste Kamer, waar BBB de dominante partij is?

Politici zwemmen in de fuik

Zeker drie vragen dringen zich op. Is een miljard euro steun aan Tata Steel, om een rond bedrag te noemen, in IJmuiden beter besteed dan in Eindhoven en de hightech?

Weet de regering hoe je staatssteun geeft én je eigen doelstellingen realiseert? Bij de miljardensteun aan KLM in de coronapandemie bleek nog wel het nodige te rammelen.

Derde vraag: is Nederland in staat en bereid om te blijven steunen als de economie onderuit gaat én Frankrijk en Duitsland ‘hún’ staalbedrijven blijven begunstigen? Politici zwemmen o zo gemakkelijk in de fuik van steeds weer nieuwe steun, zonder weg terug. Maar een bedrijf is geen banenplan. Marktkrachten moeten beslissen over de levensvatbaarheid, niet politici.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoezo ‘eigen staal eerst’? Tata IJmuiden is geen banenplan, maar een bedrijf verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar nu is staal opnieuw de inzet van strijd. Nu geen militaire confrontatie, maar een keiharde subsidiestrijd. Nationale overheden verdringen elkaar om, met fiat van de Europese Commissie, staalbedrijven riante steun te verlenen om het productieproces te vergroenen.

Veelzeggend is de foto van een paar weken geleden waarop de Duitse minister van klimaat Robert Habeck en Mona Neubauer, de viceminister-president van de deelstaat Noordrijn-Westfalen, de directie van staalgigant ThyssenKrupp een cheque aanbieden van 1.999.702.295,30 euro.

Nationale belangen staan voorop

Het is maar een van de vele cheques die nationale ministers aan ‘hun’ staalfabrieken uitschrijven om te verduurzamen. Er gaat ook staatssteun naar het Duitse Salzgitter en naar fabrieken van ArcelorMittal in België, Frankrijk en Spanje. En IJmuiden? Ziet u de foto al voor zich van de volgende Nederlandse minister van Economische Zaken en Klimaat die Tata Nederland-topman Hans van den Berg ‘onze’ subsidie van een miljard of meer overhandigt? 

Van den Berg zou het wel willen, zo mag je afleiden uit de plannen van Tata Nederland, dat in 1918 is opgericht als de Koninklijke Nederlandse Hoogovens en Staalfabrieken. Het oprichtingsjaar is van betekenis. Nederlandse industriëlen én politici waren er namelijk tijdens de Eerste Wereldoorlog, waarin Nederland neutraal was, achter gekomen dat ons land te afhankelijk was van Duitsland voor zijn staal. Dat moest anders. Nationale belangen en soevereiniteit stonden voorop, vandaar de investering. En eigenlijk is de situatie, als je de subsidierace nu ziet, in meer dan een eeuw niet wezenlijk veranderd.

Wat wel is veranderd: het eigendom van de staalfabriek. De eigenaar is tegenwoordig Tata, een wijd vertakt conglomeraat in India met industriële en dienstverlenende bedrijven. Nederland is maar een van de vele landen waar het concern belangen heeft. 

En als er al een Nederlandse minister subsidie zou willen geven aan Tata Nederland, voor welk plan zou dat dan moeten? Tata en de Nederlandse directie konden niet kiezen. Eerst zou Tata inzetten op het afvangen van CO₂ en dat in lege gasvelden opslaan onder de Noordzee (project Athos). Dat ging niet door. Men wilde een ambitieuzer plan: groen staal produceren.

In de tussentijd flopte ook nog een ‘droomfusie’ met een groene staalproducent in Zweden (SSAB). De reden: het productieproces van Tata was te oud en te vervuilend. Misschien is het toeval, maar het lijkt wel alsof de bezwaren van de omwonenden tegen de vervuiling van de fabriek sindsdien de wind in de zeilen hebben.

