Eind 2022 leek Wokeland een feit

Mijn boek Wokeland. Hoe een radicale voorhoede vat kreeg op de samenleving van november 2022 ging over hoe gedachtengoed van luidruchtige ‘antikoloniale’ actiegroepen als Kick Out Zwarte Piet, The Black Archives en de politieke partij BIJ1, via partijen als D66 en GroenLinks, doordrong tot in het hart van politiek Den Haag. Op de cover van Wokeland afgebeelde hoofdpersonen drukten de (opportunistische) symbiose uit tussen radicale actievoerders en D66.

Om RutteVier tot stand te kunnen brengen en zijn premierschap te behouden gaf Mark Rutte aan D66 de macht om een deel van de ‘woke’ agenda in beleid om te zetten: slavernijexcuses, deemoedig geprevel over wandaden van ‘witte’ Nederlanders in heden en verleden en beleidsplannen vol jargon over Diversiteit & Inclusiviteit.

Institutionele verankering hardnekkig

Woke denkbeelden fungeerden een tijdje als Ersatz-ideologie voor het ideeënloze progressieve deel van de bovenklasse. Het gaf ongekozen bestuurders als burgemeester Femke Halsema van Amsterdam én moraliserende politici als Rob Jetten een disciplineringsmiddel tegen populistische dan wel ‘onwetende’ burgers.

Woke activisten wisten de geesten van een deel van de blanke middenklasse (werkzaam in media en de publieke sector) effectief te injecteren met ‘wit’ schuldgevoel. Compliance met woke voorschriften is dan ook doorgedrongen in een aantal instituties en publieke instellingen. Veel culturele – en onderwijsinstellingen waren de afgelopen jaren druk met het opsporen en uitdrijven van ‘foutieve’ gedachten. Dergelijke institutionele verankering suddert nog voort, terwijl de maatschappij al anders is gaan denken. 

Het publiek keert zich inmiddels (al dan niet stilletjes) af van woke spraak- en gedragscodes, gezien het geringe enthousiasme voor woke films, boeken, (pogingen tot) humor en woke consumentenmarketing. Een deel van het publiek voelt inmiddels diepe afkeer van boodschappen die neerkomen op ‘jullie zijn racisten en doen er niet toe’.

Dat direct na 7 oktober 2023 de fanatiekste zwarte activisten samen met moslimbroederschap-sympathisanten anti-Israëlische betogingen organiseerden – en de islamitische terreurgroepering Hamas zien als een antikoloniale bevrijdingsbeweging – deed hun legitimiteit (zelfs bij een deel van links) geen goed.

Woke hoofdpersonen raakten al vóór 22 november uit beeld

Begin 2024 valt op hoe de hoofdpersonen op de cover van mijn boek Wokeland al uit beeld zijn geraakt. We lopen ze één voor één na.

Kajsa Ollongren (D66) had een prominente plek in Rutte Drie (2017-2022) als vicepremier en minister van Binnenlandse Zaken. Ze gaf in die hoedanigheid vlak ná de massahysterie rond de dood van George Floyd opdracht tot het schrijven van een rapport met de vooraf vaststaande uitslag dat slavernij-excuses dringend noodzakelijk waren. Verder blonk ze uit in het ongefundeerd verdacht maken van meningen anders dan die van haar eigen partij. Een verdere politieke carrière van Ollongren (onder Rutte Vier minister van Defensie) ligt na de daverende nederlaag van D66 op 22 november niet in het verschiet.

Ingrid van Engelshoven (D66)  was minister van Onderwijs in Rutte Drie waar ze via taal- en gedragscodes en subsidievoorwaarden diversiteitsbeleid opdrong aan de cultuursector, het Hoger Onderwijs en de Nederlandse Publieke Omroep. Stokpaardje van Van Engelshoven waren de ‘donkere kanten’ van de Nederlandse geschiedenis: de koloniale periode en de Trans-Atlantische slavernij. Vrijwel alle musea, omroepen en culturele instellingen voelden zich onder Rutte Drie en Vier (haar opvolger Robert Dijkgraaf, tevens D66, sloeg dezelfde toon aan) genoodzaakt aandacht te besteden aan slavernij en de koloniale erfschuld van de ‘witte’ Nederlander. Van Engelshoven verdween al vóór de laatste verkiezingen uit beeld. Haar en Ollongrens geest waarden nog rond toen het bestuur van de NPO de politiek bijna smeekte de PVV- en FVD-gezinde omroep Ongehoord Nederland uit het bestel te zetten. Dat staatssecretaris Uslu – nota bene van D66 – na lang aarzelen anders besloot past bij de draaiende politieke windrichting.

Fatima Elatik, oud-PvdA deelraadvoorzitster uit Amsterdam was bij de gemeente én als diversiteitslobbyist bij de Amsterdamse politie pleitbezorgster van het kunnen dragen van hoofddoeken voor vrouwelijke agenten. Zelf ontkende ze elke betrokkenheid bij ‘het hoofddoekplan’ in een interview met De Groene Amsterdammer van 7 maart 2018, waarin ze ook beweerde dat ze was dwarsgezeten door ‘middelbare witte mannen’ binnen de politieorganisatie.  

Waar Elatik is vertrokken bij gemeente én politie kondigden PvdA-burgemeester van Arnhem Ahmed Marcouch en GroenLinks- Kamerlid Esmah Lahlah vlak na 22 november vol trots aan dat in meerderheid linkse gemeenteraden in Arnhem en Tilburg hadden besloten tot het toestaan van de hoofddoek bij BOA’s. Politiek en de publieke opinie zagen het in meerderheid als een onzinnige provocatie.

Woordenbrij

Kunstenaar Quinsy Gario had een grote rol bij het grotendeels doen verdwijnen van de figuur van Zwarte Piet uit media en straatbeeld, wat hem tot één van de succesvolste woke actievoerders maakt. NPO praatprogramma’s waren een tijdlang gek op hem, maar Gario raakte gebrouilleerd met zijn makkers van Kick Out Zwarte Piet en werd media 2021 zelfs uit BIJ1 gezet wegens het vertonen van ‘manipulatief, disrespectvol en toxisch gedrag’. Na de onverwacht grote overwinning van de PVV op 22 november 2023 verschenen er op sociale media pesterige beelden van Zwarte Pieten op straat in diverse kleine en middelgrote gemeenten. De grootste verworvenheid van Gario komt voorlopig nog niet in gevaar, weinig mensen hebben zin in een nieuw debat over de figuur van Zwarte Piet.

De uit Ghana afkomstige rapper Akwasi verkreeg in progressieve kringen de status van held nadat hij op 1 juni 2020 op de Dam opriep mensen verkleed als Zwarte Piet in het gezicht te trappen. Zijn sterrenstatus daalde al na incidenten als de bedreiging van een EO-journalist. Desondanks mocht Akwasi op 27 juni 2023 in het Verzetsmuseum in Amsterdam van de woke-gedienstige directeur Liesbeth van der Horst de Anton de Kom-lezing houden. De woordenbrij van Akwasi ging amper over De Kom en de Tweede Wereldoorlog maar des te meer over zijn eigen omroep – ZWART – waarvan de kijkcijfers consequent dramatisch zijn.

Grootspraak

Als klapstuk beweerde Akwasi dat de 200 miljoen euro die Rutte Vier vrijmaakte voor ‘bewustwording’ over de slavernij ‘een lachertje’ waren vergeleken bij het bedrag dat Groningen kreeg als genoegdoening voor de gaswinning. Dergelijke grootspraak heeft de wind niet meer mee. Kritische blikken van de winnende partijen gingen kort ná de verkiezingsuitslag al richting het slavernij-fonds en naar het royale budget voor het toekomstige slavernijmuseum.

De Amerikaans-Liberiaanse programmamaakster én voormalig VN-vrouwenvertegenwoordiger voor Nederland Clarice Gargard was ook één van de schrillere stemmen in de woke kakofonie. Haar columns in NRC, een tijdje geleden al gestopt, stonden bol van verwijzingen naar ‘het kapitalistische, racistische en patriarchale systeem’.

In 2022 maakte Gargard voor de VPRO met cabaretière Soundos el Amadi (vaste gast bij de krampachtig ‘woke’ BNNVARA talkshow Khalid & Sophie) nog het satirisch televisieprogramma Seef Spees waar weinigen om konden lachen of zelfs maar naar keken.   

Tenslotte Sylvana Simons (BIJ1): ze was boegbeeld van het zwarte woke actiewezen en nam van 2021 tot 2023 de enige Kamerzetel van BIJ1 in. Haar piek lag rond 19 december 2022 toen het kabinet (na een korte periode waarin zwarte actiegroepen het Catshuis en de ministeries frequenteerden) excuses aanbood voor de Trans-Atlantische slavernij, een hartenwens die D66 aan Rutte had opgelegd.

Simons en Kaag vertrekken

Met stuitende arrogantie verklaarde Simons op 19 december 2022 bij praatprogramma Op1 dat de mening van het Nederlandse publiek over de slavernijexcuses er niet toe deed en dat democratische inspraak rond het eisenpakket van de zwarte beweging overbodig was. Simons stapte vlak vóór de verkiezingen van 22 november 2023, waarbij BIJ1 zijn enige zetel verloor, op als lijsttrekker.

Al één jaar na dato, op 19 december 2023, kwam de NOS met een waarschuwend artikel met ‘zorgen over het politiek draagvlak voor de slavernijexcuses’. Vertrekkend vicepremier Sigrid Kaag van D66 noemde in één van haar vele afscheidsinterviews de excuses voor de slavernij één van de belangrijke politieke verworvenheden van D66. Een groot deel van de kiezers zag dat anders.

Woke, kort geleden in politieke, bestuurlijke en culturele kringen nog als wenselijk en onvermijdelijk gepresenteerd, is langzamerhand op zijn retour.

Coen de Jong is auteur van de boeken ‘Dwingeland’ (2021) en ‘Wokeland’ (2022), beide onder meer verkrijgbaar in de winkel van Wynia’s Week. Meer informatie: www.blauwburgwal.nl.
Wokeland is HIER te bestellen.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Woke en zijn pleitbezorgers zijn op hun retour verscheen eerst op Wynia's Week.

Vorig jaar zomer startte Greenpeace een rechtszaak tegen de staat om strenger stikstofbeleid af te dwingen. Na de successen in de klimaatzaken tegen de staat dachten ze zo buiten het parlement om het stikstofbeleid naar hun hand te kunnen zetten. Maar de Stichting Stikstofclaim gooide roet in het eten door zich in deze zaak te mengen. Een eerdere bijdrage aan Wynia’s Week bespreekt deze rechtszaak in meer detail.

Onlangs heeft de rechtbank Den Haag, ondanks verzet van de staat en Greenpeace, Stikstofclaim toegelaten tot de rechtszaak. De bezwaren die tegen de toelating van Stikstofclaim zijn aangevoerd, tonen aan hoezeer de staat en Greenpeace zich dit soort procedures menen te kunnen toeeigenen. Hoewel de rechter korte metten maakte met die bezwaren, betekent dat nog niet dat het Stikstofclaim vrij zal staan alle relevante feiten in te brengen.

De partijdige staat

De beide partijen waren het roerend eens: Stikstofclaim mocht niet worden toegelaten tot de procedure van Greenpeace tegen de staat. De staat maakte bezwaar tegen de toelating van Stikstofclaim omdat de stichting ‘opkomt tegen het stikstofbeleid van de staat en in dat kader procedeert tegen de staat’.

