Vanaf het einde van de jaren zestig speelde Jan de Koning (1926-1994) een belangrijke rol in de Nederlandse politiek, eerst als antirevolutionair en vervolgens als christen-democratisch Kamerlid, senator, Europarlementariër, minister en informateur. Politicoloog Peter Boomsma, die eerder lezenswaardige boeken publiceerde over onder meer het kabinet-Den Uyl, de onlangs overleden Dries van Agt en over de Molukse gijzelingen, neemt in deze biografie een lange aanloop – pas halverwege het boek doet Jan de Koning zijn intrede aan het Binnenhof.

Een katholiek meisje van Surinaams-creoolse afkomst

Het is terecht dat Bootsma uitgebreid aandacht besteedt aan de jeugd van Jan de Koning in het Overijsselse Zwartsluis, diens verzetsactiviteiten, de periode daarna als militair in Nederlands-Indië en zijn tijd als student sociale geografie in Utrecht, waar Jan zijn latere vrouw Molly ontmoette. Bootsma laat goed zien dat in die voorgeschiedenis allerlei aanknopingspunten zijn te vinden voor de latere politieke loopbaan van De Koning.

Zo bleek hij, hoewel afkomstig uit een vroom gereformeerd milieu, al op jonge leeftijd immuun voor het gelijkhebberige, stellige en ‘stijle’ dat zoveel orthodox-protestanten (zeker in die tijd) kenmerkte. Rond zijn veertigste zou De Koning overstappen naar de Hervormde Kerk. Veel eerder, al in 1949, had hij zich van zijn oecumenische kant laten zien door zich te verloven met een katholiek meisje. In het verzuilde Nederland was zoiets bepaald niet onomstreden. Daar kwam nog eens bij dat Molly Rellum van Surinaams-creoolse afkomst was – een dergelijk interraciaal gemengd stel was in die tijd nog een absolute zeldzaamheid.

Via een korte wetenschappelijke loopbaan aan de Vrije Universiteit werd De Koning begin 1964 algemeen secretaris van de Christelijke Boeren en Tuindersbond (CBTB), de protestants-christelijke landbouwvereniging die in de hervormde CHU maar vooral in de AR-Partij zeer invloedrijk was. Uit de CBTB kwamen talrijke antirevolutionaire politici voort, met als bekendste voorbeeld de latere premier Barend Biesheuvel, een voorganger van Jan de Koning als CBTB-secretaris en in 1964 landbouwminister en vice-premier in het kabinet-Marijnen.

Vijf jaar later, in 1969, ging ook Jan de Koning zijn eerste politieke functie vervullen, aanvankelijk nog wel in combinatie met zijn werk bij de CBTB: hij trad toe tot de Senaatsfractie van de ARP. In ’71 stapte De Koning over van de Eerste naar de Tweede Kamer. Die zetel combineerde hij met een lidmaatschap van het Europees parlement, en daar bovenop was hij nog partijvoorzitter van de ARP tussen 1973 en 1975, een ongekend turbulente tijd vol antirevolutionaire verdeeldheid vanwege de totstandkoming van het CDA en de omstreden deelname aan het linkse kabinet-Den Uyl, die zou resulteren in de trieste aftocht van de populaire partijleider en oud-premier Barend Biesheuvel.

Steun en klankbord voor Lubbers

Bootsma behandelt deze turbulente en fascinerende jaren zeventig en de rol van De Koning daarin helaas maar kort, wellicht omdat er elders al genoeg over die boeiende politieke jaren geschreven is, maar misschien ook omdat de politieke loopbaan van De Koning daarna nog zo lang is doorgegaan. Nog tot in 1989 was hij minister (in het tweede kabinet-Lubbers van CDA en VVD) waarbij De Koning fungeerde als continue factor in de overgang van Biesheuvel via Van Agt naar Lubbers.

Die continue factor was De Koning ook achter de schermen, als steun en klankbord voor Ruud Lubbers voor wie hij, zoals Bootsma mooi beschrijft, opzij stapte toen door het plotse terugtreden van Dries van Agt de premiervraag ter tafel kwam.

Deze biografie lezend, lijkt zijn glanzende loopbaan op weg naar de politieke top soms bijna iets te zijn geweest wat Jan de Koning ‘overkwam’. Dat gaat vanzelfsprekend te ver, al beschikte De Koning over een uitstekende startkwalificatie als burgemeesterszoon die mocht studeren, waarna hij de banen voor het uitkiezen had. Bootsma laat wel zien dat het De Koning niet kwam aanwaaien: hij maakte absurd lange dagen, ook omdat de plichtsgetrouwe De Koning niet snel ‘nee’ zei als hij gevraagd werd voor een spreekbeurt of een andere partijactiviteit.