Nieuw plan

Enkele weken geleden bleek opeens een nieuw plan realiteit te worden. Tata behoudt wel zijn ambitie als producent van groen staal, zij het in meer bescheiden omvang, maar wil óók een grote smelter worden, die oud schroot omzet in staal. Waarom wordt de strategie opnieuw gewijzigd? 

Kosten, kosten, kosten. Eigenaar Tata let op de centjes. Waterstof produceren is duur en het duurt nog wel even voordat er zoveel windturbines staat opgesteld. In de tussentijd blijft aardgas nodig. Dat is duurder geworden en levering is niet verzekerd.

De zigzagkoers van Tata Nederland is om twee redenen van nationaal belang. De eerste is dat het nieuwe Tata-plan de basis zal zijn voor de aanvraag van staatssteun. Het plan gaat lang niet zo ver als de in IJmuiden machtige FNV eerste wilde. Het eerste ‘groen staal’-plan kwam uit de koker van de vakbond.

Met een verwijzing naar de Duitse subsidieconcurrentie en met de Nederlandse werknemerslobby kan Tata-chef Hans van den Berg zich bij het subsidieloket in Den Haag melden. Zonder subsidie blijft Tata op de oude weg voortgaan, is de suggestie. Dan verpietert de zaak. Dan zet de politiek 9.000 werknemers en de toeleveranciers in Noord-Holland in de kou. 

Je kunt het chantage noemen. Je kunt het bedrijfsbelang van Tata noemen. Hoe dan ook, er gebeurt wat het inmiddels demissionaire kabinet RutteVier vorig jaar nog juist niet wilde. ‘Een subsidierace tussen lidstaten moet voorkomen worden’, schreef minister van economische zaken Micky Adriaansens (VVD) in een brief aan de Tweede Kamer over industriepolitiek en het belang van de industrie (800.000 banen). De realiteit van de EU, waarin nationale staten industriepolitiek bedrijven onder het motto ‘kijk ons eens groen zijn’, heeft Den Haag nu ingehaald. 

Andere CO2-uitstoters kijken ook naar wat Tata krijgt

De zigzagkoers van Tata is ook om een tweede reden van belang. Dat is het kostenargument. Het kabinet stelde het steeds voor alsof de overgang naar verduurzaming van de industrie een wissel is. Je zet de wissel om, dat kost een paar centen, maar daarna gaat iedereen verder. Groen! Zo werkt het dus niet.

De twintig bedrijven die de meeste CO2 uitstoten, waarvan Tata de grootste is, zijn stuk voor stuk in handen van buitenlandse aandeelhouders. Zij kijken net als Tata naar kosten, naar het wegvallen van ooit goedkoop Gronings gas, leveringszekerheid, naar kansen om elders in de wereld (met subsidie!) fabrieken te openen of uit te breiden waar olie, gas of zon goedkoper zijn. 

De kaarten in de wereldeconomie worden opnieuw geschud. Of het volgende kabinet Tata wil steunen, en welk bedrag op de cheque staat, bepaalt ook of de 19 andere CO2-uitstoters in Nederland willen blijven investeren. Of dat zij hun tenten elders opslaan.

Menno Tamminga is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht Klimaatpolitiek blijkt industriepolitiek: geen staal zonder miljardensubsidies. Hoeveel krijgt Tata?  verscheen eerst op Wynia's Week.

Nu de politieke spanningen (Rusland versus EU/VS, China versus VS) oplopen, wordt steeds duidelijker dat de verschillen in economische zienswijze verstrekkende consequenties hebben.

369 miljard dollar staatssteun

De verschillen zijn verklaarbaar. De VS zijn een geïntegreerde, continentale economie. Handel vindt primair plaats binnen de VS zelf. Daarentegen is de Europese Unie geen geïntegreerde economie, maar een verzameling zelfstandige staten die met elkaar handel drijven om hun welvaart te verhogen. Vrijhandel is voor hen van levensbelang.

