In de anderhalf jaar dat Femke Wiersma voor BBB minister van Landbouw (en dus van stikstof) was, was het haar eerste missie, zo zegt ze, om de veel strengere Nederlandse stikstofnormen meer op de Duitse of de Deense te laten lijken en af te stappen van modelwerkelijkheden en in plaats daarvan ‘de werkelijke staat van de natuur’ tot uitgangspunt te maken. Ze betreurt het nog steeds dat de PVV het kabinet-Schoof binnen een jaar heeft laten vallen, omdat er met die partij in het kabinet een beter stikstofbeleid mogelijk was geweest, als het kabinet er langer had kunnen zitten.

De almachtige Raad van State

Wiersma en Jaspers verbazen zich samen over de rol die rechters, maar in het bijzonder de Raad van State – zowel bestuursrechter als kabinetsadviseur – in het stikstofbeleid toebedacht hebben gekregen. Wiersma brengt in herinnering dat het kabinet-Schoof waar ze zelf deel van uitmaakte als voorwaarde vooraf stelde dat de Raad van State het er mee eens (want ‘juridisch houdbaar’) moest zijn. Jaspers kan er niet over uit dat politici hun beleid zozeer door adviseurs en juristen laten bepalen.

Of Wiersma nog toekomst ziet voor haar partij, de BBB, vraagt Jaspers. Wiersma: ‘Ik denk dat die vanzelf weer komt. Wij bouwen verder, maar het is waar: mensen houden niet van gedoe.’ Maar ze denkt dat BBB terugkomt: ‘Want wij zijn de partij van de regio én van het gezond verstand. We gaan moedig voorwaarts.’

Deze video van WWTV is er ook als podcast.

Arnout Jaspers is natuurkundige, wetenschapsjournalist en columnist van Wynia’s Week en schrijver van bestsellers: ‘De Stikstoffuik’, ‘De Klimaatoptimist’, ‘Weg Met Ons’ en nu dus ‘De Stikstoffuik 2.0’

Wynia’s Week is er 156 keer per jaar, vaak met video’s en podcasts. Alles van Wynia’s Week is vrij toegankelijk. Dat wordt mogelijk gemaakt door de duizenden donateurs. Doet u al mee? Hartelijk dank!

Het bericht ‘De Hollandse obsessie met stikstof is het probleem. Die obsessie bestaat nergens anders’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Het kabinet-Jetten heeft van de week zijn beleidsvoornemens tijdens een twee dagen durend debat in de Tweede Kamer verdedigd. Omdat het kabinet een minderheidskabinet (66 zetels) is, moesten gelijk de eerste deals worden gesloten: over rechts (SGP, Groep Markuszower) voor een ‘verzachting’ van de AOW-plannen, over links voor een aanpassing van het armoedebeleid. Zo moet het dus gaan de komende jaren: de plannen van dit kabinet zijn niet meer dan een openingszet, en zullen in debat met de Kamer voortdurend moeten worden bijgesteld.

Het nieuws over het aantreden en eerste optreden van dit kabinet werd een dag lang overschaduwd door een sensationeel feitje. Mona Keijzer stapte uit de fractie van de BBB, nadat haar het fractievoorzitterschap was beloofd en zij de BBB tot een sociaal-conservatieve partij zou gaan verbreden. Drie van de vier Kamerleden kozen toen alsnog Henk Vermeer tot fractievoorzitter en politiek leider.

Verdeeld en versplinterd

Door deze gang van zaken bestond de rechtse oppositie tegen dit kabinet uit maar liefst zeven fracties (waarvan er zes aan het debat deelnamen): PVV, JA21, Forum voor Democratie, BBB, SGP, Groep Markuszower en het lid Keijzer. Samen goed voor 49 zetels, maar verdeeld en versplinterd en daarom niet de politieke factor van betekenis die zij op grond van hun zetelaantal zouden kunnen zijn. Waarom is er niet één grote conservatieve partij rechts van CDA en VVD ontstaan? En zal die er ooit komen?

Dat die ruimte op rechts er zou zijn, was voor velen een verrassing. Ik herinner me de presentatie van een boek, geredigeerd door de geleerde politicologen Huib Pellikaan en Sebastiaan van der Lubben, over die Ruimte op rechts. Het was in het najaar van 2006, in sociëteit De Witte aan het Plein in Den Haag. De geruststellende boodschap van de meeste bijdragen aan deze bundel was: die ruimte is er niet. Er zijn geen kiezers die behoefte hebben aan een partij rechts van CDA en VVD, want die zijn voor de Nederlander al rechts genoeg. Dat vonden CDA en VVD zelf ook, en vandaar dat zij zich de luxe meenden te kunnen permitteren om meer en meer naar links (het midden) op te schuiven – behalve in verkiezingstijd.

Het experiment-Fortuyn en het populisme behoorden definitief tot het verleden, zo scheen men te denken. Later dat jaar won de PVV van Geert Wilders negen zetels bij de Kamerverkiezingen, maar op dat moment was die gedachte bij een oppervlakkige waarneming niet zo heel vreemd. De LPF was, na de moord op Fortuyn in 2002, ruziënd uiteengevallen. Uit deze partij ontstond de eerste poging een zich conservatief noemende partij op te richten.

Vaandeldraagster was Winny de Jong, die haar ambities kracht bijzette door in een tijdschriftenhandel aan de Haagse Herengracht een pikante fotoserie van haar zelf in het blad Panorama te presenteren (oktober 2002) – een vorm van conservatisme die velen verraste maar niet overtuigde. Daarna probeerden Harry Wijnschenk (2002-2003), de Groep Eerdmans/Van Schijndel (2006), de Groep Nawijn (2005-2006), de Groep Van As (2006), de Groep Van Oudenallen (2006) en het Lid Roland van Vliet (2014-2017) het. Het werd allemaal niks.

Ondertussen was er de PVV van Geert Wilders gekomen (najaar 2004). Wilders boekte successen, werd zelfs de grootste partij, maar moest ook een reeks van afsplitsingen gedogen: het Lid Brinkman (2012), het Lid Van Bemmel (2012), de Groep Kortenhoeven/Hernandez (2012), het Lid Bontes (2013), het Lid van Klaveren (2014), de Groep Bontes/Van Klaveren (2014), en recentelijk de zeven leden van de Groep Markuszower.

Korte tijd had Wilders concurrentie van Rita Verdonk, die zich (net als hij zelf drie jaar eerder had gedaan), van de VVD afscheidde en haar eigen partij begon, Trots op Nederland (2007-2010). De partij was virtueel goed voor tussen de 16 en 26 zetels, maar als gevolg van allerlei intern gedoe en geruzie heeft de partij nooit één Kamerzetel behaald.

Gedoe en splitsingen

Forum voor Democratie won de verkiezingen voor de Provinciale Staten in 2019 éclatant. In de Eerste Kamer behaalde zij twaalf zetels. Maar ook hier: intern gedoe en splitsingen. De Groep Otten (2019-2023), JA21 (Joost Eerdmans, Annabel Nanninga), Belang van Nederland (Wybren van Haga) en de fractie-Frentrop scheidden zich af. In de Eerste Kamer heeft FvD nu twee zetels, in de Tweede Kamer na het terugtreden van Thierry Baudet en het aantreden van Lidewij de Vos weer zeven zetels (en de partij staat op winst in de peilingen).

De BBB van Caroline van der Plas behaalde in 2021 één Kamerzetel, maar werd bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2023 de grootste partij van het land en de grootste fractie in de Eerste Kamer (16 zetels). In september 2023 sloten Nicki Pouw-Verweij, Derk-Jan Eppink (beiden van JA21), Lilian Helder (PVV) en Mona Keijzer (CDA) zich bij de BBB aan. Zeven zetels behaalde de BBB in 2023, in 2025 waren er daar vier van over. In de Eerste Kamer zijn inmiddels twee voormalige BBB’ers uit de fractie gestapt. Ondertussen had Pieter Omtzigt zich van het CDA afgescheiden en behaalde hij bij de Kamerverkiezingen van 2023 twintig zetels. Twee jaar later waren er daar nul van over.

Het is een treurig stemmend slagveld van (meest) amateuristische avonturiers, met opgeblazen ego’s en Napoleontische ambities, ruziezoekers. Met als reeds genoemd resultaat dat zich na bijna 25 jaar rechts populisme in de Tweede Kamer zeven fracties rechts van CDA en VVD bevinden.

Geen aparte groep

Hoe komt dat toch? Dat gebrek aan eensgezindheid en professionaliteit, waardoor rechts maar zo versplinterd blijft en niet is uitgegroeid tot de machtsfactor die het had kunnen zijn en nog steeds kan zijn of worden?

Ik denk dat er in antwoord op deze vraag een aantal zaken te noemen zijn.

1. Oude politieke partijen zijn als het ware organisch uit de samenleving voortgekomen. De liberale heren wilden vrijheid om te ondernemen, de christendemocraten (ARP, CHU en KVP, in 1980 gefuseerd tot het CDA) wilden vrijheid om te geloven en om dat geloof in de samenleving en in eigen scholen vorm te geven. De socialisten wilden rechten voor de arbeiders. Daarmee vertegenwoordigden zij duidelijk onderscheiden groepen in de samenleving en waren zij stevig in die samenleving verworteld.

Toen de VVD economisch zo rechts niet meer was, kwam er ruimte voor zich liberaal-conservatief noemende partijen als JA 21. Toen de PvdA in 1995 haar ideologische veren afschudde, greep de SP haar kans. Toen het CDA het voor het eerst van de liberalen had verloren (in 1994) gingen zij en bleven zij op zoek naar een nieuwe identiteit – en die vaagheid heeft velen teruggebracht in de moederschoot van de christendemocratie. De samenleving werd multicultureel, en dat bood een kans aan een partij als DENK.

