Forum voor Democratie behoorde tot de grote winnaars van de gemeenteraadsverkiezingen van vorige week. De partij boekte een winst van 244 zetels en werd daarmee in de gemeenten de grootste partij op rechts: groter dan de PVV en JA21. Met deze winst zette Forum de opgaande lijn van de laatste Tweede Kamerverkiezingen voort, toen Forum zeven zetels behaalde (een winst van vier).

Deze opgang van Forum is het directe gevolg van een leiderschapswisseling. Jarenlang was Thierry Baudet de onbetwiste leider van de partij, en hij stuwde zijn beweging tot grote hoogten op. Bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2019 werd Forum de grootste partij van het land. Maar al snel zette de neergang in: ruzies, afsplitsingen, begeleid (dan wel veroorzaakt) door steeds vreemdere uitspraken van Baudet over curieuze complotten. De pogingen van Baudet om die misstappen te corrigeren faalden, en daarop besloot hij een stapje terug te doen om ruimte te maken voor de 28-jarige Lidewij de Vos als nieuwe leider van de partij.

Oude koeien

Dat Forum bij de gemeenteraadsverkiezingen won, was in weerwil van pogingen van de media om te herinneren aan het bruine verleden van enkele namen op de kandidatenlijsten. Met grote onverstoorbaarheid zei Lidewij de Vos keer op keer dat er oude koeien uit de sloot werden gehaald, dat zij mensen niet afschreef op basis van hun jeugdzonden, en dat al die publiciteit niet meer was dan een poging tot karaktermoord, met als uiteindelijke bedoeling de partij uit te sluiten.

Ondanks de leiderschapswisseling is de partij inhoudelijk de partij gebleven die zij was: tegen klimaatbeleid, tegen het systeem (‘kartel’), tegen de Europese Unie, tegen het asielbeleid. Maar wie dacht dat de partij met Lidewij de Vos aan het hoofd wél afscheid had genomen van het antisemitisme waarmee Baudet opzichtig heeft geflirt, kwam deze week al direct bedrogen uit.

Begin deze week verspreidde Baudet via X een filmpje dat zou aantonen dat het Israëlische leger een 1-jarig Palestijns kind gemarteld zou hebben om de daarbij aanwezige vader tot bekentenissen te dwingen. Al gauw bleek dat Baudet een filmpje had verspreid van een Turks propagandakanaal en dat het kind door een Hamas-terrorist als menselijk schild was gebruikt. De terrorist was uitgeschakeld en het kind aan het Rode Kruis overgedragen.

Minstens zo verontrustend was deze week het stemgedrag van Forum in de Tweede Kamer. Een amendement van de ChristenUnie, bedoeld om een miljoen euro vrij te maken als steun voor het Joods Cultureel Kwartier, werd bijna Kamerbreed aangenomen. Alleen de antisemieten van DENK en de fractie van Forum stemden tegen.

Een vos verliest dus wel zijn haren maar niet zijn streken. Het antisemitische complotrot zit diep in het gedachtegoed van Forum en laat zich niet wegpoetsen. Te vrezen valt dat branieachtige foute uitspraken uit het verleden geen jeugdzonden zijn, en dat complottheorieën waarvan antisemitische gedachten een essentieel onderdeel vormen, binnen Forum nog steeds springlevend zijn.

Toch wint Forum en blijft de partij in de peilingen stijgen. Het is goed en begrijpelijk om daar verontrust en verontwaardigd te zijn, maar het is ook goed ons af te vragen hoe deze ontwikkeling kan worden verklaard.

In de ban van nihilisme

Er is een theorie die ons hierbij kan helpen. Die verklaring is aangedragen door de Joods-Amerikaanse politiek filosoof Leo Strauss (1899-1973). Hij is in Duitsland geboren, maar ontvluchtte zijn geboorteland in 1932. Hij belandde uiteindelijk in de Verenigde Staten, waar hij hoogleraar werd aan de universiteit van Chicago. Toen hij net in de Verenigde Staten was aangekomen, en zoals zovele Joodse vluchtelingen werd opgevangen aan de New School for Social Research in New York, hield hij daar op 26 februari 1941 een briljante lezing, in antwoord op de vraag was er nu precies in Duitsland in de jaren twintig en dertig was gebeurd.

Deze lezing over het Duitse nihilisme (‘German Nihilism’) is verrassend. Strauss betoogde namelijk dat de Duitse jeugd in de ban van het nihilisme leek: ze verwierpen de bestaande orde en wilden iets anders. Maar Strauss maakte duidelijk dat dit nihilisme niet algemeen was (zich niet richtte tegen de wereld en al haar mogelijkheden als zodanig), maar zeer specifiek tegen het moderne leven was gericht. Het was gericht tegen de moderne, open samenleving, gebaseerd op mensenrechten en het streven naar het grootst mogelijke geluk voor allen. Het was een wereld die gericht was op genot, winst, gemak, comfort, een kleinburgerlijke wereld, die niet serieus was en het echte leven (zoals Friedrich Nietzsche dat had getekend) niet kende. Wat zij wilden was een gesloten samenleving van vlaggen en plichten en verantwoordelijkheden, een wereld waar je trots op kon zijn en jezelf voor wilde opofferen: ‘een wereld waarin een groot hart kon slaan en een grote ziel kon ademen’.

Maar wat zich in de politieke werkelijkheid aandiende was het alternatief van communisme en reactionair conservatisme ( de ‘konservative Revolution’ van denkers als Nietzsche, Ernst Jünger, Carl Schmitt en Martin Heidegger). Het communisme werd natuurlijk ten stelligste en agressief afgewezen. Wat resteerde was de optie van het nationaal-socialisme.

Zo had het niet hoeven te lopen, betoogde Strauss. Waar het de Duitse jeugd aan ontbrak waren leraren (‘old-fashioned teachers’) die de aspiraties van deze jongeren begrepen, maar die in zichzelf hadden overwonnen en deze jongeren niet in hun kinderlijkheid of adolescentie lieten bungelen. Leraren, volgens Strauss, die geen antwoorden gaven op vragen die deze jongeren zich niet stelden, en hun iets konden bijbrengen (tegen hun nihilisme in) van gepaste trots op een beschaving die meer was dan de wancultuur van de laatste, posthistorische mens.

Deze jongeren hadden niet alleen zulke leraren nodig, maar ook politici als Winston Churchill, die in zijn retoriek de mythe tot werkelijkheid kon maken en een ideaal van wellevendheid, van de rechtsstaat en van de ware vrijheid belichaamde. Maar die leraren waren er niet, en Duitsland had geen Churchill. Het fascisme was het enige alternatief voor het verachtelijke moderne leven.

Wanneer een gerechtvaardigde aspiratie dus niet wordt beantwoord, staan mensen in toenemende mate open voor radicale alternatieven, zo is de strekking van Strauss’ betoog. Ik moet daar vaak aan denken wanneer ik naar het Nederlandse politieke landschap kijk. Ook nu zijn er gerechtvaardigde aspiraties: een samenleving die een gemeenschap met gedeelde waarden en normen behoort te zijn en zich keert tegen alle bedreiging daarvan (belichaamd in het ideaal van het multiculturalisme), bestaanszekerheid wil, en vrijheid.

Fatsoenlijk conservatisme

Alles wat links is ontkent deze aspiraties of lacht ze weg of maakt ze verdacht. Partijen die deze aspiraties leken te begrijpen, hebben gefaald (PVV, BBB) of schurken te dicht tegen een kabinet aan dat heel gevaarlijk denkt op de oude, vertrouwde weg voort te kunnen gaan (JA21). Wat dan voor velen resteert, is een partij die zich heel radicaal van heel de Haagse en Brusselse wereld distantieert, het kartel van reptielen verwerpt en een volledig nieuw alternatief wil bieden.

In het voetspoor van Strauss moeten we concluderen dat deze grote tegenstelling tussen onwerkbaar links en een even onwerkbaar radicaal populisme zal blijven bestaan zolang zich niet het alternatief van een fatsoenlijk, ‘Churchilliaans’ conservatisme aandient.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Forum groeit weer, ondanks antisemitische complotrot, maar is niet het alternatief waar Nederland naar snakt verscheen eerst op Wynia's Week.

Nauwelijks drie maanden geleden pakte de Franse krant Le Figaro uit met een vertrouwelijk rapport waarin de Franse inlichtingendiensten waarschuwden voor het snel oprukkende islamisme in Frankrijk. In het rapport werd vooral gewezen op de ondermijnende rol van de Moslimbroeders, die als een wolf in schaapsvacht infiltreren in onder meer het onderwijs, de politiek en het bredere sociale weefsel in Europa. Volgens het rapport heeft de organisatie intussen stevig voet aan de grond gekregen in tal van Europese landen. Naast Frankrijk werden onder meer Oostenrijk, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en België genoemd.