Het is de staat ontgaan dat Greenpeace exact hetzelfde doet in deze rechtszaak. Kennelijk meent de staat dat de toegang tot de rechter beperkt moet blijven tot degenen die strenger milieu- en klimaatbeleid eisen en de deur dicht moet voor organisaties die minder streng beleid wensen. Daarmee geeft de staat blijk van partijdigheid.

Kennelijk hadden de staat en Greenpeace hun verweer tegen de toelating van Stikstofclaim goed gecoördineerd, waardoor de bezwaren naadloos op elkaar aansloten. Greenpeace stelde dat zij slechts vorderingen richt tegen de staat en dat het ‘in beginsel tot de taak van de staat behoort om bij toewijzing van vorderingen voor het voldoen aan die vorderingen te bepalen welke maatregelen daartoe zullen worden genomen’. Greenpeace voegde daaraan toe dat het nadrukkelijk niet heeft gevorderd dat ‘agrarische bedrijven worden aangepast’ of dat ‘investeringen van agrarische bedrijven versneld worden afgeschreven’.

Daarmee toont Greenpeace niet alleen dat het de toepasselijke rechtsregels niet begrijpt, maar vooral ook dat hypocrisie haar niet vreemd is. Op haar website laat Greenpeace er geen onduidelijkheid over bestaan: ‘Veestapel moet krimpen om natuur- en klimaatcrisis aan te pakken.’ De inkrimping van de veestapel is uiteraard niet alleen een beoogd, maar ook een voorzienbaar gevolg van de eventuele toewijzing van het door Greenpeace gevorderde bevel. 

De neutrale rechter

De rechtbank Den Haag toonde zich in dit geschil een neutrale arbiter. In een goed beargumenteerd vonnis van elf pagina’s kwam de rechter tot de conclusie dat Stikstofclaim moet worden toegelaten. Met het belang van Stikstofclaim bij deelname en de representativiteit van de organisatie was de rechter snel klaar en de hypocriete argumenten van Greenpeace werden snel van tafel geveegd.

Opvallend is wel dat het nog maar de vraag is of Greenpeace zelf aan de eis van representativiteit voldoet die de rechtbank formuleerde: ‘Bij aanvang moet duidelijk zijn dat een belangenbehartiger kwantitatief gezien voor een voldoende groot deel van de groep opkomt.’ Aangezien Greenpeace claimt voor alle burgers van Nederland op te komen, niet alleen voor de groenen, mag betwijfeld worden of zij voldoende Nederlanders vertegenwoordigt. Dat punt zal ongetwijfeld in het verdere verloop van de procedure aan de orde komen.

Voeging vereist geen instemming

De overwegingen van de rechter waarbij de bezwaren van de staat werden verworpen zijn belangwekkend:

‘Dit betoog moet worden verworpen, omdat voor voeging geen vereiste is dat de voegende partij en de partij aan wiens zijde voeging plaatsvindt op één lijn zitten of geen tegengestelde belangen hebben. De partij die zich voegt aan de zijde van gedaagde kan immers, binnen de grenzen zoals [hieronder] aangegeven, zelfstandig en op zelfstandig aangegeven gronden verweer voeren. Dat verweer kan pas na voeging inhoudelijk worden beoordeeld.’

Inderdaad, er is geen enkele juridische grond voor de stelling dat Stikstofclaim het stikstofbeleid van de staat zou moeten onderschrijven om zich te kunnen voegen in de zaak. Deze zaak draait juist om de wettelijkheid van dat stikstofbeleid en daarover hebben Stikstofclaim en Greenpeace tegengestelde opvattingen. In hoeverre de staat en Stikstofclaim andere gronden zullen inroepen, valt nog te bezien.

Stikstofclaim is nu dus als gevoegde partij toegelaten tot het geding. Dat wil nog niet zeggen dat Stikstofclaim nu volledig vrij is om alle mogelijke gronden aan te voeren om de eisen van Greenpeace te bestrijden. In ieder geval mag Stikstofclaim relevante juridische gronden aanvoeren ter bestrijding van de vordering van Greenpeace. Wat betreft de feiten kan de staat echter roet in het eten gooien. Met verwijzing naar arresten van de Hoge Raad legde de rechtbank de spelregels als volgt uit:

‘Een gevoegde partij aan de zijde van de gedaagde is bevoegd zelfstandig en op zelfstandig aangevoerde gronden verweer te voeren. De rechter kan een vordering in beginsel niet toewijzen of afwijzen op gronden die door een gevoegde partij zijn aangevoerd, maar door de gedaagde zelf niet konden worden ingeroepen. Een gevoegde partij kan niet verhinderen dat de gedaagde bepaalde feiten erkent, met als gevolg dat deze komen vast te staan. Hij moet het geding aanvaarden in de stand waarin het zich ten tijde van de voeging bevindt. De stellingen van een partij die zich heeft gevoegd aan de zijde van gedaagde worden door de rechter betrokken in de beoordeling van de tegen die gedaagde ingestelde vordering, behalve voor zover die stellingen strijdig zijn met de stellingen van gedaagde.’   

Dat is een juiste samenvatting van de huidige stand van de rechtspraak. Bedacht dient echter te worden dat de Hoge Raad zich nog niet heeft uitgelaten over een cruciaal aspect van algemeen belang-acties in de context van op wetenschap gebaseerd beleid.

‘Gevaarlijke klimaatverandering’

Om dit aspect goed te begrijpen is het nuttig even terug te keren naar de klimaatzaken tussen Urgenda en de staat. Urgenda vond het Nederlands klimaatbeleid ontoereikend en vorderde een emissiereductie van 25% tegen 2020. In die zaken heeft Urgenda een karikatuur geschetst van de stand van de klimaatwetenschap. Maar omdat de staat niet of nauwelijks weerwoord bood, meende de rechter op grond van de normale regels in private rechtsgedingen te mogen uitgaan van de juistheid van die karikatuur. Dit roept de vraag op of die regels wel geschikt zijn voor de beoordeling van algemeen belang-vorderingen in zaken van op wetenschap gebaseerd beleid (daarover hieronder meer).

In de Urgenda-klimaatzaken had de staat over bijvoorbeeld het begrip ‘gevaarlijke klimaatverandering’ niets te melden en daardoor kon de rechter dat door Urgenda bedachte begrip hanteren alsof het een wetenschappelijk gedefinieerde term is. De staat (lees: het ministerie, althans de ambtenaren die de zaak behandelen) kon zo met slap verweer deze rechtszaak in de gewenste richting sturen; die richting was echter geenszins wat het parlement voor ogen had. Overigens ontvangen zowel Urgenda als Greenpeace rijkelijke subsidies ofwel direct uit de schatkist of via de bekende ‘slush funds’ die de staat daartoe heeft gecreëerd, waardoor de belangen nog verder verstrengeld zijn.

Weliswaar zijn er grenzen gesteld aan hetgeen een gevoegde partij mag stellen, maar ook aan die grenzen zijn grenzen gesteld. Zo bepaalt het wetboek bijvoorbeeld dat de rechter ‘feiten of omstandigheden van algemene bekendheid, alsmede algemene ervaringsregels’ aan zijn beslissing ten grondslag mag leggen, ongeacht of zij zijn gesteld; dergelijke feiten behoeven geen bewijs. Daarnaast mag de rechter bewijs verlangen, ‘zo vaak aanvaarding van de stellingen zou leiden tot een rechtsgevolg dat niet ter vrije bepaling van partijen staat’.

Net als klimaatbeleid is ook stikstofbeleid gebaseerd op wetenschap. Waar het gaat om wetenschappelijke feiten die relevant zijn voor het stikstofbeleid zal de rechter in het licht van de bovengenoemde wetten niet kunnen afgaan op hetgeen de staat en Greenpeace samen bekokstoven, want wetenschap staat niet ter vrije bepaling van de partijen, althans is van algemene bekendheid. Ten aanzien van wetenschap zal Stikstofclaim dus wel degelijk feiten kunnen inbrengen waarover de andere partijen het eens zijn. 

Licht aan de horizon

Zo gloort aan het begin van dit nieuw jaar toch weer wat licht aan de horizon. Met de opkomst van organisaties als Stikstofclaim en Stichting Milieu en Mens kan de balans in de rechtszaal terugkeren, hoewel de strijd ongelijk blijft, met name door het subsidiebeleid en de twijfelachtige rol die de staat in het proces speelt.

Dit is ook een punt dat de nieuwe coalitie, die zich terecht druk maakt om de rechtsstaat en democratie, zou moeten oppakken. Met de toekenning van subsidies en het voeren van verweer in algemeen belang-acties heeft de staat bewezen partijdig en onbetrouwbaar te zijn.

De regels van het private proces- en bewijsrecht zijn, zoals hierboven besproken, ongeschikt voor algemeen belang-acties. Indien we van de rechtsstaat voornamelijk een rechtersstaat maken, dan behoeven die regels herziening en zal het beginsel van ‘equality of arms’ in ere hersteld dienen te worden.

Lucas Bergkamp is arts en advocaat te Brussel en heeft de stichtingen Milieu en Mens en Stikstofclaim op pro bono basis geadviseerd. Deze stichtingen hebben zich gevoegd in de klimaatprocedure van Milieudefensie tegen Shell, respectievelijk de stikstofzaak van Greenpeace tegen de staat.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Dan hopen wij dat u ook in dit nieuwe jaar weer meedoet. Kwam het er nog niet van, maar wilt u wel Wynia’s Week mogelijk maken? Dan hopen we dat u nu ook de stap zet. Doneren kan op verschillende manieren en zowel met een éénmalig bedrag als met een maandelijkse bijdrage. Hartelijk dank!

Het bericht Nieuwe kabinet moet eind maken aan de partijdigheid van de staat bij rechtszaken over klimaat en milieu verscheen eerst op Wynia's Week.

Het vorige kabinet, RutteDrie, verbood het aansluiten van nieuwe woningen op aardgas. In 2030 moesten bovendien 1,5 miljoen bestaande woningen van het gas afgesloten zijn en de rest in 2050. Er is nog nauwelijks een begin gemaakt. De politieke naïveteit uit de jaren 2017-2020 gaat nu opspelen.

Pijnlijk ook: het kabinet RutteDrie verhoogde de gasbelasting om Nederlanders van het gas af te duwen. Nu aardgas als gevolg van de gaspolitiek van Poetin, de oorlog in Oekraïne en de sancties van de Europese Unie nog duurder is geworden, ziet het kabinet RutteVier zich gedwongen om de aardgasconsumptie juist met vele miljarden euro’s te subsidiëren.

Het vorige kabinet dacht twee vliegen in één klap te slaan: door alle Nederlandse woningen van het aardgasnet los te koppelen, zou het én de gasvelden in Groningen kunnen sluiten én ‘de klimaatdoelen van Parijs’ halen. Gasland Nederland was het enige ter wereld dat woningen met prioriteit van het gas wilde afsluiten. Het wekte in buurlanden Duitsland en België verbazing. Omdat aardgas veel minder vervuilend is dan het stoken van kolen en olie werden gasaansluitingen daar juist gesubsidieerd.

Veel hogere kosten

Onder RutteVier dooft de ambitie om Nederlandse huishoudens van het gas af te halen. Nieuwe woningen worden weliswaar nog steeds gasloos gebouwd, maar het aardgasvrij maken van bestaande huizen gaat hoogst moeizaam.

‘Van de doelstelling om bestaande woningen van het gas te halen is voor zover mij bekend weinig terecht gekomen,’ zegt Martien Visser, lector energietransitie aan de Hanzehogeschool Groningen, tevens werkzaam bij Gasunie als manager strategie. René Peters weet waarom. ‘De kosten zijn veel hoger dan oorspronkelijk ingeschat,’ vertelt de gasdeskundige van TNO: zo’n 40.000 euro per woning. Het kabinet rekende op 10.000 tot 20.000 euro.