In tegenstelling tot deze partijen, oud en nieuw, vormen de conservatieven geen aparte groep in de samenleving, mensen met duidelijke gedeelde belangen en een gedeelde visie op wat goed is voor het land. De liberaal-conservatieven van JA21 zijn andere mensen dan de boze achtergestelden die op Wilders stemmen, de religieus-conservatieven zijn van een geheel ander slag dan de Nietzscheanen van FvD. De boze boeren hebben niet zoveel gemeen met de nu uitgetreden PVV’ers.

Toch is er op een regenachtige zaterdagmiddag wel een accolade om deze verschillen te slaan en kan er een gemeenschappelijke deler worden benoemd. Maar dat is precies het tweede punt:

2. Conservatieven in Nederland hebben geen verhaal. Ze zijn anti- of pseudo-intellectueel. Ze lezen geen boeken, of maar één boek. (Zoals Thierry Baudet, die alleen Democratie in Amerika van Alexis de Tocqueville goed heeft gelezen. Voor de actuele politiek is dat zo goed als genoeg, maar hij heeft zich daarna heel wat gevaarlijke onzin laten influisteren.) Daarom weten conservatieven eigenlijk niet goed wat conservatisme is. En omdat ze dat niet weten, zien ze niet dat ze een verhaal zouden kunnen schrijven over verloren of zelfs verboden tradities en vervreemding, anti-liberale woede, anti-étatisme, anti-stadse (anti-randstedelijke) common sense, anti-kosmopolitisch onbehagen, Überfremdung door massa-immigratie, het belang van gemeenschap en saamhorigheid.

Zolang ze dat verhaal niet hebben kunnen schrijven, is het niet de overtuiging die een band smeedt, maar zijn het steeds weer nieuwe, vaak nogal radicale helden die een steeds weer nieuwe beweging leiding en sturing moeten geven. En dat is een probleem, vanwege:

3. De aard van het conservatieve leiderschap. Let wel, iedere nieuwe politieke beweging (vanaf Abraham Kuyper en Pieter Jelles Troelstra) begint met een charismatische leider die de kloof blootlegt tussen de Haagse élite en dat deel van de bevolking dat hij vertegenwoordigt. Maar als het goed is, heeft die leider ook een verhaal, een ideologie, die daarna het fundament en de kaders biedt die de door hem wakker getarte beweging schragen, en waarbinnen iedere leider zich daarna beweegt. Van Mierlo was zo’n charismatische man. Zijn D66 heeft nooit veel opgehad met ideologie, maar toch herken je iedere D66’er al vrij snel aan een bepaald levensgevoel. Zoals je een SGP’er aan een bepaalde rompstand herkent. Dat levensgevoel en die rompstand ontbreken op rechts. Omdat ze geen politieke filosofie hebben ontwikkeld, geen gemeenschappelijke ideeën en belangen hebben weten te formuleren, en nu van de ene nieuwe politieke ondernemer naar de volgende zwerven, die steeds weer opzichtig faalt.

Verzachtend bijvoeglijk naamwoord

Het is niet anders. En nu is er Mona Keijzer, de rooms-katholiek dame uit Volendam die een sociaal-conservatieve partij wil. Verstandig dat ze het niet over conservatisme heeft, want dat is al honderd jaar een scheldwoord in Nederland, en het woord behoeft dus altijd een verzachtend bijvoeglijk naamwoord. We gaan op haar letten. Het moet toch een keer gaan lukken.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Altijd weer ruzie en gedoe: die ene partij op rechts, waarom is die er nog steeds niet? verscheen eerst op Wynia's Week.

Geen gewone ruzie. De NOS meldt een ‘knallende ruzie’. De BBB-ministers Femke Wiersma (Landbouw) en Robert Tieman (Infrastructuur en Waterstaat) botsen in hun demissionaire nadagen over het mestbeleid. De NOS heeft de primeur van het conflict en vrijwel alle andere media gaan er in polonaise achteraan. De Volkskrant bericht over ‘een knetterende ruzie’. BNNVARAheeft het over ‘bbbizarre mestplannen Femke Wiersma’. Welingelichte Kringen stelt: ‘BBB levert weer niet.’

Opvallend hoe gretig Haagse reporters verslag doen van een meningsverschil tussen twee bewindslieden van de BoerBurgerBeweging. De berichtgeving is volledig gebaseerd op anonieme bronnen. Pas na een dag, bij het begin van de wekelijkse ministerraad, komen Tieman en Wiersma zelf aan het woord. Ze bevestigen het meningsverschil, maar wekken niet de indruk dat het erg hoog oploopt.

‘Geen conflict’

Het gaat over de strook land waarop boeren géén mest mogen uitrijden: tot vijf meter langs een sloot of tot een halve meter langs een sloot. Tieman wil vasthouden aan die vijf meter, want dat is veiliger voor het oppervlaktewater. Wiersma wil naar een halve meter, want zo’n verruiming van de mestregels komt de boeren beter uit en zou in sommige regio’s volgens de Europese richtlijnen te billijken zijn.

Het kabinet wil eerst deskundigen raadplegen en dan pas een besluit nemen. Premier Dick Schoof bestrijdt tijdens zijn wekelijkse persconferentie dat er een conflict is: ‘Er zijn wat verschillen van opvatting. Dat hoort er gewoon bij.’

Botsende meningen tussen een landbouwminister en een milieuminister zijn van alle tijden. Wees maar gerust dat Wiersma en Tieman het hard spelen. Maar dit keer ‘framen’ de media de controverse tussen de bewindslieden als de ondergang van een partij: de BBB is het zinkende schip waarvan de bemanning slaags raakt.

De onenigheid bij BBB past perfect in het plaatje van protestpartijen die spectaculair opkomen en na een poosje weer roemloos ten ondergaan. Het narratief is dat van onverantwoorde politici zoals Femke Wiersma, die het landsbelang verzaken om hun eigen achterban nog even te begunstigen.

Op de vleugels

Sinds de verkiezingen van 1994 zitten de gevestigde partijen van christendemocraten, sociaaldemocraten en liberalen in een dalende lijn. Min of meer bij toerbeurt krijgen ze een klap, doordat telkens weer een nieuwe protestpartij een spectaculair verkiezingsresultaat behaalt. Op de vleugels van het maatschappelijk ongenoegen boekt zo’n protestpartij van buitenstaanders een verrassende overwinning over de rug van ten minste een van de oude volkspartijen. Nu eens het CDA, dan weer de PvdA of de VVD, ze lijden beurtelings een dramatische nederlaag.

Het gekke is: de oude, vertrouwde partijendemocratie, zoals die begin twintigste-eeuw werd ingericht en sindsdien werd gedragen door christendemocraten, sociaaldemocraten en liberalen, handhaaft zich. Dit stelsel heeft een overlevingsstrategie gevonden. Niet doordat de oude partijen hun electorale lesje leren en hun koers fundamenteel veranderen, maar doordat de protestpartijen spoedig ten onder gaan. Binnen de kortste keren bezwijken ze aan intern gekrakeel. De oude garde kan weer opgelucht ademhalen. De gevestigde orde – het woord ‘politiek establishment’ zullen we hier vermijden want dat wordt door Forum voor Democratie (FvD) te pas en te onpas gehanteerd – heeft de crisis overleefd en kan weer gewoon verder.

Kort samengevat is de politieke geschiedenis van de afgelopen jaren dat de FvD van Thierry Baudet (grootste partij bij de Statenverkiezingen van 2019) werd uitgerookt, de PVV van Geert Wilders (met 37 zetels de grootste bij de Kamerverkiezingen van 2023) werd uitgerangeerd, de NSC van Pieter Omtzigt (van 0 naar 20 zetels in 2023) werd geruïneerd. Nu wordt de BBB van Caroline van der Plas (grootste bij de Statenverkiezingen van 2023) neergesabeld. Verkiezingsoverwinningen komen en gaan, maar het oude stelsel blijft altijd bestaan.

Ze maken het er ook zelf naar. Protestpartijen zijn vergeven van amateurs met een veel te groot ego. Het spel van geven en nemen is aan deze nieuwkomers niet zo besteed. Ze veronderstellen dat politiek een kwestie is van op een knop drukken. Ze denken alles te kunnen regelen met 76 stemmen voor een Kamermotie, in plaats van eindeloos schikken en plooien. Ze zijn te ongeduldig. Ze snappen niet dat politiek vooral keihard werken is en uitentreuren overleggen met wetenschappelijke instituten, belangengroepen, ambtelijke opperhoofden, toppers uit de industrie, vakbonden. Werkelijke macht ligt altijd elders, niet per se in de Tweede Kamer.

Gewiekste ritselaars

Maar het wordt ze ook niet makkelijk gemaakt. In de oude partijen – CDA, VVD, PvdA, tegenwoordig ook D66 en GroenLinks-PvdA – zitten de gewiekste ritselaars. Zij zijn er bedreven in de heibel bij de protestpartijen op te stoken en uit te vergroten. Ragfijne regie. Zij voeren de media met roddels en smeuïge details. Journalistieke aasgieren beschrijven vervolgens de teloorgang van de eens geliefde protestbeweging. Geen beter vermaak dan leedvermaak.