Je ziet het verschil nu in de ‘groene’ politiek. De Amerikaanse regering stimuleert sinds de zomer duurzame producten en investeringen met royale subsidies, maar dan moeten deze producten, zoals elektrische auto’s, chips en batterijen, wel (grotendeels) in de VS zijn gefabriceerd. Prijskaartje van de staatssteun: 369 miljard dollar.

In Brussel reageerden politici met een mengeling van trots en tevredenheid op de Amerikaanse wetgeving. Europa was even gidsland. Met deze wet leggen onze Amerikaanse partners de basis voor een economie gebaseerd op schone energie, twitterde voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie op 16 augustus enthousiast. Maar nu, vier maanden later, klinkt uit Brussel en verschillende Europese hoofdsteden een heel ander geluid. Schande. Protectionisme. Had men de kleine lettertjes in de Amerikaanse wet niet gelezen? Wensdenken boven een nuchtere analyse?

Trump, Biden, continuïteit

Het lijkt wel alsof Brussel nu pas de continuïteit in de Amerikaanse economische politiek ontdekt. America First, de slogan van president Trump, een Republikein, is ook het beleid van Biden, een Democraat. In de Verenigde Staten zijn economie en (militaire) veiligheid altijd met elkaar verweven.

Washington kent bijvoorbeeld al jaren restricties op buitenlandse overnames van Amerikaanse bedrijven. In gevoelige sectoren (defensie-industrie, technologie) zijn de regels met het oog op leveringen aan China verder verscherpt. Europa begint echter nog maar net met het toetsen van buitenlandse investeringen in high tech.

Energie? Zelfde verhaal. De Amerikanen zijn energie onafhankelijk geworden, ze hoeven bij niemand hun hand op te houden, zoals Europa moet doen omdat Russisch gas niet meer stroomt. Sterker nog: de VS helpen Europa met de aanvoer van vloeibaar gas.

In één opzicht loopt Europa wel voorop: de energieprijzen zijn een stuk hoger dan in de VS. De lage tarieven in de VS én de America First-politiek van Biden maken Brussel, Berlijn, Parijs én Den Haag bang. Waarvoor? Grote ondernemingen die ook op de kleintjes moeten letten zullen hun nieuwe investeringen niet in gidsunie Europa doen, maar in de VS. Is die angst reëel?

Wéér een Europees fonds?

Met een beroep op het crisisbeeld dat de VS vals spelen en dat groene investeringen én banen naar de VS gaan, wil Europa óók met subsidies industriepolitiek bedrijven. Dat hoef je Frankrijk maar één keer te vertellen. Maar ook Duitsland lijkt daar gevoelig voor. De Duitse industrie is kwetsbaar vanwege de hoge energieprijzen. Nederland, dat traditioneel voor marktwerking en concurrentie is, en daarvoor in Brussel graag commissarissen levert (Bolkestein, Kroes), wordt in het defensief gedrongen. Meer staatssteun.

Mogelijk ook een zogeheten soevereiniteitsfonds om de Europese industrie te steunen. Na het coronaherstelfonds wéér een fonds? Wéér Europese schulden maken en afglijden naar een Latijnse muntunie met hoge inflatie en lage rente die de koopkracht van bijvoorbeeld pensioen uitholt, de vrees die econoom Lex Hoogduin onlangs verwoordde in Wynia’s Week.

Rubberen ruggengraat

Premier Mark Rutte (VVD) herhaalde vorige week na een Europese top het reguliere standpunt: als de Europese Commissie extra geld wil gebruiken, dan kun je de bestaande potten herverdelen. Maar houdt Rutte voet bij stuk? Bij eerdere dure Brusselse maatregelen (redding van Griekenland) liet de premier blijken dat hij een soepele, zo niet rubberen ruggengraat bezit.

Rutte kan wat pruttelen voor de bühne, maar niet te lang en niet te luidruchtig, want met een schuin oog ziet hij onze economische belangen. Nederland heeft grote werkgevers in een breed scala van energie-intensieve sectoren, van staalmaker Tata en het Moerdijk-complex tot de groente-en fruittelers in het Westland.

