In deze nota, die zowel een actualisatie is van de Miljoenennota 2024 als een vooruitblik op 2025 en volgende jaren, regeert het kabinet onverdroten door alsof zijn parlementaire meerderheid nog steeds bestaat.

Het Rutte-devies

In 2021, toen zijn derde kabinet gestrand was op de uitkomsten van het parlementair onderzoek naar overheidsfalen bij de kindertoeslagen, sprak Mark Rutte (VVD) de historische woorden: een demissionair kabinet heeft meer macht ‘want ze kunnen ons niet wegsturen’. Met ‘ze’ bedoelde hij de Tweede Kamer. Hij moest zijn woorden schielijk intrekken. Een demissionaire minister kan namelijk nog wél worden weggestuurd.

Toch lijkt het (sinds 7 juli 2023) demissionaire kabinet in zijn begrotings- en uitgavenpolitiek nog steeds te handelen naar het Rutte-devies uit 2021. Toch hebben de kiezers op 22 november vorig jaar de vier partijen die het regeerakkoord hadden gesloten een klinkende nederlaag bezorgd.

Demissionair minister Van Weyenberg (D66) belooft wel plechtig dat hij en zijn collega’s ‘terughoudend met nieuw beleid’ zijn vanwege de demissionaire status, maar tegelijkertijd staat de Voorjaarsnota bol van extra uitgaven.

De bestaande hoofdpijndossiers (compensatie in het toeslagendebacle, aardbevingsschade Groningen) krijgen extra geld. Dat zijn de bonnetjes van eerdere Ruttekabinetten. Beleidsfalen dat nog steeds moet worden afgekocht.

Steuntje in de rug voor kandidaat Rutte

Er gaat nog eens 2 miljard euro militaire steun naar Oekraïne. Ook de Nederlandse defensie krijgt 500 miljoen euro structureel extra voor luchtverdediging en munitie. Maar wat blijkt? De steun aan Oekraïne komt nu beschikbaar, de 500 miljoen voor defensie pas in 2028.

De militaire steun voor Oekraïne is ook een steuntje in de rug voor Rutte zelf. Met de steun die bij de Nederlandse defensie-uitgaven wordt geteld voldoet Nederland aan de NAVO-norm dat 2 procent van de productie van goederen en diensten (bbp) aan defensie wordt besteed. Het lukt Nederland namelijk vanwege tekort aan personeel én aan productie van materieel niet om het gereserveerde geld voor defensie echt uit te geven. Dus dat schuift naar volgende jaren. Maar ja, dan zakken Nederland én Rutte (kandidaat secretaris-generaal NAVO) voor de 2 procent-toets. Maar met extra steun aan Oekraïne lukt het wel.   

Schuldenexplosie

Er gaat verder extra geld naar het ondernemingsklimaat rondom Eindhoven (chipmachinefabrikant ASML) en naar de gemeenten. Er zijn ook een paar formidabele eenmalige begrotingsposten, zoals een krediet van 25 miljard euro voor staatsbedrijf Tennet (hoogspanningsnet) dat het maar niet lukt om zijn Duitse dochterbedrijf te verkopen. De meest onverwachte is wel 8,5 miljard euro om de pensioenen van militairen op een andere manier te financieren.

De optelsom van de uitgaven leidt de komende jaren tot een ware schuldenexplosie. De staatsschuld (Rijk en lagere overheden samen) stijgt maar liefst met 208 miljard euro van 513 miljard (stand 2024) naar 721 miljard euro (raming 2029).

Trendbreuk

En dan valt het nog mee…. Voor Oekraïne en asielopvang zijn na 2026 geen extra uitgaven gepland. Verder kan de overheid vanwege de krappe arbeidsmarkt en het tekort aan stikstofruimte begroot geld niet altijd uitgeven. Deze zogeheten ‘onderuitputting’ is ‘historisch hoog’ schrijft Van Weyenberg. Kortom: de uitgavengroei van RutteVier haalt het niet bij wat het kabinet éigenlijk had gewild.

De schuldenexplosie is een trendbreuk ten opzichte van eerdere Ruttekabinetten. In de periode 2010-2012 steeg de schuld met 53 miljard euro, in 2013-2017 (RutteTwee) dáálde de schuld met 27 miljard euro, in 2017-2021 was er 30 miljard euro stijging. Zuinigheid is omgeslagen in uitbundigheid.

De vraag is of deze schulden houdbaar en betaalbaar zijn. Als je kijkt naar de Europese spelregels dan is er nog geen vuiltje aan de lucht. De schuld komt op 55 procent en blijft onder de 60 procent van het bbp. Het begrotingstekort botst wél met de Europese afspraken. Bij ongewijzigd beleid is het tekort in 2026 4 procent van het bbp, terwijl 3 procent de norm is.

De bestedingen van het extra geld (van het compenseren van oud leed tot asielopvang) zijn niet de investeringen in de economie waarvan je zegt: ja, daar moet je geld voor lenen.

Iemand betaalt wel. Ooit…

Voor de vraag of de staatsschuld betaalbaar is, kom je uit bij de economische verwachtingen. Daar zie je een verslechtering van de vooruitzichten ten opzichte van de Miljoenennota. Lagere groei van de uitvoer, lagere groei van de investeringen, maar ook hogere lonen en hogere consumptie van de huishoudens én van de overheid. Het resultaat is een lagere werkloosheid. De economie blijft verhit, de overheid financiert de verhitte economie met extra staatsschuld.

Kenmerkend voor de politieke stemming is wel dat het begrip collectieve lastendruk (premies en belastingen) in de 295 pagina’s tellende Voorjaarsnota niet voorkomt. Geef nu het geld maar uit, iemand betaalt wel. Ooit.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Het afscheid van RutteVier: Niks zuinigheid, de staatsschuld explodeert verscheen eerst op Wynia's Week.

Vorige week schreef zij als minister een brief aan de Kamer dat de Nederlandse regering vóór de nieuwe verordening zal stemmen omdat Nederland geen ‘onbetrouwbare onderhandelingspartner’ wil zijn: in eerdere stadia van de besluitvorming zijn andere lidstaten Nederland flink tegemoet gekomen. En een tegenstem van Nederland maakt toch ook geen verschil omdat een meerderheid van de lidstaten de verordening volgende maand in Brussel toch wel zal goedkeuren. Nu staat Van der Wal voor de taak om de Kamer binnen een week te laten weten of het kabinet de door haar en haar partij gesteunde motie zal uitvoeren of niet.

Drastisch veranderde verhoudingen

De gang van zaken roept herinneringen op aan het debat over de zogeheten Spreidingswet in december vorig jaar. Een demissionaire minister die evenals Van der Wal sinds november tevens Kamerlid is, Dilan Yesilgöz, diende toen een motie in tegen haar collega-bewindspersoon (en fractiegenoot) Eric van der Burg. In de fase waarin we ons nu dus bevinden keren Kamerleden zich tegen hun eigen wetsvoorstellen en wordt zwaar gezondigd tegen een van de belangrijkste principes van collegiaal bestuur: dat het kabinet met één mond spreekt.

De oorzaak van deze verwarring is gemakkelijk aan te wijzen. Sinds november vorig jaar zijn de verhoudingen in de Tweede Kamer drastisch veranderd. De kiezer wil over rechts en heeft nadrukkelijk afgerekend met de zittende coalitie van VVD-D66-CDA-CU. Maar die oude regering draait gewoon door, officieel in ‘demissionaire status’, wat zoveel betekent als: op de winkel passen en geen nieuwe, grote beslissingen meer nemen, maar neemt ondertussen besluiten waaraan het predicaat ‘groot’ en ‘ingrijpend’ niet te ontzeggen valt.

Eind vorige maand besloot dit kabinet, dat niet meer over een meerderheid in de Kamer beschikt, om voor de komende tien jaar een veiligheidsovereenkomst met Oekraïne te sluiten. Bij het zetten van zijn handtekening onder die overeenkomst beloofde Mark Rutte Oekraïne, zo tussen neus en lippen door, nog eens 150 miljoen extra aan steun.

Hoezeer de dingen op een verwarrende wijze door elkaar lopen, bleek van de week uit de commotie die een raar wetsvoorstel van demissionair minister Hugo de Jonge opriep: daarin stond het voorstel om het woord ‘moeder’ te schrappen en te vervangen door ‘ouder uit wie het kind is geboren’. Een oud cadeautje van demissionair staatssecretaris Xandra van Huffelen.