In 1994 leed het CDA een historische nederlaag en kwamen twee ouderenpartijen met in totaal zeven zetels in de Kamer. Het duurde niet lang of ‘de bejaarden’ vielen in vijf fracties uiteen. Gegniffel in de wandelgangen. Vooral CDA-Kamerleden hadden een typisch glimlachje als ze hoofdschuddend wegliepen op momenten dat hun onervaren collega’s in plenaire Kamervergaderingen ruzie maakten over wie recht had op de partijnaam Algemeen Ouderen Verbond (AOV).

Zie je wel, ze kunnen het niet. Politiek moet je overlaten aan de powers that be. In 2002 kreeg vooral de PvdA een klap door de opkomst van de Lijst Pim Fortuyn. De LPF behaalde 26 zetels en dat resultaat viel niet te negeren. Zonder leider – Fortuyn werd een week voor de verkiezingen vermoord door een milieuactivist – mocht de LPF aanschuiven in het kabinet van CDA en VVD. Vanuit de coalitiepartijen kreeg de LPF nog menig advies en uitleg over de Haagse spelregels. Tegelijk werd de nieuwe partij blootgesteld aan alle gevaren van het meeregeren. De afgang voltrok zich binnen een jaar.

In 2010 mocht Geert Wilders met zijn PVV meedoen als gedoogpartner van het kabinet-Rutte I. Na anderhalf jaar stapte Wilders er weer uit. Hij vertrouwde het niet meer. De PVV leed een verkiezingsnederlaag, maar Wilders wist zich te handhaven. Iedereen die zich afvraagt waarom Wilders anno 2025 de stekker uit ‘zijn’ kabinet-Schoof trok, moet de gang van zaken in 2010-2012 nog maar eens nalezen.

Wilders zag destijds hoe de bestaande partijen met een protest-concurrent omspringen, namelijk eerst charmant aan de borst drukken en dan langzaam dichtknijpen. De PVV is de enige partij die zich twee keer uit die lieftallige wurggreep wist te bevrijden. Dat is waarschijnlijk de reden dat de PVV tot nu toe beklijft. Andere protestpartijen van de afgelopen decennia verdwenen weer even snel als ze gekomen waren.

De tweede uitzondering is D66 dat bij de verkiezingen van 1967 spectaculair binnenkwam, allerlei pieken en dalen beleefde, twintig jaar geleden bijna werd opgeheven, maar zich herstelde en de komende maanden voor het eerst een premier zal leveren. Ook SP en Partij voor de Dieren wisten min of meer te overleven, maar zij kwamen nooit in aanmerking voor regeringsdeelname.

Verkruimelen

Hoe gaat dat afknijpen nu in zijn werk? Hoe rekent de oude hap af met zo’n eigengereide nieuwkomer als BBB? Hoe werkt dat proces waarbij de protestpartijen eerst Hoffnungsträger van miljoenen kiezers zijn en vervolgens in rap tempo verkruimelen?

BBB eindigde bij de laatste Statenverkiezingen in 2023 als de grootste partij. Caroline van der Plas was in één keer de ster van Den Haag. Bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen duikelde haar club van zeven naar vier zetels. Het is nu de club waar de klappen vallen en de media schilderen BBB af als een clubje ‘knallende ruzie’-makers. Daar zit natuurlijk een kern van waarheid in, maar het negatieve beeld ontstaat ook door de fluistercampagnes en de gewiekste trucs van de gevestigde concurrentie.

Voorbeeld. Afgelopen zomer probeerde VVD-minister David van Weel, toen nog op Justitie, BBB een hak te zetten. Van Weel nam een deel van de asiel- en migratieportefeuille over, die eerder aan PVV-minister Marjolein Faber toebehoorde. De overige asiel- en migratiezaken werden verdeeld tussen de collega’s Mona Keijzer en Eddy van Hijum.

Van Weel zou de Asielnoodmaatregelenwet door de Kamer loodsen. Keijzer zou het wetsvoorstel tweestatusstelsel voor haar rekening nemen. Van Weel stuurde zijn wetsvoorstel Asielnoodmaatregelen naar de Tweede Kamer. Het wetsontwerp Tweestatusstelsel van Keijzer liet hij liggen. Zij was nog niet officieel geïnstalleerd in haar nieuwe rol en moest machteloos toekijken.

BBB-Kamerlid Claudia van Zanten verweerde zich hiertegen in een Kamerdebat op 18 juni. Dat ze niet op het CDA mocht rekenen was duidelijk. Die partij doet per definitie niets dat BBB-vicepremier Mona Keijzer – in 2021 als staatssecretaris ontslagen door VVD-premier Rutte en naderhand weggelopen uit het CDA – kan bekoren. Van dit soort overlopers, daar houden traditionele partijen niet van.

Ook de andere grote partijen leunden achterover tijdens de manoeuvre van Van Weel. Opmerkelijk, wat vooral de VVD drong aan op het tweestatusstelsel. Waarom dan niet vóór het reces ook dat wetsvoorstel naar de Kamer? Kennelijk gunde de VVD Mona Keijzer geen electorale stunt met dit wetsvoorstel. De VVD-verkiezingscampagne was belangrijker dan een aanscherping van het migratiebeleid.

Van Zanten kreeg in haar strijd met VVD-minister Van Weel opeens steun van SP’ er Michel van Nispen. Hij was geen voorstander van de wetsvoorstellen, maar stelde zich op als controleur van de regering. Hij constateerde ‘overlap’ tussen de twee wetsvoorstellen, die dus tegelijk moesten worden behandeld. Van Nispen: ‘Daarom vind ik deze gang van zaken gek.’ Van Weel sputterde nog wat tegen. Hij beriep zich op ‘werkafspraken’ met Keijzer en bezwoer dat hij niet in zijn eentje ‘het goede nieuws uit het departement naar buiten wil rijden’. Maar Kamerleden zijn niet op hun achterhoofd gevallen. Door het zo voor te stellen, versterkte Van Weel de indruk dat hij wel degelijk op het departement aan het ‘shoppen’ was om partijpolitiek te scoren en concurrent BBB de pas af te snijden.

Venijnige procedures

Vooral SP’er Van Nispen steigerde: ‘U maakt er politiek van. Dit kun je niet maken met elkaar. Dit heeft niks met zorgvuldig beleid te maken. Ik vind het een zooi. Ik vind het een puinhoop.’ D66 viel hem bij. Ook VVD en CDA konden niet meer achterblijven. Uiteindelijk werden beide wetsvoorstellen – dus ook dat van Keijzer – vóór de vakantie in het parlement behandeld. Op 3 juli stemde een ruime meerderheid van de Tweede Kamer ermee in. Ze liggen nu bij de Eerste Kamer.

Zonder de interventie van SP’er Van Nispen, had alleen Van Weels Asielnoodmaatregelenwet het tijdig gered en had BBB-collega Keijzer de hele verkiezingscampagne moeten horen dat zij ‘niet leverde’. Partijgenoot Van Zanten wist dat – met dank aan de SP – op het nippertje te voorkomen.

Zo is het Haagse spel en zo moet het gespeeld worden. Maar vaak missen de protestpartijen het tactische vernuft. Ze zijn niet opgewassen tegen de procedurele vondsten van de oude garde. Misschien zijn ze te gehaast en alleen gefocust op de inhoud. Ze willen zich niet verlagen tot Haags geneuzel. Maar om zich te handhaven, zouden de protestpartijen dat juist wel moeten doen. Het venijn zit vaak in de procedures.

Elke nieuwe partij heeft grote moeite de fractie bijeen te houden. Legendarisch zijn de taferelen in de LPF na 2002 en in de PVV zo’n tien jaar later. Ruzies barsten los en gefrustreerde volksvertegenwoordigers stappen uit de fractie, waarbij ze liefst nog zo lang mogelijk aan hun zetel blijven plakken. De traditionele partijen zien het tot groot genoegen gebeuren. Ze maken de spijtoptanten het hof. Die laten zich lijmen met vage toezeggingen over een eventuele plek op een toekomstige kieslijst.

Op dit moment dreigt de Eerste Kamerfractie van BBB – in 2023 de grootste in de senaat met zestien van de 75 zetels – leeg te lopen. De club is al uitgedund tot twaalf, want twee leden stapten over naar D66, eentje naar Forum en eentje begon voor zichzelf. In de wandelgangen gonst het van geruchten over onmin in de BBB-fractie, waardoor nog meer senatoren met behoud van zetel naar D66 of andere partijen overstappen.

Voor de overlevingskansen van een kabinet-Jetten is de desertie een goede zaak. D66, CDA en VVD hebben bij elkaar in de Eerste Kamer slechts 22 zetels. Schuift JA21 aan, dan komt de coalitie op 24 zetels. Dat is nog altijd 14 zetels te weinig voor een meerderheid. Stappen extra BBB-senatoren uit hun fractie, dan kan Jetten ze paaien. D66 ontvangt hen met open armen! Reken maar dat hier achter de schermen vlijtig aan wordt gewerkt.

De tijd dringt

Op dit schaakbord wordt nu ook dat relletje tussen de BBB-ministers Wiersma en Tieman gespeeld. Het is de perfecte ‘knallende ruzie’ om de entourage te schetsen van een protestpartij in verval. Tevens is het de uitnodiging aan de overgebleven BBB-senatoren om snel hun knopen te tellen.

Ooit waren D66 en BBB elkaars grootste tegenstanders. De een wilde de veestapel gedwongen halveren, de ander was spreekbuis van het agrarische familiebedrijf. Maar voor opportunisten liggen de kaarten inmiddels totaal anders. De tijd dringt voor de Eerste Kamerleden van BBB. De media schetsen het overtuigende beeld van een protestpartij die uiteen knalt. Over een jaar en drie maanden zijn er weer Statenverkiezingen en dan is het te laat. Dit is het moment voor wie nog wil overspringen naar een nieuwe zegekar.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht Hoe de traditionele partijen nu wraak nemen op de BBB. Want verkiezingszeges komen en gaan, maar het oude stelsel blijft altijd bestaan verscheen eerst op Wynia's Week.