Op den duur alle woningen van het gas

Het stoken van gas voor warmte veroorzaakt 15 procent van de Nederlandse uitstoot van broeikasgassen. Het kabinet wil in 2030 de helft minder uitstoot en in 2050 nul. Daarvoor zouden in 2030 1,5 miljoen woningen van het gas af moeten en in 2050 alle gebouwen, ook kantoren. Sommige linkse gemeenten, zoals Amsterdam, lopen nog een stapje harder en willen al in 2040 aardgasvrij zijn.

Dat aardgasvrij maken is een doel op zichzelf geworden. Terwijl de meest gekozen alternatieven – warmtepompen en warmtenetten – het halen van de klimaatdoelen juist vertragen. Beide zijn namelijk nog een tijdje afhankelijk van… aardgas.

Proeftuinen met drie alternatieven

Door de hoge gasprijs zijn elektrische warmtepompen waanzinnig populair. In twee jaar tijd is het aantal verdubbeld naar zo’n 1 miljoen. Vanaf 2026 wordt de verkoop van alleen-gasketels verboden.

Een half miljoen huishoudens zijn aangesloten op een warmtenet. Vaak in de stad, daarom wordt dit ook wel stadsverwarming genoemd.

Elektrificering (warmtepompen plus koken op inductie) en warmtenetten zijn twee van de drie alternatieven op aardgas. Het derde is aardgas vervangen met een ander gas. Zoals biogas, dat wordt gemaakt door gft-afval of mest te vergisten. Of waterstof.

Alle drie de opties worden uitgeprobeerd in 66 ‘proeftuinen’ verspreid over het land. Tot 2028 betaalt het Rijk 435 miljoen euro mee om die 66 dorpen en wijken van het aardgas te krijgen.

Warmtepompen hebben nog steeds gas nodig

Door de hoge gasprijzen en de snelle bouw van windmolenparken op zee is het aandeel van gas in onze elektriciteitswinning vorig jaar met een vijfde gedaald. Maar nog altijd leveren gascentrales 40 procent van de stroom in Nederland. De stroomvraag is door die 1 miljoen warmtepompen toegenomen.

Veel warmtepompen zijn ook nog eens ‘hybride’, en stoken dus deels op gas, want zonder goede isolatie en vloerverwarming houdt een elektrische warmtepomp een vrijstaand huis in de winter niet warm. Voordeel van hybride pompen is wel dat ze op koude dagen minder stroom vreten.

Voor warmte afhankelijk van een fabriek

Warmtenetten vangen vaak restwarmte af uit de industrie. Bijvoorbeeld van de afvalverbrander in Amsterdam. Of de kunstmestfabriek in Zeeland. Mooie oplossing, zou je denken. Anders gebeurt er niets met die warmte.

De nadelen zijn onder meer dat nieuwe, geïsoleerde leidingen nodig zijn, waaruit toch nog enige warmte ontsnapt, en dat wijken afhankelijk worden van vervuilende fabrieken. Die fabrieken sluiten meerjarencontracten af met de beheerders van warmtenetten. Dat maakt het lastiger om industrieën te verduurzamen. Een schonere productie zou betekenen dat er minder restwarmte wordt geproduceerd.

Zo wil Amsterdam dat inwoners minder afval weggooien. Tegelijkertijd heeft het Afval Energie Bedrijf vuilnis nodig om te stoken en warmte te kunnen leveren aan het warmtenet. Dus wordt er afval uit het Verenigd Koninkrijk geïmporteerd.

De EU wil het gebruik van kunstmest de komende zeven jaar met 50 procent terugdringen, maar er liggen ook plannen om woningen aan te sluiten op restwarmte van de Yara-kunstmestfabriek in Sluiskil. Die op aardgas stookt.

Stadsverwarming is net zo duur

Dan is stadsverwarming ook nog eens even duur als aardgas. Dat is bij wet geregeld om consumenten te beschermen tegen monopolisten. Een warmtenet is immers in handen van één partij. Soms een commercieel bedrijf, zoals Vattenfall in Amsterdam, maar vaak ook gemeentelijke bedrijven. Consumenten die van het aardgasnet worden afgesloten, kunnen niet meer op een andere leverancier overstappen.

Toen aardgas goedkoop was, was stadswarmte dat ook. Sinds een jaar benadeelt de prijskoppeling consumenten. De oplossing van minister voor Klimaat en Energie Rob Jetten (D66)? Neem alle warmtenetten in publiek bezit. Alleen de levering van warmte aan het net zou nog door private partijen mogen worden uitgevoerd.

Het plan is commerciële eigenaren in het verkeerde keelgat geschoten. Vattenfall heeft de uitbreiding van het warmtenet in Amsterdam stopgezet.

Femke Kuipers van de Stichting Warmtenetwerk zegt daarover: ‘Als warmtesector stonden wij aan de lat voor 500.000 huizen van het gas af voor 2030. Dat was tot voor kort haalbaar. Echter de commerciële warmtebedrijven hebben een investeringsstop sinds half oktober’, toen Jetten zijn wetswijziging aankondigde. ‘Daarmee raakt de doelstelling snel uit beeld.’

Waarom geen schoon gas?

De derde optie, aardgas vervangen door een ‘schoon’ gas, lijkt makkelijker. Daar kunnen de bestaande gasleidingen voor worden gebruikt. Het Planbureau voor de Leefomgeving heeft uitgerekend dat dit voor de meeste wijken goedkoper is dan overschakelen op warmtepompen of warmtenetten. Toch zitten er ook aan deze optie haken en ogen.

Shell wil bijvoorbeeld groene waterstof maken in Rotterdam, maar daar is veel meer groene stroom voor nodig. Tot het zover is, wordt waterstof met aardgas gemaakt. Vervolgens komen grootverbruikers als Dow Chemical, Tata Steel en Yara als eerste in aanmerking. Voor de groene-stroombehoefte van alleen Tata Steel is al een windmolenpark ter grootte van de Noordoostpolder nodig.

Biogas dan? Dat wordt gemaakt door bijvoorbeeld rioolwater of gft-afval te vergisten. Klinkt misschien niet fris, maar het is beter voor het milieu. Ingenieur Kirsten Zagt doet het met zijn bedrijf Bareau, dat meewerkt om het dorp Krewerd, in het aardbevingsgebied van Groningen, energieneutraal te maken. De techniek wordt echter niet omarmd door de grote bedrijven: ‘Groen gas produceren stuit op weerstand vanuit de fossiele-brandstofindustrie.’ Aan zijn vergistingsreactor verdienen de Shells en de Vattenfalls van de wereld geen geld.

Egbert Ludwig, directeur van de energiecoöperatie Bronnen VanOns, dat zonneparken in noordoost-Nederland bezit, ziet het niet anders: ‘De lobby en de belangen zijn sterker dan de wil om de doelstelling te halen.’ Dat ondermijnt volgens hem het draagvlak onder de bevolking.

Er is geen ideale oplossing

Peters nuanceert: groen gas is ook duur. ‘In de orde van 1 euro per kuub.’ Aardgas kostte voor de Russische aanval op Oekraïne 20 tot 30 cent per kubieke meter. De hoge aardgasprijs maakt biogas concurrerend, maar het betekent ook dat makers van groen gas (biogas waar de CO2 is uitgehaald) geen subsidie meer krijgen. Die hebben ze volgens de overheid niet meer nodig.

Wel betalen ze gewoon energiebelasting over groen gas. Leveranciers van warmte, daarentegen, mogen gasbelasting in rekening brengen (er is immers gas gestookt om die warmte op te wekken), maar die hoeven ze niet af te dragen. Dan is het niet vreemd dat energiebedrijven liever warmtenetten aanleggen dan groen gas maken. ‘Omdat groen gas direct moet concurreren met aardgas, is er voor niemand geld aan te verdienen,’ legt Visser uit.

Aquathermie, warmte uit water, en geothermie, warmte uit de ondergrond, zijn ook de heilige graal niet. ‘Het ontwikkelen van alternatieve bronnen als geothermie en aquathermie hebben best lange doorlooptijden,’ zegt Kuipers. En ideale vervangers van aardgas worden het volgens Visser nooit: ‘Het zijn enorm dure technieken die je eigenlijk het hele jaar zou moeten inzetten. Woningen hebben echter maar een gering aantal maanden warmte nodig. Daarom zie je geothermie vooral bij kassen.’

‘Dat hebben de mensen niet verzonnen’

De proeftuinen waren eerst bedacht om de voordelen van gasloos wonen te demonstreren. Toen dat niet lukte, werden ze aan de man gebracht als proefwijken om verschillende technieken uit te proberen. Al het geëxperimenteer heeft het draagvlak onder de bevolking geen goed gedaan. ‘Als het van bovenaf opgelegd wordt, dan hebben mensen sowieso al weerstand,’ denkt Peters.

Toch is dat hoe het gaat. Marjan Brandes is manager bij de coöperatie Zeeuwind, dat in Zeeland groene stroom opwekt en meehelpt om vier dorpen en wijken van het gas te krijgen. Ze vertelt dat in Middelburg de gemeente besloot dat er een warmtenet moest komen. ‘Dat hebben de mensen niet verzonnen. Het komt niet van onderop.’

In de Van der Pekbuurt in Amsterdam-Noord wilden de bewoners vooral betere isolatie van hun bijna honderd jaar oude woningen. Als er een warmtenet moest komen, zagen zij meer in aquathermie uit het IJ, een optie die door de TU Delft en Waternet was onderzocht. Woningcorporatie Ymere, dat de meeste huizen in de buurt bezit, koos voor restwarmte van het stedelijke Afval Energie Bedrijf.

Bert Müssig, medeoprichter van de lokale huurdersvereniging, heeft er geen goed woord voor over. ‘Er bestaat in principe nergens restwarmte. En als die er is, moet je zorgen dat die er niet is.’ Wat je in ieder geval niet moet doen, is er een hele economische structuur omheen bouwen.

Minder kosten aan isolatie

Müssig vermoedt dat Ymere voor de goedkoopste oplossing heeft gekozen. De corporatie wilde de 1.500 sociale huurwoningen in de Van der Pekbuurt eigenlijk slopen. De bewoners verzetten zich. Nu wordt er alsnog geïsoleerd, maar daar neemt Ymere tien jaar de tijd voor. Met restwarmte van de afvalverbrander kan dat goedkoop: afvalwarmte is van een hogere temperatuur dan aquathermie. Dus hoeft niet de beste (en duurste) isolatie te worden aangeschaft.

Wat zegt Ymere dan? ‘We zijn geen milieuorganisatie. Voor ons staat de betaalbaarheid van de huren voorop.’

Brandes ziet hetzelfde in Zeeland: ‘Voor woningcorporaties is een warmtenet een relatief goedkope oplossing. Want je hoeft niet in alle woningen een warmtepomp te zetten.’

Visser vult aan: ‘Het is de manier om mensen in opstand te brengen en die problemen kon je mijns inziens van verre zien aankomen.’

Nu moeten zeven op de tien bewoners instemmen om een blok of wijk van het aardgas te halen. Het kabinet bereidt een wet voor die gemeenten de bevoegdheid geeft om ook bij minder of geen steun het gas af te sluiten. ‘We kunnen niet wachten op één huizenblok dat zich als een Gallisch dorpje verzet,’ zegt – wie anders? – Hugo de Jonge (CDA). De minister van Volkshuisvesting grijpt overheidsfalen steevast aan om meer beperkingen op te leggen.