Oude trein dendert door

En het vragenuurtje werd afgelopen dinsdag luidruchtig onderbroken door een sit-in en anti-Joodse protesten vanaf de publieke tribune, georganiseerd door pro-Palestina-activisten – en dat terwijl de nieuwe Kamer eerder al uitsprak dat de daarbij geschreeuwde leuzen strafbaar zijn. De Kamer zet ook gewoon de behandeling voort van een initiatiefwetsvoorstel over ‘conversietherapie’, waarover ik hier vorige week schreef.

Terwijl de verhoudingen al lang gewijzigd zijn, dendert de oude trein gewoon door. Er is een ongemakkelijke discrepantie tussen de nieuwe werkelijkheid en de oude die voor de belanghebbenden zo lang mogelijk mag duren.

Carte blanche

Mark Rutte schijnt zich in ieder geval als een vis in het water te voelen in deze situatie. Aan het einde van zijn vorige, derde kabinet, stelde hij gewoon een avondklok in – omdat hij immers had bedongen dat hij na de val van zijn kabinet alle nodige maatregelen wilde kunnen nemen in de strijd tegen corona.

En nu is het het dossier-Oekraïne dat niet controversieel is verklaard en claimt hij een soort carte blanche: als het de Kamer niet bevalt, moet die hem maar wegsturen. ‘Demissionair ben ik machtiger dan missionair, omdat ik nu niet meer kan worden weggestuurd’, zei Rutte drie jaar geleden. Het was een grapje. Maar toch ook weer niet.

Het demissionaire kabinet lijkt het er dus nog even van te nemen en vooral een oude agenda af te werken. Nu zouden we kunnen zeggen dat deze hoogst ongewenste situatie de schuld is van rechts zelf. Rechts won de verkiezingen, maar de vier partijen draaien nu al maanden als de spreekwoordelijke egeltjes hoogst voorzichtig om elkaar heen. Die besluiteloosheid veroorzaakt de bestendiging en de ruimte van dit demissionaire kabinet.

De formatie van een nieuw kabinet is natuurlijk ook zeer complex. En dat komt door de positie van de PVV, de winnaar van de verkiezingen. Is het populisme een probleem of een symptoom van een dieper liggend probleem? Dat laatste natuurlijk. Er wordt sinds 22 november wat af gepsychologiseerd over de geest van de PVV-stemmer, maar daarbij blijft steevast onvermeld dat allerlei zeer concrete problemen – de migratie (was het kabinet daar niet over gevallen?), de woningnood, de bestaanszekerheid – de belangrijkste oorzaak waren van de keuze voor de PVV.

Byzantijnse fase

Nu kan daarover weer worden gezegd dat de manier waarop de PVV deze problemen heeft geadresseerd, op z’n minst problematisch is. En dat de concessies die de PVV inmiddels heeft gedaan (de zeven punten uit het verslag van Ronald Plasterk) geen garantie bieden voor een blijvende en constructieve steun aan rechtsstatelijke beginselen. Het ongemak van Pieter Omtzigt is niet zo vreemd, zo niet begrijpelijk en gerechtvaardigd.

We verkeren nu dus in een hoogst byzantijnse fase (heel fascinerend, wat mij betreft), waarin ondoorgrondelijke gesprekspartners in een mysterieuze ‘informatieruimte’ van het Kamergebouw rustig en omzichtig voortmodderen door de ene na de andere regeringsvorm weg te strepen. Een rode streep is al door de optie van een gewoon meerderheidskabinet getrokken, een gedoogconstructie blijkt evenmin haalbaar zolang twee van de vier (NSC en VVD) alleen maar willen gedogen, en nu gaat het dus over een soort extraparlementaire constructie maar we weten nog niet zo goed wat dat is.

Maar het moet lukken – de hemel beware ons voor een scenario waarin het initiatief bij Frans Timmermans komt te liggen – en nu ook graag een beetje snel, want aan de ondoorzichtige en constitutioneel hoogst kwestieuze fase waarin we ons nu bevinden, moet spoedig een einde komen.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Rutte regeert gewoon door, dwars tegen de nieuwe werkelijkheid in verscheen eerst op Wynia's Week.

Nederland kríjgt geen miljardenopbrengst uit de verkoop van Tennet Duitsland, zoals gehoopt, maar het demissionaire kabinet RutteVier legt 25 miljard euro op tafel als hulpkrediet voor Tennet voor 2024 en 2025.

Nederland staat voor schut

Tennet (7.400 medewerkers, 25.000 kilometer hoogspanningskabel) is voor de meesten van ons geen bekende naam. Het staatsbedrijf is verantwoordelijk voor de hoogspanningsleidingen in Nederland en een groot deel van Duitsland. Het Duitse deel is in 2009 gekocht. De Duitse regering had daar toen geen moeite mee. Sinds het staken van de Russische gasleveranties en de sluiting van Duitse kerncentrales denkt men daar in Berlijn anders over. Duitsland wil zijn energie-infrastructuur weer in eigen hand. Maar eind vorig jaar belandde de regering-Scholz in een begrotingscrisis. Duitsland heeft in oktober 2022 zelf om de terugverkoop van Tennet Duitsland gevraagd, maar komt niet over de brug . Nederland staat voor schut. Geen deal. Geen zilvervloot, maar zelf dokken.

De gang van zaken roept de nodige vragen op. Hoe zit het met het geld? Wat is de rol van het demissionaire kabinet? En wat is de betekenis van deze staatsinterventie.

Eerst het geld. De omvang van het hulpkrediet doet denken aan de reddingsacties voor ING en de nationalisatie van ABN Amro in de bankencrisis van 2008/2009. Dat ging om meer dan 30 miljard euro respectievelijk bijna 17 miljard. De redding van KLM tijdens de coronacrisis kostte de overheid 3,4 miljard euro, waarvan 1 miljard als lening, de rest als garantie.

Bij Tennet gaat het niet om een redding van het bedrijf zelf, maar wel om de redding van de investeringen in versterking van het stroomnet. Meer bedrijven en meer consumenten gebruiken meer stroom omdat gas en andere energiebronnen wegvallen, duurder zijn geworden of wettelijk taboe zijn verklaard (gasgestookte huizen). Anders gezegd: duurzaamheidspolitiek botst hier op de bedrijfseconomische realiteit dat de kosten voor de baten uitgaan.

Strijd binnen het ministerie van Financiën

Dit jaar bedraagt de kredietlijn 13,1 miljard euro. Daarmee verhoogde de demissionair minister van Financiën Steven van Weyenberg (D66) afgelopen vrijdag op zijn eerste werkdag de financieringsbehoefte van de Nederlandse staat in één klap met 17 procent tot 90 miljard euro. Dat bedrag moet de overheid lenen om de staatsuitgaven te financieren.

Het demissionaire kabinet maakt in deze affaire een afwachtende, om niet te zeggen hulpeloze indruk. Wat ook niet helpt: binnen het ministerie van Financiën was strijd over de beste oplossing, zo blijkt uit vrijdag openbaar gemaakte ambtelijke nota’s. De ene afdeling was voor het mammoetkrediet, de ander wilde extra aandelenkapitaal in Tennet storten zodat het staatsbedrijf zelfstandig op de financiële markt de financiering kon regelen. Waar men het wél eens over was: er was haast geboden.

Kaag kiest voor beursgevoelige oplossing

Op 3 november kreeg toenmalig minister Sigrid Kaag (D66), tot 8 januari jongstleden in functie, het eerste advies. Op 8 november zou zij met minister Rob Jetten (Economische zaken en Klimaat, ook D66) overleggen, meteen aansluitend praatten zij samen met Tennet.

Ondertussen kon Duitsland rustig afwachten. Want wie weet wilde Nederland wel akkoord gaan met een lagere opbrengst om van dit peperdure hoofdpijndossier verlost te zijn. Dat wilde Nederland niet. Op 16 november volgt een nieuwe ambtelijke notitie: er is geen deal met de Duitsers, neem een beslissing, minister. Dat doet Kaag. Ze kiest de hulplening en op 14 december is de zaak ambtelijk rond, maar wil men wachten op de ministerraad van 12 januari voor akkoord. Dat was afgelopen vrijdag.

Je zou zeggen: deze oplossing is niet alleen politiek gevoelig, maar ook beursgevoelig. Tennet heeft geen beursgenoteerde aandelen, maar wel obligaties. Hadden beleggers niet eerder moeten horen van dit kolossale hulpkrediet?

Wat politieke gezien verbaast is dat het demissionaire RutteVier de omvang van de financieringsrol van de overheid weer verder opblaast. Van een liberale minister-president verwacht je iets anders. Het had meer voor de hand gelegen Tennet een kapitaalinjectie te geven. Dan kan het staatsbedrijf vervolgens zelf de extra financiering regelen op de financiële markten, zoals tot nu toe de norm is. Dat was ook de voorkeursoptie van Tennet zelf. Het hulpkrediet was voor het bedrijf hooguit een ‘tijdelijke optie’, schrijven de ambtenaren.