Wetenschappelijk onderzoek

Enkele Europarlementsleden van de radicaal-rechtse Patriotten voor Europa-fractie bonden de kat de bel aan. Zij vinden het onbegrijpelijk dat de Europese Commissie de voorbije jaren al ruim 17 miljoen euro aan subsidies uittrok voor ‘islamgerelateerd’ onderzoek. Dat geld belandde bij de European Research Council (ERC), zowat de belangrijkste EU-instelling voor de financiering van wetenschappelijk onderzoek. Voor de periode 2021-2027 beschikt de ERC over een budget van ruim 16 miljard euro. Volgens onder meer het Italiaanse Europarlementslid Silvia Sardone (Lega) en haar Franse collega Jean-Paul Garraud (Rassemblement National) gaf die ERC voor miljoenen aan publieke middelen uit aan ‘onderzoek van twijfelachtig nut, gericht op de islam’. Die studies zouden de islam in de EU promoten of het probleem van de ‘islamofobie’ in Europa opblazen.

De Europarlementsleden komen ook met enkele concrete voorbeelden. Zo trok de Europese Commissie 2,5 miljoen euro uit voor Frans onderzoek dat de ontwikkeling van de shariawetgeving in kaart brengt en nog tot 2029 loopt. Een ander project, gecoördineerd door de Bilgi Universiteit in Istanboel, kon rekenen op 2,3 miljoen euro aan Europese subsidies en onderzocht de opkomst van het ‘populistische’ en ‘islamofobe’ discours in Europa. Onderzoekers van de Ludwig-Maximilians-Universiteit in München mochten zich dan weer verheugen in een bedrag van 2,3 miljoen euro voor een studie over – we verzinnen het niet – de rol van dieren in de islamitische filosofie.

Het meest opvallende onderzoeksproject, dat al zes jaar loopt, gaat over de ‘Europese Koran’ en vertrekt van het idee dat de invloed van de islam op de Europese cultuur sterk wordt onderschat. Hiervoor trekt de EU zomaar eventjes 9,8 miljoen euro aan subsidies uit. ‘Ons project is gebaseerd op de overtuiging dat de Koran een belangrijke rol heeft gespeeld in de vorming van de religieuze diversiteit en identiteit van Europa in de middeleeuwen en het begin van de moderne tijd en dat dit nog steeds het geval is,’ klinkt het bij de betrokken onderzoekers, die afkomstig zijn van een hele rits universiteiten.

Op zich een even waardevol als controversieel uitgangspunt, maar in Frankrijk klonken er de voorbije jaren almaar meer waarschuwingen dat verschillende academici die betrokken zijn bij dit project ook nauwe banden zouden hebben met – jawel – de Moslimbroeders. De krant Le Journal de Dimanche beet zich enkele maanden geleden ook in het project vast en vroeg zich daarbij openlijk af waarom de Europese Commissie zoveel geld uittrok voor een project dat de geschiedenis blijkbaar deels wil herschrijven.

Wereldklasse

De Europese Commissie reageerde vorige week opvallend heftig op de beschuldigingen uit radicaal-rechtse hoek. Volgens Ekaterina Zaharieva, die als Europees commissaris voor Startups, Onderzoek en Innovatie de European Research Council onder haar hoede heeft, gaat het stuk voor stuk om ‘wetenschappelijke projecten van wereldklasse die de grenzen van de kennis verleggen’. De onderzoekssubsidies zouden bovendien toegewezen zijn na een ‘transparant en zeer competitief proces’.

Filip Michiels publiceerde dit artikel op 21 augustus op Doorbraak.be. 

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Terwijl de Moslimbroeders volop infiltreren, trekt de EU miljoenen uit om ‘islamofobie’ en ‘populisme’ te onderzoeken verscheen eerst op Wynia's Week.

In de honger naar authenticiteit willen we er schijnbaar niet alleen in toenemende mate in geloven dat de politicus echt gemeende woorden uitspreekt, maar zien we ook graag dat hij of zij zich kleedt zoals het hem of haar goed dunkt. ‘What you see is what you get’ is tegenwoordig geen diskwalificatie meer maar iets om prat op te gaan. Met een beetje fantasie heeft de crisis van de democratie en de rechtsstaat – die in de media zowat 24/7 wordt afgekondigd – een link met deze steeds opdringeriger wordende echtheidseis. En het ogenschijnlijk steeds ‘onzichtbaarder’ worden van degenen die onze dierbare democratische rechtsstaat geacht worden te stutten, namelijk: braaf in de pas lopende politici, ambtenaren, rechters, juristen, consultants, journalisten en andere in beleidsmatige zaken werkzame figuren die op de schaal van echtheid, van zeggen-wat-ze-denken, onderaan bungelen.

De stropdasloze Zelenski

De politicus die het beste lijkt te begrijpen dat authenticiteit instant sympathie en ontzag opwekt, en tegelijkertijd diep doordrongen is van de theatrale dimensie van de politiek arena, is de Oekraïense president Volodymyr Zelenski. Als voormalig acteur acteert hij als het ware echtheid. Niet voor niets was de stropdas een van de eerste kledingstukken die hij liet sneuvelen zodra hij als de president van een aangevallen land voor zijn eigen bevolking moest verschijnen, en namens die bevolking ook nog eens op het wereldtoneel. Het vervangen van overhemd en stropdas door een zwarte gevechtstrui, die inmiddels zijn handelsmerk is geworden, heeft van hem een makkelijk te onderscheiden personality gemaakt. Geen slechte zaak voor iemand die als hoofdtaak heeft de wereldwijde aandacht voor de oorlog in zijn land levend te houden. Zijn kleding, in combinatie met zijn (geringe) lengte, heeft hem de herkenbaarheid en de heldenstatus van een moderne Asterix bezorgd.

De stropdas-loze als hoogst effectief beeldicoon!

Hoewel we niet kunnen zeggen dat politici, in navolging van Zelenski, ineens massaal hun stropdas zijn gaan afwerpen, lijkt de conclusie gerechtvaardigd dat het gezag van de stropdas – als teken van een mannelijke figuur die zich in een strikte regeltjescultuur beweegt en daar de gang van zaken bepaalt – wel degelijk onder druk staat. Want ten eerste: hoe populair is het tegenwoordig nog om man te zijn (en daar nadrukkelijk uiting aan te geven)? En ten tweede: hoe geliefd maak je jezelf als je door het dragen van een stropdas openlijk individualiteit inlevert voor een positie in een systeem?

Denk even aan Elon Musk. Hoe hij in vrijetijdskleding aankondigde met een rigoureuze efficiencyslag, genaamd DOGE, de output van overwegend dasdragende bureaucraten op de Amerikaanse ministeries eens hardvochtig te gaan doorlichten. De miljardair met Zuid-Afrikaanse roots lijkt net als Zelenski, Lenin, Mao en Fidel Castro te begrijpen dat wanneer de geschiedenis een heilige missie op je bord legt, of jijzelf vindt dat je buiten de gebaande paden om een heilige missie te vervullen hebt, het dragen van een stropdas, als ultiem teken van conformisme, een ‘no go’ is. Stel je voor dat de paus of een andere religieuze leider ooit in pak-met-stropdas zou verschijnen! Alle bovennatuurlijke krachten en energieën die het publiek op zo iemand projecteert of wil projecteren, zouden in een klap doodslaan.

Rage van de honkbalpet

Hoe tegenstrijdig de wensen van het publiek zijn en hoe wispelturig de publieke opinie over het decorum van onze volksvertegenwoordigers, blijkt uit een felle discussie in 1983, toen de Duitse Groenen debuteerden in de Bondsdag. Dat hun vrouwelijke parlementsleden in de plenaire zaal aan het breien sloegen en de mannelijke fractieleden er geen das droegen werd toen door conservatieve krachten als ‘gezagsondermijnend’ beoordeeld. Anno 2025 zien we juist dat vooral de progressieve krachten ’voorbeeldgedrag’ van parlementariërs eisen, dat hun taalgebruik snel als te plat of te volks (lees: te populistisch) geldt en dat de jonge belofte van GroenLinks/PvdA, Habtamu de Hoop, ’s ochtends als eerste zijn das lijkt te strikken om als een betrouwbare en ervaren politicus over te komen.          