(Geen) dogma

Zo mondt een vage doelstelling – de helft minder CO2 – binnen tien jaar uit in een overheid die inwoners tegen wil en dank van het gas haalt en afhankelijk maakt van het verbranden van Brits afval.

Huurders van corporatiewoningen hebben weinig in te brengen. Eigenlijk gek, vindt Müssig. ‘De verhuurder bepaalt waar jij je warmte vandaan haalt!’ Eigenwoningbezitters mogen wel meebeslissen, maar kunnen door hun buren worden overstemd. En zelfs dat is minister De Jonge een doorn in het oog.

Volgens gasdeskundige Peters is het tijd om een stap terug te doen. ‘Van het gas af moet geen dogma zijn,’ zegt hij. ‘Dat idee, we moeten van gas los en alles moet gasloos worden, is wat mij betreft de verkeerde interpretatie van CO2-neutraal worden.’

Wynia’s Week besteedt regelmatig aandacht aan de vele onlogische, overhaaste en zelfs contraproductieve aspecten van het Nederlandse klimaatbeleid. Deze broodnodige, onafhankelijke journalistiek wordt volledig mogelijk gemaakt door de vrijwillige financiële bijdragen van de donateurs. Doet u ook mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Stilletjes sterft het gasverbod: onhaalbaar en onbetaalbaar verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat komt nog. Hugo de Jonge krijgt in de komende jaren voldoende kansen om meer verongelijkte brieven aan de Onderzoeksraad te sturen.

Het rapport van de Onderzoeksraad is hier en daar nogal voorspelbaar en soms maakt de raad zich er wat te gemakkelijk van af. Voor de presentatie van het rapport was al duidelijk dat de Onderzoeksraad vooral zou ingaan op ‘de stille ramp’ die zich in de eerste maanden van de coronacrisis in de verpleeghuizen afspeelde.

De Onderzoeksraad presenteert dit als een van haar belangrijkste bevindingen. Dat de medische mondkapjes en andere beschermingsmiddelen eerst alleen naar de ziekenhuizen en niet ook naar de verpleeghuizen gingen, is inderdaad wel de grootste fout uit de eerste maanden van de crisis. Maar dat wisten we al langer.

Erger is hetgeen Nieuwsuur deze week onthulde: het ministerie van VWS liet in een OMT-advies opnemen dat mondkapjes in de verpleeghuizen ‘niet nodig en gelet op de aanhoudende schaarste ook niet wenselijk zijn’. Niet alleen schond het ministerie hiermee de onafhankelijkheid van het OMT, het zorgde voor een ‘stille ramp’ in de verpleeghuizen waarbij ouderen onnodig overleden.

Volgens Jeroen Dijsselbloem, de voorzitter van de Onderzoeksraad, was deze ‘stille ramp’ het gevolg van het feit dat de verpleeghuizen ‘minder assertief zijn, minder vocaal en minder goed georganiseerd zijn dan de ziekenhuizen’. Het is merkwaardig dat Dijsselbloem hiermee de verpleeghuizen de schuld in de schoenen lijkt te schuiven voor deze ‘stille ramp’: dan hadden ze maar assertiever moeten zijn.

Dijsselbloem geeft hiermee ook aan dat de lobby van de ziekenhuizen bij het ministerie gewoon beter was dan die van de verpleeghuizen en dat daardoor verpleeghuizen minder mondkapjes ontvingen. Waar de Onderzoeksraad wat te makkelijk overheen gaat is dat er bij een lobby altijd twee partijen zijn. Niet alleen was de lobby beter, het ministerie van VWS was ook veel ontvankelijker voor de lobby van de ziekenhuizen.

De Jonge luisterde alleen naar de ziekenhuizen

Zeker in de eerste fase van de crisis luisterde het ministerie, inclusief minister Hugo de Jonge, vrijwel alleen naar de ziekenhuizen. De ziekenhuizen hadden het heft in handen en hebben dat gedurende de hele crisis gehouden. Het is een gemiste kans dat de Onderzoeksraad geen analyse geeft van de invloed van die lobby op het beleid en er geen conclusies aan verbindt.

Dit is niet de enige plek waar de Onderzoeksraad zich er wat gemakkelijk van af maakt. Het is ook wat eenvoudig om de communicatie de schuld te geven, zoals de Onderzoeksraad doet. In evaluaties zoals die van de Onderzoeksraad wordt altijd geconstateerd dat de communicatie tekort heeft geschoten. Als het kabinet had gedaan wat de Onderzoeksraad adviseert, namelijk in de communicatie meer de onzekerheid te etaleren, had de Onderzoeksraad waarschijnlijk ook gezegd dat de communicatie tekortschoot.

Communicatiedeskundigen hebben ons maandenlang voorgehouden dat het kabinet burgers ‘een perspectief’ moest bieden. Burgers moesten houvast hebben, het kabinet moest duidelijk maken wat het doel was van de lockdowns en moest vooral aangeven wanneer de pandemie voorbij was.

Een perspectief bieden en onzekerheid etaleren gaan in de communicatie niet samen. Met communicatie kan je het nooit goed doen. Hier had de Onderzoeksraad wel wat meer oog kunnen hebben voor de rol van de publieke opinie en de media, die vooral eenduidigheid eisten.

Hoe deden ze het elders?

Een grote omissie in het rapport is dat de Onderzoeksraad geen vergelijking heeft gemaakt met de corona aanpak in andere landen. Bij ons zijn veel fouten gemaakt, maar in andere landen ging ook niet alles goed. Een vergelijking met bijvoorbeeld het beleid in Duitsland en België had een vollediger en genuanceerder beeld opgeleverd waar het mis ging in de Nederlandse aanpak.

De Onderzoeksraad vindt dat het kabinet niet alleen naar het OMT had moeten luisteren. De adviezen van het OMT waren sterk medisch en epidemiologisch gekleurd. Hierdoor kwamen de mentale en sociale gevolgen van de crisis te weinig aan bod volgens de Onderzoeksraad.

Hoezo meer OMT’s?

Met de belangen van het onderwijs, het bedrijfsleven en de cultuursector werd te weinig rekening gehouden. Ook dit is geen nieuw inzicht. Tijdens de crisis waren er verschillende partijen die vonden dat het OMT zou moeten worden uitgebreid met sociale wetenschappers en psychologen of dat er naast het OMT er ook een onderwijs en sociale impact OMT zouden moeten komen.

Ook hier gaat de Onderzoeksraad wel erg makkelijk mee met die critici. Als het kabinet naast het OMT andere adviesorganen in het leven had geroepen, dan had de Onderzoeksraad ongetwijfeld geconstateerd dat het ontbrak aan eenduidigheid, de besluitvorming ondoorzichtig was en niet duidelijk was wie waar verantwoordelijk voor was. Met meerdere OMT’s was de besluitvorming niet beter geweest.

VWS wist het zelf niet

De kritiek van de Onderzoeksraad richt zich op de rol van het OMT. Het kabinet gaf al in een vroeg stadium aan blind te varen op de adviezen van het OMT. Dat deed het kabinet niet voor niets, maar vooral omdat het zelf onzeker was en niet wist welk beleid het moest voeren.

Het is dan ook wat gemakkelijk gedacht van de Onderzoeksraad dat ‘de politiek’ meer de leiding moet nemen: ‘de politici’ wisten het ook niet en waren maar al te blij dat ze konden leunen op de wetenschappers in het OMT. Dat is tijdens deze crisis zo en dat zal bij een volgende crisis niet anders zijn.

Meer bevoegdheden voor een ministerie dat luistert naar lobby?

In het licht van de vele tekortkomingen van de overheid in de crisisaanpak is het wat wonderlijk dat het belangrijkste advies van de Onderzoeksraad is om het ministerie van VWS tijdens een volgende crisis meer bevoegdheden te geven. De Onderzoeksraad vindt dat het ministerie de bevoegdheid moet krijgen om tijdens een crisis ‘sector-, regio-, of instellingsoverstijgende problemen effectief te kunnen aanpakken, waaronder in elk geval met rechtstreeks bindende aanwijzingen’.

Waarom zou je een ministerie dat tijdens een crisis vooral zijn oren laat hangen naar bepaalde belangengroepen ten koste van andere, die het beleid grotendeels uit handen geeft aan het OMT en volgens de Onderzoeksraad zelf te weinig kennis en deskundigheid in huis heeft om een crisis aan te pakken, meer bevoegdheden moeten geven?

Een ministerie dat blundert…

En dan hebben we nog niet eens over de blunders van het ministerie die in de volgende rapporten van de Onderzoeksraad worden behandeld: de testcapaciteit, de late vaccinaties en de late boostercampagne. Dit is een volstrekt onlogische aanbeveling op basis van de analyse die de Onderzoeksraad zelf maakt.

Ook bij deze belangrijke aanbeveling had de analyse van de Onderzoeksraad nog wel iets beter gekund. Het ministerie had vooral oog voor de noden van de ziekenhuizen en bepaalde in eerste instantie dat de mondkapjes daar naartoe moesten en niet naar de verpleeghuizen.

Na verloop van tijd kwam er tegenwicht vanuit de langdurige zorg tegen het primaat van de ziekenhuizen in het beleid. De verpleeghuizen werden assertiever en vroegen aandacht bij het ministerie en in de media voor de stille ramp die zich voltrok. Bestuurders van instellingen gingen ook zelf beschermingsmiddelen inkopen.

Als het ministerie grotere bevoegdheden had gehad, had ze deze mogelijk gebruikt om verpleeghuisbestuurders ‘bindende aanwijzingen’ te geven om daarmee te stoppen. Ook zonder deze bevoegdheden probeerde het ministerie al te verhinderen dat zorginstellingen op eigen houtje beschermingsmiddelen gingen kopen. Met meer bevoegdheden was hun dat nog gelukt ook.

Een ministerie dat zijn oren vooral laat hangen naar belangengroepen, onzeker is en te weinig kennis en deskundigheid in huis heeft, moet geen grotere bevoegdheden krijgen.

De Onderzoeksraad zal nog twee rapporten schrijven over de coronacrisis. Het is te hopen dat die een diepgaandere analyse en meer doordachte aanbevelingen bevatten.

Wim Groot schrijft regelmatig voor Wynia’s Week over actuele politieke en economische kwesties, vooral op het gebied van de volksgezondheid. U kunt de broodnodige onafhankelijke berichtgeving van Wynia’s Week mede mogelijk maken. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Begin juni 2020 verscheen er al een eerste analyse van Syp Wynia van het Coronabeleid gedurende de eerste maanden van de pandemie: ‘Hoe deden we het eigenlijk, de eerste maanden?’. Lees dat artikel HIER.

Het bericht Ziekenhuizen waren de baas, verpleeghuizen hadden het nakijken verscheen eerst op Wynia's Week.

Kon de overgrote meerderheid van de bevolking in de eerste maanden van de pandemie nog heel goed begrijpen dat het kabinet moest ‘varen in de mist’, al snel barstte de kritiek los.

Niets lukte

Die kritiek betrof het crisismanagement van de coronaminister. Niets lukte hem: beschermingsmiddelen regelen, testcapaciteit opzetten, vaccins inkopen, vaccinaties organiseren, vliegvelden sluiten, de ziekenhuizen in het gelid zetten, voor de verpleeghuizen opkomen, de thuiszorg beschermen, noem maar op. Alles te laat en te weinig.

