Als ik me niet vergis, wijst alles erop dat een coalitie over rechts (D66, VVD, CDA, JA21) straks als eerste optie gaat worden verkend. Wouter Koolmees, een sympathieke D66’er (als u mij deze contradictio in terminis vergeeft), deed als verkenner een slimme zet, al lag die zet eigenlijk wel voor de hand (maar je moet er wel even op komen). Hij nodigde twee duo’s uit, twee keer twee partijen die tot nog toe erg moeilijk hebben gedaan over samenwerking en daarmee een voortvarende formatie blokkeren: GroenLinks-PvdA en VVD, en D66 en JA21.

Op het moment van schrijven van dit stukje zijn deze gesprekken nog niet gevoerd, maar het lijkt mij bij voorbaat uitgesloten dat Dilan Yeşilgöz nu toch ineens haar blokkade van GroenLinks-PvdA zou opheffen, en het is al evenzeer hoogst onwaarschijnlijk dat Rob Jetten en Joost Eerdmans, hoe kritisch zij zich in de campagne ook over elkaar hebben uitgelaten, een harde blokkade tegen elkaar zullen opwerpen. En dan luidt de conclusie dat de verkenner tot de aanbeveling zal komen dat de eerste en vooralsnog enige kans op een succesvolle informatie in gesprekken tussen D66, CDA, VVD en JA21 bestaat.

Onverwachte zetten

Deze partijen hebben inderdaad slechts 75 zetels samen, dus geen meerderheid (meer dan de helft van de stemmen), maar dat betekent ook, zoals Henri Bontenbal van de week met zijn bètabrein vaststelde, dat de coalitie lastige debatten kan blokkeren en dat de oppositie, belangrijker nog, evenmin over de meerderheid beschikt om dit kabinet naar huis te sturen.

Niet alleen Koolmees en Bontenbal lieten zich van de week van hun slimme kant zien met onverwachte zetten en opmerkingen. Ook de politieke redactie van het Reformatorisch Dagblad was op een vermeldenswaardige wijze in vorm en geestig: Jetten heeft zich in de campagne rechts voorgedaan, met die vlaggen en pogingen tot voorstellen op het gebied van asiel en migratie. De vraag is nu: mag hij alleen rechts doen of mag hij het ook zijn? Zal hij zijn rechts getinte beloftes ook in rechts beleid gaan omzetten? Je zou denken: hij zal wel moeten.

De gang over rechts is echter niet alleen maar om praktisch-politieke redenen hoogst gewenst. De keuze voor een centrumrechtse coalitie is zelfs geboden om een fundamentele breuk in de samenleving te helen. Deze verkiezingen hebben immers vooral duidelijk gemaakt dat ons land in twee grote blokken verdeeld is. En dat virtuoze staatsmanskunst nodig is om die twee blokken bij elkaar te brengen en de breuk tussen die twee te helen.

Het is niet onmogelijk, die heling, want de Nederlandse geschiedenis zit vol breuken en scheidslijnen die op den duur zijn geheeld – ondanks alle beeldvorming, framing en (gewelddadige) vijandigheden over en weer.

Eeuwenlang waren de breuklijnen van religieuze aard. Van de Reformatie tot het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853 was de tegenstelling rooms-protestants de grote breuk in de Nederlandse geschiedenis. De Bataafse Revolutie bracht godsdienstvrijheid en -gelijkheid en dat werd in de Grondwet van 1848 geconsolideerd.

De breuk van de schoolstrijd (die Nederland gedurende de gehele negentiende eeuw diep heeft verdeeld) was ook van religieuze aard, en werd met de liberale staatsmanskunst van premier Pieter Cort van der Linden in de Pacificatie van 1917 beslecht: openbaar en bijzonder onderwijs werden van toen af aan gelijkberechtigd.

In het interbellum en na de Tweede Wereldoorlog tekende zich vooral een sociaaleconomische tegenstelling af. Rooms en rood stonden tegenover kapitaal en liberaal. Het vroeg om de gezamenlijke stuurmanskunst van politici en vakbonden om die tegenstelling in een akkoord te overwinnen: het Akkoord van Wassenaar uit 1982, een poldercompromis waarbij de werknemersorganisaties zich bereid toonden tot loonmatiging, in ruil voor arbeidstijdverkorting.