Oordeel zelf of Van Hoek nu ook als een ‘rechtse populist’ de rechtsstaat wil verwoesten met dergelijke kritiek op de Raad van State. Of dat hij gewoon gelijk heeft en bewondering verdient voor een duidelijke uitspraak, niet zonder risico voor zijn eigen netwerk in Den Haag. Dit is wat de Raad van State letterlijk zei: ‘Een ondergrens – drempelwaarde – [voor stikstof] is alleen verdedigbaar als eerst een robuust, geloofwaardig en effectief pakket van natuurherstelmaatregelen is gerealiseerd.’

Om te zien hoe absurd zo’n eis is, moeten we ons voorstellen dat volgend jaar een andere minister naar de Raad komt met de vraag of we de blaasproef voor alcohol achter het stuur mogen vervangen door een betere blaaspijp zoals die al in veel omringende landen wordt gebruikt. En dat de Raad dan zou zeggen: ‘Alleen verdedigbaar als eerst een pakket met maatregelen voor minder verkeersongelukken is gerealiseerd.’ Absurd en onlogisch, maar als minister Wiersma zich verzet, roepen alle linkse lakeien: ‘De rechtsstaat is in groot gevaar, want BBB heeft geen respect voor de Raad van State.’

‘Objectief en redelijk’

Twee weken geleden noemde ik in Wynia’s Week een andere recente botsing tussen de Raad van State en een minister van BBB. Toen ging het om de vraag of asielvragers automatisch voorrang moeten krijgen bij de toewijzing van sociale huurwoningen, of dat hun voorrang alleen zou moeten gelden als zij vallen onder één van de reguliere (gezondheids- of sociale) gronden voor urgentie. De Raad van State wil doorgaan met automatische voorrang voor alle asielzoekers. Die komen anders, als er geen speciale reden is, door hun eigen aanvraagprocedure later op de wachtlijst, vergeleken met de hier opgegroeide Nederlanders, zo luidt de redenering.

Dat maakt hen zogenaamd ongelijk, en de Raad van State eist van minister van Volkshuisvesting Mona Keijzer dat ze met een ‘objectieve en redelijke rechtvaardiging’ komt als ze de voorrang voor asielvragers wil afschaffen. Dat is hetzelfde als opmerken dat arme en rijke families onder verschillende belastingregelingen vallen en dan boos worden wanneer er geen ‘objectieve en redelijke rechtvaardiging’ wordt aangeleverd voor de bestaande tarieven in de inkomstenbelasting. Het is echter niet aan de juristen in de Raad van State om uit te maken hoeveel minder belasting armere gezinnen hoeven te betalen. De Raad is er niet om te eisen dat de tarieven in de belasting zich tot haar tevredenheid ‘objectief en redelijk’ laten rechtvaardigen. Dat is aan de politiek.

De landelijke pers (niet De Telegraaf) wist eveneens direct te vertellen dat de ministers van BBB de rechtsstaat in groot gevaar brachten. Geen analyse van het advies van de Raad van State, maar ‘heb eerbied voor het gezag’. Eerder moest asielminister Marjolein Faber (PVV) het op identieke wijze ontgelden. Zij wilde een einde maken aan de makkelijke regels voor overkomst van nareizende familie, wanneer het families betreft die niet hoefden te vluchten, maar calculerend 4000 euro hadden betaald aan een mensensmokkelaar om alvast één familielid vooruit te sturen. Faber wilde zulke asielvragers eerst laten aantonen dat zij in Nederland voldoende verdienen, voordat zij mogen vragen om overkomst van hun familieleden.

Faber gebruikte de term ‘strenger’ voor haar voorstellen. De Raad van State gruwt van dat woord en bagatelliseert liever alle verschillen tussen landen. In het advies schreef zij glibberig: ‘Onderzoek laat zien dat het nationale asielbeleid slechts een beperkte rol speelt bij de keuze voor een bestemmingsland’. Geen onderbouwing van die claim met verwijzingen naar zulk onderzoek. Dat kan ook niet, want vier zaken lopen hier door elkaar heen. In welke landen kennen de asielvragers al veel mensen uit hun thuisland, welke landen zijn het makkelijkst om te bereiken, welke landen hebben de soepelste gang door de procedures en de minste kans op uitzetting, en waar is de economie het gunstigst?

Meer kansrijk dan het wetenschappelijk ontwarren van die vier zo verschillende factoren is natuurlijk research naar de effecten van goed gemarkeerde beleidsveranderingen in landen. De Raad van State zou dan niet hebben durven schrijven dat ‘onderzoek laat zien dat veranderingen in het nationale asielbeleid een beperkte rol spelen’, want dat is niet zo. In Zweden ging een ‘rechtse’ partij meeregeren, en het beleid werd in twee rondes met succes veel strenger. Idem in Denemarken, en meer recent in Duitsland. Drie voorbeelden van buurlanden waar strenger beleid direct leidde tot minder asielzoekers.

Gekunstelde eisen

Dus heeft de Raad van State dit jaar met gekunstelde eisen buiten haar competentie drie wetten getorpedeerd, twee van BBB-ministers en één van een PVV-bewindsvrouw. Bij de huisvesting van asielzoekers begon de Raad opeens eigen politieke voorkeuren (GroenLinks-PvdA) verplicht te stellen. Over stikstof-afspraken vind de Raad dat daarover pas valt te praten wanneer de natuur tot haar tevredenheid is verbeterd (eveneens GroenLinks-PvdA). En over de voorwaarde van twee jaar betaald werk, wanneer een individuele asielzoeker zijn gezinsleden wil laten nareizen, wil de Raad niet praten. Dan komt opeens de eis naar een heel bepaald soort onderzoek op tafel dat er niet is. Die door de Raad verzonnen eis is onwerkbaar en dient om voorbij te kunnen zien aan feiten en analyses uit Scandinavië en uit Duitsland. (waar ‘linkse’ partijen verder zijn dan GroenLinks-PvdA bij ons).

‘Waarom lukt het ons niet meer?’ vroeg Mona Keijzer (mijn geprefereerde kandidaat-premier, maar dit terzijde) zich onlangs af op een symposium. ‘Wat is dat onbewuste, verkeerde idee dat alle vooruitgang vertraagt – ja, bijna onmogelijk maakt? Dan kom ik uit bij iets dat ik – vrij naar Allan Bloom – “the closing of the Dutch mind” zou willen noemen. Echte discussie wordt op het hoogste niveau maar weinig gevoerd. Behoefte aan reflectie is er niet. Wie denkt dat hij het altijd bij het rechte eind heeft, vindt het niet de moeite waard meningen van buiten de eigen kring serieus te nemen.’

De Raad van State, Haagse ambtenaren en De Nederlandsche Bank mogen het zich aantrekken.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Voortdurend politieke aanvallen op PVV en BBB: de Raad van State kent haar grenzen niet meer verscheen eerst op Wynia's Week.

Van Zanten staat vijfde op de BBB-kieslijst. Haar partij staat in de peilingen op vier zetels. ‘Verkiezingen zijn altijd spannend,’ zegt Van Zanten monter. Ze rekent op veel meer dan vier zetels. Met haar mediakritiek begeeft ze zich echter op glad ijs, want ze werd eerder al door journalisten neergesabeld als ‘de ophefmachine’ van BBB. Van Zanten, voormalig redacteur bij de weekbladen Elsevier en HP/De Tijd, beschouwt die kwalificatie echter als ‘een geuzennaam’.

Op de vraag of de publieke omroepen propaganda bedrijven, zegt Van Zanten dat veel media voortdurend ‘de journalistieke mores’ schenden door berichten te baseren op slechts één bron, door geen hoor en wederhoor toe te passen en door cruciale feiten gewoon weg te laten. In de Tweede Kamer drong ze er bij toenmalig NSC-minister Bruno Bruins (Onderwijs) op aan een onpartijdig onderzoek te laten instellen door het Commissariaat voor de Media. De bewindsman weigerde.

In veel media moest oud-journalist Van Zanten het vervolgens ontgelden. ‘Ik kreeg veel kritiek en werd beschuldigd van censuur,’ zegt ze. ‘Ik snap dat politici zich eigenlijk niet met de media-inhoud moeten bemoeien, want media controleren de politiek. Maar de eenzijdigheid van de berichtgeving begint steeds meer op te vallen.’  Daarom vindt ze zo’n onderzoek nuttig. ‘Zelfs als niet klopt wat ik zeg, vind ik het prima. Dan weet ik het tenminste.’

‘Hamas heet bij NOS politieke partij’

Een groep pro-Israëlische analisten onder leiding van Maaike van Charante nam vele tientallen filmpjes van onder andere het NOS Jeugdjournaal en de NOS-schooltelevisie onder de loep. Daaruit kwam naar voren dat kinderen werden geïndoctrineerd.

Hamas heette bij de NOS ‘een politieke partij’ en geen terreurbeweging. Israël werd afgeschilderd als oorlogszuchtig en genocidaal. Dat Iran zich ten doel stelt Israël te vernietigen, werd verzwegen. ‘Het conflict Israël-Palestijnen is een voorbeeld. Ook als het gaat over het klimaat is de berichtgeving eenzijdig,’ vindt Van Zanten.

‘Hilversum hangt naar links’

Is zij bevreesd dat journalisten haar opnieuw te grazen nemen? Dat zij en haar BBB in de verkiezingscampagne een prijs moeten betalen voor hun mediakritiek?