Met de politieke keuze voor de staatsinterventie à 25 miljard euro gaat het demissionaire kabinet door op de eerder ingeslagen weg om staatsbedrijven in de energietransitie een steeds grotere rol te geven. Eerder al stak het kabinet 500 miljoen in het regionale stroomnetbedrijf Stedin. Bij Gasunie heeft de groeiende staatsbemoeienis de vorm gekregen van de aanleg van een nieuw waterstofnet.

Parlementariërs en Rekenkamer staan met lege handen

Met deze investeringen begeeft het kabinet zich op een glibberig pad. Staatsbedrijven worden een uitvoerende arm van de rijksoverheid. Dat holt de invloed van het parlement uit. Begrotingen van ministeries moeten worden goedgekeurd door het parlement. Ministers moeten ook verantwoording afleggen over de bestedingen. De Algemene Rekenkamer heeft inzage in de boeken. Maar staatsbedrijven? Daar staan parlementariërs en Rekenkamer met lege handen.

Demissionair minister Van Weyenberg wil voor 1 maart toestemming van het parlement voor het hulpkrediet. Dat kan niet zonder debat over de gevolgen van deze staatsinterventies, inclusief de zeggenschap van het parlement over de extra uitgaven van staatsbedrijven als Tennet.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hulpeloos kabinet RutteVier breidt zonder noodzaak de staatsinvloed in de economie uit verscheen eerst op Wynia's Week.

Ook op groepsniveau kunnen vergelijkingen heel leerzaam zijn. Niet voor niets worden voortdurend lijstjes gemaakt waarin bijvoorbeeld de sportprestaties van landen tegen elkaar worden afgezet.

Zo is er bij Olympische Spelen altijd veel aandacht voor het medailleklassement. De lijst wordt beschouwd als een belangrijke indicator voor de stand van de sportbeoefening in de deelnemende landen. Bij de meest recente editie van Olympische Zomerspelen – in 2021 in Tokio – eindigde Nederland als zevende, vóór landen als Frankrijk, Duitsland en Italië. Een grandioos resultaat.

Er bestaat ook zo’n lijst voor Nobelprijzen. In dat klassement staat Nederland iets lager – op plaats 11, met 22 prijzen – en moeten we niet alleen Amerika, Groot-Brittannië, Duitsland en Frankrijk voor ons dulden, maar ook Zweden, Zwitserland en Oostenrijk. Hier lijkt dus nog ruimte voor verbetering.

Een lijdensweg van 299 dagen

Lijstjes en klassementen waarin de politieke prestaties van landen met elkaar worden vergeleken, zijn helaas erg schaars. Misschien moet we daar maar blij mee zijn, gelet op wat we de afgelopen drie jaar in Nederland hebben meegemaakt.

Eerst gebeurde bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 iets heel uitzonderlijks. Voor het eerst sinds 1998 wist een regeringscoalitie haar meerderheid in het parlement te behouden. Het gezamenlijke zeteltal van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie groeide zelfs licht: van 76 naar 78.

Het formeren van een vierde kabinet-Rutte leek dan ook een fluitje van een cent. Maar wat gebeurde? We kregen de langste kabinetsformatie uit onze parlementaire geschiedenis: een lijdensweg van liefst 299 dagen, vooral door toedoen van D66. Eerst toonde verkenner Kajsa Ollongren per ongeluk interne notities aan de camera’s (‘positie Omtzigt, functie elders’), vervolgens wierpen de democraten een langdurige blokkade op tegen regeringsdeelname van de ChristenUnie en als klap op de vuurpijl verspreidde D66-Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma kwaadaardige drankroddels over VVD-informateur Johan Remkes.

De ongekend zware bevalling leverde een regeringsploeg op die het nog geen anderhalf jaar volhield. Het demissionair geworden kabinet kondigde vervolgens vervroegde Tweede Kamerverkiezingen aan.

Binnen zes weken, zoals ze dat in 2019 in Groot-Brittannië deden, ondanks 68 miljoen inwoners, een ingewikkeld districtenstelsel en liefst 650 parlementsleden? Nee, in Nederland – nog geen 18 miljoen inwoners, evenredige vertegenwoordiging en slechts 150 parlementsleden – schijnt het voorbereiden van verkiezingen bijna vijf maanden te moeten duren. En dus dienden we met het uitbrengen van onze stem te wachten tot 22 november.  

De verkiezingsuitslag was ronduit spectaculair. De linkse partijen boekten hun slechtste resultaat sinds de Tweede Kamerverkiezingen van 1922. PVV, VVD, NSC en BBB haalden samen 88 zetels: ruim voldoende om samen te gaan regeren, een wens die volgens diverse opinieonderzoeken ook leeft bij een grote meerderheid van hun kiezers.

Constitutionele zorgen

Maar wat is er sindsdien gebeurd? De VVD – hoewel de derde partij van het land – bleek bij voorkeur van regeringsdeelname af te zien en vooral dankzij NSC werd opeens onze Grondwet een punt van zorg. Die stamt uit 1814 en is sindsdien vele malen gewijzigd en herzien – de procedure die daarvoor bestaat, maakt nota bene deel uit van de Grondwet – maar zou nu, met het oog op mogelijke regeringsdeelname van de PVV, moeten worden ‘geborgd’.

Het klonk helemaal heel deftig en ook Frans Timmermans (GroenLinks-PvdA) liet om de haverklap weten zich grote constitutionele zorgen te maken. Hoewel in zijn eigen verkiezingsprogramma staat dat het Koninkrijk der Nederlanden een ‘parlementaire republiek’ moet worden – waarvoor een grondwetsherziening nodig is van een omvang die we sinds 1814 niet hebben beleefd.

Een oude Nederlandse traditie wil dat partijleiders die bij Tweede Kamerverkiezingen fors zetelverlies lijden, hun biezen pakken. Zonder dat er veel aandacht voor was, is de afgelopen weken met die oude gewoonte gebroken. Elf lijsttrekkers leden op 22 november zetelverlies, maar alleen Lilian Marijnissen (SP) trok zich daar wat van aan.  

Een nóg oudere Nederlandse traditie wil dat demissionaire bewindslieden op hun plek blijven tot een nieuw kabinet aantreedt. Om, op verzoek van het staatshoofd, ‘al datgene te blijven verrichten, wat zij in het belang van het Koninkrijk noodzakelijk achten’. De demissionaire bewindslieden van het vierde kabinet-Rutte lijken daar weinig boodschap aan te hebben.

Eerst vertrok minister van Buitenlandse Zaken en tweede vicepremier Wopke Hoekstra, daarna staatssecretaris Gunay Uslu (Cultuur en Media), vervolgens minister van Financiën en eerste vicepremier Sigrid Kaag. Deze week hield ook minister Ernst Kuipers (Volksgezondheid) het voor gezien. Vaandelvlucht van een niet eerder vertoonde omvang. Ondertussen is de minister-president druk aan het lobbyen om Jens Stoltenberg op te volgen als secretaris-generaal van de NAVO.

De grootste verliezer promoveert

Kan het nog gekker? Jawel, want op 8 januari is de grootste verliezer van de Tweede Kamerverkiezingen (min 15 zetels) tot vicepremier gepromoveerd. We hebben het over klimaatminister en D66-leider Rob Jetten, die profiteerde van het vertrek van Kaag.

Het politieke bedrijf in Nederland heeft de afgelopen drie jaar steeds meer absurdistische trekken gekregen. Laten we maar alvast medelijden hebben met de parlementaire historici die het later deze eeuw moeten uitleggen.

Roelof Bouwman is adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Het politieke bedrijf in Nederland krijgt steeds meer absurdistische trekken verscheen eerst op Wynia's Week.

Eind 2022 leek Wokeland een feit

Mijn boek Wokeland. Hoe een radicale voorhoede vat kreeg op de samenleving van november 2022 ging over hoe gedachtengoed van luidruchtige ‘antikoloniale’ actiegroepen als Kick Out Zwarte Piet, The Black Archives en de politieke partij BIJ1, via partijen als D66 en GroenLinks, doordrong tot in het hart van politiek Den Haag. Op de cover van Wokeland afgebeelde hoofdpersonen drukten de (opportunistische) symbiose uit tussen radicale actievoerders en D66.