Culturele tegenstelling

Nu, in onze dagen, komt een proces tot voltooiing dat al zo’n dertig jaar bezig is: de culturele tegenstelling tussen progressief en conservatief, tussen kosmopolitisch en nationalistisch, tussen de elite en het volk, tussen hoog en praktisch opgeleid, tussen D66 en PVV, de twee partijen die symbolisch genoeg als grootste partijen met evenveel zetels eindigden. Zal het mogelijk zijn deze breuk, en de ongekende polarisatie die zij heeft wakker getart, te genezen in een nieuwe vrede, een nieuwe Pacificatie, een nieuw Akkoord?

Erkenning en vertrouwen zijn dan de twee zaken die allereerst nodig zijn om zo’n nieuwe vrede te sluiten. De erkenning van de ander met zijn tegengestelde wereldbeeld en totaal andere waarden en normen. De erkenning van verschil, en dat verschil mag bestaan en dat eenheid niet met machtsmiddelen mag worden afgedwongen. En het vertrouwen dat de ander niet mijn vijand is, maar mij een eigen plek onder de zon gunt. Een herleving dus, korter geformuleerd, van de klassiek-liberale positie.

En dan: een vrede kan alleen worden gesloten tussen de stromingen die in dit conflict tegenover elkaar staan. Zij moeten op de een of andere manier er samen uit komen, een groot compromis sluiten. Dat betekent in de huidige situatie dat niets zo ongewenst is als een zogeheten ‘middenkabinet’ van D66, VVD, GroenLinks-PvdA en CDA. Want bij zo’n kabinet staat de andere kant (het blok van 50 zetels, rechts van de VVD) buiten spel en zal de kloof van gepasseerd worden en verongelijkt zijn zich alleen maar verdiepen en verbreden.

Grootmoedige alliantie

Wat dus nodig is, geboden zelfs, is een centrumrechts kabinet, waarin de progressieve winnaar (D66) met alle grootmoedigheid die een winnaar betaamt, een alliantie aangaat met de conservatieve ander, in dit geval belichaamd in de vooralsnog enige fatsoenlijke en redelijke vertegenwoordiger van het politieke conservatisme in Nederland: het JA21 van Joost Eerdmans en van Diederik Boomsma.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Donateurs kunnen nu ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht Alleen een centrumrechtse coalitie kan de fundamentele breuk in onze samenleving helen verscheen eerst op Wynia's Week.

JA21 – het is goed daar nog even aan te herinneren – is een afscheiding van Thierry Baudets Forum voor Democratie. Joost Eerdmans kwam ooit, in 2002, op de Lijst van Pim Fortuyn de Tweede Kamer binnen, en leidde een avontuurlijk politiek leven. Hij was lokaal politiek actief (Leefbaar Capelle, Leefbaar Rotterdam), om in 2020 op de lijst van Forum op te duiken voor de Kamerverkiezingen van 2021.

Je kreeg de indruk dat het niet echt klikte met Baudet, en antisemitische geluiden vanuit de gelederen van de jongeren deden Eerdmans, samen met Nanninga, met Forum breken. Samen richtten zij JA21 op. Bij de verkiezingen van 2021 behaalden ze drie zetels, in 2023 één zetel, en de partij struikelde voort van crisis naar crisis, en getalenteerde mensen als Derk Jan Eppink en Nicki Pouw stapten op.

Enorm zelfvertrouwen

Tot dan leek JA21 een beetje op zoveel andere politieke clubjes op rechts die de erfenis van Fortuyn voor zich opeisten maar het niet redden, vooral als gevolg van grote ego’s en eindeloos geruzie en geharrewar. Maar Eerdmans blijkt toch uit ander hout gesneden: een soort ideale schoonzoon uit Harderwijk, rechts maar netjes, gehuld in mooie pakken en dassen, een man met stevige standpunten maar geen gekkigheid. En na de implosie van Forum en de opzichtig geëtaleerde onkunde van de PVV gedurende de afgelopen kabinetsperiode, met een zogenoemd ‘centrum’ of ‘midden’ dat vooral heel erg links is (inclusief het CDA), dient JA21 zich ineens aan als hét alternatief op rechts. Zal JA21 het nu gaan doen?