En als we het dan toch over de betekenis van kledingstukken in de politieke arena hebben: wat te denken van het honkbalpetje? Het Trump-vehikel bij uitstek! Misschien is het honkbalpetje wel de nieuwe manier om de stropdas, die afstand schept, op te heffen. Op MAGA-bijeenkomsten van ‘the Donald’ zie je dikwijls een rode kluwen van MAGA-petjes die tot uitbarsting komt als de Amerikaanse president het podium bestijgt en zelf, naast het dragen van een das, ook een MAGA-petje op heeft. Tja, zo ziet verbinding er op rechts uit.

Het is ongewis of de stropdas daadwerkelijk ten onder zal gaan of, dat kan ook, aan het begin staat van een nieuwe bloeiperiode. Afgaand op de beslissing van Trump om steeds meer traditionele media van zijn persconferenties te weren ten faveure van influencers met astronomische aantallen volgers, lijkt het theatrale en individualistische karakter van de politieke arena verder toe te nemen. Anderzijds zien we dat juist de strapatsen van diezelfde Trump, en de onzekerheden die ze teweeg brengen, een hernieuwde waardering voor saaie, volgzame, voorspelbare politici tot gevolg kan hebben, waarbij de stropdas – als bewijs van die saaie en voorspelbare volgzaamheid – een pré is in plaats van een handicap.

Definitief voorbij

Maar welke kant het ook uit gaat: de stropdas als modieus accessoire en flamboyante toevoeging aan het imago van een gezagdrager lijkt definitief voorbij. Verder dan als teken van een zekere betrouwbaarheid zal de stropdas denkelijk niet meer komen. Een regelmatig bezoeker van de winkelketen The English Hatter (klassieke mannenkleding) wist onlangs mede te delen dat het assortiment dassen er al jaren min of meer hetzelfde is. En dat ceo’s zich inzake kledingstijl toch meer op de lijn-Zelenski begeven dan op de lijn-Poetin.

‘Let maar op, Hans. Casual wordt de kledingstijl van de nieuwe inspirators.’       

Hans van Willigenburg is journalist, schrijver, dichter en podcastmaker. Zijn laatste boek is de interviewbundel ‘Vrijheidsvuur’.    

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Luidt populisme het einde van de stropdas in? verscheen eerst op Wynia's Week.

April is de Maand van de Filosofie. Dat evenement gaat gepaard met tal van activiteiten, zoals de presentatie van een essay (Optimisme zonder hoop, geschreven door Tommy Wieringa) en de inauguratie van de nieuwe Denker der Nederlanden (v/h Denker des Vaderlands): David Van Reybrouck (Brugge, 1971). De Denker is een persoon die zo af en toe eens opduikt in het Journaal of Nieuwsuur om de actualiteit van een wijsgerige analyse te voorzien. Van Reybrouck is de opvolger van Marjan Slob, die, dacht ik, geen verpletterende indruk heeft nagelaten.

Van Reybrouck vertelde deze week dat Het Financieele Dagblad, Trouw, NRC en de Volkskrant bij hem langskomen voor een interview, nu hij twee jaar lang het nieuws van filosofisch commentaar mag voorzien. Maar liever zou hij eens De Telegraaf halen, een populaire krant immers, om zo ook eens niet-gelijkgestemde ‘mensen te bereiken’. Of dat interview met Wierd Duk ervan komt, weet ik niet. Maar een stukje in Wynia’s Week, een populaire website immers, is misschien ook al heel wat.

Of zo’n Maand van de Filosofie erg veel zin heeft, valt te betwijfelen. Het lijkt vooral gecreëerd om de kaste van schrijvers en denkers een paar weken lang een gevoel van relevantie te geven, met gesubsidieerde avondjes en vooral nachten (‘festivals boordevol talks, theater, colleges en interviews met inspirerende sprekers van dit moment’) over, dit jaar, het onderwerp ‘Mij een zorg’. Een heerlijke invalshoek natuurlijk om quasi-diepzinnig te kletspraten over onderwerpen als klimaat en geopolitiek. Ware filosofie daagt uit, vroeger tenminste, tegenwoordig volgt zij de mode van de dag. Over een maand is het weer voorbij, en zal niemand zich er iets van herinneren.

Zal de nieuwe Denker iets blijvends achterlaten? Hij is de auteur van bekende boeken over de koloniale geschiedenis van Congo en de Revolusi in Indonesië, en daarnaast ook van essays over democratie, waaronder zelfs een Pleidooi voor populisme (2008) en een verhandeling Tegen verkiezingen (2013). Nu de naoorlogse wereldorde verbrokkelt en er dus genoeg valt te filosoferen over allerlei urgente zaken, wil hij geen ‘meninkjesautomaat’ worden. Het essay dat volgende week verschijnt gaat over het klimaat en de rampen die ‘genadeloos’ voortrazen en waarvoor zich maar geen politieke oplossingen laten bedenken (De wereld en de aarde). Van Reybrouck is in ieder geval een man die iets op zijn naam heeft staan en zijn onderwerpen serieus wil agenderen.

Er valt voor hem genoeg te agenderen. Zo bepleit hij democratische vernieuwing omdat onze representatieve democratie zijns inziens niet goed functioneert. Eens in de vier jaar mogen burgers stemmen, en de politici die zij hebben gekozen houden zich vervolgens niet bezig met beleid maar met de vraag hoe zij een volgende keer kunnen worden herkozen. Om die spiraal te doorbreken bepleitte Van Reybrouck ‘burgerberaden’, die via loting moeten worden samengesteld. Waarom? Omdat de bevolking veel progressiever en ambitieuzer is dan wij denken en verregaande maatregelen zou willen om de ‘genadeloze’ ramp een halt toe te roepen.

Dat burgers wel stemrecht maar geen spreekrecht hebben, is volgens Van Reybrouck de echte reden waarom zij zo boos zijn – zó boos dat we niet vreemd moeten opkijken als zij vroeg of laat de deuren van de politiek zullen openbeuken, net als in januari 2021 in Amerika.

Hoe langer de politieke elite de woede van burgers negeert, hoe radicaler zij zullen worden. Die radicalisering heeft zich bijvoorbeeld voltrokken bij J.D. Vance, die Van Reybrouck in 2017 al in de smiezen had. Vance z’n analyse van de blanke deplorables was volgens Van Reybrouck uitstekend, maar hij belandde in de armen van Donald Trump.

Tegenstrijdige gevoelens

Wat in Duitsland is gebeurd, is ook een voorbeeld van zo’n radicalisering. In 2017 zei Van Reybrouck in een interview dat het een goed idee zou zijn wanneer de AfD zou gaan meeregeren. Nu zegt hij natuurlijk dat de AfD toen nog niet zo radicaal was als nu – maar zijn essay Pleidooi voor het populisme was wel degelijk een oproep aan de politiek om ook naar het lager (‘praktisch’) opgeleide deel van de bevolking te luisteren. Als zij dat niet doen, en dat doen zij niet, dan zullen burgers hun heil zoeken bij populistische leiders met hun maatregelen die zijns inziens een bedreiging van democratie en rechtsstaat vormen.

Van Reybrouck roept tegenstrijdige gevoelens op. Over het klimaat is hij zeer alarmistisch. Qua bewoonbaarheid heeft de aarde er sinds de tienduizend jaar niet zo slecht voor gestaan als nu, naar zijn mening. Iedereen maakt zich nu druk om de Russen, maar hun komst is onzeker, terwijl de hittegolven, overstromingen en bosbranden over ons heen slaan. Hij ziet dat er het een en ander aan onze democratie hapert, maar of zijn idee van burgerraden daar een oplossing voor biedt, valt nog te bezien natuurlijk. Maar hij ziet wel de kloof tussen hoger- en lageropgeleiden en verzet zich tegen de neerbuigendheid waarmee de elite de burgers benadert en benoemt. Er is, zo zegt hij, ‘niets zo gevaarlijk als een elite die zijn eigen elitarisme niet ziet’.

Ontroerende anekdote

Daarom denk ik dat het Denkerschap van Van Reybrouck niet in nietszeggende onbenulligheid voorbij zal gaan. Hij is daar niet alleen te intelligent en te erudiet voor, maar heeft ook de vinger gelegd op pijnlijke punten van ongemak. En het is nu eenmaal zo in de Nederlanden dat een linksige intellectueel zulke dingen mag zeggen en dat er dan naar hem wordt geluisterd.