Dat had niets te maken met het enge, onbekende virus, maar met het normale vakmanschap en de bestuurlijke vaardigheid die je van een minister mag verwachten. De man stond met lege handen. Ik geloof direct dat hij van goede wil was en een tijdje heeft gedacht dat het een kwestie van wennen was.

Maar de klus ging hem boven zijn macht.

In plaats van dat te erkennen en op te stappen, werden we keer op keer getrakteerd op stoere toezeggingen, overduidelijke onwaarheden en bedekte dreigementen, dobberend in een oeverloze woordenstroom.

Van bescheidenheid geen spoor. Pronkend bezocht hij geïmponeerde oudjes, overbelaste verpleegkundigen en lege testlocaties. Als je al de foto’s optelt waarop hij zich laat vaccineren, dan moeten zijn armen eruit zien als die van een drugsverslaafde.

Ongegeneerd werden we ’s mans privéleven ingetrokken, moesten we hem liedjes horen zingen en zagen we hem laatst nog in gala op de kaft van de Linda, samen met een ander succesnummer uit het kabinet, Kasja Ollongren.

Ondertussen wisselde het beleid sneller dan het weer in maart. Telkens ondertiteld met ingestudeerde oneliners en slogans. En wat niet kon worden ingestudeerd, werd voorgelezen, hakkelend en stamelend als pijnlijk bewijs dat hij de materie niet overstijgen kan.

Steeds weer hadden maatregelen geen of te weinig effect en steeds weer kregen wij, de burgers, de schuld. Híj deed alles goed, wíj maakten er een potje van. Je moet maar durven.

Ja, mijn oordeel is hard.

Maar ik ben nog niet klaar.

Om Hugo de Jonge heen staan allerlei figuren die minstens zo belabberd hebben geopereerd en die hem voor de kritiek hebben laten opdraaien.

Onze premier voorop. We weten inmiddels welke tactiek hij hanteert als er een probleem is: dan zorgt hij ervoor dat tussen hem en dat probleem een minister staat. Als een schild, een schietschijf.

En laten we ook andere bewindslieden niet vergeten die veilig in de marge van het coronabeleid rondstommelen. Zo’n Grapperhaus bijvoorbeeld die op tv relschoppers bars de les leest of meer in het algemeen de Nederlandse bevolking beschuldigt van het overtreden van coronaregels. Maar iets toevoegen aan het beleid? Iets beters? Welnee.

De regio-premier

Noemen we ook Bruls, de voorzitter van het Veiligheidsberaad. De man gedraagt zich inmiddels als een soort regio-premier die het nodig vindt om publiekelijk De Jonge te adviseren en – waarschijnlijk om ’s mans steun niet te verliezen – ook de bevolking voortdurend op zijn falie te geven.

En wat te denken van het OMT. Vastgelopen in eindeloze discussies en nooit op één lijn. Voortdurend springen er kikkers uit de kruiwagen, hartelijk ontvangen aan de talkshowtafels om hun private mening te pluggen. Sommigen melden terloops een ministerschap niet te zullen afwijzen.

En daaromheen cirkelen al die hoogwaardigheidsbekleders die melden coronamaatregelen niet te zullen handhaven (politiechefs en burgemeester Halsema natuurlijk), die maatregelen onvoldoende te vinden (Kamerleden bijvoorbeeld) of juist te ingrijpend (Kamerleden bijvoorbeeld).

Allemaal autoriteiten die doen alsof ze in deze crisis geen verantwoordelijkheid dragen, maar lid zijn van een debatteervereniging.

Bang voor de lobby’s

In dit pandemonium van afkalvend gezag zijn De Jonge en Rutte vastgelopen in de tunnel die ze zelf hebben gegraven. Angstig dat ze ‘verkeerde’ besluiten nemen (lees: besluiten die door invloedrijke belangengroepen of de meerderheid van de bevolking niet worden gepikt), laten ze systematisch hun plannetjes een dag voor de persconferentie uitlekken. Met wat handigheidjes erin verstopt natuurlijk, zodat er iets weg te geven valt.

De Jonge en Rutte waren apetrots toen ze hun persconferenties opluisterden met een gebarentolk, maar hebben ze ook maar één seconde gedacht aan die groeiende groep inwoners die ofwel onze taal niet machtig is ofwel met dank aan ons onderwijssysteem functioneel analfabeet is? Denken ze serieus dat deze mensen goed geïnformeerd zijn? Dat ze naar die persconferenties kijken? Dat ze niet afhankelijk zijn van de (baker)praatjes van familie en lokale leidslieden?

Boa’s provoceerden winkeliers

Geen mens (ook degene die wel Nederlands kan lezen en spreken) die nog weet welke maatregelen gelden. Maar dat weerhield boa’s er niet van om undercover winkeliers te provoceren tot overtreding van deze of gene regel om bij succes triomfantelijk het bonboekje te trekken.

Werken die vaccins nu wel of niet? En hoe lang? Is er sprake van oversterfte onder gevaccineerden? Raden maar, uw overheid vertelt het niet.

En maar verbaasd zijn dat nog maar drie op de tien Nederlanders vertrouwen in de overheid heeft.

Heeft alleen de overheid schuld?

Natuurlijk niet.

In onze volksaard – op dit punt hebben we geen enkel inburgeringsprobleem – zit de nare neiging om alles ter discussie te stellen. ‘Ja maar’ ligt ons in de mond bestorven.

Daarbij komt de hebbelijkheid te denken dat het eigen oordeelsvermogen scherp en zuiver is, dit in tegenstelling tot dat van de buren en eigenlijk de rest van ons land.

Kies naar believen

Dit leidt tot de houding om maatregelen in het algemeen en dus ook de coronaregels als een interessant keuzepakket te zien waar men vrijelijk in kan grasduinen, uiteraard onder de conditie dat ieder ander zich nauwgezet aan de voorschriften houdt.

Verder praten we wel veel, maar tot een uitwisseling van meningen komt het niet snel. In het beste geval stoppen we even met spreken als een ander door je heen begint praten (door sommigen wel omschreven als een discussie) om vervolgens doodgemoedereerd het eigen betoog voort te zetten.

De ontkerkelijking mag zijn opgerukt, dreigen met hel en verdoemenis is het vaste repertoire als iemand jouw mening niet deelt. Sinds de opkomst van social media kunnen we de banvloeken live volgen: in eindeloze draadjes leest men elkaar de les, bijgevallen door scheldende medestanders, doorgaans eindigend in een ‘blok’.  

Ook de individualisering, naar men zegt kenmerk van ons tijdvak, verbleekt zodra het op corona aankomt. Dan denken we weer onbekommerd in groepen. Oude mensen? Dor hout. Ongevaccineerden? Wappies. Of, in het martelaren-zelfbeeld van de ongevaccineerden: de nieuwe joden.

Hoe het ook zij en wat ook de motieven of bijgedachten zijn, al met al houden de mensen zich redelijk goed aan de maatregelen.

Ondertussen rijzen de besmettingen de pan uit. De afgekondigde maatregelen zullen vast worden opgevolgd door nieuwe, wellicht scherpere. Of de boosterprik voldoende zal helpen, is nog de vraag. In elk geval zal de onrust in de samenleving niet snel luwen. Integendeel, er zijn groepen die zich verenigen met als hoogste doel ophef (en meer) te veroorzaken.

Het toekomstperspectief is eenvoudigweg onrustbarend.

Laten we daarom een nieuwe start maken. De bal ligt primair bij Hugo de Jonge en Rutte. In elk geval moet De Jonge plaats maken voor een nieuwe minister-crisismanager. Iemand die inhoudelijk in de materie zit, de gezondheidszorg van binnenuit kent, een omvangrijke bestuurlijke – en managementervaring heeft en persoonlijk gezag.

Vervang mensen, stop lekken

Over Rutte zwijg ik. De lopende kabinetsformatie is een autonoom proces en hoe je het ook wendt of keert, hij heeft de verkiezingen gewonnen.

Verder dient een einde gemaakt te worden aan alle verstoring en eigengereidheid die het functioneren van de crisisminister tot op heden frustreerden. Een kwestie van mensen vervangen, Bruls voorop, of terugduwen in hun hok.

Voorts moet het afgelopen zijn met het lekken van plannen en proefballonnetjes. Het is van tweeën een: vertel wat je wilt of vraag om advies.

Excuses?

Dit is allemaal niet heel ingewikkeld om te realiseren. Als de nieuwe minister en de premier bovendien beleefd namens het kabinet excuses aanbieden voor de chaos van de afgelopen tijd, zal de bevolking in overgrote meerderheid gewoon weer normaal meedoen.

Ik twijfel daar geen moment aan.

En ja, daarmee is nog niet gegarandeerd dat we het virus er snel onder zullen hebben, maar wel dat we ons daarop kunnen richten en niet op elkaar!

Het bericht Laten we opnieuw beginnen met het coronabeleid verscheen eerst op Wynia's Week.

Inmiddels weten we meer. Er zijn formatiestukken van VVD en D66 en van VVD en CDA (want dat liet Gertjan Segers van de ChristenUnie in de trein liggen). En wat zien we daar? Die drie partijen waren het maanden geleden al over bijna alles eens.

Toegeven aan D66

Meestal geven CDA en VVD in de geopenbaarde stukken toe aan de meest linkse van de drie, te weten D66. Je vraagt je zelfs af wat er nog tussen deze partijen staat. Wat verschillen deze partijen nog van elkaar? Wat weerhoudt hen er van om te gaan fuseren, net als PvdA en GroenLinks eerder ook (misschien)?

Die vraag is niet van vandaag of gisteren. Al bijna tien jaar geleden, in het voorjaar van 2012, sloten de demissionaire regeringspartijen VVD en CDA een vergaand begrotingsakkoord (‘Kunduz’) met de oppositiepartijen D66, GroenLinks en ChristenUnie. Later dat jaar sloot de PvdA zich daar feitelijk bij aan, door een kabinet te beginnen met de VVD van Mark Rutte.

Deze partijen zijn het altijd al eens

Al die partijen, met op een afstandje ook de kleine SGP, hebben sindsdien Nederland geregeerd: als regeringspartij of als (informele) gedoogpartij. Op geen enkele hoofdlijn van beleid heeft die klont van partijen – steeds vaker ‘middenpartijen’ genoemd – wezenlijk een verschil van mening laten zien.

Ze steunden eerst het beleid van bezuinigen en belasting verzwaren om het Brussel naar de zin te maken over het begrotingstekort (2012-2016). Vervolgens besloten ze samen Nederland tot internationaal koploper te maken van het klimaatbeleid (sinds 2017). Ze droegen ook samen het coronabeleid van RutteDrie (sinds begin 2020).

Nu doen PvdA en GroenLinks weliswaar niet meer mee aan de kabinetsformatie, maar die partijen zouden op basis van wat CDA, D66 en CDA samen in augustus en september in de achterkamers op papier hebben gezet prima kunnen aanschuiven. Voormalig PvdA-leider Job Cohen zei dat ook, sarrend, nadat de stukken die Gertjan Segers in de trein had laten liggen publiek waren geworden: ‘Prachtige plannen. Ik begrijp niet waarom de PvdA hier niet aan meedoet.’

Als ze bij de PvdA zo ingenomen zijn bij wat VVD en CDA – weliswaar met het oog op samenwerking met D66, maar dan nog – samen op papier hebben gezet, dan zou (vooral) de VVD, maar (toch ook) het CDA daar ongelukkig mee moeten zijn, zou je zeggen. Immers: als de VVD van Mark Rutte en het CDA van Wopke Hoekstra zo ver gaan in het behagen van Sigrid Kaag van D66 dat de PvdA blij is met het resultaat, waarom zijn VVD en CDA dan nog op aarde?