De partij stijgt in de peilingen (naar vijf tot negen zetels), hoopt vooral op de stem van de teleurgestelde PVV-kiezer en straalt een enorm zelfvertrouwen uit. De VVD zakt weg in de peilingen, FVD blijft te extreem en NSC is kopje onder gegaan: de electorale velden zijn wit om te oogsten. Op de lijst staan Ingrid Coenradie (ex-PVV) en Diederik Boomsma (ex-NSC), die voor een ‘enorme boost’ in de kiezersgunst moeten gaan zorgen. Wordt JA21 de ‘brede volkspartij op rechts’, oftewel de ‘brede conservatief-liberale partij’ die Eerdmans voor ogen staat?

In het verkiezingsprogramma dat Eerdmans afgelopen donderdag presenteerde, staan veel punten waar de rechtse kiezer zijn vingers bij aflikt. Law and order krijgt alle nadruk. Er staan stevige voorstellen in om het asielbeleid strenger te maken en de arbeidsmigratie terug te dringen. Internationale verdragen moeten daartoe worden aangepast, ook het EU-migratiepact (voorzien voor 2026) is te soft, er moeten meer grenscontroles komen, de gezinshereniging moet moeilijker worden en de opvang van vluchtelingen moet volledig in de regio plaatsvinden.

Een partij die mede door oud-GeenStijl-columniste Annabel Nanninga wordt geleid, grossiert niet in vriendelijkheden jegens de islamitische medemens. De islamitische cultuur kenmerkt zich door ‘schadelijke opvattingen over vrouwen, homoseksuelen en Joden’, en verdient het daarom niet alle ruimte te krijgen in een autochtone cultuur die westerse waarden koestert. Om het niet te gek te maken moet het toezicht op islamitische basisscholen strenger worden.

Ook economisch rechts

Het prettige van JA21 – in onderscheid van veel partijen en partijtjes die zich de afgelopen decennia op rechts hebben gemanifesteerd – is dat deze partij niet gekozen heeft voor de oer-populistische leus ‘cultureel rechts, economisch links’. Ook de economische agenda van JA21 is onversneden rechts. Het meest opvallend in dit verband is het zowel verrassende als verheugende pleidooi om ook in Nederland een soort Elon Musk aan te stellen. Het overheidsapparaat moet kleiner, goedkoper en minder bemoeizuchtig worden. En een ‘minister van Overheidsefficiëntie en Autonomie’ mag daarom gaan snoeien in de regeltjes, de bureaucratie en de subsidies. De Haagse motorzaag moet onder andere voor meer ruimte voor ondernemers gaan zorgen en voor meer inspraak voor burgers (in de vorm van een correctief bindend referendum).

Geen gekkigheden

Bijna een kwart eeuw geleden, in augustus 2001, kondigde Elsevier-columnist Pim Fortuyn (1948-2002) zijn intrede in de politiek aan. Sindsdien hangt er een wolk boven de Nederlandse politiek: de belofte van een wending, die leidt tot een politiek waarin de gerechtvaardigde verlangens van de bevolking – op het gebied van veiligheid, bestaanszekerheid, vertrouwen en saamhorigheid – worden begrepen en behartigd. Tal van politieke ondernemers en avonturiers hebben zich sindsdien opgeworpen als de belichaming en vervulling van die belofte van ommekeer, zich al dan niet ten onrechte bedienend van het epitheton ornans ‘conservatief’. Geert Wilders, Rita Verdonk, Thierry Baudet, Pieter Omtzigt – ze kwamen, wekten verwachtingen en stelden teleur.

Eerdmans, net dertig jaar oud, meldde zich in februari 2002 bij Fortuyn, na de breuk met Leefbaar Nederland. Hij is zich nooit aan gekkigheden te buiten gegaan, en zijn lange zoektocht naar een partij die zijn ‘liberaal-conservatieve ideeën’ belichaamt, siert hem eerder dan dat het tegen hem getuigt. Hij wil ‘nuchter’ en ‘realistisch’, ‘fatsoenlijk, degelijk rechts’ zijn, en de kiezers niet paaien met ‘gratis bier, gouden bergen of gemakzuchtige oneliners’.