Om RutteVier tot stand te kunnen brengen en zijn premierschap te behouden gaf Mark Rutte aan D66 de macht om een deel van de ‘woke’ agenda in beleid om te zetten: slavernijexcuses, deemoedig geprevel over wandaden van ‘witte’ Nederlanders in heden en verleden en beleidsplannen vol jargon over Diversiteit & Inclusiviteit.

Institutionele verankering hardnekkig

Woke denkbeelden fungeerden een tijdje als Ersatz-ideologie voor het ideeënloze progressieve deel van de bovenklasse. Het gaf ongekozen bestuurders als burgemeester Femke Halsema van Amsterdam én moraliserende politici als Rob Jetten een disciplineringsmiddel tegen populistische dan wel ‘onwetende’ burgers.

Woke activisten wisten de geesten van een deel van de blanke middenklasse (werkzaam in media en de publieke sector) effectief te injecteren met ‘wit’ schuldgevoel. Compliance met woke voorschriften is dan ook doorgedrongen in een aantal instituties en publieke instellingen. Veel culturele – en onderwijsinstellingen waren de afgelopen jaren druk met het opsporen en uitdrijven van ‘foutieve’ gedachten. Dergelijke institutionele verankering suddert nog voort, terwijl de maatschappij al anders is gaan denken. 

Het publiek keert zich inmiddels (al dan niet stilletjes) af van woke spraak- en gedragscodes, gezien het geringe enthousiasme voor woke films, boeken, (pogingen tot) humor en woke consumentenmarketing. Een deel van het publiek voelt inmiddels diepe afkeer van boodschappen die neerkomen op ‘jullie zijn racisten en doen er niet toe’.

Dat direct na 7 oktober 2023 de fanatiekste zwarte activisten samen met moslimbroederschap-sympathisanten anti-Israëlische betogingen organiseerden – en de islamitische terreurgroepering Hamas zien als een antikoloniale bevrijdingsbeweging – deed hun legitimiteit (zelfs bij een deel van links) geen goed.

Woke hoofdpersonen raakten al vóór 22 november uit beeld

Begin 2024 valt op hoe de hoofdpersonen op de cover van mijn boek Wokeland al uit beeld zijn geraakt. We lopen ze één voor één na.

Kajsa Ollongren (D66) had een prominente plek in Rutte Drie (2017-2022) als vicepremier en minister van Binnenlandse Zaken. Ze gaf in die hoedanigheid vlak ná de massahysterie rond de dood van George Floyd opdracht tot het schrijven van een rapport met de vooraf vaststaande uitslag dat slavernij-excuses dringend noodzakelijk waren. Verder blonk ze uit in het ongefundeerd verdacht maken van meningen anders dan die van haar eigen partij. Een verdere politieke carrière van Ollongren (onder Rutte Vier minister van Defensie) ligt na de daverende nederlaag van D66 op 22 november niet in het verschiet.

Ingrid van Engelshoven (D66)  was minister van Onderwijs in Rutte Drie waar ze via taal- en gedragscodes en subsidievoorwaarden diversiteitsbeleid opdrong aan de cultuursector, het Hoger Onderwijs en de Nederlandse Publieke Omroep. Stokpaardje van Van Engelshoven waren de ‘donkere kanten’ van de Nederlandse geschiedenis: de koloniale periode en de Trans-Atlantische slavernij. Vrijwel alle musea, omroepen en culturele instellingen voelden zich onder Rutte Drie en Vier (haar opvolger Robert Dijkgraaf, tevens D66, sloeg dezelfde toon aan) genoodzaakt aandacht te besteden aan slavernij en de koloniale erfschuld van de ‘witte’ Nederlander. Van Engelshoven verdween al vóór de laatste verkiezingen uit beeld. Haar en Ollongrens geest waarden nog rond toen het bestuur van de NPO de politiek bijna smeekte de PVV- en FVD-gezinde omroep Ongehoord Nederland uit het bestel te zetten. Dat staatssecretaris Uslu – nota bene van D66 – na lang aarzelen anders besloot past bij de draaiende politieke windrichting.

Fatima Elatik, oud-PvdA deelraadvoorzitster uit Amsterdam was bij de gemeente én als diversiteitslobbyist bij de Amsterdamse politie pleitbezorgster van het kunnen dragen van hoofddoeken voor vrouwelijke agenten. Zelf ontkende ze elke betrokkenheid bij ‘het hoofddoekplan’ in een interview met De Groene Amsterdammer van 7 maart 2018, waarin ze ook beweerde dat ze was dwarsgezeten door ‘middelbare witte mannen’ binnen de politieorganisatie.  

Waar Elatik is vertrokken bij gemeente én politie kondigden PvdA-burgemeester van Arnhem Ahmed Marcouch en GroenLinks- Kamerlid Esmah Lahlah vlak na 22 november vol trots aan dat in meerderheid linkse gemeenteraden in Arnhem en Tilburg hadden besloten tot het toestaan van de hoofddoek bij BOA’s. Politiek en de publieke opinie zagen het in meerderheid als een onzinnige provocatie.

Woordenbrij

Kunstenaar Quinsy Gario had een grote rol bij het grotendeels doen verdwijnen van de figuur van Zwarte Piet uit media en straatbeeld, wat hem tot één van de succesvolste woke actievoerders maakt. NPO praatprogramma’s waren een tijdlang gek op hem, maar Gario raakte gebrouilleerd met zijn makkers van Kick Out Zwarte Piet en werd media 2021 zelfs uit BIJ1 gezet wegens het vertonen van ‘manipulatief, disrespectvol en toxisch gedrag’. Na de onverwacht grote overwinning van de PVV op 22 november 2023 verschenen er op sociale media pesterige beelden van Zwarte Pieten op straat in diverse kleine en middelgrote gemeenten. De grootste verworvenheid van Gario komt voorlopig nog niet in gevaar, weinig mensen hebben zin in een nieuw debat over de figuur van Zwarte Piet.

De uit Ghana afkomstige rapper Akwasi verkreeg in progressieve kringen de status van held nadat hij op 1 juni 2020 op de Dam opriep mensen verkleed als Zwarte Piet in het gezicht te trappen. Zijn sterrenstatus daalde al na incidenten als de bedreiging van een EO-journalist. Desondanks mocht Akwasi op 27 juni 2023 in het Verzetsmuseum in Amsterdam van de woke-gedienstige directeur Liesbeth van der Horst de Anton de Kom-lezing houden. De woordenbrij van Akwasi ging amper over De Kom en de Tweede Wereldoorlog maar des te meer over zijn eigen omroep – ZWART – waarvan de kijkcijfers consequent dramatisch zijn.

Grootspraak

Als klapstuk beweerde Akwasi dat de 200 miljoen euro die Rutte Vier vrijmaakte voor ‘bewustwording’ over de slavernij ‘een lachertje’ waren vergeleken bij het bedrag dat Groningen kreeg als genoegdoening voor de gaswinning. Dergelijke grootspraak heeft de wind niet meer mee. Kritische blikken van de winnende partijen gingen kort ná de verkiezingsuitslag al richting het slavernij-fonds en naar het royale budget voor het toekomstige slavernijmuseum.

De Amerikaans-Liberiaanse programmamaakster én voormalig VN-vrouwenvertegenwoordiger voor Nederland Clarice Gargard was ook één van de schrillere stemmen in de woke kakofonie. Haar columns in NRC, een tijdje geleden al gestopt, stonden bol van verwijzingen naar ‘het kapitalistische, racistische en patriarchale systeem’.

In 2022 maakte Gargard voor de VPRO met cabaretière Soundos el Amadi (vaste gast bij de krampachtig ‘woke’ BNNVARA talkshow Khalid & Sophie) nog het satirisch televisieprogramma Seef Spees waar weinigen om konden lachen of zelfs maar naar keken.   

Tenslotte Sylvana Simons (BIJ1): ze was boegbeeld van het zwarte woke actiewezen en nam van 2021 tot 2023 de enige Kamerzetel van BIJ1 in. Haar piek lag rond 19 december 2022 toen het kabinet (na een korte periode waarin zwarte actiegroepen het Catshuis en de ministeries frequenteerden) excuses aanbood voor de Trans-Atlantische slavernij, een hartenwens die D66 aan Rutte had opgelegd.

Simons en Kaag vertrekken

Met stuitende arrogantie verklaarde Simons op 19 december 2022 bij praatprogramma Op1 dat de mening van het Nederlandse publiek over de slavernijexcuses er niet toe deed en dat democratische inspraak rond het eisenpakket van de zwarte beweging overbodig was. Simons stapte vlak vóór de verkiezingen van 22 november 2023, waarbij BIJ1 zijn enige zetel verloor, op als lijsttrekker.