En inderdaad: loop de stukken door. Ze willen allemaal hetzelfde. Waarbij aangetekend dat de rode lijn is dat wat D66 wil al in het verkiezingsprogramma stond, terwijl (vooral) VVD en (ook) CDA sinds de Tweede Kamerverkiezingen van 17 maart van dit jaar alleen maar verder zijn opgeschoven naar links, naar D66, naar de PvdA (en GroenLinks) ook.

Wat was het profiel van CDA en VVD eigenlijk?

Dan te bedenken dat zowel VVD als CDA zelfs voor die verkiezingen al in de richting van D66 waren opgeschoven. Het CDA is de afgelopen jaren alle kleur op de wangen kwijtgeraakt, en zo veel kleur was er doorgaans al niet. Het CDA moet het hebben van de regio, maar is al jaren aan het flirten met de grote steden, waar de partij nauwelijks basis en weinig toekomst heeft. Als het om de toekomst van de boeren gaat volgt het CDA inmiddels gewoon D66, op een afstandje dan.

De VVD van Mark Rutte (hij wilde altijd al een VVD samen met D66, misschien met wat PvdA er bij) heeft sinds jaar en dag meer van een vrijzinnig-democratische dan van een liberale partij (en dan ook nog met een monarchistische inslag). Een conservatief-liberale partij is de partij van Mark Rutte hooguit periodiek, als er weer verkiezingen in aantocht zijn.

En zelfs die moeite – een conservatief etiket – nam de VVD bij de laatste Kamerverkiezingen al niet meer. Rutte liet het verkiezingsprogramma schrijven – nogal merkwaardig – door de vertrekkende fractievoorzitter Klaas Dijkhoff, die er geen misverstand over liet bestaan dat de VVD verder linksaf ging slaan, richting midden heet dat dan. Er klonk teleurstelling door over vrijhandel, markt en kapitalisme – ongeveer zoals de sociaaldemocratie het als haar taak ziet die fenomenen in statelijke en collectivistische zin bij te sturen.

De VVD: een pragmatische partij

Anders gezegd: de VVD van Rutte was regerenderwijs al een onbestemde, pragmatische partij geworden, legde die koers ook deels vast in het verkiezingsprogramma en profileerde zich in formatiedocumenten als een bijna-kopie van het D66 van Sigrid Kaag. Let wel: de Sigrid Kaag die het als haar taak ziet het volgende kabinet zo progressief mogelijk te maken (en daarmee PvdA en GroenLinks de wind uit de zeilen te nemen, al zegt ze dat er niet per se bij).

Uit het ‘Document op hoofdlijnen’ dat VVD en D66 afgelopen zomer opschreven en het ‘Formatiedocument VVD & CDA’ van 26 september blijkt dat de partijen van Rutte, Kaag en Hoekstra in vrijwel alles op dezelfde lijn zitten. Soms is dat ook makkelijk, want dan is het gewoon het voortzetten van het kabinetsbeleid, zoals het voor 2030 bouwen van een miljoen woningen op 14 daartoe aangewezen gebieden.

Allemaal klimaatkoplopers

Vier jaar geleden wilde D66 dat Nederland klimaatkoploper van de wereld zou worden, kreeg dat ook in het regeerakkoord en nu willen VVD en CDA het zelf ook. Waar ze tot dusver niets over zeggen, is of ze doorgaan met het subsidiëren van houtstook, dat tot dusver de grootste bijdrage (maar niet heus) levert aan de productie van duurzame energie in Nederland.

De drie partijen willen ook (tot) tientallen miljarden uittrekken voor het uitkopen van boeren, in de eerste plaats om de neerslag van stikstof bij natuurgebieden in te perken, maar ook om biodiversiteit en het klimaat te dienen. Hoe die laatste doelen zich verhouden met het massale volbouwen van Nederland (dat ze alle drie willen) is een raadsel.

Meer staat, meer regulering

De drie partijen zijn het ook soort van eens (want schrikbarend vaag) over het geleiden van de immigratie en het bestrijden van de drugsmaffia (anders dan het geven van voorlichting over drugs, waar Taghi c.s. niet van de onder de indruk zullen zijn). Wel is er enig zicht op hogere straffen voor drugscriminelen.

Samenvattend zijn de drie partijen het eens over méér overheid op vrijwel alle terreinen. Een verlaging van de collectieve lastendruk (die onder de Rutte-kabinetten al stevig omhoog ging) is buiten beeld. Maar op enig moment zullen de talloos veel miljarden die extra worden uitgetrokken toch weer terugbetaald moeten worden.

Als het om het buitenland, Europa en buitenlandse uitgaven gaat kan D66 (en kunnen PvdA en GroenLinks) hoogst tevreden zijn: meer ontwikkelingshulp, meer diplomaten, meer Europa. Wil de EU een nieuw verdrag (altijd een route voor meer Brusselse bevoegdheden)? Nederland doet mee.

De stukken van VVD, CDA en D66 ademen meer overheid, meer regulering en meer collectivisering, of het nu gaat over de woningmarkt, arbeidsmarkt of consumentenbeleid. Dat zijn trajecten in de richting van minder (economische) vrijheid – geen wonder dat Job Cohen er bij staat te juichen.

Rutte, Kaag en Hoekstra zitten nu al bijna een jaar te doen alsof ze hele andere ideeën hebben. Kaag wil ook ‘nieuw leiderschap’ ten koste van Rutte. In veel opzichten heeft ze dat leiderschap al binnengehaald, want er is weinig van wat zij wil dat ze niet krijgt.

VVD en CDA zijn ook D66 geworden

Daarbij dringt zich de vraag op of Rutte en Hoekstra wel echt zo vreselijk zijn opgeschoven richting Kaag. Het heeft er alle schijn van, dat ze al behoorlijk op één lijn zaten met Kaag. De afgelopen tien jaar zijn de partijen van Rutte en Hoekstra al heel sterk op die van Kaag gaan lijken.

Dat de formatie zo lang duurt komt niet omdat de partijen zoveel verschillen, maar omdat ze de grootst mogelijke moeite hebben onderlinge verschillen uit te venten. In feite zouden ze kunnen fuseren: VVD66, met het CDA als uitstervende bloedgroep.

Wynia’s Week zorgt ook in 2022 weer voor scherpe analyses. Steunt u deze onafhankelijke berichtgeving? Doneren kunt u HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Rutte, Kaag en Wopke kunnen samen een partij beginnen verscheen eerst op Wynia's Week.

Alleen als het zo uitkomt kan het kabinet niets. Toen er bij de klimaattop in Glasgow een deal was over het stoppen met overheidssteun voor fossiele investeringen overzee kon Nederland volgens premier Rutte en staatssecretaris Yesilgöz niet meedoen. Dat zou de bevoegdheden van het demissionaire kabinet volgens deze VVD-bewindslieden verre te boven gaan: stoppen met fossiele exportsubsidies voor baggeraars en voor Shell.

Maar ziedaar: slechts luttele dagen later bleek dat voor Sigrid Kaag toch te lastig te verkopen aan haar D66-achterban en zo werd aan de tafel van de kabinetsformatie – het nieuwe ‘Torentjesoverleg’ – even besloten dat het demissionaire kabinet toch zou stoppen met het subsidiëren van olie- en gaswinning in het buitenland. Want wat demissionair is, dat hangt er maar net van af.

Geen woningen, wel strooien met miljarden

Het demissionaire kabinet kan geen toestemming geven voor de bouw van broodnodige nieuwe wijken, omdat er geen deel deal is over stikstof. Zo ook de vieze walm van Tata Steel in IJmuiden, daar kan volgens D66-staatssecretaris Steven van Weyenberg niets aan worden gedaan, want ja – demissionair. Maar minister Stef Blok (VVD) ziet er geen been in om nieuwe gasboringen te doen in de Waddenzee of zelfs door te gaan met gas winnen in Groningen, want dat is dan weer staand beleid. Maar als er eindelijk paal en perk gesteld kan worden aan de wildgroei van (groene) stroomvretende datacenters, dan kan Blok dat weer niet, want dan blijkt hij weer demissionair.

Het kabinet ziet er ook geen been in om met miljarden te strooien. 8,5 miljard extra voor het onderwijs, dat niet weet wat er mee te doen. 6,8 miljard extra voor het klimaat – ook voor beleid dat aantoonbaar niet werkt. 5,7 miljard voor het debacle van de toeslagen, 8,7 miljard voor de Groningse aardbevingsschade – het zal wel nuttig en nodig zijn, maar het is geld dat jaren vooruit gepland wordt: veel verder dan een demissionair kabinet normaliter zou doen.

Miljarden voor duur gas

Poetin hield ons kort met de gastoevoer waardoor de gasprijzen omhoog schoten. Binnen enkele dagen trok het zo machteloze, demissionaire kabinet 3,7 miljard euro tevoorschijn, onder meer voor tochtstrippen. Geld speelt geen rol voor het demissionaire kabinet.

Er zijn ook van die ogenschijnlijk onopvallende besluiten met verregaande gevolgen. In het begin van de zomer trok VVD-staatssecretaris Yesilgöz (zo demissionair als wat) de miljardenportemonnee voor staatsbedrijf Gasunie, dat de opdracht kreeg aardgaspijpen om te bouwen voor waterstof.

Maar zo’n besluit heeft alleen maar zin als Shell en andere geïnteresseerden vervolgens nog eens vele miljarden (en later nog meer) cadeau krijgen voor hun windmolens en waterstoffabrieken in Groningen, Rijnmond en op zee. Shell mag dan wel volledig Engels worden, maar over de demissionaire Nederlandse subsidies heeft het bedrijf toch werkelijk niets te klagen.

‘Selectief demissionair’

Tijdens de behandeling van het Belastingplan in de Tweede Kamer stelde het PVV-Kamerlid Edgar Mulder snedig dat het kabinet RutteDrie ‘selectief demissionair’ is. Aan de ene kant worden her en der miljarden uitgegeven, maar het verlagen of intrekken van de verhuurdersheffing voor woningbouwverenigingen – wat veel oppositiepartijen graag zouden zien – dat kan dan weer niet omdat het kabinet demissionair zou zijn.

Voor de premier en zijn bewindslieden is het demissionair zijn zo geen handicap, maar een tactisch voordeel. Als ze ergens geen zin in hebben of het onderling oneens zijn, dan kunnen ze zich verschuilen achter hun demissionaire status. Maar als het om Corona gaat, kan het kabinet weer alles – zelfbedacht door Rutte toen hij op 15 januari zijn kabinet liet aftreden. Een paar dagen later zei hij in de Tweede Kamer al triomfantelijk en (onder het mom van een ‘grapje’) tegen GroenLinkser Jesse Klaver – die gedreigd had een motie van wantrouwen tegen het kabinet te steunen – dat zijn kabinet nu machtiger was dan tevoren, om de eenvoudige reden dat het nu niet meer naar huis gestuurd kon worden.

Rutte heeft het demissionair regeren inmiddels tot kunst verheven. Het blijkt zoveel voordelen te hebben voor het zittende kabinet en de zittende coalitie, dat gevreesd moet worden dat demissionair regeren de favoriete status gaat worden.

Demissionair jaar

Zo is 2021 tussen de bedrijven door een demissionair jaar aan het worden en misschien nog wel een stukje 2022 er bij. De huidige, tevens de volgende coalitiepartijen houden liever vast wat ze hebben dan dat ze in het riskante RutteVier stappen.