Misschien dat Van Reybrouck vooral iets moet doen met de bijna ontroerende anekdote die hij vertelde over zijn grootvader, arbeider in een dorp in West-Vlaanderen. Diens grieven werden gehoord door de dorpspastoor, die ging praten met de bisschop, waarna ze bij de senator in Brussel terechtkwamen. ‘Mijn grootvader heeft nooit populistisch gestemd, omdat zijn stem ertoe deed. Er werd naar hem geluisterd, en die grieven werden vertaald’.

Het zou mooi zijn als het Denkerschap van Van Reybrouck een kleine bijdrage zal leveren aan het herstel van deze politiek.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.    

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Bart Jan Spruyt: Er is niets zo gevaarlijk als een elite die zijn eigen elitarisme niet ziet – dat is een goed punt van David Van Reybrouck verscheen eerst op Wynia's Week.

Bij de parlementaire verkiezingen van 29 september vorig jaar werd de FPÖ voor het eerst de grootste partij van Oostenrijk. Christendemocraten (ÖVP), socialisten (SPÖ) en liberalen (NEOS, voluit ‘Das Neue Österreich’) schoven samen aan tafel om de ‘Freiheitlichen’ buiten de deur te houden. Na drie maanden knalde het binnenskamers zo hard dat de formatiepoging mislukte. De liberalen liepen boos weg want de economische hervormingen waren ‘te mager’. Harde ingrepen waren nodig want Oostenrijk overschrijdt het begrotingstekort van 3 procent, de Europese norm. Met socialisten is het lastig bezuinigen. Christendemocraten en liberalen hebben in het Oostenrijkse parlement een meerderheid van één zetel. ‘Onwerkbaar’, concludeerden ze. President Van der Bellen moest aankloppen bij de man die ze allemaal wilden mijden: Herbert Kickl.

Christendemocraten voor het blok

In Nederland werd de PVV in 2023 de grootste partij. Maar Geert Wilders werd geen premier want er moest een regering op afstand komen, met de fractieleiders als schooldirectie. Zo werkt Oostenrijk niet. Kickl kreeg het bot op zijn bord en hij wil het uitbenen. Van der Bellen, die Kickl en zijn FPÖ haat, kon niet anders. De ÖVP, de enige partner die in aanmerking komt, staat voor hetzelfde blok als het CDA in 2010. De partij is intern verscheurd, maar de toestand is hopelozer dan bij de vorige gelegenheden, in 2000 en 2017. ÖVP was toen de grootste en deelde de lakens uit bij de junior partner FPÖ.

De rollen zijn nu omgekeerd. Kickl las de ÖVP de levieten: ‘Geen spelletjes, geen trucs, geen sabotage en geen dwarsliggerij. Anders komen er nieuwe verkiezingen en wij zijn er klaar voor.’ ‘Neuwahlen’ zijn voor de christendemocraten een schrikbeeld want volgens opiniepeilingen zou de FPÖ nóg groter worden en de ÖVP nóg verder krimpen.

In 2000 was de ÖVP met bondskanselier Wolfgang Schüssel nog heer en meester. De FPÖ, toen geleid door Jörg Haider, moest buigen. Zélf nam hij geen zitting in de regering. Hij bestookte haar van buitenaf, kreeg ruzie binnenshuis en verliet uiteindelijk zijn partij om een nieuwe op te richten. In 2008 verongelukte hij met zijn auto, zwaar onder invloed. Politiek gesproken was Haider een eeuwige puber. Door de splitsing zakte de FPÖ in de peilingen. Hoewel Kickl, net als Haider uit Kärnten stamde en diens leerling was, volgde hij de ‘Obmann’ niet met zijn splitsing.

In 2017 groeide de FPÖ weer als kool door de migratiecrisis. De partij, intussen geleid door Heinz-Christian Strache, was weer nodig. Dit keer klopte de jonge ÖVP-politicus en kanselierskandidaat Sebastian Kurz (38) aan. Het klikte met vicekanselier Strache en Kickl werd minister van binnenlandse zaken. In 2019 maakte de carrière van Strache een duikvlucht door de Ibiza-video, die – het was goed getimed – twee jaar eerder in het geheim was opgenomen. De partijleider, toen nog in de oppositie, besprak voorstellen van een vrouw die zich presenteerde als nicht van een Russische oligarch. Het ging om een in Oostenrijk niet ongebruikelijke ‘deal’ annex ‘dirty trick’, waarbij overheidscontracten worden toegekend in ruil voor positieve publiciteit. Strache trad af, Kickl werd door Kurz op staande voet ontslagen en daarna vertrokken ook de overige FPÖ-ministers. De partij viel weer in een diep gat.

De nieuwe leider werd de FPÖ werd… Herbert Kickl. Op het eerste oog geen charismatische figuur. Een kleine gestalte, en té ascetisch voor een partij waar het bier rijkelijk vloeit zoals in de vervlogen tijden van de ‘Burschenschaften’, studentikoze verenigingen met een nationaal-conservatief kenmerk.

Kickl bouwde de partij weer op, vanuit de ruïnes, en kreeg daarbij een cadeau: corona. Hij schilderde het regeringsbeleid, inclusief vaccinaties en lockdowns, af als een ‘aanval op de vrijheid’. Hij presenteerde zich als de toekomstige ‘Volkskanzler’, wat bij tegenstanders meteen de alarmbellen deed afgaan. Was er ook niet die andere Oostenrijker, A. Hitler, die dat ook ooit riep? Kickl zei zich te willen presenteren als de bondskanselier ‘für den kleinen Mann’, om die te beschermen tegen ‘Staatsgewalt’ en tegen de immigrerende buitenwereld. Oostenrijk diende ‘eine Festung’ te worden. Kickl komt zelf niet over als een volkstribuun. Hij spreekt scherp formulerend, doelgericht  en op rustige toon. Geen brallende woordenbrij.

Nieuwe verhoudingen

Het Oostenrijkse parlement werd na de eedafleggingen van de verkozenen een bastion van de FPÖ die met Walter Rosenkranz de voorzitter leverde, na de president het hoogste ambt van de Republiek. De FPÖ-fractie werd met 57 leden, van wie 13 vrouwen, de grootste. Rosenkranz sloeg meteen toe met zijn eerste buitenlandse gast: Viktor Orbán, de minister-president van Hongarije. Alsof de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie (1867-1918) haar herintrede deed. De voorzitter liet de Europese vlag uit de ontvangstsalon verwijderen en nodigde, behalve de FPÖ, geen andere fracties uit. Dergelijke stoutigheden zie ik Tweede Kamervoorzitter Martin Bosma niet zo snel uithalen.

De verhoudingen veranderden niet alleen binnenlands, met de FPÖ als grootste partij, maar ook buitenlands. Er zijn nu tal van rechtse regeringen, in diverse variaties (Nederland, Italië, Zweden), terwijl in Frankrijk en Duitsland de voorvrouwen Marine Le Pen en Alice Weidel op de poorten van de macht hameren.

Het is voor de Europese Commissie en het Europees Parlement, waarin de Europese Conservatieven en Hervormers (ECR) de derde fractie vormen, veel moeilijker geworden om Oostenrijk – zoals in 2000 en 2017 – aan het kruis te nagelen. Onder de Europese regeringsleiders is de Italiaanse premier Giorgia Meloni de Madonna van conservatief Europa. Wie haar voor het hoofd stoot, krijgt het in dubbele portie terug. Vraag het maar aan de Franse president Emmanuel Macron.

Het meest dringende thema bij de onderhandelingen in Wenen is wél Europees: de begrotingsregels, met name de 3 procent-norm voor het begrotingstekort. Vóór de verkiezingen zei de regering dat het tekort 2,8 procent was, maar kort erna bleek het 4 procent te zijn! Dat betekende 18 miljard extra bezuinigen. Het liberale NEOS wilde harde ingrepen; de socialisten lagen dwars en de ÖVP keek richting FPÖ. Zo krijgt Kickl, als formateur, de factuur van 18 miljard euro onder zijn neus. FPÖ en ÖVP kwamen alvast overeen 6,3 miljard euro te bezuinigen om een zogenoemde ‘excessieve begrotingstekort-procedure’ van de Europese Commissie te voorkomen, en daarmee een verlaging van de Oostenrijkse kredietwaardigheid op de financiële markten.

De onderhandelingen met de FPÖ doen denken aan die met de PVV. Het eerste dat de FPÖ te horen kreeg van ÖVP-onderhandelaar Christian Stocker: ‘Ein Öxit kommt nicht in Frage’. Öxit is de Oostenrijke variant van de Brexit en de Nexit. Kickl mag kritiek uitoefenen, maar er is een harde grens.