De miljardensteun van de overheid voor huishoudens en kleinere bedrijven heeft op menigeen een geruststellende uitwerking, maar niet op grote internationale bedrijven in Nederland. Shell, Unilever en binnenkort ook farmaleverancier DSM verplaatsten hun hoofdkantoren uit Nederland.

Geef die staatssteun maar hier

Na dat nieuws klinkt telkens de bezweringsformule vanuit het kabinet: gaat u rustig slapen, ze trekken hun investeringen niet weg. Maar juist dát is voor grote ondernemingen inmiddels wél een serieuze optie. Uit de Nederlandse Innovatiemonitor van onderzoeksbureau SEO bleek een paar maanden geleden dat een derde van grote internationale bedrijven in meer of mindere mate overweegt zijn investeringen uit Nederland terug te trekken. Men baalt, kort gezegd, van hoge belastingen en desinteresse in het bedrijfsleven.

Premier Rutte, wiens deur voor topmanagers altijd open staat, zal het rapport zeker gezien hebben, al kreeg het onderzoek weinig aandacht. Met deze bedenkingen van grote bedrijven in het achterhoofd, is Europese (lees: Frans-Duitse) industriepolitiek een kans voor Rutte: geef die extra staatssteun maar hier, dan kan Nederland een paar grote werkgevers spekken.

Menno Tamminga  is een van de tientallen prominente auteurs van ons online magazine. De lezers maken Wynia’s Week mogelijk. Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Met Europese staatssteun kan Rutte toch nog een paar multinationals in Nederland houden verscheen eerst op Wynia's Week.

Wat betekent dit voor ons land? Gaat Nederland voetstoots mee en tekent onze premier bij het kruisje voor het door de Europese Commissie voorgestelde ‘European Sovereignty’ industriefonds om de nieuwe industriepolitiek te kunnen bekostigen? Johannes Vervloed pleit ervoor dat niet te doen en zich te verzetten tegen deze nieuwe machtsgreep van ‘Brussel’.

IRA

Trump was er al mee begonnen, met zijn America First. De Amerikanen zagen met lede ogen de opkomst van China en andere concurrenten op de wereldmarkt aan. De eigen industrie dreigde het loodje te leggen. Om dit proces te stoppen heeft opvolger Biden besloten op grote schaal overheidssteun te verlenen aan het eigen bedrijfsleven. Onder het mom van klimaatbeleid en bestrijding van de inflatie is er een Inflation Reduction Act in het leven geroepen. De IRA is een federaal pakket van in totaal 369 miljard dollar aan subsidies en belastingvoordelen voor het Amerikaanse bedrijfsleven.

Reactie EU

De Europese Commissie spreekt bij monde van haar voorzitster Von der Leyen van marktverstoring, van oneerlijke concurrentie. Biden blijkt nog protectionistischer dan Trump. De EU kan dit volgens haar niet accepteren en dient tegenmaatregelen te nemen om de EU-industrie te beschermen en daarmee weer een gelijk speelveld te creëren. Als de Amerikanen hun bedrijfsleven subsidiëren moeten wij dat ook doen. Haar mantra is: Made in Europe.

Industriepolitiek

De tegenmaatregelen die zij daarbij voor ogen heeft kunnen worden gerubriceerd onder het hoofdstuk industriepolitiek. Hoe de nieuwe industriepolitiek in het vat wordt gegoten is nog onderwerp van discussie. De voorstellen variëren van een EU-Sovereignfund van 350 miljard tot het meer vrijheid geven aan de lidstaten voor Staatssteun. De voorstellen zien er als volgt uit:

–  een ‘European Sovereignty Fund’, een nieuw Herstelfonds – door de (Franse) protagonisten optimistisch NextGeneratioEU genoemd – gefinancierd met eurobonds, met de EU-begroting als onderpand en verdeeld onder (clusters van) EU-firma’s door de Commissie,

– het toestaan van staatssteun door de lidstaten voor alle sectoren,

– het toestaan van staatssteun door de lidstaten aan alleen die sectoren die in de VS IRA-overheidssteun ontvangen,

– een Buy European Act, waarbij alleen EU-firma’s mee mogen doen met overheidsaanbestedingen.