Maar we moeten gaan zien of JA21 op een conservatieve manier liberaal wordt of op een liberale manier conservatief. Conservatief liberalisme is in de kern liberaal (dus zonder wortels en al te vrijblijvend) en corrigeert dat met rechtse maatregelen. Liberaal conservatisme is het summum van politieke wijsheid: het denkt vanuit de waarden en vrijheden van het vrije Westen en handhaaft die op een liberale, vrijheidslievende wijze, met oog voor diversiteit en de beperkingen die het boren in hard hout aan de politiek oplegt.

Zaden van verdeeldheid

Of JA21 de goede keuze maakt, is nog niet helemaal te zeggen. De aankondiging van een ‘debat over de modernisering’ van de vrijheid van onderwijs klinkt in dit verband tamelijk omineus. En zo’n pleidooi verhoudt zich ongemakkelijk met de klassieke passage uit het beginselprogramma dat zich tegen een horizontale werking van grondrechten uitspreekt. Er is veel veelbelovends maar er zijn ook weer de zaden van onderlinge verdeeldheid tussen meer links en meer rechts, tussen Rotterdam en Amsterdam. En je durft bijna niet meer te geloven en te hopen dat het deze keer wel goed zal gaan.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Lukt het JA21 wel om de gerechtvaardigde verlangens van de bevolking te behartigen? verscheen eerst op Wynia's Week.

Het begon zo mooi in 2020. Een handvol Forumaanhangers besluit om de partij van de totaal ontspoorde Thierry Baudet te verlaten en een eigen conservatief-liberale club op te richten. JA21, het Juiste Antwoord, toevallig ook de initialen van de oprichters Joost Eerdmans en Annabel Nanninga.

Het duo roept veel, maar niet steeds positieve reacties op. Eerdmans heeft al meer partijen dan overhemden verwisselt, zo klinkt het. En Nanninga is een begaafd polemist, maar een politica had niemand nog in haar gezien.

Toch komt JA21 bij de verkiezingen van 2021 met drie zetels in de Tweede Kamer, voorwaar een prestatie van formaat (bedenk dat BBB toen niet meer dan één zetel wist te verwerven).

JA21 leek in de lift te zitten

De fractie mag er ook zijn. Naast voormalig Kamerlid en oud-wethouder Eerdmans zien we de zeer ervaren oud-Europarlementariër Derk Jan Eppink en de jonge, charismatische arts Nicki Pouw-Verweij voor wie in de coronaperiode een glansrol is weggelegd.

Op 30 mei van dit jaar, bij de Eerste Kamerverkiezingen, weet de partij onder leiding van Annabel Nanninga drie zetels te verwerven. Een verdubbeling in zekere zin, want de senaat is qua zeteltal half zo groot als de Tweede.

De partij zit duidelijk in de lift en lijkt, mocht het tot verkiezingen komen, een ‘mildrechtse coalitie’ met VVD en BBB mogelijk te kunnen maken. Zeker als ook Pieter Omtzigt zich in de strijd zou mengen.

De individuele kracht van met name Eppink en Pouw-Verweij is groot, maar als fractie is het behelpen. Waar staat JA21 voor? Het wordt niet duidelijk, te meer omdat partijleider Eerdmans ongeprofileerd en erg wisselvallig (opportunistisch, zeggen critici) opereert. Waar aanvankelijk een zeker begrip voor deze ambiguïteit wordt betoond, draait de wind al snel. Het negatieve imago van politiek toerist Eerdmans begint het prestige van de partij aan te vreten.

Komt bij dat de partij in het Europese Parlement deel uitmaakt van een extreemrechtse fractie die wordt gedomineerd door de omstreden Poolse partij PiS. Daar hoort een fatsoenlijke conservatief-liberale partij niet thuis (iets wat overigens ook voor de SGP geldt), maar ondanks de nodige kritiek geeft JA21 geen krimp. Als een Bulgaarse lid van dit gezelschap publiekelijk de Hitlergroet brengt, wringt Eerdmans zich in alle bochten om de man en zijn Europese vrienden niet af te vallen.