Al één jaar na dato, op 19 december 2023, kwam de NOS met een waarschuwend artikel met ‘zorgen over het politiek draagvlak voor de slavernijexcuses’. Vertrekkend vicepremier Sigrid Kaag van D66 noemde in één van haar vele afscheidsinterviews de excuses voor de slavernij één van de belangrijke politieke verworvenheden van D66. Een groot deel van de kiezers zag dat anders.

Woke, kort geleden in politieke, bestuurlijke en culturele kringen nog als wenselijk en onvermijdelijk gepresenteerd, is langzamerhand op zijn retour.

Coen de Jong is auteur van de boeken ‘Dwingeland’ (2021) en ‘Wokeland’ (2022), beide onder meer verkrijgbaar in de winkel van Wynia’s Week. Meer informatie: www.blauwburgwal.nl.
Wokeland is HIER te bestellen.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Woke en zijn pleitbezorgers zijn op hun retour verscheen eerst op Wynia's Week.

Met Omtzigt keert een fors deel van het electoraat zich af van de dominante ideologie van de laatste Rutte-kabinetten, die werden geleid door een VVD-premier, maar doordrenkt waren van modieus denken uit de universiteitssteden en de Randstad. De ommezwaai, weg van activistisch beleid op het terrein van natuur-activisme, klimaatalarmisme, radicaal woke-denken en verregaand staatsingrijpen, werd uiteraard al ingezet bij de Statenverkiezingen van 15 maart van dit jaar, die de BoerBurgerBeweging tot verreweg de grootste partij maakten. De Tweede Kamerverkiezingen van 22 november lijken die trend te bevestigen.

Hoezo ‘populistisch’?

Buitenlandse waarnemers die zich sinds begin deze eeuw verbaasden over de als ‘populistisch’ betitelde kiezersopstanden achter Fortuyn en Wilders, verbazen zich nu over de kiezersopstanden van boeren en burgers: niet die van de radicaliteit, eerder die van de normaliteit. Waar politici en lobbygroepen gedurende de laatste Rutte-kabinetten succesvol ijverden voor het Nederlandse koploperschap op het gebied van klimaat, natuur en postkoloniale excuses en ook Nederlandse rechters een royaal oor hadden voor deze tendens, groeide de kloof met een aanzienlijk deel van de burgers.

Nederlandse burgers zijn door de bank genomen niet zo radicaal en willen al decennia hetzelfde: een redelijk en welvarend, veilig land met overzichtelijke inkomensverschillen, een beheerste immigratie en immigranten die die zich voegen naar de gangbare opvattingen en de wetten van het land.

Je zou kunnen zeggen dat de laatste tien jaar werden gekenmerkt door het omgekeerde: eerst zakte de welvaart door de Haagse ambitie om met bezuinigingen en lastenverzwaringen koploper te zijn in Europa, vervolgens door klimaatkoploper in Europa te willen zijn. En nu wil Den Haag nogal plotseling en zonder nadere verklaring samen met de VS weer ‘aanjager’ zijn met tanks en straaljagers voor Oekraïne.

Aan de snel stijgende asielstroom werd niets gedaan, anders dan het verplichten van gemeenten om die asielzoekers op te nemen. Verplichtingen voor burgers en overheden werden sowieso de nieuwe norm, zoals niet alleen bleek in coronatijd. Nederland bleek ook koploper te zijn in de greep van de drugsmaffia op de samenleving, maar het ingrijpen op dat vlak was weinig overtuigend. En de welvaart werd speelbal van activisme rond CO2 en stikstof.

Geen wonder dat de kiezers zich afkeren van dat activisme en zich in ruime meerderheid wenden tot politici die een meer gematigd, vertrouwenwekkend beleid in het vooruitzicht stellen. D66 is het uithangbord van het vorige beleid (meer Europa, meer woke, koploper klimaat en stikstof en migratie is geen probleem) en staat op fors verlies, evenals het CDA dat daar actief dan wel passief aan bijdroeg. De linkse combinatie GroenLinks-PvdA die dat beleid ook steunde, herstelt niet van de klap van de voorgaande jaren. En de VVD die 13 jaar de premier leverde die het vaak radicale beleid faciliteerde staat nu op verlies.

De kont tegen de krib

Het heeft er dus alle schijn van dat de door een opdringerige staat en overwegend linksige lobby’s verwaarloosde burger in 2023 de kont tegen de krib gooit en de vertegenwoordigende politicus terugeist. Dat Pieter Omtzigt een verscherping van de democratie (referendum, districtenstelsel, het parlement centraal, kritisch op meer macht voor Brussel, een juridische noodrem voor de door de staat belaagde burger) bovenaan de agenda heeft staan is illustratief. De Nederlandse staat heeft de afgelopen tien jaar teveel niet in de geest van de kiezer en in het belang van de burger gehandeld, maar liet zich al te vaak sturen door ondoorzichtige belangen en onnavolgbare redeneringen.

Ook om de oplopende spanning tussen Wat Nederland Wil en wat Den Haag doet in kaart te brengen, stelde Wynia’s Week de afgelopen maanden via peil.nl van Maurice de Hond een reeks vragen aan gemiddeld 5000 representatieve kiezers. Opvallend is vrijwel steeds de afwijking van wat kiezers in meerderheid willen en wat het beleid van de overheid is. In andere gevallen is het resultaat gemêleerder, maar ook dan blijkt het draagvlak voor het overheidsbeleid uiterst dun.

Neem nou het stikstofbeleid. De Nederlandse rechter wees in 2019 op verzoek van een actiegroep een door de Nederlandse overheid bedachte uitzondering op het strenge Nederlandse stikstofbeleid af, waardoor veel bouwprojecten stil kwamen te liggen en de economie schade opliep. De overheid (RutteVier) reageerde niet met maatregelen om het Nederlandse meer te laten lijken op (bijvoorbeeld) het Duitse, maar door het stikstofbeleid met name voor boeren nog strenger te maken (de helft van de stikstofuitstoot voor boeren naar beneden) en dat te versnellen (van 2035 naar 2030). We vroegen wat Nederlandse kiezers vinden van het deels stilleggen van de economie vanwege de stikstof. Twee derde (65 procent) vindt dat ‘onnodig’ en slechts 28 procent staat daar achter. Maar die minderheid (vooral D66, Partij voor de Dieren en GroenLinks-PvdA) kreeg zijn zin, en de grote meerderheid niet.

Kiezersopvattingen lijken onbelangrijk

Dat patroon tekent zich over een brede linie af. Het zittende kabinet is het meest eurofiele ooit en wil meer macht naar Europa. Dat wordt niet geschraagd door kiezersuitspraken, maar is zo te zien het resultaat van onderhandelingswinst van D66. Wat zeggen de geraadpleegde kiezers? Slechts 16 procent wil meer macht voor de Europese Unie en is het dus volstrekt oneens met het Haagse beleid van de afgelopen jaren.

Sinds 2017 willen de Rutte-kabinetten ‘koploper klimaat’ zijn – ook nu weer een idee uit het verkiezingsprogramma van D66. Maar twee derde van de geraadpleegde kiezers vindt dat helemaal geen goed idee en stelt dat het wel een tandje minder mag. Slechts een derde steunt het kabinetsidee dat Nederland klimaatkoploper moet zijn.

De Rutte-kabinetten hebben tot op heden nooit iets gedaan aan het inperken van de snel stijgende immigratie, afgezien van de EU-Turkijedeal van 2016. Er is ook verder niets gedaan aan de bevolkingsgroei, die mede verantwoordelijk is voor het grote tekort aan woningen. De overgrote meerderheid van de kiezers zou het graag anders zien en slechts 15 procent ziet er geen been in om de Nederlandse bevolking door te laten groeien naar 19 miljoen in 2034.

De kabinetten-Rutte schaften het raadgevend referendum af, voorbijgaand aan de wens van de geraadpleegde kiezers, die in meerderheid (57 procent) zelfs een correctief referendum zouden willen. Slechts 36 procent is daar tegen. De voorgaande kabinetten hebben de komst van nieuwe kerncentrales actief geweerd, terwijl 61 procent daar voor zou zijn en slechts 22 procent daar tegen is. Twee derde van de kiezers wil dat er minder nareizigers volgen op asielzoekers, maar achtereenvolgende kabinetten hebben dat laten lopen. Et cetera, et cetera.