Immigratie amper een geschilpunt

De FPÖ bekritiseert sancties tegen Rusland en moet net als de PVV bijdraaien. Wenen hoopt uiteraard dat de zegen van elders komt: een vredesregeling via Donald Trump. En een ‘Bundeskanzler Kickl’ moet zich aan de rechtsregels houden. Kortom: rechtsstatelijkheid, à la Pieter Omtzigt. Opmerkelijk: immigratie is amper een geschilpunt, zij het dat de ÖVP een ander vocabulaire hanteert. Belangrijkste: pakt de ‘Kickl- mayonaise’ voor het onderling vertrouwen?

Das is relevant, want in december verscheen plotseling een oude bekende in de Duitse ARD-talkshow van Sandra Maischberger: Sebastian Kurz. Hij zei gelukkig te zijn in het zakenleven, maar sloot niets uit. Weliswaar werd hij zelf intussen voorwaardelijk veroordeeld, tot acht maanden cel voor het afleggen van valse verklaringen. Een proces wegens het inkopen van advertenties bij kranten in ruil voor positieve opiniepeilingen – à la de methode-Strache – loopt nog.

Kurz en Kickl hebben hun strijdbijl begraven, zeggen ze, maar áls formateur Kickl mislukt en daarmee ‘Neuwahlen’ uitlokt, heeft de ÖVP nog één stemkanon klaarstaan: Sebastian Kurz!

Eind 2024 verscheen ‘Rechtsomkeert’, het nieuwe boek van Derk Jan Eppink. Daarin schetst hij in heldere taal hoe zich in Europa, de Verenigde Staten en zeker ook in Nederland een politieke omwenteling voltrekt. Het boek verscheen bij Uitgeverij Blauwburgwal, kost € 22,95 en kan onder meer HIER worden besteld.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Hartelijk dank!

Het bericht Krijgt Oostenrijk dan toch een ‘Volkskanzler’? verscheen eerst op Wynia's Week.

In onze media domineren nog altijd vastgeroeste vooroordelen van enkele decennia geleden. Wie ze in twijfel trekt, heet geen schaamte te kennen en is mogelijk een ploert van het zuiverste water. Neem nu het begrip ‘populisme’.

Een fatsoenlijk mens spuwt er haast fysiek op vanaf het moment dat het woord wordt uitgesproken. Waarom? Is het louter een emotionele pavlovreactie of zijn er onderbouwde inhoudelijke redenen om per definitie van het populisme te walgen?

In zijn in oktober verschenen boek Le noeud démocratique beschrijft de Franse filosoof en historicus Marcel Gauchet het populisme als een van de manieren om de representatieve liberale democratie te benaderen. De populist heeft doorgaans meer vertrouwen in leiders die hij zelf kan verkiezen, in een concrete verpersoonlijking van de macht, dan in een diffuus middenveld. Het populisme is een vorm van politiek individualisme dat tussenstructuren wantrouwt. Hebben populisten daarin gelijk? Niet per se. Maar hun insteek is een legitieme manier om naar de liberale democratie te kijken.

Baarlijke duivel

Ook over het begrip volkssoevereiniteit zijn uiteenlopende meningen mogelijk. De Franse politicus en schrijver Benjamin Constant (1767-1830) wees er in zijn tijd al op dat die soevereiniteit verschillende betekenissen kan hebben. Er is het volk ‘en bloc’ en het volk in detail. In een samenleving gekenmerkt door veelvormige en verdeelde verlangens, is de algemene volkswil onvindbaar. Toch blijft het volgens Gauchet legitiem, zoals ‘populisten’ veelal wensen, te zoeken naar een gemeenschappelijk punt dat een bindmiddel tussen verschillende groepen kan zijn. Daar is niets mis mee. Een globalistische insteek is vanuit een democratisch oogpunt niet de enig mogelijke.

Anders uitgedrukt: Gauchet situeert het populisme binnen de liberale democratie, als een onderdeel ervan, niet als de baarlijke duivel die te vuur en te zwaard moet worden bestreden. Op die manier pleit hij voor een ruim, intellectueel vrijmoedig, en niet voor een eng, door dwingende ethische regels sterk begrensd politiek debat. De democratie is een huis met vele kamers. Het is groter dan haar kleinburgerlijke verdedigers plegen te denken.

Daar schuilt het verschil tussen Gauchet en vele van onze experts. Een politieke discussie die perfect binnen de contouren van de liberale democratie plaats kan vinden, zien zij er helemaal buiten, beschrijven ze als een strijd tussen de democratie en haar autoritaire tegenstanders. Die verenging leidt tot verblinding die verder reikt dan de pure verwerping van andere standpunten. Ze worden bovendien als onwaarschijnlijk beschouwd – hoe kán het dat Donald Trump president werd – en als een onbegrijpelijke ontsporing van de hand gewezen.

Terwijl een democratische keuze voor zeer concrete leiders, wars van al te veel tussenstructuren, in de Verenigde Staten met hun verkozen presidenten altijd heeft bestaan. Ook in Europa is het verschijnsel niet afwezig. Denk maar aan de Franse grondwet van 1958 met zijn rechtstreekse presidentsverkiezingen. Charles de Gaulle, vandaag terecht geprezen als bestrijder van het nazisme, was tegelijk iemand met een sterk persoonlijk, ietwat populistisch profiel. Dat geldt evenzeer voor sommige van zijn opvolgers zoals François Mitterrand. Ook Emmanuel Macron heeft iets zonnekoning-achtigs, maar zijn slinkse sluwheid haalt het te vaak van het persoonlijk charisma dat hij op zijn betere momenten eveneens uitstraalt.

Geen bedreiging

De tijd is aangebroken om het democratisch debat weer in zijn volle breedte te omarmen. Staat Italië op de rand van de afgrond met Giorgia Meloni als premier? Niets wijst erop. Biedt de Spaanse eerste minister Pedro Sánchez meer garanties voor de democratie omdat hij socialist is? Ik zou niet weten waarom. Ondertussen gaat het in Frankrijk en Duitsland politiek alvast minder goed dan in Italië. Natuurlijk is het perfect legitiem om het met het beleid van Meloni volstrekt oneens te zijn. Maar een bedreiging voor de democratie is ze niet. Integendeel, dat een cultureel machtige elite haar niet leuk vindt en ze toch premier werd, is er juist een gevolg van.

Kerkjurist Rif Torfs is emeritus hoogleraar en oud-rector van de Katholieke Universiteit Leuven. Dit artikel verscheen op 30 november op Doorbraak.be

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Hartelijk dank!

Het bericht Goed dat er populisten zijn verscheen eerst op Wynia's Week.

In de economie bestaat een theorie die wordt aangeduid met de woorden ‘creatieve destructie’. Die theorie houdt zo ongeveer in dat voortdurende innovatie de enige bron van economische groei is. Wat achterhaald is, wat niet meer werkt, wat is vastgeroest in tunnelvisies, regelgeving en instituties staat economische groei alleen maar in de weg.

Innovatie vernietigt al die verouderde visies en praktijken, creëert nieuwe praktijken die in een proces van trial & error worden getoetst en al dan niet standhouden. Creatieve destructie is een proces dat nooit eindigt, dat oude manieren van werken voortdurend vernietigt, en dat verouderde bedrijven sloopt en nieuwe bedrijven marktmacht geeft.

Populisme is machtigste stroming geworden

Deze klassiek-liberale visie, gepropageerd door de beroemde econoom Joseph Schumpeter (1883-1950), lijkt nu steeds meer over te slaan naar het politieke domein. Al twintig jaar wordt het oude systeem (waarin de oude maar inmiddels vermolmde middenpartijen met elkaar de macht deelden en belangen uitwisselden) door het populisme uitgedaagd. Populisme legt een kloof bloot, en leeft vanuit de vaststelling dat het oude systeem inherent ondemocratisch is geworden omdat het niet langer representatief is.

Grote delen van de bevolking voelen zich niet langer vertegenwoordigd omdat hun zorgen en gerechtvaardigde verlangens geen stem in de volksvertegenwoordiging hebben. In die situatie heeft het populisme zich als het grote alternatief aangediend, met beperkt succes aanvankelijk, maar sinds 22 november vorig jaar als de machtigste politieke stroming in het parlement.

De populistische destructie heeft een einde gemaakt aan een verouderd systeem dat niet langer paste bij de samenleving zoals die zich heeft ontwikkeld. Maar wat is de creatie die het populisme ervoor in de plaats wil stellen?

Die creatie is geen ideologie, zoals de oude partijen elk door een onderscheiden ideologie (christendemocratisch, sociaaldemocratisch, liberaal) werden geschraagd. Het populisme benoemt problemen die jaren lang verwaarloosd zijn en is vervolgens vooral pragmatisch, zo niet schaamteloos opportunistisch. Linksom of rechtsom of recht door het midden – als het probleem maar wordt benoemd en opgelost.