Sommige coalitiepartijen, het CDA van Wopke Hoekstra voorop, vrezen niet alleen nieuwe verkiezingen, maar kunnen ook nog hopen op wat gunstige publiciteit als er voor de gemeenteraadsverkiezingen van maart dan toch nog met veel fanfare een nieuw kabinet uit de hoge hoed wordt getoverd.

Tot die tijd worden we geregeerd door een onmachtig, afgebrokkeld en provisorisch hersteld kabinet, met een premier die al bijna een jaar geen persconferenties als minister-president geeft en zich altijd kan verschuilen achter zijn demissionaire status. Als het zo uitkomt, tenminste.

Wynia’s Week is scherp en welingelicht als het gaat om de Nederlandse politiek. Deze broodnodige berichtgeving wordt mogelijk gemaakt door de auteurs èn de donateurs. Steunt u ook Wynia’s Week? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

De nieuwe video van Pim van Galen en Syp Wynia kunt u bekijken met een druk op de foto. Neem ook een (gratis) abonnement op Wynia’s Week TV WWTV!

Het bericht RutteDrie is alleen demissionair als het zo uitkomt verscheen eerst op Wynia's Week.

Deze Commissie van Venetië heeft op verzoek van de Tweede Kamer onderzoek gedaan naar het functioneren van de rechtsbescherming in ons land. In het concept-rapport worden harde noten gekraakt over een politieke en ambtelijke cultuur waarin informatie werd achtergehouden en waarin Kamerleden in hun werk gehinderd worden door coalitiedwang.

De Raad van Europa is ook kritisch over het functioneren van de Tweede Kamer zelf. Die zou als medewetgever bij het opstellen van de wet over het toeslagenstelsel onvoldoende hebben gelet op de basisprincipes van behoorlijk bestuur, zoals redelijkheid en billijkheid.

De belangrijkste aanbevelingen van de Raad van Europa zijn:

-Burgers moeten beter worden geholpen in klachtprocedures bij overheidsinstanties; hun klachten moeten neutraal en informeel worden behandeld

-Kritische tegengeluiden binnen de overheid – die ingaan tegen het beleid – moeten op het hoogste politieke niveau terechtkomen

-De positie van de Tweede Kamer moet worden verstevigd, door ‘praktische en effectieve’ versterking van het informatierecht van parlementariërs, en door ook een minderheid van de Tweede Kamer het recht te geven hoorzittingen en parlementair onderzoek in gang te zetten

-Basisprincipes van behoorlijk bestuur moeten in nieuwe wetten worden opgenomen

-Onderzocht moet worden of rechters wetgeving aan de Grondwet moeten kunnen toetsen.

Omtzigt, Leijten en Lodders tegengewerkt

Opvallend zijn de verwijzingen naar de tegenwerking van kritische Kamerleden. Er werd niet alleen geklaagd over oppositie-parlementariërs zoals Renske Leijten (SP), maar ook over Pieter Omtzigt (toen nog CDA) en toenmalig VVD-Kamerlid Helma Lodders. Het rapport hekelt die coalitiedwang en de politieke cultuur die dit in stand hield. Pieter Omtzigt heeft publiekelijk verklaard dat hij bij het onderzoek naar de toeslagenaffaire werd tegengewerkt door bewindslieden, ook van zijn eigen partij. De parlementaire ondervragingscommissie zei in het rapport Ongekend Onrecht dat informatie om politieke redenen werd weggemoffeld of achterhouden. Deze bestuurlijke houding van tegenwerking door bewindslieden moet veranderen.

In nieuwe wetgeving moeten ‘hardheidsclausules’ worden opgenomen, zodat de overheid burgers tegemoet kan komen als blijkt dat zij te hard worden aangepakt. Om dit te bereiken moeten de basisprincipes van behoorlijk bestuur in nieuwe wetgeving worden opgenomen. Hier wordt gedoeld op de eisen van ‘redelijkheid en billijkheid’ uit de Algemene wet bestuursrecht.

Bij het invoeren van nieuwe wetten moeten kabinet en Kamer de kwaliteit van wetgeving scherper analyseren en in kaart brengen welke risico’s die voor burgers opleveren.

Ook roept de Raad op om besluitvorming gebaseerd op kunstmatige intelligentie, zoals risicoselectie bij fraudebestrijding, scherp tegen het licht te houden en hier ook op te letten bij de ontwikkeling van nieuwe systemen die gebaseerd zijn op AI (artificial intelligence). Vorig jaar werd naar aanleiding van de toeslagenaffaire het risicoclassificatiemodel van Toeslagen uit de lucht gehaald, omdat dat ‘discriminerend’ werkte.

De Raad van Europa stelt voor dat de rechtsspraak jaarlijks gaat rapporteren aan de andere twee staatsmachten over problemen bij de uitvoering van wetgeving, zodat misstanden eerder op tafel komen.

Nederlandse bestuursrechters gingen al diep door het stof na een unieke reflectie over hun rol in de toeslagenaffaire. Binnenkort komt evaluatie door de hoogste bestuursrechter, de Raad van State.

Wetten toetsen aan de Grondwet

Ook artikel 120 van de Grondwet moet tegen het licht worden gehouden. Daarin staat nu dat rechters wetgeving niet aan de Grondwet mogen toetsen. De Raad zegt dat de invoering van constitutionele toetsing mogelijk helpt, maar het is geen ‘quick fix’. Daarom moeten ook andere mogelijkheden voor het verbeteren van rechtsbescherming van burgers door grondwetswijzigingen worden onderzocht.

De commissie spreekt vertrouwen uit in de hervormingen die zijn aangekondigd toen het kabinet aftrad na het rapport Ongekend Onrecht, over de toeslagenaffaire. De commissie zegt Nederland bij die hervormingen in de bestuurscultuur te willen blijven steunen.

De Raad van Europa stelt: “Het zou als acceptabel en eigenlijk als normaal moeten worden gezien dat Kamerleden van coalitiepartijen het parlement als instituut vertegenwoordigen en dat het deelnemen aan parlementaire controle geen daad van deloyaliteit is.”

De Kamer is een verlengstuk van politieke partijen

Eigenlijk zou het in een democratie normaal zijn dat Kamerleden het volk vertegenwoordigen, niet het parlement als instituut. In Nederland kan het volk Kamerleden niet rechtstreeks kiezen. Kamerleden kunnen alleen gekozen worden en in het parlement komen indien hun namen op een door politieke partijen opgesteld lijstje staan. Politieke partijen bepalen wie in de Kamer kan komen. Niet het volk. Het parlement als instituut is enkel een verlengstuk van politieke partijen. Toch is het toe te juichen,

dat de Raad van Europa nu duidelijk de politieke en ambtelijke cultuur in Nederland afwijst, waarin informatie wordt achtergehouden en Kamerleden in hun werk worden gehinderd door coalitiedwang.

Een bestuurscultuur van achtergehouden van informatie kan redelijk snel worden opgegeven. Dat gebeurt eigenlijk gedeeltelijk al. Burgers beter helpen in klachtprocedures valt op korte termijn te regelen. Invoeren van rechterlijke toetsing van wetgeving aan de Grondwet zal langer duren, omdat daarvoor mogelijk grondwetswijzigingen nodig zijn. Het afschaffen van coalitiedwang is in de huidige situatie problematisch. Want zolang politieke partijen de macht hebben om de lijstjes te maken van personen op wie de kiezers bij verkiezingen mogen stemmen, is het een koud kunstje een zodanig lijstje samen te stellen dat daar geen personen op staan als een nieuwe Pieter Omtzigt, die in de Kamer onder omstandigheden wel eens dwars zouden kunnen gaan liggen.

Coalitiedwang vanuit partijbelang vindt dan al plaats voordat er daadwerkelijk verkiezingen voor de Tweede Kamer zijn. Ondanks coalitiedwang vanuit partijbelang is het binnen politieke partijen in de Tweede Kamer niet altijd pais en vree. Bij GroenLinks vertrekt Tweede Kamerlid Bart Snels omdat hij het niet eens is met samenwerking met de PvdA en het een gemiste kans vindt dat zijn partij vermoedelijk weer niet in een kabinet komt. Van de combinatie Sigrid Kaag-Rob Jetten wordt wel gedacht dat die niet goed werkt, omdat Rob Jetten de belofte van D66 was als de opvolger van Pechtold. Hij zou misschien lijstrekker worden, maar maakte pas op de plaats voor Sigrid Kaag.

Uit een peiling van 14 oktober 2021 blijkt Pieter Omtzigt bij nieuwe verkiezingen te kunnen rekenen op 29 à 33 Kamerzetels wanneer hij met een eigen partij aan verkiezingen zou meedoen. Net zoveel als de VVD. Bijna een kwart van de kiezers die nu SP stemmen zouden overstappen naar Omtzigt. Van de BBB-aanhang zou 30% naar Omtzigt gaan. En voor JA21 zou dat 23% zijn.

Volgens de Peiling I&O Research van 11 oktober 2021, waarin geen Pieter Omtzigt-partij voorkomt,  zou D66 bij nieuwe verkiezingen slechts 15 Kamerzetels overhouden, een verlies van bijna 38% tegenover de 24 zetels nu. De PVV van Geert Wilders zou met 16 Kamerzetels groter worden dan D66. En de VVD zou 34 Kamerzetels behouden. Zo het Pieter Omtzigt-effect bij deze peiling zou worden meegenomen, zou D66 strikt genomen niet eens meer nodig zijn voor de vorming van een meerderheidskabinet.

Het vreugdedansje voorbij

Beide peilingen geven het verschil aan tussen wat het volk wil en wat het belang is van politieke partijen. Vervroegde verkiezingen dan maar? Die moeten gehouden worden binnen een bepaalde termijn na de val van een kabinet. Wat voor termijn dat is, hangt af van de kansen en lengte van een formatieproces. Duurt dat formatieproces te lang, dan zijn vervroegde verkiezingen onoverkomelijk.

Het is dus van wezenlijk belang voor politieke partijen als D66 en CDA om het in dat geval zo snel mogelijk met VVD en ChristenUnie eens te worden over de vorming van een nieuw kabinet Rutte IV. Mark Rutte zelf verkeert in de gunstige onderhandelingspositie dat zijn VVD hetzelfde aantal van 34 Kamerzetels zou blijven behouden als na de verkiezingen voor de Tweede Kamer op 17 maart 2021.

Sigrid Kaag verkeert, na bewustwording van het verwachte verlies door D66 van 9 zetels in geval van vervroegde verkiezingen, juist in een ongunstige onderhandelingspositie, moet haar vreugdedansje van ruim een half jaar geleden maar vergeten, moet niet teveel willen en zeuren, en moet vooral snel beslissen.

Het bericht Nederland moet af van foute politieke cultuur en coalitiedwang verscheen eerst op Wynia's Week.

De Miljoenennota voor 2022 heeft voor de meeste roblemen zelfs maar één oplossing: extra geld. Je zou ook kunnen zeggen: alle kwesties worden weggeplakt met geld. Maar wat wordt er zo opgelost?

De economie heeft zich verbazingwekkend goed hersteld van de Coronapandemie, niet in de laatste plaats door een geldpomp van de overheid van pakweg 80 miljard, waardoor de staatsschuld en het begrotingstekort explodeerden.

Maar zelfs daarvóór was RutteDrie al een extreem expansief kabinet. Voor het eerst had Nederland een kabinet dat meer geld wenste uit te geven dan nodig was, om de eenvoudige reden dan lenen weinig tot niets kost of zelfs geld opbrengt.