Opvattingen die breed onder de bevolking leven werden en worden dikwijls als ‘populistisch’ weggezet en zo als niet ter zake doend gekwalificeerd. Het ziet er naar uit dat niet alleen de verkiezingsuitslag van 15 maart, maar ook die van 22 november als een reactie op het neerbuigend bejegenen van legitieme kiezerswensen moet worden beschouwd. Er zijn de laatste drie decennia veel opvallende verkiezingsuitslagen geweest in Nederland. Die waren zelden uitsluitend ingegeven door de lokroep van een nieuwe partij. De rode lijn is eerder de herhaalde teleurstelling over wat politici met de stem van de kiezers hadden gedaan.

De minderheid regeert

Het heeft er alle schijn van dat er in Nederland systematisch niet te veel naar de kiezer wordt geluisterd, maar te weinig. Dat wordt ook zichtbaar in het draagvlak van het kabinetsbeleid van de afgelopen jaren. Op hoofdlijnen wordt dat beleid door slechts ruwweg een derde van de kiezers gesteund, terwijl er kennelijk wel een Kamermeerderheid voor is – al is in veel gevallen een meerderheid binnen de coalitie voldoende. En die coalitiemeerderheid wordt dan weer bewerkt door (gesubsidieerde) actiegroepen, die hun gelijk halen bij rechters, waarna de rechterlijke uitspraak leidend wordt voor het overheidsbeleid.

Dat alles is geen uitzondering, maar gangbaar: bij zowel het klimaatbeleid, natuurbeleid als het migratiebeleid, dat overal wordt besloten over de hoofden van burgers van Nederland. De wens van de kiezer en het belang van de burger staan zelden bovenaan. Geen wonder dat kiezers op zoek gaan naar politici die de volksvertegenwoordiging centraal willen stellen en burgers willen beschermen tegen de opdringerige willekeur van de staat.

Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en broodnodig. De lezers, kijkers en luisteraars maken dat mogelijk. Wordt u ook donateur? Dat kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Van radicaal terug naar normaal: Nederland keert zich op 22/11 tegen de activistische overheid van de Rutte-jaren verscheen eerst op Wynia's Week.

Ariejan Korteweg werkte lang bij De Volkskrant en de laatste 9 jaar in Den Haag. Eerder schreef hij een boek over de Hollandse lobbycratie (‘Lobbyland’) die hij nog steeds als een klef onderdeel van de Haagse bedrijfscultuur ziet. Nu is er dus zijn nieuwe boek, waarin hij de Binnenhofse sfeer in de Rutte-jaren in kaart brengt. Want, zegt hij, Den Haag heeft zich in mede gevormd naar de stijl van de leider van de afgelopen 13 jaar.

Na de Kamerverkiezingen van 22 november 2023 zal veel hetzelfde blijven, voorspelt Korteweg. Ook als er ogenschijnlijk veel verandert, blijft toch veel hetzelfde: veel dezelfde mensen, dezelfde reflexen, dezelfde instituties. ‘De VVD heeft dan wel een nieuwe leider, maar iedereen die er toe doet komt uit de Rutte-school. Topambtenaren? Blijven hetzelfde. Net als adviesraden, die vaak een troebele rol spelen.’

Maar Korteweg biedt in zijn laatste hoofdstuk ook hoop. Hij constateert dat de opkomst bij Kamerverkiezingen hoog is, hoger dan eerder. Dat het ledental van (nieuwe) politieke partijen stijgt, waar het altijd daalde. Grote politieke en maatschappelijke betrokkenheid leidt hij ook af aan demonstraties van burgers die steeds minder meedoen aan het vergadercircus van de polder, maar wel zelf de straat op gaan.

Bij wat er na 22 november ook allemaal hetzelfde zal blijven ziet Korteweg ook een belangrijke verandering ten goede. In het verleden werden nieuwe partijen buitenspel gezet of werd geprobeerd ze zichzelf te laten opblazen, juist door ze mee te laten regeren. Ariejan Korteweg ziet het als vooruitgang dat dat niet meer gaat lukken. ‘De Bende van Vijf – de oude regeerpartijen – maakt niet meer de dienst uit. Nieuwe politici buitenspel zetten, dat lukt niet meer. Wat er aan de poort klopt is te groot geworden.’

Het boek ‘Het Haagse Moeras’ van Ariejan Korteweg verscheen op 24 oktober 2023. Op 31 oktober is er een presentatie van het boek in het Amsterdamse debatcentrum De Balie.

Wynia’s Week is er 104 keer per jaar, vaak met video en podcast. Bent u al abonnee? Wynia’s Week is helemaal gratis, dankzij de bijdragen van de donateurs. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht ‘Nieuwe partijen als BBB en NSC kunnen niet meer geboycot worden. Het is te groot geworden’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Het klimaat was tot dan trouwens nooit een verkiezingsthema. De eerste Rutte-kabinetten gingen vooral over hoeveel er bezuinigd moest worden. Toen de geldproblemen uit beeld verdwenen, dook in de lange formatiezomer van 2017 als een duveltje uit een doosje plotseling ‘het klimaat’ als het centrale doel van het kabinet-in-wording op.

Tot dan toe hadden VVD en CDA niet zoveel met het klimaat – het moest in ieder geval niet de economie in de weg zitten. Dat lag anders met D66 en – in mindere mate – de ChristenUnie. Informateur Gerrit Zalm (VVD) probeerde de klimaatblokkade in de formatie te doorbreken door aan D66-leider Alexander Pechtold en CDA-leider Sybrand Buma de opdracht te geven samen met een voorstel te komen. Dat werd een grote overwinning voor Pechtold.

Pechtold koos voor de verregaande klimaatadviezen van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en daar blijkt Buma mee akkoord te zijn gegaan. VVD-leider Mark Rutte was daar wel verbaasd over, maar liet het verder zo. Zo pretendeerde Nederland nogal plotseling klimaatkoploper van de wereld te willen zijn. En Pechtold kon uitroepen dat RutteDrie ‘het groenste kabinet ooit’ zou worden.

Koploper kwam uit de achterkamers

De uitwerking van het klimaatbeleid van RutteDrie werd trouwens deels overgelaten aan een ‘klimaatakkoord’ van allerlei belangengroepen en ‘klimaattafels’ onder leiding van VVD’er Ed Nijpels (en onder meer PvdA’er Diederik Samsom), waarbij kiezers en ook volksvertegenwoordigers goeddeels buitenspel stonden. Het koploperschap van Nederland op klimaatgebied was niet bepaald de uitkomst van democratie zoals democratie bedoeld was. Het was het product van binnenkamers en achterkamers.

Ook nadat het kabinet RutteDrie aan het regeren was geslagen, was er niet veel discussie over de vraag of Nederland, dan wel de wereld wel zo erg geholpen was met die pretentie om koploper van de wereld te willen worden. Al groeide wel de weerstand binnen de VVD.

Toenmalig VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff noemde zijn D66-collega Rob Jetten begin 2019 ‘klimaatdrammer’, een schimpwoord dat door Jetten als geuzennaam werd overgenomen. Ook is het aannemelijk dat Forum voor Democratie in 2019 de grootste werd als gevolg van weerstand tegen het kabinetsbeleid op het vlak van migratie (het verdrag van Marrakesh) én klimaat (zoals het beoogde gasverbod voor woningen).

Rutte werd klimaat-evangelist

Premier Mark Rutte werd in december 2018 door de Volkskrant gevraagd waarom Europa – en daarmee impliciet Nederland – zo snel klimaatmaatregelen zou moeten nemen ‘terwijl in de VS, India en China de uitstoot toeneemt’.

Daar had Rutte een Ruttiaans ontwijkend antwoord op. Hij zei: ‘Ik heb samen met Sigrid Kaag in september [2018] een gesprek gehad met António Guterres, de secretaris-generaal van de Verenigde Naties. Ik kreeg twee stukken huiswerk, die ik van harte heb aangenomen. Ten eerste: kijken of de doelstelling voor CO2-reductie in Europa omhoog kan naar 55 procent. Daar waren we al mee bezig vanwege het regeerakkoord. (…) De tweede taak had ik nog minder scherp: Guterres helpen om dat ook in de wereld voor elkaar te krijgen. In alle gesprekken die ik nu heb – bij de G20, alle één-op-ééns, als de Chinese premier op bezoek is – stel ik dat aan de orde.’

Rutte was dus naar eigen zeggen in opdracht van de hoogste functionaris van de Verenigde Naties in september 2018 een soort VN-klimaatambassadeur geworden. Dat was, zo zou je kunnen begrijpen, de reden voor zijn klimaatkoploperschap, al sloot dat dan wel deels aan op het regeerakkoord (dat dus een grote overwinning voor D66-leider Pechtold was, maar dat zei Rutte niet). Hoe dan ook: is er ooit enige discussie geweest over het feit dat de Nederlandse premier zijn opdrachten uit New York haalt? Merkwaardig.