Alle opties hebben nadelen. Een nieuw Herstelfonds creëert weer meer EU-schuld en hevelt weer soevereiniteit over van de lidstaten naar Brussel. Het toestaan van Staatssteun gaat in tegen één van de basisprincipes van de interne markt – gelijk speelveld binnen de interne markt – ongeacht voor welke sectoren de toestemming geldt. En het ‘Buy European’ is het toppunt van protectionisme, een beleid dat de EU in multilaterale fora altijd met verve (en terecht) bestrijdt. Waar protectionisme toe leidt, als iedereen daartoe overgaat, hebben we in het verleden gezien. Het niet bepaald succesvolle continentale stelsel van Napoleon bijvoorbeeld.

Sinds Ricardo (theorie van de comparatieve kostenvoordelen) weten we dat vrijhandel welvaart bevordert en protectionisme deze teniet doet. Een fundamentele vraag is dan ook of een EU-industriepolitiek wel het juiste antwoord is op het Amerikaanse IRA. En een gerelateerde vraag is of het wel waar is dat zonder EU-industriepolitiek firma’s hun biezen pakken en naar de VS verhuizen?

Terug van weggeweest

Industriepolitiek was populair aan het begin deze eeuw, in Frankrijk met ‘pôles de compétitivité’ en het topsectorenbeleid in Nederland. Het stierf echter een stille dood – niemand praatte er na verloop van tijd meer over – omdat het beleid niet bepaald succesvol was. Het bleek niet mogelijk dat de overheid kon voorspellen welke clusters/sectoren succesvol zouden zijn. En ook het bedrijfsleven onderling kwam er niet uit. Het samenwerken in clusters en het daarmee opgeven van een belangrijk deel van je speelruimte als ondernemer bleek een brug te ver. In a nutshell, industriepolitiek werkt niet.

De overheid moet niet op de stoel van de ondernemer gaan zitten. Alleen als ondernemers de ruimte krijgen, marktconform en innovatief opereren zijn zij succesvol. Het is een oude wijsheid, de onzichtbare hand van Adam Smith. De samenleving is niet maakbaar.

Die oude wijsheid blijkt echter vergeten en Brusselse bureaucraten denken de markt weer te kunnen verslaan. Er moeten Europese Kampioenen komen (oud Frans voorstel, ten tijde van Sarkozy), die de strijd kunnen aanbinden met de Amerikaanse Big Tech. Big Tech moet belasting gaan betalen in de EU, minimaal 15% en de grens moet dicht voor buitenlandse ‘vervuilers’. Een CO2-heffing aan de buitengrens van de EU moet hier voor zorgen, het z.g. CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism).

De voorstellen voor industriepolitiek passen in een beleid dat sinds het aantreden van de huidige Commissie wordt gevoerd, een protectionisch ‘Fort Europa’-beleid. Het kreeg vaart tijdens de coronapandemie met het weer zelf willen produceren van medische producten die niet meer in de EU werden gemaakt, het werd opgepoetst met het FitFor55-klimaatbeleid, het werd uitgebreid met de oorlog in Oekraïne toen bleek dat de EU té afhankelijk was geworden van Russisch gas en het werd min of meer staand beleid toen men in navolging van de VS niet meer volledig afhankelijk wilde zijn van in China gemaakte producten.

Machtsgreep Commissie

De directe aanleiding voor de recente industriepolitiek-voorstellen is de IRA, maar de achterliggende reden is ‘mission drift’. De Commissie beschouwt zichzelf als een Europese regering en wil regeren. Elke gelegenheid grijpt ze aan om de aan haar door de lidstaten gegeven bevoegdheden op te rekken.