Zo ontstond ook het Nationaal Groeifonds, ook wel Wopke-Wiebes-fonds genoemd, dat al voor de Coronatijd in de steigers werd gezet. Dit fonds haalde ook de Troonrede: dit jaar alvast 4 miljard, volgend jaar 7 miljard.

Altijd een reden om de portemonnee te trekken

Als het niet vanwege Corona is, dan is er wel een andere aanleiding om de portemonnee te trekken. Het onderwijs krijgt 8 miljard extra, zo was al eerder bekend. Een maand geleden lekte al uit dat er een kleine 7 miljard extra naar het klimaat gaat (bedrijven, woningen, elektrisch rijden) om in te spelen op het Urgenda-vonnis.

Problemen op de woningmarkt? Ook een miljard er bij! Toeslagenaffaire? Extra geld voor de sociale advocatuur. Maffiamoord op Peter R. de Vries? Er komt een regen aan extra geld voor politie, justitie en gemeenten om de ondermijning van de rechtsstaat te ondermijnen. Klachten over de jeugdzorg? Nog eens 1.3 miljard er bij. Coronaschulden of Toeslagenaffaire-schulden? Extra geld voor schuldhulp!

De Miljoenennota, zoals samengevat in de Troonrede, leest als een grote uitdeelronde, om zo alle problemen – die van elders, maar ook die door wanbeleid – weg te poetsen. Maar hoe effectief is smijten met geld?

Zo zijn nieuwe miljarden voor het klimaatbeleid zinloos, als ze net als nu en in voorgaande jaren in onzinbeleid worden gestoken, zoals in het gasverbod, in de gesubsidieerde houtstook (‘biomassa’), in CCS (CO2 van Shell onder de Noordzee) en in waterstof die voorlopig allerminst groen is.

Zorg en onderwijs slagen er goed in Corona te misbruiken om de Haagse geldpotten open te breken, maar worden onderwijs en zorg daar beter van? Is het probleem van de jeugdzorg wel echt veroorzaakt door geldgebrek? Wim Groot schreef al regelmatig over dit onzinnige beleid in Wynia’s Week.

Zelfs de monarchie zakt in aanzien

Geld moet in de ontluisterende nadagen van RutteDrie vooral, vrij naar Karl Marx, fungeren als opium voor het volk. Zelden was het vertrouwen in het Nederlandse politieke systeem in de moderne tijd zo laag – zelfs de populariteit van de monarchie zakt nu weg.

Het Coronabeleid is inconsistent en leidt begrijpelijkerwijs tot weerstand. De Toeslagenaffaire en de afhandeling van de Groningse aardbevingen toont een staat die er geen been in ziet zich wreed tegen eigen, onschuldige burgers te keren.

De burger, die speelde het laatste decennium toch al steeds minder een rol in het beleid. Verkiezingen lijken er niet toe te doen. Belangen worden binnenskamers uitgeruild, zonder dat de volksvertegenwoordiging – laat staan de burgerij zelf – een noemenswaardige rol speelt.

Op de Hilversumse hei

En toen kwam ook nog de langzame ontmanteling van het bestaande kabinet en de onmacht om na verkiezingen een nieuw kabinet samen te stellen. Met de afgelopen weken als nieuw dieptepunt: ministers weg omdat ze gaan lobbyen, omdat ze ziek zijn of omdat ze worden weggestuurd. Politieke leiders die op de Hilversumse hei een lachertje van zichzelf maken. De afgang in Afghanistan versterkt het publieke beeld: kunnen die politici van ons eigenlijk wel wat? Of, beter: wat kunnen ze eigenlijk wel?

Nou geld uitgeven – dat kunnen onze politici beter dan ooit tevoren. De chaos en het onvermogen dringen door in de opiniepeilingen. De collectieve hoon groeit. Er rest niets anders dan smijten met geld, dat maar al te vaak problemen eerder verbloemt en zelfs verergert in plaats van die op te lossen.

De onafhankelijke journalistiek van Wynia’s Week wordt gedragen door een groeiende groep donateurs. Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Het geldsmijten van RutteDrie fungeert als opium voor het volk verscheen eerst op Wynia's Week.

Ad Melkert, de voorzitter van de NVZ, vroeg gelijk maar om €725 miljoen extra van het kabinet voor de ziekenhuizen. Eerder al verklaarde Rob Dillman, bestuurslid van de NVZ en bestuursvoorzitter van het Isala ziekenhuis in Zwolle onheilspellend: ‘Inhaalzorg is de vierde golf in de pandemie’.

Ziekenhuislobby dringt steeds weer voor

Eerder in de pandemie wist de lobby van ziekenhuizen al gedaan te krijgen dat de schaarse beschermingsmiddelen tegen Corona met voorrang naar de ziekenhuizen gingen, de lucratieve coronatesten alleen in de ziekenhuislaboratoria werden uitgevoerd, en ziekenhuismedewerkers als eerste gevaccineerd werden. Nu zetten ze de naweeën van de pandemie in om meer geld te krijgen.

De relatie die wordt gelegd tussen extra geld voor een betere cao en inhaalzorg is onlogisch. Met een hoger salaris gaan verpleegkundigen en artsen niet direct meer patiënten behandelen. Hooguit kan door een betere cao worden voorkomen dat er stakingen uitbreken in de ziekenhuizen waardoor de wachttijden voor patiënten nog verder oplopen.

Met de zorgverzekeraars hebben de ziekenhuizen al afgesproken dat de inhaalzorg wordt vergoed tegen 60% van het normale tarief voor behandelingen. Deze vergoeding komt bovenop het reguliere budget dat de ziekenhuizen van de zorgverzekeraars ontvangen. Omdat uit de normale inkomsten alle vaste kosten al gedekt worden, is dit een royale extra vergoeding voor de ziekenhuizen. Toch vragen de ziekenhuizen om meer.

Over de inhaalzorg is veel onduidelijkheid. De NVZ schermt met berekeningen van het RIVM waaruit blijkt dat landelijk 170.000 tot 210.000 ziekenhuisbehandelingen moeten worden ingehaald. Dat lijkt enorm veel. In de media wordt dit dan ook als een enorm groot probleem gepresenteerd en de ziekenhuizen gebruiken het gretig om hun nood te klagen, te betogen dat het ziekenhuispersoneel het niet aan kan, dat het nog jaren duurt voordat deze achterstanden zijn ingelopen en weer om meer geld te vragen.

Maar het totaal aantal ziekenhuisbehandelingen is meer dan 3 miljoen per jaar. De inhaalzorg is dus niet meer dan 5.7% tot 7% van het totaal aantal behandelingen per jaar. Ofwel, niet meer dan wat ziekenhuizen normaal in 11 tot 14 dagen aan behandelingen uitvoeren.

Niet Corona, maar personeelstekort zorgt voor wachttijden

Deze inhaalzorg vertaalt zich in langere wachttijden voor patiënten. Voor een eerste afspraak met een allergoloog, een maag, lever, darmarts, een kaakchirurg, oogarts, psychiater of reumatoloog moet je op dit moment 6 tot 8 weken wachten. Voor alle andere medisch specialismen is de wachttijd voor een eerste polikliniekbezoek gemiddeld korter dan dat.

Voor een nieuwe heup of knie is de wachttijd gemiddeld 12 tot 14 weken. Dan heb je het wel over de behandelingen met de langste wachttijden. Patiënten die gedotterd moeten worden, worden gemiddeld binnen een week geholpen. Voor de meeste kankerbehandelingen is de wachttijd 2 tot 6 weken.

Wel zien we sinds 2018 de wachttijden in ziekenhuizen oplopen. Dit heeft niet te maken met Corona, maar met het toenemend tekort aan personeel. Zo is de langere wachttijd voor een bezoek aan een psychiater het gevolg van het tekort aan psychiaters. Het tekort aan oogartsen zorgt voor de langere wachttijd voor een oogoperatie.

Onze wachttijden vallen mee

Een langere wachttijd is onplezierig voor patiënten. Het beperkt ze in hun dagelijks leven en soms moeten ze langer leven met de pijn die hun aandoening veroorzaakt. Echter, enige relativering is ook op zijn plaats. Historisch gezien zijn de wachttijden nog altijd redelijk kort.

Twintig jaar geleden moesten patiënten vaak maanden wachten voordat ze aan de beurt waren. Zelfs voor de behandeling van levensbedreigende aandoeningen, zoals voor hartoperaties, waren de wachttijden vaak lang. Het relativeert ook als we de wachttijden bij ons vergelijken met die in andere landen.

Bij ons is de norm dat patiënten binnen vier weken behandeld worden. In Engeland, dat een zorgstelsel heeft dat de SP en andere linkse partijen ook bij ons zouden willen invoeren, is de maximaal acceptabele wachttijd voor een niet spoedeisende ziekenhuisbehandeling 18 weken, vier en een half keer zo lang als bij ons.

RutteDrie vindt zichzelf te demissionair (of niet)

Tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen deze week zullen de linkse partijen waarschijnlijk opnieuw een motie indienen om de salarissen in de zorg extra te verhogen. Een dergelijke motie zal vrijwel zeker worden aangenomen. De afgelopen maanden zijn verschillende moties van deze strekking door de Tweede Kamer aangenomen.

Het kabinet heeft tot nu toe geweigerd de moties voor extra salarisverhoging voor het zorgpersoneel uit te voeren met het argument dat het kabinet demissionair is en hierover geen besluit kan nemen. Van deze demissionaire status valt op andere terreinen weinig te merken. Het kabinet kondigde tijdens Prinsjesdag een waslijst aan nieuwe uitgaven aan. De demissionaire status lijkt door het kabinet vooral als gelegenheidsargument te worden gebruikt om onwelgevallige moties van de Tweede Kamer niet uit te voeren.

Om in de pas te blijven lopen met de salarisontwikkeling in de marktsector, moeten de salarissen in de zorg omhoog. Dit geldt overigens ook voor bijvoorbeeld de salarissen van leraren, politie agenten en defensiepersoneel.

Maar het zou verkeerd zijn om de ziekenhuisbestuurders zonder enige voorwaarde weer een zak geld te geven. Aan het extra geld voor de ziekenhuizen moeten harde voorwaarden worden verbonden. Bestuurders zouden zich moeten verplichten om de arbeidsomstandigheden in de ziekenhuizen te verbeteren zodat het personeelsverloop en het ziekteverzuim vermindert en het aantrekkelijker wordt om in de zorg te (blijven) werken.

Zorg zorgt slecht voor eigen personeel

Deze week werd bekend dat het ziekteverzuim in de zorg in achttien jaar niet zo hoog was geweest. In mei en juni zat gemiddeld 6.5% van de zorgmedewerkers ziek thuis. Het ziekteverzuim in de zorg is al jarenlang veel hoger dan in andere sectoren.

Er zijn ook cijfers die aangeven dat van het nieuwe personeel in de zorg 40% binnen twee jaar de zorg gedesillusioneerd weer verlaat. De zorgsector zorgt slecht voor haar eigen personeel. Hetzelfde geldt voor de werkdruk. Nergens wordt zo veel geklaagd over een hoge werkdruk als in de zorg. Ziekenhuisbestuurders moeten geen blanco cheque krijgen. Ze zouden in ruil voor extra geld voor salarisverhoging persoonlijk verantwoordelijk moeten worden gesteld voor verbetering van de arbeidsomstandigheden. Als bestuurders er niet in slagen om het verloop, het ziekteverzuim en de werkdruk te verminderen, zou dat een reden moeten zijn om bestuurders te vervangen door andere bestuurders die hier wel in slagen.

Het bericht Inhaalzorg wordt door ziekenhuizen misbruikt om meer geld te vragen verscheen eerst op Wynia's Week.