Twee scenario’s

Dat is precies wat we nu zien gebeuren in de vaderlandse politiek. Mensen ‘ervaren’ problemen met de instroom van asielzoekers en, vooral, hun gebrekkige integratie. Deze ervaring is inmiddels uitgeroepen tot een crisis die alleen maar met noodrecht kan worden bestreden. Als ambtelijke adviezen, de Raad van State en een meerderheid in de Eerste Kamer, en ook het tegenstribbelen van coalitiepartner NSC, dat noodrecht onbereikbaar lijken te maken, dan kiezen we voor spoedwetgeving.

Als ik het goed begrijp komen beide scenario’s aanstaande maandag in de ministerraad, en we zien nu al uit naar het vervolg op die discussie in het kabinet. Komen ze er met elkaar uit, komen ze met een voorstel dat ongetwijfeld veel discussie en strijd zal oproepen, of implodeert de boel en leidt de destructie tot chaos in plaats van tot de creatie van een alternatieve, ongekende oplossing?

Innovatie in uitkomst en proces

De politiek van het populisme heeft er ondertussen wel voor gezorgd dat in ‘het asieldossier’ meer dan ooit beweging is gekomen – zowel op Europees niveau (naar minister-president Schoof op zijn eerste Europese Raad in Brussel vaststelde) als op nationaal niveau in de vorm van onaangekondigde improvisaties en proefballonnetjes. Het idee om in Oeganda een ‘hub’ voor in Europa uitgeprocedeerde asielzoekers in te richten, een idee geopperd door een minister die er niet over gaat (PVV’ster Reinette Klever van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp), overviel zelfs Schoof. Maar hij noemde het een ‘innovatief idee’.

Die woordkeuze is verhelderend – het laat precies zien welke politieke kracht zich nu in Nederland breed maakt. De innovatie zit niet alleen in de uitkomst (wat voor beleid gaan we krijgen?), maar ook in het proces – de onvoorspelbare werkelijkheid van onverwachte uitspraken en met aplomb gebrachte voorstellen nemen oude procedures en waarborgen, een hele bestuurcultuur, radicaal op de schop.

De destructie waar Schumpeter het over had, is onweerstaanbaar, als een tsunami, en wie zich ertegen verzet, wordt er vroeg of laat door meegesleurd en gaat ten onder. Dat is in deze coalitie de rol van NSC. Het verzet heeft natuurlijk iets nobels. Schumpeter beschreef zelf al dat innovatie niet alleen oude, vermolmde systemen vernietigt, maar ook de instituties die noodzakelijk zijn voor het voortbestaan van veranderingen en vernieuwingen.

Een verwoestende natuurkracht

Op de politiek toegepast: de creatieve destructie kan zich ook zomaar richten op basisprincipes, op onze Grondwet, op internationale afspraken – allemaal van die zaken die nodig zijn om de kracht van het nieuwe te kanaliseren en in goede banen te leiden.

Het nieuwe populisme en zijn creatieve destructie van alles wat een pragmatische oplossing van problemen in de weg staat, is een verwoestende natuurkracht. De leider van NSC zit ziek thuis, en zijn partij staat in de peilingen op drie zetels.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week. 

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Bart Jan Spruyt: De innovatieve kracht van het populisme neemt de hele bestuurscultuur op de schop   verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Verlies elkaar niet als polarisatie dichtbij komt’, zoals de campagne heette, was volgens SIRE dringend nodig omdat ‘1,4 miljoen Nederlanders het contact met vrienden, familie en collega’s heeft verminderd of zelfs beëindigd omwille van meningsverschillen over actuele maatschappelijke onderwerpen’. Natuurlijk was de boodschap van de campagne niet een-op-een dat er niet fel gediscussieerd mag worden, maar wel dat je er beter bijtijds de stekker uit kunt trekken en je zegeningen kunt tellen in plaats van door te draven tot er intieme dan wel cruciale contacten definitief verstoord raken. Via allerhande spotjes, billboards, video’s en advertenties werd op z’n minst de indruk gewekt dat we tegen onszelf, en dan met name tegen onze zucht tot gelijk hebben, beschermd moeten worden, althans, als we nog een sociaal leven en wat bestaansvreugde willen overhouden.

Polarisatie werd, kortom, gepresenteerd als iets om bang voor te zijn.

Kunstmatige jubelsfeer

De negatieve sfeer rond polarisatie past in een bredere trend. De gevestigde partijen en ook de traditionele omroepen, wier profielen steeds vager worden en die steeds losser raken van hun ideologische wortels, vluchten steeds vaker in even zonnige als betekenisloze vooruitgangsmantra’s. De meest onthutsende slogan in dezen, die het imago van positivisme op de meest gratuite manier etaleert, was die van D66 bij de afgelopen Europese verkiezingen: ‘Stop stilstand. Stem vooruit.’

Maar, als gezegd, niet alleen de gevestigde politieke partijen lijken bevangen door de angst niet enthousiast en welwillend genoeg achter de samenleving te staan. Wat te denken van de zowat panische slogan ‘Wij zijn voor’ van BNNVARA? Alsof deze ooit kritische organisatie nu uit alle macht als een blijmoedig ‘ja!’ roepende omroep bekend wil staan. En alleen BNNVARA zijn constructieve burgerplicht vervult en je als niet-lid te bewijzen hebt dat je geen polariserende zuurpruim bent die in plaats van netjes ‘voor’, zoals BNNVARA, ‘tegen’ is.

Het zou allemaal lachwekkend zijn als die jubelsfeer niet zo kunstmatig is; bedacht door gezichtsloze technocraten.    

Het is geen toeval dat Sigrid Kaag tijdens haar Haagse periode door diezelfde omroepwereld talloze malen is uitgenodigd, en vervolgens in een eindeloze reeks talkshows alle ruimte heeft gekregen, om Nederland en de Nederlanders op te roepen zich als een constructief lid van de Europese Unie en de internationale gemeenschap op te stellen. En gedurende haar hele ministeriële carrière benadrukte dat de beleefde en hoogstaande debatten die zij voor ogen had door ‘de verharding van het politieke klimaat’ tot haar verdriet maar niet plaatsvonden (fatsoen en optimisme als hoeksteen van een politieke moraal). Dat D66-Kamerlid Tjeerd de Groot een ON-journalist uitschold voor ‘fascist!’ en Sander Schimmelpenninck op een D66-congres nota bene over misplaatste ‘polarisatieverwijten’ sprak terwijl hij de term ‘domrechts’ met de frequentie van een lidwoord pleegt rond te strooien, zag Kaag voor het gemak even over het hoofd.

Polarisatie in het Den Uyl-tijdperk

Ruim vijftig jaar geleden was de zojuist geschetste, ideologische leegte nog ver weg. En gold het verschijnsel polarisatie, volgens Van Dale ‘de vorming van tegengestelde polen’, als een volstrekt gelegitimeerde politieke strategie. Destijds sprak men het werkwoord ‘polariseren’ met respect uit. In de tijden van PvdA-premier Joop den Uyl werden de confessionele partijen (KVP, ARP en CHU, die later gedrieën tot het CDA fuseerden) vanuit progressieve hoek gezien als obstakels naar de ‘door spreiding van kennis, macht en inkomen’ gekenmerkte heilstaat. Om die heilstaat versneld te laten aanbreken, schoof links de nuance terzijde en probeerde PvdA’er Ed van Thijn, de toenmalige strateeg van de polarisatiepolitiek, bewust twee kampen te creëren: een progressief en een conservatief kamp. Waarachter het idee schuilging dat als het politieke speelveld op die manier versimpeld zou worden, en er een binaire keuze aan het volk zou worden voorgelegd, de kiezers in meerderheid progressief zouden stemmen. En het zegenrijke werk voor de heilstaat voortaan in een gunstig gezinde Tweede Kamer naar de hoogste versnelling kon worden getild.

Wie de politieke arena van toen beschouwt, en de vergeleken met nu gemoedelijke cultuur in en rond de Kamerbankjes, kan bijna niet anders concluderen dan dat polarisatie destijds een vrij onschuldig, partijpolitiek spel was. Geen politicus raakte in paniek van het feit dat standpunten scherper werden aangezet voor politiek gewin (sterker, dat maakte het werk spannend). En geen politicus ontwikkelde de gewoonte in wetenschappelijke rapporten te duiken om het standpunt van de tegenstander zwart te maken (zo’n ijver zou gepercipieerd zijn als bizarre ontkenning van politiek-inhoudelijke verschillen). Juist vanwege de substantieel andere wereldbeelden van partijen, en hun soms diametraal andere kijk op de essenties van het leven, werden meningsverschillen veel makkelijker geaccepteerd, net als het aanwakkeren van die meningsverschillen: polarisatie.   