Jan de Koning sliep vaak niet meer dan vier uur, had een qua reisafstanden en werktijden slopend overvolle agenda en was bovendien een kettingroker. Begin 1961 was het antirevolutionaire Tweede Kamerlid Cees Hazenbosch (net als De Koning tevens Europarlementariër) op weg naar Straatsburg door een noodlottig verkeersongeluk in de Ardennen om het leven gekomen. De Koning belandde begin februari ’75 in het ziekenhuis met een zwaar hartinfarct. In oktober 1994 zou de longkanker hem fataal worden – Jan de Koning was pas 68 jaar.

Meer bescheiden dan ambitieus

Jan de Koning had een open blik en een feilloos strategisch gevoel voor politiek, maar kon zichzelf en zijn eigen gelijk relativeren en was in staat over grenzen heen te kijken. Hij kon goed luisteren, had de gave om een band op te bouwen met uiteenlopende soorten mensen en straalde veel meer bescheidenheid dan ambitie uit.

De jaren zeventig en tachtig waren decennia vol polarisatie en scherpe politieke tegenstellingen. Bruggenbouwers als Jan de Koning waren daarom hard nodig. Spijtig genoeg zijn dergelijke politici vandaag de dag zeldzaam geworden.

Peter Bootsma, Als het niet kan zoals het moet. Jan de Koning. Een biografie, Boom Amsterdam 2023, 303 pagina’s, ISBN 9789024458264, 25,90 euro.

Jan-Jaap van den Berg is historicus. Hij leverde een bijdrage aan de bundel De Linkse Kerk en promoveerde op de ideologische ontwikkeling van de politieke partij ARP in de jaren zestig.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Politieke mildheid en wijsheid van Jan de Koning worden node gemist verscheen eerst op Wynia's Week.

We hebben het dan over Peter Baehr (1935-2010), Erik Visser (1935-1997) en Hans Gruijters (1931-2005). Bij laatstgenoemde veroorzaakte de opzegging – in 2004 – de meeste reuring. Geen wonder, want Gruijters was behalve een van de drie oervaders van D66 tevens de ideoloog van de partij en, tussen 1973 en 1977, ook de eerste minister.

Slechte gewoonten

Gruijters stond niet bekend als een politiek correcte denker. Hij was bijvoorbeeld een uitgesproken voorstander van kernenergie. Ook verklaarde hij al in de jaren tachtig dat het volle Nederland geen immigratieland kon zijn. Bovendien: ‘Veel immigranten zijn afkomstig uit landen waar weinig of geen cultuur bestaat. Als ze wat meenemen, zijn het slechte gewoonten.’

Gruijters, zo stelde zijn biograaf Klaas Tammes vorig jaar vast, was teleurgesteld in wat er terecht was gekomen van de oorspronkelijke D66-idealen. ‘De doorbraak in de Nederlandse politiek was uitgebleven. De staatkundige vernieuwingen waren niet gerealiseerd. De nieuwkomer van toen was inmiddels geïncorporeerd in het oude bestel waar hij een consequente tegenstander van bleef.’

Taaie kost

Dat het zo afliep met D66, kan niet los worden gezien van de man die tussen 1966 en 1973 en tussen 1986 en 1998 optrad als partijleider: Hans van Mierlo. In 2012, twee jaar na zijn overlijden, verscheen onder de titel Een krankzinnig avontuur een lijvige bundel met een keuze uit zijn politieke beschouwingen. Het deed de nagedachtenis aan Van Mierlo geen goed.  

Zijn roemruchte (congres)toespraken, vaak boeiend om te beluisteren, bleken taaie kost om te lezen. Ook inhoudelijk stelden ze teleur. Was dit echt ‘de meest vernieuwende Nederlandse politicus van de tweede helft van de twintigste eeuw’, zoals de flaptekst ons wilde doen geloven?

Van Mierlo in China

De bundel bevatte ook de vijf artikelen die Van Mierlo schreef voor dagblad De Tijd na zijn bezoek aan China, in de zomer van 1973. Mao’s Culturele Revolutie (1966-1976), waarbij tientallen miljoenen Chinezen de dood in werden gejaagd, was nog gaande – de grootste massamoord uit de geschiedenis van de mensheid.

Maar Van Mierlo komt in zijn reisverslag niet verder dan frases als ‘de rijstopbrengst gaat ieder jaar omhoog‘, ‘veel fabrieken hebben kindercrèches’ en ‘de communistische partij en het leger hebben grote invloed’. Onthutsend.