RutteVier: weer een schep er bovenop

Het koploperschap van klimaatland Nederland kreeg nog eens een extra opsteker in het coalitieakkoord van het nu demissionaire kabinet RutteVier, dat in december 2021 tot stand kwam. Nu was Nederland niet alleen klimaatkoploper, maar werd er ook een klimaatfonds van 35 miljard euro ingesteld, te beheren door D66-klimaatminister Rob Jetten. En Jetten riep al meteen dat er van de beperkende begrippen ‘haalbaar en betaalbaar’ geen sprake meer kon zijn. Het klimaat ging in alles voor, zoveel was duidelijk.

Maar wat vindt Nederland van deze D66-missie, die gesteund wordt door andere linkse partijen, en – zij het minder luidkeels – door de andere regeringspartijen van de afgelopen jaren: VVD, CDA en ChristenUnie?

We hebben in onze reeks ‘Wat wil Nederland’ die vraag via Maurice de Hond van Peil.nl voorgelegd aan 5500 mensen, die samen representatief zijn voor de kiezers van Nederland. De vraag is helder en simpel: ‘De kabinetten-Rutte willen dat Nederland ‘koploper’ is met klimaatmaatregelen. Wilt u dat ook? Of kan het wel een tandje minder?

Het antwoord is al even helder: slechts één derde van de ondervraagden steunt de Haagse ambitie om Nederland ‘koploper’ te laten zijn qua klimaat (‘Ja, dat wil ik ook’). En een zeer overtuigende meerderheid van twee derde kiest voor het antwoord ‘Nee, dat kan wel een tandje minder’.

Het regeringsbeleid (‘koploper’) wordt vooral gesteund door D66 en (andere) linkse partijen (PvdA/GroenLinks, Partij voor de Dieren, Volt) en in veel mindere mate door de aanhang van regeringspartij ChristenUnie (55 procent). Niet minder dan 81 procent van de VVD-kiezers is tegen, net als 60 procent van de CDA-kiezers. Ook de overgrote meerderheid van BBB (96 procent) en NSC (90) vindt dat het wel een tandje minder kan met het Nederlandse klimaatbeleid.

Weerstand, want: duur, dwang en niet effectief

Die uitkomsten sluiten aan op ander onderzoek, dat aangeeft dat er wel een zekere sympathie bestaat voor klimaatbeleid, maar dat er veel minder steun is als dat gepaard gaat met hoge kosten voor burgers en met dwangmaatregelen en als er gerede twijfel is over de effectiviteit. Bijna twee derde (64 procent) is bijvoorbeeld tegen het kabinetsplan om nieuwe gas-cv’s over ruim twee jaar te verbieden en warmtepompen dan verplicht te stellen. Slechts één op de vijf is voor die maatregel.

Het heeft er dus alle schijn van dat de Rutte-kabinetten met de verregaande klimaatambities en klimaatpretenties geen brede steun vindt onder de Nederlandse bevolking, maar vooral de wensen van – de minderheid van – linkse kiezers (en belangengroepen) bedient.

Ook in dit opzicht hebben de Rutte-kabinetten bijgedragen tot een kloof tussen het Binnenhof en een groot deel van de bevolking. Het ligt in de rede dat het klimaatbeleid na de Kamerverkiezingen van 22 november een pas op de plaats maakt.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar, op woensdag en op zaterdag. De lezers, kijkers en luisteraars maken dat mogelijk. Bent u al supporter van Wynia’s Week? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoezo ‘koploper’? Van de meeste Nederlanders mag het klimaatbeleid wel een tandje minder verscheen eerst op Wynia's Week.

Wynia’s Week vraagt deze weken via peil.nl van Maurice de Hond aan een groep representatieve kiezers hoe ze zouden willen dat Nederland wordt geregeerd: ‘Wat wil Nederland’. Uit de voorlopige uitkomsten blijkt dat de bijna-halvering van de aanhang van de regeringspartijen allerminst toeval is. Het kabinet heeft zich op tal van terreinen vervreemd van de meerderheid van de kiezers. We schreven daar al over in een vorig artikel.

Niet meer, maar minder Europa

Eind vorige week vroegen we opnieuw – deze keer 5500 – kiezers naar een aantal prominente politieke kwesties. Zo onderzochten wij onder meer wat Nederland vindt van de Europese Unie: moet er meer of minder macht naar Brussel, of zou Nederland zelfs uit de Europese Unie moeten (‘Nexit’)?

De uitkomst wijkt totaal af van het beleid van het nu demissionaire kabinet. RutteDrie volgde bijna letterlijk het partijprogramma van D66 en werd zo het meest eurofiele kabinet uit de Nederlandse geschiedenis, maar zong zich ook op dit terrein los van wat de meeste Nederlanders zouden willen.

Een ruime meerderheid (55 procent) van de kiezers wil anders dan het kabinet niet meer, maar juist minder macht naar de Europese Unie of zou zelfs willen dat Nederland uit de EU vertrekt. Die laatste groep (18 procent) is wel ruim in de minderheid en wordt vooral aangetroffen onder de aanhang van PVV, Forum voor Democratie en BVNL.

Maar dat neemt niet weg dat de weerstand tegen meer macht naar Brussel substantieel is. Niet minder dan 83 procent van de kiezers wil of dat het zo blijft en er dus niet meer macht naar Brussel gaat (28 procent), dat de macht van de EU wordt verminderd (37 procent) of wil dus zelfs (de eerdergenoemde 18 procent) dat Nederland uit de EU stapt. Slechts 16 procent wil meer macht naar de EU. Daar is slechts een meerderheid voor onder de actuele aanhang van D66 en Volt. Ook van de kiezers die nu PvdA/GroenLinks zouden stemmen – met lijsttrekker Frans Timmermans – wil niet meer dan 42 procent dat er meer macht naar Brussel gaat. De helft van de aanhang van Timmermans vindt het wel mooi zo.

Die uitslag staat in scherpe tegenstelling tot het beleid van het kabinet RutteVier, dat veel lijkt op wat D66-kiezers in meerderheid zouden willen, maar in Nederland dus weinig steun krijgt. De regeringspartijen spraken juist af dat Nederland ‘een voortrekkersrol’ diende te spelen ‘voor en binnen een sterke en slagvaardige Europese Unie’.

Nederland diende volgens het regeerakkoord van VVD, D66, CDA en ChristenUnie ‘een leidende rol’ op zich te nemen om de EU ‘slagvaardiger, economisch sterker, groener en veiliger’ te maken. Het vetorecht van landen diende op diverse terreinen te worden afgeschaft (waardoor de bevoegdheden van Den Haag worden beperkt). En als er een nieuw verdrag (er is of was sprake van een nieuwe Europese Grondwet) nodig werd gevonden zou Nederland dat steunen.

Zo eurofiel was Nederland nooit

Die koers van het nu demissionaire kabinet (‘meer Europa’) wordt dus allerminst gesteund door de meeste Nederlanders. Het is ook een raadsel waarom de coalitie voor deze eurofiele koers koos, omdat het al lang duidelijk is dat Nederland eerder eurosceptisch dan eurofiel is. Wel schuiven in dat opzicht de panelen. Een halve eeuw geleden waren VVD en CDA overwegend eurofiel, de PvdA eurosceptisch en toenmalig radicaal links (CPN, PSP) faliekant tegen de toenmalige EEG.

In de jaren negentig werd de VVD van Frits Bolkestein juist eurosceptisch en hekelde PvdA-premier Wim Kok de oppositiepartij GroenLinks (die hij ‘extreemlinks’ noemde) omdat men daar onder meer kritisch was op de komst van de euro. En in 2005 voerde de ChristenUnie samen met PVV en SP nog campagne tegen de Europese Grondwet (‘meer EU’) om in 2021 een regeerakkoord te tekenen dat onverbloemd eurofiel is.

RutteDrie schoof van noord naar zuid

Onder RutteDrie (2017-2021) heette de Nederlandse koers in Europa nog ‘nuchter’ en eurosceptisch te zijn. Zowel VVD-premier Mark Rutte als (toen) CDA-minister van Financiën Wopke Hoekstra organiseerden in Europa coalities die moesten voorkomen dat er (veel) meer geld naar Brussel zou gaan en de regels voor de euro verwaterden. Het eerste mislukte, het tweede staat ter discussie. Maar Nederland is qua euro van kamp veranderd. Onder Hoekstra leidde Nederland een Noord- en Oost-Europese coalitie die strenge euroregels wilde. Maar Hoekstra’s opvolgster Sigrid Kaag (D66) veranderde Nederland van kamp en trok op met de Spanjaarden.