Die nonchalance jegens polarisatie lijkt de parlementaire democratie, helaas, voorgoed te hebben verlaten.

Juist omdat de democratie niet meer gestut wordt door een palet aan levende, contrasterende, door kiezers te begrijpen ideologieën, maar gereduceerd lijkt tot een uit de lucht gevallen pot met universalistische belangen, zijn we de omgang met polarisatie verleerd. Van deze pot met belangen namelijk, een groeiende kluwen van mensenrechten en natuurrechten, is een elite gaan vinden dat het voorrang heeft boven alles. Tot gevolg hebbend dat iedereen die iets schrijft of zegt dat tegen die belangen ingaat, of er niet volledig mee strookt, al snel het verwijt krijgt ‘populist’ te zijn of ‘desinformatie’ te verspreiden. Waarna het gelegitimeerd is de discussie met die persoon niet meer te hoeven voortzetten.   

Neem de huidige grimmigheid rond migratiebeperking. Het uitspreken van de wens in Nederland een restrictiever toelatingsbeleid in te voeren, en daarmee de instroom te laten dalen, wordt vrijwel meteen opgevat als een misdaad tegen de menselijkheid en komt je vrijwel onmiddellijk op de beschuldiging van ‘xenofobie’ te staan. De gevestigde partijen en dito media – die zich, zoals aangetoond, in de meest inhoudsloze slogans aan ons presenteren – zijn huiverig de problemen van een te snelle bevolkingsgroei in alle openheid te bespreken, net als de zich opstapelende wachtlijsten op de woningmarkt en in de zorg. Liever framen zij de migratie-perikelen als een logistiek vraagstuk en redetwisten zij over de falende bureaucratie dat voor meer opvangcapaciteit had moeten zorgen.

Het komt erop neer dat er twee soorten polarisatie dreigen te ontstaan: eentje die zich binnen de smalle kaders van het gewenste afspeelt en eentje daarbuiten. Waarbij de gewenste polarisatie, overdreven gesteld, alleen nog maar mag gaan over de kleur sokken die je draagt of het type behang dat je aan de muur hangt.   

Weg met de achterkamertjes

Slotconclusie? Onze ‘lege’ democratieën zijn bij uitstek gebaat bij polarisatie. Dankzij het onvermoeibaar agenderen van het migratievraagstuk door de PVV stevenen we nu af op een reële keuze tussen een Nederland dat zijn soevereiniteit bewaart dan wel inlevert. Met andere woorden, migratie – dat als issue steeds hoog op de prioriteitenlijstjes van kiezers blijkt te staan – dient niet weggestopt te worden in de achterkamertjes, maar moet het hart zijn van waar de politiek de komende periode om draait!

Polarisatie-angst is dan ook gevaarlijker voor onze democratie dan polarisatie.  

Hans van Willigenburg (1963) is journalist, schrijver, dichter en podcastmaker. Zijn laatste boek is de interviewbundel ‘Vrijheidsvuur’. 

Wynia’s Week ligt iedere woensdag- en zaterdagmorgen bij u op de mat. De donateurs maken dat mogelijk. Wordt u ook donateur? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Polarisatie-angst is gevaarlijker dan polarisatie verscheen eerst op Wynia's Week.

Het Zuyderland Ziekenhuis heeft vestigingen in Heerlen en Sittard-Geleen. Het ziekenhuisgebouw in Sittard-Geleen is groots en modern, dat in Heerlen is meer dan vijftig jaar oud en toe aan nieuwbouw. Het bestuur van het ziekenhuis wil de nieuwbouw gebruiken om de hoogcomplexe en spoedeisende zorg te concentreren op de ene locatie en de hoogvolume planbare zorg op de andere locatie. Volgens het ziekenhuisbestuur draagt concentratie bij aan het verminderen van het personeelstekort.  

Er zijn te weinig gespecialiseerde verpleegkundigen om hoogcomplexe en spoedeisende zorg en de geboortezorg op beide locaties aan te bieden. De bouw van een ziekenhuis in Heerlen waarin plaats is voor hoogcomplexe en spoedeisende zorg en voor geboortezorg kost echter 230 miljoen euro méér dan deze zorg op de reeds bestaande locatie in Sittard-Geleen te concentreren. Een lening van 230 miljoen euro bovenop het bedrag dat het al moet lenen voor de nieuwbouw, zou het Zuyderland jaarlijks ongeveer 16 miljoen euro extra aan rente en aflossing kosten. Dat is vrijwel evenveel als de jaarlijkse winst van het ziekenhuis.  

Fel verzet 

Het Zuyderland ziekenhuis heeft daarom besloten de hoogcomplexe en spoedeisende zorg in Sittard-Geleen te concentreren. In het nieuwe ziekenhuis in Heerlen komt wel een spoedeisende hulppost voor minder complexe gevallen. Met een gebroken been kun je dus in de toekomst op de spoedeisende hulp in Heerlen terecht, als je een hartaanval krijgt, brengt de ambulance je naar Sittard-Geleen of Maastricht. Dat laatste is overigens nu ook al vaak de praktijk. De vestiging in Heerlen zal zich vooral gaan toeleggen van de hoogvolume laagcomplexe zorg zoals heup- en staaroperaties. 

De nieuwbouwplannen stuiten op fel verzet onder een deel van de bevolking in Heerlen. Zij hebben zich verenigd in de actiegroep ‘Ziekenhuisalliantie behoud ziekenhuis Parkstad’ en eisen dat de hoogcomplexe en spoedeisende zorg in Heerlen behouden blijft en dat de geboortezorg, die nu in de vestiging in Sittard-Geleen is gehuisvest, naar Heerlen komt. Met demonstraties in Heerlen en Den Haag zetten ze hun standpunt kracht bij.  

Het verzet wordt aangewakkerd door de SP, GroenLinks-PvdA en de partij van Fleur Agema, de PVV. Bij de eerste demonstratie liep GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans voorop. De Tweede Kamer heeft in april al een motie aangenomen, waarin het kabinet wordt opgeroepen de intensive care en spoedeisende zorg in Heerlen te behouden. Deze motie werd onder andere door de PVV van Fleur Agema gesteund. 

Wat opvalt is de hautaine houding die de Heerlense actiegroep aanneemt. De hoogcomplexe en spoedeisende zorg moet naar Heerlen, ook als dat betekent dat deze zorg in Sittard-Geleen verdwijnt. Zo boycot de Heerlense VVD-burgemeester Roel Wever, een van de actieleiders, een informatiebijeenkomst over de financiële onderbouwing van de plannen van het Zuyderland, ondanks dat het de burgemeester zelf was die om een dergelijke bijeenkomst had gevraagd. De reden van de boycot: de burgemeesters, wethouders en raadsleden van de omliggende gemeenten zijn ook uitgenodigd. De burgemeester van Heerlen wilde een exclusieve bijeenkomst voor zichzelf. Dat Wever zijn eigen rol bij de nieuwbouw schromelijk overschat, bleek al eerder toen hij volkomen misplaatst het vertrouwen in de bestuursvoorzitter van het Zuyderland Ziekenhuis opzegde. Zijn arrogante en ongepaste gedrag wekt irritatie. 

Als Tweede Kamerlid heeft Fleur Agema zich altijd hard gemaakt voor volwaardige streekziekenhuizen. De grote vraag was dan ook of ze als minister aan dat standpunt zou vasthouden of zich zou houden aan de bestuurlijke regels. Wettelijk heeft de minister of de Tweede Kamer namelijk geen zeggenschap over de inrichting en de investeringen die ziekenhuizen doen.  

Een enorm precedent 

Er waren drie mogelijkheden. De eerste was dat minister Agema aan de eisen van de actiegroep tegemoet zou komen en 230 miljoen euro zou uittrekken zodat in Heerlen een groot ziekenhuis met IC en volledige spoedeisende hulp kan worden gebouwd. Blijft nog de vraag waar het personeel voor deze afdelingen vandaan moeten komen. Geld kan Agema wel geven, gespecialiseerde verpleegkundigen niet.  