Warm hart, maar geen koel oog

Deze week verscheen onder de titel Een wonderbaarlijk politicus de langverwachte Van Mierlo-biografie van historicus en journalist Hubert Smeets. De auteur onthult in zijn voorwoord dat hij zijn baan bij NRC Handelsblad in 1980 te danken had aan een aanbeveling van zijn hoofdpersoon: ‘Ik ben Van Mierlo altijd dankbaar geweest voor dit duwtje. (-) Ik kan en wil niet ontkennen dat ik niet strikt neutraal naar hem kijk.’

En inderdaad: Smeets heeft een warm hart voor Van Mierlo, maar helaas voor zijn lezers niet altijd een koel oog. Zijn boute bewering dat Van Mierlo in 1973 een cruciale rol speelde bij de formatie van het kabinet-Den Uyl blijft onbewezen. Dat de D66-voorman negentien jaar later, bij de formatie van Paars, opnieuw van doorslaggevende betekenis was, wordt evenmin overtuigend aangetoond.

Paars hing in de lucht

‘Dwong’ Van Mierlo in 1994 Wim Kok (PvdA) en Frits Bolkestein (VVD) tot een samenwerking ‘die beiden eigenlijk niet wilden’, zoals Smeets schrijft? De enige andere optie die Kok had om premier te worden was hernieuwde samenwerking met het CDA, een constructie die de PvdA bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1994 had moeten bekopen met de grootste verkiezingsnederlaag uit de partijgeschiedenis.

Bolkestein, op zijn beurt, pleitte al in 1989 voor een coalitie zonder het CDA. ‘De christendemocraten,’ zei hij toen in een interview met Elsevier, ‘zijn al langer aan de macht dan de communistische partij in Rusland. (-) In de PvdA zitten heel aardige mensen en het is altijd leuk om met aardige mensen te regeren.’ Ook niet onbelangrijk: in de Tweede Kamer beschikten PvdA, VVD en D66 al sinds 1977 over een riante meerderheid. Paars, zou je kunnen zeggen, hing in de lucht.

Niet erg praktisch

Wie de winst- en verliesrekening van Van Mierlo wil opmaken, moet natuurlijk ook kijken naar zijn twee ministerschappen. Op Defensie (1981-1982) trok hij geen diepe sporen. Voor Van Mierlo, schrijft Smeets, was de atoombewapening ‘een wijsgerige kwestie’. Die benadering van het – op dat moment – belangrijkste thema in de Nederlandse politiek was weliswaar origineel, maar niet erg praktisch.

Op Buitenlandse Zaken (1994-1998) viel Van Mierlo volgens Smeets ‘buiten alle categorieën’ die het ministerie tot dan toe had gekend. ‘Hij is niet hooghartig en zeer gesteld op directe contacten en gesprekken. Hij houdt niet van de loodgieterstassen vol dossiers waarmee een minister thuis wordt opgescheept.’

De keerzijde? ‘Vaak laten besluiten lang op zich wachten, omdat de minister nog niet is uitgedacht. Secretaris-generaal Van den Berg wordt er wel eens tureluurs van. Als hij dan aan het eind van de middag met Van Mierlo wat napraat over de verstreken werkdag, een glas wijn en nootjes bij de hand, en de minister iets hoort beslissen, gaat hij niet naar huis maar nog even naar zijn kamer om deze besluiten snel de ambtelijke molen in te jagen zodat de minister er de volgende ochtend niet op kan terugkomen.’

Wederom origineel, maar niet erg praktisch.

Malle vertoning

Smeets sluit zijn boek af met een tien pagina’s tellend pleidooi voor een progressieve volkspartij, een ‘verkreukeld pronkstuk uit Van Mierlo’s politieke nalatenschap’ dat ‘herwaardering’ zou verdienen. Een malle vertoning zonder precedent in de moderne Nederlandse geschiedschrijving. Waarom zou je als lezer van een politieke biografie geïnteresseerd moeten zijn in de politieke privé-opvattingen van de biograaf?

Van Mierlo, zo meldt de achterflap van Smeets’ boek, was ‘een politicus die geen politicus was’. Misschien bestaan er ook wel biografen die eigenlijk geen biograaf zijn.

Hubert Smeets: Een wonderbaarlijk politicus. Hans van Mierlo 1931-2010. De Bezige Bij, € 39,99.

Het bericht De wonderbaarlijke nieuwe biografie van Hans van Mierlo verscheen eerst op Wynia's Week.