Hoe het na de verkiezingen van 22 november gaat en wat de formatie gaat brengen is uiteraard ongewis. Maar het lijkt wel zeker dat de volgende Nederlandse regering qua Europese koers weer dichter bij de relatief behoudende Europese koers van de afgelopen decennium gaat varen. De eurofiele D66-lijn heeft de coalitiepartijen alvast geen voorspoed gebracht.

Ook niet zonder belang: de waarschijnlijke spelmakers van na de verkiezingen worden BBB (Caroline van der Plas) en NSC (Pieter Omtzigt). Van der Plas wil Nederland niet uit de EU, maar zou er het liefst een samenwerkingsverband van onafhankelijke staten van willen maken. Pieter Omtzigt was als CDA’er al relatief scherp op het Brusselse beleid. De aanhang van de beide partijen is ook bepaald niet in voor meer Europa. Van de aanhang van BBB wil 29 procent uit Europa en 58 procent wil er niet uit, maar wil wel minder EU. Van de aanhang van Omtzigt wil 14 uit de EU en 59 procent minder macht naar de EU.

Pikant is ook de positie van PvdA-lijsttrekker Frans Timmermans, tot voor kort de machtige Europees commissaris van klimaat en natuur. Die vertrok in 2014 als eurocommissaris naar Brussel met de nadrukkelijke opdracht van het kabinet van VVD en PvdA om in Brussel de stofkam door de Europese regels te halen. Maar vanaf 2019 ging Timmermans in Brussel met minstens zoveel animo aan het werk om meer Europese regels (voor klimaat en natuur, dat vooral) in te voeren. En nu komt Timmermans dus terug naar Nederland, mede als lijsttrekker van GroenLinks, dat zo mogelijk de meest eurofiele partij van Nederland is. Maar de meeste Nederlanders hebben dus helemaal geen behoefte aan het euro-enthousiasme van Timmermans en van PvdA/GroenLinks.

Wynia’s Week houdt de vinger aan de pols. Dat wordt mogelijk gemaakt door de supporters. Doet u al mee? Doneren kan HIER. https://www.wyniasweek.nl/doneren/  Hartelijk dank!

Het bericht Wat wil Nederland? Wie ‘meer Brussel’ wil doordrukken raakt de steun van Nederland kwijt verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar wat deed de Tweede Kamer vorige week? Precies het tegenovergestelde. De Kamer nam links en rechts moties aan die de economie verder aanjagen: hoger minimumloon (en dus hogere sociale uitkeringen tot en met de AOW), geen prijsverhogingen van benzine en openbaar vervoer, lagere energiebelasting en extra geld voor kinderopvang.

De financiering van de uitgavengroei tart elke begrotingsdiscipline. Het is een greep in de kas bij bedrijven, bij vermogens in box box 2 en 3 en bij het Nationaal Groeifonds voor het toekomstig innovatievermogen.

Alle goedbedoelde adviezen werden in de wind geslagen

Daar sta je dan met je goedbedoelde adviezen. Datzelfde geldt voor de Studiegroep Begrotingsruimte, een gewichtig gezelschap topambtenaren plus dezelfde Hasekamp en twee directeuren van De Nederlandsche Bank. Hun naam is ongevaarlijk, ‘slechts’ een studiegroep, maar zij geven wel de kaders aan voor het begrotingsbeleid van het volgende kabinet. De studiegroep adviseerde ruim twee weken geleden bezuinigingen ter waarde van 17 miljard euro om het begrotingstekort en de staatsschuld beheersbaar te houden.

Hahaha, lachten de Kamerleden donderdag. Dat doen we lekker niet. We gaan juist méér uitgeven. Zou de voorzitter van de studiegroep, Bas van den Dungen, topambtenaar op het ministerie van Financiën, al hoofdschuddend uitkijken naar een nieuwe betrekking waar men wel aandacht heeft voor zijn adviezen?

Het begrotingsoproer in de Tweede Kamer laat zich op twee manieren duiden. Wie draait op voor de kosten? Wie incasseert de opbrengsten?

Eerst de kosten. Banken worden extra belast en de belastingvrijstelling op de inkoop van eigen aandelen door beursgenoteerde bedrijven vervalt. Je kon erop wachten. Het bedrijfsleven is in de economische hoogconjunctuur de favoriete schietschijf geworden aan het Binnenhof.

Het parlement volgt de opiniepeilers. Het vertrouwen in ondernemingen daalt gestaag, blijkt uit peilingen. Maar daarbij gaat het steeds om gróte ondernemingen, dus een minuscuul percentage van de meer dan 2 miljoen ondernemingen die Nederland telt. Maar grote bedrijven lopen juist vanwege hum omvang én hun invloed op de economie het meest in de gaten.

Sommige klachten over grote bedrijven zijn oud (excessieve beloningen aan de top). Andere zijn recenter, zoals de lage rente op spaargeld (banken), de aardbevingsschade door gasboringen in Groningen (NAM en aandeelhouder Shell) en de gezondheidsschade van bijvoorbeeld staalfabrikant Tata Steel en chemiebedrijf Chemours.

De succesvolle beursgenoteerde bedrijven zijn de klos

De betrokken bedrijven verschuilen zich achter de overheid die hun schadelijke beleid als regelgever sanctioneerde, soms vanwege hun stevige lobby (Shell, Tata), soms ook door gebrek aan kennis en mensen bij het toezicht. De bedrijven werken met milieuregels die meestal op Europees niveau worden vastgesteld, regels waar men wel aan voldoet, maar die toch niet voldoen.

Daar komt nog eens bij dat de hoofdkantoren en eigenaren van NAM, Tata en Chemours in het buitenland zitten. Hun Nederlandse ‘filiaalhouders’ moeten de kooltjes uit het vuur slepen zonder zeggenschap over de geldstromen. Politiek Den Haag weet zich als traditioneel voorstander van liberalisering en mondialisering geen raad met de buitenlandse eigenaren van deze ongezonde werkgevers. Maar niet de stoutste jongetjes uit de klas krijgen straf, nee, de succesvolle beursgenoteerde bedrijven zijn de klos, want dat zijn de bedrijven die aandelen inkopen.

Doet het bedrijfsleven te weinig voor de staatsbegroting? De optelsom van winstbelasting en dividendbelasting is in 2024 goed voor 12,2 procent van de rijksuitgaven. In 2022 was dat 12,4 procent, tien jaar geleden, in 2013 (een economisch crisisjaar) 5,8 procent en vijftien jaar geleden, 2008, was het 9,5 procent. Kortom: de winsten stijgen, de winstbelasting stijgt mee.

Waarom dan toch de greep in de bedrijfskas? Dat is de consequentie van de voortijdige val van het kabinet RutteVier. De voortijdige val stuurt de politieke begrotingscyclus in de war. Er is namelijk een ambtelijke begrotingscyclus, waarin adviseurs als het CPB en de Studiegroep de hoofdrol spelen, én er is een politieke cyclus.

In de politieke cyclus draait alles om herverkiezing. Dat werkt zo. Aan het begin van de regeerperiode schept het kabinet de sfeer van: samen de schouders eronder, betere tijden komen later. Dat betekent: minder uitgaven(groei), bezuinigen, koopkrachtsoberheid, verwachtingen temperen. Het codewoord is: eerst het zuur, dan het zoet.

In het derde regeerjaar moet dan het zoet op tafel komen, zoals belastingverlaging, extra uitgaven die burgers meteen zien en voelen, meer koopkracht, zodat iedereen in jaar vier optimistisch is gestemd en op een regeringspartij stemt.

Na 22 november komt de ontnuchtering

Met de val van RutteVier is de politieke cyclus vorige week in een turboversnelling terecht gekomen. Dit jaar krijgt de burger geen partij zoetigheid in het derde regeringsjaar, maar nu, in de derde maand vóór de verkiezingen op 22 november.

Of het kabinet alle zoete moties van donderdag zal uitvoeren is twijfelachtig. Hasekamp en Van den Dungen zullen nog wel even wachten met hun ontslagbrief. Zij weten namelijk ook dat hun analyse van de begroting en de economie niet per Kamermotie verdwijnt.

Na 22 november volgt de ontnuchtering. De bomen groeien niet tot in de hemel. Bezuinigen blijkt toch prio 1. De schade is ook duidelijk: politici links en rechts hebben het vertrouwensverlies van de burger een nieuwe impuls gegeven.          

Menno Tamminga is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht Voor de verkiezingen nog even het zoet, en daarna onverbiddelijk het zuur verscheen eerst op Wynia's Week.