Geld van het ministerie zou bovendien een enorm precedent scheppen. Als de minister dat doet, staan er direct andere ziekenhuizen in Den Haag op de stoep die ook geld willen. Dan is het hek van de dam. Andere ziekenhuizen in Zuid-Limburg zullen zich benadeeld voelen door het douceurtje van de minister en naar de rechter stappen. Het is zeer waarschijnlijk dat de rechter de minister dan zal terugfluiten. Op grond van Europese regels is het namelijk niet toegestaan om staatssteun aan ziekenhuizen te geven. 

De tweede mogelijkheid was dat minister Agema zou zeggen dat ze de eisen van de actiegroep Ziekenhuisalliantie steunt, maar helaas geen mogelijkheden heeft om 230 miljoen euro te geven of het bestuur te dwingen haar besluit te herzien. Agema blijft dan trouw aan haar standpunt als Tweede Kamerlid, maar blijft tegelijk binnen de kaders van de wet. Deze reactie van de minister zou de druk op het bestuur van het Zuyderland Ziekenhuis zodanig kunnen opvoeren dat ze haar besluit herziet en toch een ziekenhuis met IC bedden en volledige 24/7 spoedeisende hulppost in Heerlen gaat bouwen. Ook de geboortezorg kan dan in Heerlen blijven. De actievoerders in Heerlen, de PVV en de SP en de kleinzoon van een mijnwerker uit Heerlen, Frans Timmermans, zouden dan hebben bereikt wat ze willen. Jammer voor de inwoners van de gemeente Sittard-Geleen, want daar zouden dan de IC bedden en de complexe spoedeisende zorg verdwijnen. 

Vervolgens is het wel de vraag of de banken bereid zijn het ziekenhuis 230 miljoen euro extra te lenen. Dat is niet gezegd. In 2023 maakte het ziekenhuis 19 miljoen euro winst. Deze winst zou bijna volledig verdampen door de 16 miljoen euro aan extra rente en aflossing die het ziekenhuis moet betalen. Door extra geld te lenen wordt de financiële positie van Zuyderland erg benard. Er hoeft maar iets tegen te zitten en het ziekenhuis belandt in financieel zwaar weer. Waarschijnlijk zullen de banken dat risico te groot vinden en niet bereid zijn het extra geld te lenen. 

In de voetsporen van Pia Dijkstra 

De derde mogelijkheid was dat minister Agema, net als haar voorganger Pia Dijkstra van D66, aan de Tweede Kamer en de actievoerders duidelijk maakt dat ziekenhuizen private organisaties zijn die over hun eigen beleid gaan en dat de minister en de Tweede Kamer geen wettelijke bevoegdheid hebben zich daarin te mengen.  

Uiteindelijk koos Agema voor de laatste optie. ‘Het toekomstplan voor de Zuyderland-vestiging in Heerlen levert een zo volwaardig mogelijk ziekenhuis op’, zei de minister na afloop van haar bezoek tegenover de regionale nieuwszender L1. En ze voegde eraan toe: ‘De minister mag een individueel ziekenhuis niet financieel ondersteunen. Dat zou staatssteun zijn.’ Het populistische kamerlid Fleur Agema is bestuurder geworden. 

Hoogleraar economie Wim Groot schrijft enkele keren per maand voor Wynia’s Week, vaak over gezondheidszorg.    

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!  

Het bericht Van populist tot bestuurder: Fleur Agema is onherkenbaar veranderd  verscheen eerst op Wynia's Week.

Tom van der Meer schrijft dat 2021 ‘een heel slecht jaar’ was voor de Nederlandse politiek. Hij vervolgt:

‘2021 was de culminatie van jarenlange visieloze middenkabinetten. Het kabinet viel voortijdig over een van de grootste naoorlogse bestuurlijke schandalen. De verkiezingscampagne kon geen richting geven aan de formatie. De onderlinge verhoudingen verzuurden na de onwaarheden van Rutte over de gelekte notitie ‘Omtzigt functie elders’. Vervolgens waren de traditionele regeringspartijen maandenlang niet bereid of bij machte een nieuwe coalitie te vormen. Na de vorming van nóg een stroeve middencoalitie, dezelfde als de vorige, betaalde het politieke midden uiteindelijk in 2023 de electorale rekening.’

De BBB werd dat voorjaar de grootste in de Eerste Kamer, de PVV in november de grootste in de Tweede Kamer en NSC maakte met 20 zetels de grootste klapper sinds de LPF in 2002.

Kiezer blijft in het ongewisse

Het probleem zit volgens Van der Meer in de wisselwerking tussen kiezers, politici en bestuur. De samenleving kent talloze conflicten. Het is aan de politieke partijen om die conflicten te verwoorden, vorm te geven en onderling de competitie over alternatieven aan te gaan. Alleen zo heeft de kiezer daadwerkelijk wat te kiezen.

Het voeren van politieke strijd over ideeën, stelt Van der Meer terecht, zijn de gevestigde partijen echter verleerd. In plaats van vraagstukken te agenderen, voeren ze brandende kwesties van de agenda af. In plaats van te laten weten met wie ze willen regeren, laten ze de kiezer in het ongewisse. De kabinetsformatie is dan ook een black box, met een uitkomst die geen enkele relatie heeft met de verkiezingscampagne die eraan voorafging.

Sinds het eerste kabinet-Rutte in 2012 is de kiezer er volgens Van der Meer niet meer aan te pas gekomen. Of het nu ging over het pensioenstelsel, het stikstofbeleid, de aardgaswinning of corona: het was technocratisch management op basis van compromissen achter gesloten deuren en van verstoppertje spelen achter experts, rechters en Europese instellingen.

Van der Meer: ‘Wanneer de regering en het parlement grote maatschappelijke uitdagingen neerleggen bij de maatschappelijke overlegtafels, verliest de politiek het primaat. Wanneer publieke taken worden verzelfstandigd of gedecentraliseerd, verliest de nationale politiek grip om daaraan te sturen. En wanneer coalitiepartijen politieke keuzes presenteren als technocratische besluiten, onttrekken zij lucht aan een inhoudelijke oppositie.’

Breng ideologische geladenheid terug

Van der Meer heeft heimwee naar de stembusakkoorden uit de jaren zeventig, naar de strijd tussen Den Uyl en Wiegel. Ook het optreden van Bolkestein in de jaren negentig, als aanjager van het debat over migratie en de Europese integratie, kan zijn goedkeuring wegdragen. Vooral omdat Bolkesteins VVD enerzijds de kabinetten-Kok in het zadel hield, maar anderzijds precies duidelijk maakte waar zij voor stond. Compromissen waren noodzakelijke politieke keuzes, geen voldongen feiten.

Politieke partijen moeten weer net zo ideologisch geladen worden als in de vorige eeuw, vindt Tom van der Meer (die weinig ziet in een ander kiesstelsel, referenda of een kiesdrempel). Van Denemarken en Zweden kunnen we leren dat blokvorming van verwante partijen de kiezers alternatieven biedt en dat minderheidskabinetten de oppositie invloed én medeverantwoordelijkheid geven.

Het probleem met zijn analyse is, dat Van der Meer lijdt aan de kwaal die de academische politicologie nog altijd in zijn greep houdt: de misvatting dat de klassieke politieke partij het begin en het eind van de parlementaire geschiedenis is. In werkelijkheid heeft het parlement het grootste deel van de negentiende eeuw gefunctioneerd zonder partijen. Vervolgens zijn in de loop van de vorige eeuw de leden weggelopen en de achterbannen in rook opgegaan. Partijen zijn vandaag de dag niet meer dan clubs voor politiek personeel en zij die dat willen worden.

Leven in de brouwerij

Sinds de doorbraak van de Leefbaar-beweging 30 jaar geleden is het agenderen van politieke vraagstukken in handen gekomen van volkstribunen – van Henk Westbroek en Pim Fortuyn, via Geert Wilders en Thierry Baudet tot en met Caroline van der Plas en Pieter Omtzigt.

Van der Meer zou, net als veel kiezers, blij moeten zijn met populistische bewegingen die migratie, stikstofbeleid en bestuurlijk falen op de politieke agenda zetten. Maar hij moet niets hebben van populisten omdat ze de elite als corrupt zien en het goede volk als één en ondeelbaar. Zo staat het inderdaad in de politicologische leerboekjes. Maar juist zijn eigen analyse biedt voldoende munitie voor de stelling dat het regime van de partijendemocratie voorbij is en dat nieuwe bewegingen onmisbaar zijn voor leven in de politieke brouwerij.

Tom van der Meer: Waardenloze politiek, Querido Facto, 207 pagina’s, € 20

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediair en de Volkskrant.

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Partijendemocratie is voorbij en populisten zijn onmisbaar geworden verscheen eerst op Wynia's Week.