‘We hebben in de media inderdaad niet de gunfactor. Maar dat geldt ook voor andere rechtse partijen. Ik zie dat wij harder worden aangepakt in interviews. Terwijl bepaalde politici geen strobreed in de weg wordt gelegd.’

Van Zanten geeft in het interview twee voorbeelden van deze ongelijke behandeling, beide overigens van interviews bij de commerciële omroep. GroenLinks-PvdA lijsttrekker Frans Timmermans kreeg bij Vandaag Inside (SBS6) geen enkele kritische vraag van Johan Derksen, terwijl Renze Klamer bij RTL4 voortdurend ‘bleef hakken’ op zijn gast Mona Keijzer, de nummer twee van BBB.

Van Zanten was in de Kamer de afgelopen jaren woordvoerder op de onderwerpen onderwijs & media, antisemitisme en migratie & asiel. Ze zegt dat haar ongeduld sterk op de proef werd gesteld. ‘Processen verlopen traag, want je hebt met EU-regelgeving en internationale verdragen te maken, maar soms kun je ergens een korte klap op geven. Bij voorbeeld toen ik per motie kon voorkomen dat de publieke omroep 3,5 miljoen euro extra kreeg om de werkverhoudingen op redacties te verbeteren. Ja, zeg. Los dat managementprobleem zelf op! De omroepen kregen toen al bijna een miljard per jaar belastinggeld. Ze hadden te maken met grensoverschrijdend gedrag. Dat ga je niet met 3,5 miljoen extra subsidie belonen.’

Raad van State benoemt zichzelf

BBB krijgt in de media nogal eens het verwijt de democratische rechtsstaat te ondermijnen, onder andere omdat BBB-minister Mona Keijzer (Wonen) een einde wil maken aan de voorrangsregeling van erkende asielzoekers bij de toewijzing van goedkope huurwoningen. De bewindsvrouw en het kabinet negeerden een negatief advies van de Raad van State.

Van Zanten hekelt in het interview met WWTV de manier waarop de leden van de Raad van State worden aangewezen. In de praktijk gaat dat via coöptatie, waarna het kabinet de benoeming goedkeurt. Van Zanten zegt dat de Tweede Kamer het laatste woord zou moeten krijgen bij de benoemingen, zodat alle fracties zich in dit adviesorgaan vertegenwoordigd kunnen weten.  

Wynia’s Week TV (WWTV) is er het hele jaar door, verkiezingen of geen verkiezingen. Over Economie, Politiek en Cultuur. De video’s zijn ook als podcast te beluisteren. Click HIER

Wynia’s Week is er drie keer per week, het hele jaar door, met artikelen, columns, video’s en podcasts. De vele supporters van onze vrije journalistiek maken dat mogelijk . Hartelijk dank!

Het bericht Claudia van Zanten: ‘Hilversum is eenzijdig bij politieke berichtgeving’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Vijftig is niet genoeg. Dat is wel de belangrijkste les na zes maanden kabinet-Schoof. PVV en BBB hadden voor het eerst in hun bestaan kunnen pronken met eigen ministers, maar daar is weinig van terecht gekomen. Mona Keijzer is een onmiskenbare professional, maar heeft geen succes want de woningbouw voor Nederlanders vertraagt in plaats van versnelt. Dat heeft drie redenen die buiten haar bereik vallen: de stikstofwaanzin, foute grondprijzen en prioriteit bij woningtoewijzing voor goedgekeurde asielvragers.

Saboterende ambtenaren

Minister Reinette Klever is de enige minister met duidelijk succes. Zij slaagt er in om de 1,4 miljard belastinggeld te verlagen die voorheen zo gemakkelijk naar allerlei Nederlandse ngo’s vloeide. Veel van die ngo’s werden terecht berucht om hun hoge salarissen voor bestuurders en voor het onbeschaamd misbruiken van belastinggeld voor partijdige politieke propaganda tegen dezelfde overheid die hen financiert. Het succes van minister Klever is mooi, maar speelt op een zijtoneel van de politiek. De overige ministers hebben in hun eerste zes maanden nog heel weinig bereikt.

De tegenwerking van ambtenaren, gepolitiseerde bijzondere nep-hoogleraren, een paar kranten, de NOS en de voorzitters van het middenveld is te sterk om iets te bereiken. En zelfs al hadden alle ministers evenveel ervaring als Mona Keijzer, dan nog waren ze voorgesorteerd om te mislukken door de giftige combinatie van ambtenaren die zich alles menen te kunnen permitteren en kranten als NRC en Volkskrant die zulke sabotage van ministers zien als tekenen van een levendige democratie.

Tactisch is nu de veiligste weg voor PVV en BBB om vóór maart uit het kabinet te stappen, want dan komt VVD-minister van Financiën Eelco Heinen met een verse berekening van hoeveel er moet worden bezuinigd op de uitgaven. Dat is een valkuil voor PVV en BBB die dan weer worden uitgemaakt voor filistijnen die maar inhakken op onderwijs, zorg en cultuur. Slimmer om dat vóór te zijn. Eén mogelijkheid is om stevig vol te houden dat er referenda moeten komen over de nieuwe pensioenwet van DNB. Opinieonderzoek wijst uit dat 70 procent van de Nederlanders tegen die wet is. Die zullen blij zijn met een kans om van die slechte wet af te komen.

Ook is denkbaar om in het kabinet te eisen dat het ‘koplopen’ op klimaatgebied definitief stopt. Met name de plannen voor wind op zee en de kabels en waterstoffabrieken die daar dan bij horen worden almaar kostbaarder; daar valt niet tegenop te bezuinigen op onderwijs, zorg en cultuur.

CO2-paniek

Stoppen met wind op zee maakt minister Heinen misschien gelukkig, maar zijn VVD, inclusief de bijzonder zwakke klimaatminister Sophie Hermans, zou dan moeten erkennen dat de Nederlandse klimaatdoelen voor 2030 en 2035 en ‘Nederland net zero’ in 2050 onbereikbaar zijn. Dat waren ze toch al, maar Nederlandse politieke partijen durven nog niet. Uit Den Haag komt nog steeds geen eerlijk antwoord op de logische vragen: als er in 2050 nog olie in de grond zit in Saoedi-Arabië, belooft Aramco dan om alle olieputten met beton af te dekken? Nu de VS het klimaatakkoord van Parijs opzegt, moet Nederland dat dan goedmaken door nog meer te bezuinigen op CO2? Als onze landbouw en onze industrie uit Nederland vertrekken, hoe helpt dat dan het klimaat?

Er komt een tijd dat ook de Nederlandse kiezers gaan doorzien hoe ondoordacht het CO2-beleid altijd is geweest. Doelen zonder middelen; strenge maatregelen zonder analyse van kosten en baten. En dat wordt des te gevaarlijker nu de doelen al bijna buiten bereik zijn. Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), bij voorbeeld, is nu voorstander van het grootschalig kappen van buitenlandse bomen voor elektriciteit, met als enige reden dat zonder die bomen het zeker niet lukt met de CO2. Zo kan het PBL elk idioot plan verdedigen met als excuus dat anders het CO2-doel wordt gemist. Dat is geen analyse van kosten en baten; dat is CO2-paniek.

Wanhopig en dus gevaarlijk

Een goede illustratie van zulke idiotie is de vergelijking met een sympathiek maar onmogelijk doel voor het aantal verkeersongelukken, al vaak gemaakt door Björn Lomborg. Stel we verlagen ieder jaar de maximumsnelheid voor auto’s met nog weer eens extra 5 km/uur totdat er geen doden meer zijn in het verkeer. Dan staat over twintig jaar alles stil.

Het PBL is nu het meest wanhopig en dus het meest gevaarlijk. Alles krijgt goedkeuring als het maar iets doet tegen CO2. Ik wacht op het moment dat hondenbezitters een ‘carbon credit’ moeten kopen voor hun viervoeter. We zijn er al bijna: Europese autofabrikanten maken niet genoeg elektrische auto’s en moeten daarom van de EU ‘carbon credits’ kopen bij hun Chinese concurrenten.

Dat wat betreft de tactiek: vertrek uit Schoof voordat minister Heinen komt met zijn eisen voor nieuwe bezuinigingen. Maar PVV, BBB en hun partners hebben ook een strategie nodig. Trump staat nu sterker dan acht jaar geleden, onder andere omdat hij een aantal grote technologie-ondernemingen aan zijn kant heeft gekregen. Walter Russell Mead heeft dat scherpzinnig geanalyseerd in de Wall Street Journal. Trump wil Amerikaanse werkers beschermen tegen concurrentie uit China, en als hij dat doorzet komt Xi Jinping met tegenmaatregelen. Dat is een risico voor Starbucks, American Airlines en Disney, maar niet voor Facebook en Twitter. Daarom kon Trump een coalitie smeden tussen zijn MAGA-aanhang en de tech-miljardairs.

Nederland heeft in die categorie alleen ASML maar dat is nu al te kwetsbaar met de export naar China. PVV en BBB kunnen wel een Nederlandse coalitie tussen kiezers en bedrijven beginnen met een frontale aanval op het VNO/NCW van D66’er Ingrid Thijssen. Die heeft de afgelopen jaren de toekomst van haar leden opgeofferd aan de CO2-campagnes. Idem Doekle Terpstra van ‘Techniek Nederland’.