Het is het ‘Ever Closer Union’-syndroom, de wens van de EU een federale unie à la de Verenigde Staten te maken met de Commissie als uitvoerende macht, het Europees Parlement als wetgevende macht en de Europese Raad als een soort Senaat.

Daar moeten we niet in meegaan. Dat is geen Nederlands belang. Een federale unie is een transferunie, waarin het relatief welvarende Noorden betaalt voor het relatief arme Zuiden. In een federale unie heeft Nederland als kleine lidstaat bovendien geen zeggenschap meer, niet over het eigen land, maar ook niet over het beleid van de Unie. Dat wordt in Brussel gemaakt en komt voor het overgrote deel uit de koker van de Frans-Duitse as. Het vetorecht dat Nederland thans nog bezit en waarmee onwelgevallige wetgeving en beleid kan worden tegengehouden is dan weg.

Positie Nederland

Met de voorstellen van de Europese Commissie voor een industriepolitiek – in welke vorm dan ook – moeten lidstaten instemmen. Wat doet Nederland, tekent de premier weer bij het kruisje of houdt hij zich aan z’n woord dat het Herstelfonds éénmalig was. Vooralsnog lijkt de Nederlandse (en Duitse) positie dat eerst bestaande fondsen dienen te worden aangewend, maar als die zijn uitgeput ….

Tegen een EU-industriepolitiek als zodanig lijkt geen groot bezwaar te bestaan. Het mogen verlenen van Staatssteun komt Rutte IV zelfs wel goed uit met het uitkopen van de boeren, dat door Brussel al als zodanig is aangemerkt.

Kortom, Nederland gaat met de huidige regering niet dwarsliggen als in Brussel tot industriepolitiek als antwoord op het Amerikaanse steunpakket wordt besloten.

Alternatief

Het zou triest zijn als wordt besloten tot een EU-industriepolitiek. Temeer daar een verstandiger beleid voor het oprapen ligt, efficiënter is en bovendien veel goedkoper. Geef de ondernemers in de EU de ruimte, belast ze niet met allerlei regels en zeker niet met regels die alleen in de EU gelden. Voer met andere woorden de Lissabon-agenda uit. De ambitie indertijd (2000) om van de EU de meest concurrerende en dynamische kenniseconomie van de wereld te maken.

Zorg voor een level-playing field, zowel binnen als buiten de EU, maar maak als overheid, nationaal of op EU-niveau, niet de fout op de stoel van de ondernemer te willen gaan zitten. Geen industriepolitiek dus. Heroverweeg als eerste het desastreuze FitFor55-programma. Het is onrealistisch, lost niets op, kost miljarden en zet – onderwerp van deze column – de EU-ondernemer op achterstand ten opzichte van de rest van de wereld.

Specifiek wat de IRA betreft. Ga niet mee met een subsidie-‘race to the bottom’. En verloochen niet de principes van de interne markt. Geen protectionisme, geen Fort Europa.

Probeer daarentegen met de Amerikanen tot overeenstemming te komen over een uitzondering voor de EU op de IRA. Macron scoorde tijdens zijn recente bezoek aan de VS al een succesje op dat vlak.

Sluit handelsakkoord met de VS

En ga nog een stap verder. Maak eindelijk werk van het lang verwachte, maar steeds weer uitgestelde omvattende bilaterale handelsakkoord met de VS, het TTIP (Transatlantic Trade and Investment Partnership) of welke naam het ook krijgt.

Een handelsakkoord met de VS is ook om een andere reden van belang. De wereld is bezig in machtsblokken uiteen te vallen en de EU is misschien economisch, maar niet politiek en zeker niet militair in staat om dit nieuwe machtsspel succesvol mee te spelen. Alleen onder de veiligheidsparaplu van de VS en met de VS als partner kan de EU de opkomende grootmacht China (en de rest van de BRICS) weerstaan.

Wynia’s Week verschijnt twee keer per week, 104 keer per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Ook Brussel moet niet op de stoel van de ondernemer gaan zitten verscheen eerst op Wynia's Week.