Dan gloort de dag van herstel

Zodra ondernemers een stem vinden om zich te verzetten tegen onmogelijk dure energie en verstikkende bureaucratie, zullen meer bondgenoten voor PVV en BBB opduiken en in het voetspoor treden van Boskalis. Allereerst komen dan Schiphol en de KLM, zodra ze eerlijk durven te zijn over hun eigen beste toekomst. Dan ook de landbouwcoöperaties; de bloemenveiling van Aalsmeer; het wegtransport. Allemaal sectoren en bedrijven die een coalitie tegen de CO2-obsessie sterk kunnen maken.

Dan gloort de dag van een herstel van onze samenleving. Op 20 januari 2029 zien we dan misschien een Nederlandse premier  – zoals nu al premier Giorgia Meloni van Italië bij Trump – op het podium bij de installatie van president Vance.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende. Op 25 november verscheen zijn nieuwe boek ‘Het Casinopensioen – en andere brandende kwesties’. Het boek is overal te koop of te bestellen, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week.    

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht PVV en BBB, treed uit het kabinet en smeed een coalitie met bedrijven tegen de CO2-obsessie verscheen eerst op Wynia's Week.

Twee dagen na de verkiezingen kondigde VVD-leider Divan Yeşilgöz aan dat de VVD niet opnieuw wilde regeren. Haar partij verloor tien zetels, de kiezer had gesproken. Wel zou ze een rechts kabinet gedogen en daarmee mogelijk maken.

Terwijl ze dit zei, wist ze twee dingen: NSC was onmisbaar en de VVD had vier zetels meer. Geen enkele coalitie was mogelijk zonder haar medewerking. Door in eerste instantie alleen te gedogen, werd NSC de pas afgesneden. En zo werd zij, en niet Pieter Omtzigt, kingmaker.

VVD hield leuke dingen voor zichzelf

De VVD won de formatie. Ze kreeg vier ministers. Daarvan zijn er drie – Justitie en Veiligheid, Financiën en Defensie – aloude stokpaardjes van de partij. Onder de vorige partijleider Mark Rutte (2006-2023) werd Klimaat en Groene Groei belangrijk voor de linkervleugel. Weliswaar kregen de coalitiepartners van de VVD de ministeries die zij graag wilden, maar daar zaten ook hoofdpijndossiers bij. De VVD hield de leuke dingen voor zichzelf en schoof het lastige werk door naar andere partijen.

Bij de formatie van 2012 was sprake van een goede band tussen premier Rutte en PvdA-leider Diederik Samsom. De PvdA kreeg Binnenlandse Zaken. Alleen had de VVD de taken politie en wonen overgeheveld naar VVD-ministers. Daardoor had de PvdA een minister van ‘Frisse Lucht’ in het kabinet-Rutte 2 (2012-2017).

De VVD regeerde meestal met christendemocratische partijen. Partijleiders Pieter Oud (1948-1963) en Hans Wiegel (1971-1982) sloten regeren met de PvdA zelfs uit. Ook Rutte (2006-2023) wilde altijd het CDA in de regering. Zijn teleurstelling was dan ook groot toen CDA-leider Sybrand Buma niet meewerkte aan Rutte 2. Rutte noemde dat ‘verantwoordelijksheidsvakantie’.

Sommige VVD’ers, vooral van de linkervleugel, waren niet graag afhankelijk van de christendemocraten. Was het niet strategischer ook samenwerking met de PvdA te overwegen? In 1994 was het zover: de eerste ‘paarse’ regering van PvdA en VVD, aangevuld met D66. VVD en PvdA hebben nu drie keer samen geregeerd en zaten, op een maand na in 2002 (vanwege het Srebrenica-rapport), telkens de rit uit. Heel anders dan de kibbelkabinetten van CDA en PvdA die, op Lubbers 3 na, allemaal vielen.

Rechts van de VVD is het uitkijken

De VVD lijkt de ideale coalitiepartner. Maar niet als je de derde rechtse partij bent naast CDA en VVD. Dat was DS’70 begin jaren zeventig en de LPF in 2002. De VVD was er niet rouwig om dat die partijen zichzelf te gronde richtten. Toen BBB bij de Provinciale Statenverkiezingen van maart 2023 in alle provincies de grootste werd, werd uitgekeken naar het moment dat de landbouw- en regiopartij zichzelf in de vingers zou snijden.

Het CDA was voor de VVD een partij met voldoende overeenkomsten om goed samen te werken en voldoende verschillen om naast elkaar te bestaan. Maar andere rechtse partijen konden in potentie VVD-kiezers overnemen. Dat waren geen bondgenoten, maar concurrenten.

Rechtse campagnes

Geert Wilders, begonnen bij de VVD, wist misschien dat hij op zijn hoede moest zijn toen Rutte in 2010 sprak van een kabinet waar ‘rechts Nederland zijn vingers bij aflikt’. In 2012 trok hij zijn gedoogsteun aan Rutte-I (2010-2012) in. De PVV verloor de daaropvolgende verkiezingen, maar bleef bestaan, en won weer zetels in 2017.

In 2017 kwam Forum voor Democratie in de Tweede Kamer, in 2021 JA21 en BBB, vorig jaar NSC. Forum en haar afsplitsingen lijken geen blijvertjes. Als van de huidige drie coalitiepartners maar één dat wel is, kan de VVD mogelijk blijvend een deel van haar electoraat verliezen. Want alle VVD-leden samen vertegenwoordigen nog geen derde Kamerzetel. Rutte won verkiezingen door rechtse campagnes.

VVD wist al dat noodwet onhaalbaar was

In 2022 vroeg een VVD-Kamerlid of het mogelijk was een noodwet in te voeren om de asielstroom te stoppen. De VVD-staatssecretaris van Justitie, die diende onder een VVD-minister van Justitie, antwoordde dat dit wettelijk niet kon. Twee jaar later is Kamerlid Ruben Brekelmans defensieminister, staatssecretaris Eric van der Burg Kamerlid en minister Yeşilgöz partijleider.

Op het moment dat de noodwet voor asielzoekers werd opgenomen in de regeringsverklaring, wist de VVD al dat dit onhaalbaar was. Het kan zijn dat de VVD dit al had aangegeven, maar dat de PVV om ideologische redenen volhardde. Maar wat als de VVD willens en wetens Wilders in zijn eigen zwaard wilde laten vallen?

Binnen de VVD bestaat bij de linker- en rechtervleugel het beeld dat bewindspersonen en Kamerfractie afwachten tot PVV of NSC de stekker uit het kabinet trekt. Dan zou het niet liggen aan de VVD, die haar goede wil toonde, dat de samenwerking mislukte. Integendeel, Yeşilgöz toonde zich op de tweede avond van de Algemene Beschouwingen bereid om ook aan een spoedwet te werken. Boodschap: de VVD staart zich niet blind op het eigen gelijk, maar werkt aan oplossingen.

Volgens de VVD wilden vorige coalitiepartners geen strenger asielbeleid. De huidige coalitiepartners willen dit wel, maar letten niet op het begrotingstekort, omdat ze liever geld uitgeven aan zorg en bestaanszekerheid. Boodschap: alleen de VVD is echt verantwoordelijk.

Partners kunnen er genoeg van krijgen

Toen het CDA de grootste partij was, profileerde het zich ten koste van coalitiepartners. In regeringen met de VVD hadden zij oog voor de zwakkeren, in regeringen met de PvdA waren zij zuinig met belastinggeld. Op een dag waren de partners het zat – ze gingen regeren zonder het CDA. Zo kan het ook de VVD vergaan.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe loyaal is Dilan Yesilgöz aan het kabinet-Schoof? verscheen eerst op Wynia's Week.

De predikant en theoloog Banning (1888-1971) en zijn medestanders – veelal christensocialisten – organiseerden tijdens de economische depressie van de jaren dertig cursussen en artistieke ontmoetingen voor werklozen. Mijn moeder werkte voor haar huwelijk als gastvrouw in hun ‘Woodbrooke’-centrum in Bentveld. Banning hielp daar in 1939 mijn latere, destijds werkloze vader. Hij was een bezitloze, uitgetreden rooms-katholieke priester – niet omdat hij het geloof had verloren, maar omdat hij in zijn parochie in Zuid-Limburg arme mijnwerkers met al vier of vijf kinderen had moeten verbieden aan geboortebeperking te doen.

Alleen fanatieke eerlijkheid helpt

Mijn vader gaf lezingen voor Bannings cursisten en werkte met hen. Al snel werd hij verliefd op de stem van mijn moeder, wanneer ze in het avondprogramma gedichten voorlas van Henriette Roland Holst. Ze trouwden in 1943; mijn moeder had de naam ‘Elisabeth’ gereserveerd voor een dochter, maar er kwamen drie zonen.

We kunnen ‘de achterliggende waarden en overtuigingen’ van Banning ontdekken met behulp van de hoofdartikelen die hij schreef voor het religieus-socialistische weekblad Tijd en Taak. Een citaat uit 1945: ‘De opkomst van de reactie houdt in de grond innig verband met het ontbreken van vruchtbare zelfkritiek. En als de reactie sterk wordt, is het mede omdat onze zelfkritiek te zwak is. Geen fanatiek vasthouden (-) zal ons helpen; alleen fanatieke eerlijkheid.’ Mee eens, Diederik en Frans?

Eerder, in 1933, toen socialisten, communisten en kapitalisten elkaar fel bestreden, schreef Banning: ‘Wij horen pluralist te zijn, dat wil zeggen meerdere wegen en mogelijkheden open te laten. Dat kan voor wie zich graag aan de eigen gedachtegangen volledig overgeven, weleens zwak schijnen – het is in wezen de erkenning dat geestelijke rijkdom verscheidenheid betekent.’

In 1949 keek Banning terug op de gewelddadige ontvlechting van Nederland en Indonesië: ‘Ik denk aan de houding van de Rijkseenheidsbeweging tegenover het Indonesische vrijheidsstreven – fel en star en stijl, maar tot geen enkele bevrijdende daad in staat.’ Hij generaliseert dan: ‘Ook in ons zogenaamde beginselvaste handelen zijn wij er dikwijls naast, doen dikwijls onrecht, en in ons opportunisme plegen wij ook wel verraad.’

Een rede ‘in de geest van Willem Banning’ was het dus bepaald niet op 22 februari. Eén vlugge zin over de naamgever van de Banning Lezing, maar verder was het vooral kwaadspreken over PVV en BBB. Timmermans: ‘PVV en BBB [doen] valse beloften en onhaalbare voorstellen, die slechts fungeren als politiek lokaas. (-) Radicaal rechts wil alleen sentimenten bespelen en daarvoor moeten de problemen juist niet worden opgelost, maar groter gemaakt.’

Vooral die laatste zin is een kwaadaardige beschuldiging. Concrete bewijzen geeft Timmermans niet. Geert Wilders zou in het openbaar bezwaar maken tegen honderdduizend asielzoekers, maar in werkelijkheid verheugd zijn over hun komst? Caroline van der Plas protesteert tegen de schoffering van boeren en vissers, maar juicht dat in het geheim toe, omdat haar partij zo zetels kan winnen? Hoe zouden Wilders en Van der Plas zulke valse beschuldigingen ooit kunnen ontkennen?

Aanvallen op de motieven van tegenstanders

In het eerste naoorlogse nummer van Tijd en Taak publiceerde Banning een nieuw gedicht van Henriette Roland Holst (gedateerd 9 augustus 1945): Met de regels ‘Geef ons de kracht, de verleiding te weerstaan / Van te oordelen waar we ’t niet vermogen’.

Een waarschuwing voor iedereen, maar door Timmermans met zijn wilde aanvallen op Wilders en Van der Plas helaas gemist. Natuurlijk kon hij er voor kiezen om zijn spreektijd vooral te besteden aan aanvallen op de motieven van tegenstanders, en dan geen tijd over te houden voor reflectie op eigen misslagen (Te enthousiast over elektrische auto’s en niet over hybrids? Doof voor de wanhopige onzekerheid bij boeren en vissers? Samen met adjudant Samsom niets gedaan om de stikstofimpasse op te lossen, hoewel hun positie daarvoor een unieke kans bood?) Eveneens staat het Timmermans vrij om ‘verraad te plegen in zijn opportunisme’, bijvoorbeeld door – zou het zijn vanwege de fusie met GroenLinks? – te volharden in zijn verzet tegen kernenergie. Maar heb dan niet de treurige moed om dat ‘Banning Lezing’ te noemen.

En laten Samsom en Timmermans nu niet met het excuus komen dat Banning het in zijn tijd makkelijker had om op te roepen tot verdraagzaamheid en verbinding. Banning was geen ‘polderaar’ die soepel meebewoog met de meerderheid, maar durfde zich uit te spreken, ook tegen zijn medebestuurders in de SDAP (met de kennis van nu bleef hij bijvoorbeeld te lang pacifist). Hij was principieel maar tegelijk zó bekwaam en invloedrijk dat men hem in 1946 vroeg als voorzitter van het oprichtingscongres van de PvdA.

Zelfkritiek in plaats van speculaties

Die tijd was even woelig als nu. Het communistische partijdagblad De Waarheid was Neerlands grootste krant, maar de nieuwe PvdA had ook concurrentie van rechts, van religieuze partijen die vanaf de preekstoel lieten waarschuwen tegen het goddeloze socialisme. Gelukkig had Banning het vermogen om ver weg te blijven van fanatisme, zag hij het belang van zelfkritiek en zou hij nooit een toespraak hebben gehouden vol van speculaties over de valse en verborgen drijfveren van zijn politieke opponenten.

Als vrolijke afsluiting één citaat uit Tijd en Taak van mijn vader, die werkte als secretaris van de redactie. Iedere zondagmiddag en -avond moesten wij jongens ons stil houden, want op maandagochtend moest de kopij naar de Arbeiderspers. Op 22 februari 1947 was het zijn beurt voor een hoofdartikel. Het ging over ons koningshuis: ‘En laat ons niet zeggen dat de Kroon slechts een afsluitend element is van ons staatsgebouw. Het is niet gering de belichaming van onze nationale eenheid te zijn. Men leze bij onze rechtsgeleerden na, de stabiliserende functie van de kroon, juist in ons parlementaire stelsel.’

Aan tafel, thuis en met vrienden was hij kernachtiger: ‘Natuurlijk kunnen wij het koningshuis vervangen door een republiek. Maar klaag dan niet als Joseph Luns president wordt.’ Opnieuw een verschil tussen Banning, Tijd en Taak en Timmermans, die wél graag zou afkoersen op een republiek met – als het zo uitkomt – een oud-minister van Buitenlandse Zaken als staatshoofd.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!   

Het bericht Laat Frans Timmermans eens wat beters verzinnen dan voortdurend kwaadspreken over PVV en BBB verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar die ambtenaren dragen wel medeverantwoordelijkheid voor de onkunde van De Jonge over de woningmarkt (‘Ik beveel de bouw van 100.000 huizen en dus worden die gebouwd’). Zo ook voor de domheid van pensioenminister Carola Schouten (‘Het beste argument voor de nieuwe pensioenwet is dat we er in de SER al zo lang over hebben gepraat’), en klimaatminister Rob Jetten. Alle drie schoten tekort in kennis. Maar veel gevaarlijker: ze beseften zélf niet hoe weinig kennis ze hadden. Dat kan ook hun ambtenaren worden verweten.

Minachting voor andersdenkenden

Hier is mijn voorstel voor het iets gezonder maken van deze treurige situatie: PVV en BBB gebruiken een deel van hun budget voor ondersteuning van Kamerleden om razendsnel een kleine groep ervaren onderzoekers en redacteuren samen te stellen. Als PVV en BBB samen laten weten dat ze gewicht toekennen aan die nieuwe onderzoekers, kan dat helpen om ambtenaren en ministers wakker te schudden uit hun minachting voor andersdenkenden. En hun luiheid om kennis te nemen van de inzichten van experts buiten de Haagse bubbel.

Wie de rampen van Rutte III en Rutte IV goed heeft gevolgd – vooral covid, maar meer recent ook de geldsmijterij in het kader van het klimaatbeleid, het onvermogen om de woningbouw aan te jagen, het brede wantrouwen tegen de nieuwe pensioenwet, het bestuurlijk falen met de toeslagen – heeft daarvan geleerd dat we echt niet jaren hoeven te wachten op een analyse van deze grove beleidsfouten. Waarschuwingen en kritiek komen best snel beschikbaar in het publieke domein, maar hoge ambtenaren adviseren hun ministers te vaak om daar niet op in te gaan.

Ik lees vanwege mijn columns in Wynia’s Week regelmatig Kamerverslagen en zie dan hoe vaak ministers en ambtenaren het recept volgen van Charles Ruijs de Beerenbrouck. Ruijs was in het interbellum bijna net zo lang premier (bijna elf jaar) als Mark Rutte. Zijn gewoonte was om van achter zijn bureau binnenkomende Kamervragen met kritiek op het beleid te voorzien van een krabbel in de marge: ‘k.i.r.’ (kluitje in het riet). Dan wisten de ambtenaren wat hen te doen stond.

‘K.i.r ‘ moet weg uit de Haagse cultuur. Een klein team van scherpe onderzoekers kan dat bereiken door met deskundig commentaar naar buiten te komen op ieder rapport van een ‘tafel’, en zeker ook op elke uitlating (het woord ‘studie ‘ is te veel eer) van het belangrijkste bolwerk van het klimaatbeleid, het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL).

Het is heel belangrijk om de bevindingen van dat instituut zakelijk en precies te verpulveren. Het PBL hanteert bij berekeningen namelijk het zelf ontwikkelde begrip ‘nationale kosten’. Dat deugt niet en flatteert de echte kosten enorm. Het Centraal Planbureau (CPB) weigert dan ook om dit begrip te gebruiken en waarschuwt ertegen met de beleefde maar duidelijke woorden ‘niet makkelijk te begrijpen’.

Gevaarlijke onzin over ‘nationale kosten’

Het PBL wil een enorme uitbreiding van windenergie op zee (never mind de vissers, de vogels en de natuur) en accepteert dat het elektriciteitsnet daarvoor moet worden uitgebreid. Dat gaat tientallen miljarden euro’s kosten, maar die telt het PBL niet, want we betalen immers belasting voor een goed, Nederlands doel. En passsant schrijft het PBL dat het nodig kan zijn om bedrijven te dwingen om op bepaalde uren geen elektriciteit te gebruiken. De ‘nationale kosten ‘ daarvan worden gemakshalve ook op nul gesteld. Het risico dat die bedrijven moeten vertrekken wordt – uiteraard – niet genoemd. Want ook dat zijn geen ‘nationale kosten’ volgens de definitie van het PBL.

Met het stoppen van deze gevaarlijke onzin kunnen we beter niet wachten tot de tweehonderd stafleden van het PBL berouw krijgen over hun malle analyses. De snellere weg lijkt mij een nieuw door PVV en BBB betaald klein instituut dat met kritiek komt. Dat wordt dan een signaal dat de Kamerleden van een of beide partijen bezwaar gaan maken. Andere Kamerleden komen onder druk om positie te kiezen. Misschien zijn ze het er niet mee eens, en komen ze met goede argumenten waar we van kunnen leren.

In ieder geval is dat nuttiger dan de zoveelste ad hominem-sneer in de Kamer naar een opponent van PVV of BBB. Veel interrupties tegen sprekers van PVV en BBB zijn niet bedoeld om het debat vooruit te helpen, maar alleen om een bananenschilletje bij het spreekgestoelte neer te leggen. Overigens treft het deze lezer van Kamerverslagen dat Geert Wilders en Caroline van der Plas veel minder toegeven aan die verleiding dan hun opponenten. Vaak zijn met name GroenLinks-PvdA en D66 druk met flauw op de man of vrouw spelen in plaats van het presenteren van nuttige feiten.

Ik heb acht jaar ervaring als directeur van een onderzoeksbureau op Nijenrode, waarvoor ik op uitnodiging van Neelie Kroes verhuisde van de Erasmus Universiteit. Ons comparatieve voordeel ten opzichte van het CPB was dat wij niet in het Procrustesbed lagen van een groot Nederlands rekenmodel. Vooral daarom konden wij veel meer openstaan voor lessen uit andere landen. Het PBL bestond toen nog niet, maar ik zie daar nu diezelfde nauwe blik als destijds bij het CPB. Men klopt zichzelf op de borst omdat Nederland zo mooi vooroploopt, berekent bedrieglijk onderschatte ‘nationale kosten’ en blijft daarmee blind voor de echte kosten-baten-analyse van dat vooroplopen.

Snelle actie is geboden

Ook het onderwerp ‘immigratie en asiel’ heeft veel behoefte aan een inbreng uit andere landen. Als het hier bepleite instituut van PVV en BBB een internationale jurist en een arbeidsmarkteconoom kan aantrekken (al is het maar parttime) dan zouden die snel een antwoord kunnen geven op belangrijke vragen. Hoe heeft Noorwegen de criminaliteit van werkloze asielvragers zo snel en zo grondig kunnen verminderen? Is het juridisch mogelijk om alle asielzoekers uit Marokko, Algerije en Tunesië per direct uit te zetten wanneer ze geen inreisvisum hebben van onze ambassade in hun thuisland? Hoe kunnen wij het percentage goedgekeurde asielaanvragen zo spoedig mogelijk terugbrengen tot het EU-gemiddelde?

Het vertrouwen in de Haagse ambtenarij, in de planbureaus en ook in De Nederlandsche Bank is zo grondig aangetast dat snelle actie is geboden. Misschien kan het nieuwe onderzoeksinstituut van PVV en BBB (en natuurlijk andere meedenkende Kamerleden) het best een vliegende start maken met parttime gedetacheerde stafleden. Een actief en goed onderbouwd tegengeluid kan het de ambtenaren van D66 en GroenLinks, NRC Handelblad, de Volkskrant en NOS alvast iets moeilijker maken om in hun eenzijdige gedrag te volharden. En dat wordt dan een lichtpunt bij het vervelende traineren van deze formatie.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!   

Het bericht PVV en BBB kunnen nu al iets doen tegen bevooroordeelde linkse ambtenaren verscheen eerst op Wynia's Week.

Tijdens de campagne was NSC-leider Pieter Omtzigt stellig: geen samenwerking met de PVV. Voor Omtzigt is de rechtsstaat het belangrijkste thema, het verkiezingsprogramma van de PVV zou daarmee in strijd zijn.  

De rol van gedoogpartner is vergeven

Uit peilingen blijkt echter telkens weer dat het overgrote deel van de NSC-kiezers niet tegen samenwerking met de PVV is. Zo kreeg Omtzigt een probleem. Bij CDA waren partij en kiezers voor uitsluiting van de partij van Geert Wilders; bij BBB zijn partij en kiezers tegen. Op de verkiezingsavond leek Omtzigt te verkiezingsuitslag te respecteren en bereid over zijn schaduw heen te springen. Van harte lijkt het niet te gaan.

Omtzigt heeft eerder gepleit voor versterking van de rol van de Tweede Kamer ten opzichte van de regering. Zo opperde hij de mogelijkheid van een minderheidskabinet. Op dit punt werd hij echter door de VVD geklopt: aanvoerder Dilan Yeşilgöz verklaarde direct na de liberale verkiezingsnederlaag dat haar partij niet opnieuw wil regeren, maar een centrumrechts kabinet wel mogelijk wil maken. De rol van gedoogpartner van een minderheidskabinet – die de PVV had tijdens het eerste kabinet-Rutte (2010-2012) – is daarmee vergeven.

Omtzigt was CDA-Kamerlid, BBB-leider Caroline van der Plas wilde in 2018 nog voor die partij in de gemeenteraad van Deventer. NSC en BBB zijn feitelijk afsplitsingen van het CDA. Na de Europese verkiezingen van 6 juni worden ze waarschijnlijk alle drie lid van de centrumrechtse fractie van de Europese Volkspartij (EVP). Het CDA was in de jaren zeventig een van de oprichters van de EVP, bij de BBB is de lidmaatschapsaanvraag al de deur uit en wat NSC betreft: hoe waarschijnlijk is het dat een partij met zoveel oud-CDA’ers in de gelederen elders in het Europees Parlement onderdak gaat zoeken?

NSC concentreert zich op de rechtsstaat, BBB op regio’s. BBB speelt in op de kloof tussen elite en volk, of in ieder geval tussen Randstad en provincie. NSC wil herwaardering van expertise. Waar BBB rechts overkomt, lijkt NSC centrumpartij te willen worden.

BBB slaagde erin ook oud-politici van VVD en JA21 aan zich te binden, zelfs een Tweede Kamerlid van de PVV. Op één oud-VVD-parlementariër na komen NSC-Kamerleden met eerdere politieke ervaring allemaal van het CDA. De christendemocraten bleken in 2010 verdeeld over samenwerking met Wilders: de dissidente CDA-Kamerleden Kathleen Ferrier en Ad Koppejan waren tegen. Ze verlieten het Binnenhof in 2012.

In datzelfde jaar werd Omtzigt in eerste instantie niet op de CDA-lijst geplaatst, ook omdat hij moeite had met de PVV. Plaatselijke CDA-afdelingen brachten hem alsnog op de lijst; dankzij voorkeursstemmen werd hij herkozen.

De loyalisten van Willem Aantjes

In 1977 namen de katholieke KVP, de gereformeerde ARP en de hervormde CHU voor het eerst met één gezamenlijke CDA-lijst deel aan de Tweede Kamerverkiezingen. Partijfusie volgde in 1980. Sinds eind 1977 hebben CDA en VVD ongeveer 22 jaar samen geregeerd, CDA en PvdA iets meer dan acht. CDA en VVD lijken elkaars voorkeurspartners.

In 1977 bestonden binnen het CDA nog ernstige bezwaren tegen samenwerking met de VVD van Hans Wiegel. In de linkse jaren zeventig koos Wiegel nadrukkelijk voor een rechtse koers. Dit was tegen het zere been van de linkervleugel van het CDA, die liever doorregeerde met de PvdA van Joop den Uyl. Bij het aantreden van het kabinet-Van Agt/Wiegel verklaarden zeven, overwegend antirevolutionaire CDA-Kamerleden de regering slechts voorwaardelijk te willen steunen. Deze ‘loyalisten’ behielden zich het recht voor om op bepaalde dossiers tegen het kabinetsbeleid te stemmen.

Fractievoorzitters worden geacht de eenheid te bewaren, maar CDA-fractievoorzitter Willem Aantjes was fractievoorzitter én aanvoerder van de loyalisten. Hij legde echter in 1978 het Kamerlidmaatschap neer, nadat hij was beschuldigd van een ‘fout’ oorlogsverleden.

De geschiedenis gaat zich wellicht herhalen

De huidige Kamerleden zullen zich eerder de CDA-dissidenten tijdens Rutte-I herinneren dan de loyalisten van meer dan 45 jaar geleden. Toch is herhaling mogelijk. NSC heeft meerdere Kamerleden met ernstige bezwaren tegen de PVV. Omtzigt pleit voor een meer onafhankelijke Tweede Kamer. Hij wordt ongeloofwaardig als hij zijn partijgenoten niet toestaat vrij van last en ruggenspraak te stemmen.

PVV, VVD, NSC en BBB hebben samen 88 zetels. Op ‘rechtse’ dossiers als migratie kan ook gerekend worden op de zeven stemmen van SGP, Forum voor Democratie en JA21. Als van de twintig NSC-Kamerleden ook maar één zo’n coalitievoorstel steunt, is de wet aangenomen. NSC kan het zich dus veroorloven om gewetensbezwaarde fractiegenoten afwijkend te laten stemmen, de coalitie komt niet snel in gevaar. Omgekeerd leggen eventuele NSC-loyalisten te weinig gewicht in de schaal om eisen te stellen. En hoe vaker NSC verdeeld stemt, hoe meer ze aan betekenis in de Kamer verliest, want hoeveel stemmen zijn verzekerd?

Zónder fractiediscipline verliest Omtzigt gezag bij andere partijen, mét fractiediscipline kunnen kiezers en partijgenoten hem verwijten anderen niet de vrijheid te gunnen die hij zelf miste binnen het CDA. Als aanvoerder en oprichter van een nieuwe partij kan hij zich niet verschuilen achter anderen. Die knoop moet hij zelf doorhakken.

De christendemocraten van weleer mogen dan in brokstukken in de huidige Tweede Kamer zitten, sommige erfenissen van het oude CDA – zoals dwarsliggende Kamerleden – kunnen opnieuw gaan opspelen.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Hereniging: straks zitten NSC en BBB waarschijnlijk samen met het CDA in dezelfde Europese fractie verscheen eerst op Wynia's Week.