Ondanks (of misschien juist vanwege) de electorale successen begint binnen de partij gaandeweg ongenoegen te smeulen. Er wordt geklaagd over het ondemocratische karakter van de club en over het ontbreken van een helder profiel. Op een gegeven moment komt het op een partijcongres zelfs tot een conflict met de partijtop. Doordat de echtgenote van Eerdmans bestuurslid en penningmeester is, trekt hij ook persoonlijk vuur.

Eerdmans steunde de kandidatuur van Nanninga

Het is de zoveelste keer in de politieke loopbaan van Eerdmans dat het hem heet onder de voeten wordt, maar ging hij er voorheen zelf vandoor, nu laat hij dat aan anderen over.

En dat gebeurt. Kortgeleden lieten Nicki Pouw-Verweij en Derk Jan Eppink weten zich bij de komende verkiezingen niet meer te zullen kandideren. Een klap van jewelste. Ze maken wel netjes hun termijn af.

Die terughoudendheid willen de Europarlementariërs Rob Roos en Rob Rooken niet opbrengen want die berichtten afgelopen zaterdag dat ze per direct vertrekken, samen met vier andere prominente leden. Aanleiding is, zeggen ze, een interview met Annabel Nanninga die aankondigde bij de komende verkiezingen een gooi naar een zetel in de Tweede Kamer te willen doen. Dat is inderdaad opmerkelijk omdat ze net in de senaat is verkozen. Door publicatie van het interview op de partijsite wordt duidelijk dat Eerdmans de kandidatuur van Nanninga steunt. Dat doet de deur dicht.

Vriendjespolitiek, oordelen Roos c.s. en die indruk valt ook moeilijk te vermijden. In een ongezouten brief beschrijven ze hoe JA21 naar hun oordeel politiek en moreel in gebreke is gebleven en dat ze na het interview geen seconde langer bij deze club willen horen.

Reken maar dat menig partijlid de opstappers zal volgen. Ze zullen zich niet laten weerhouden door de verklaring die het partijbestuur van JA21 na het vertrek van Roos en de zijnen uitgaf. De partij, zo luidt het, was indertijd bereid geweest politici die actief waren geweest bij Forum, aansluiting te geven bij JA21 onder de afspraak dat ze zich zouden voegen naar de koers van de partij, ‘gebaseerd op de wetenschap’. Anders gezegd: JA21 wil geen wappies à la Baudet in huis.

Een alleszins redelijke stellingname, maar minder overtuigend wordt het als het bestuur zegt dat het vorig jaar al een aantal dissidente leden had verzocht op te stappen. Vorig jaar! Dat oogt niet erg krachtdadig en niemand zal toch zeggen dat de standpunten van mensen als Roos en Rooken aan duidelijkheid te wensen overlieten. Het klinkt dan ook wat potsierlijk als het bestuur verklaart: ‘Deze politici hebben hier nu zelf gehoor aan gegeven’.

Kiezers moeten niets van ruzies hebben

In elk geval is de verklaring van het partijbestuur voor Nicki Pouw-Verweij weer reden om de publiciteit te zoeken. Ze waardeert Roos juist erg en vindt het idee van het bestuur dat de wetenschap een soort bundeling is van onweerlegbare feiten, oliedom.

Ondertussen gooit Annabel Nanninga olie op het vuur door het conflict te bagatelliseren als de onvermijdelijke ‘rui’ waarmee organisaties periodiek van doen hebben. En op tv herhaalt Joost Eerdmans dat zijn partij helemaal achter hem staat en dat het goed is dat deze heren nu eindelijk vertrekken, want allemaal rancune en teleurstelling vanwege gefnuikte politieke ambities. Wat natuurlijk door Roos c.s. ter plekke weer wordt ontkend.

Het wachten is op de volgende vertrekkers, gelijkhebberige reacties van de partijtop, ontkenningen, beschuldigingen en wat dies meer zij.

Goh, waar kennen we dit van? Door de parlementaire geschiedenis loopt een stoet van partijen en partijtjes die na aanvankelijke successen ruziënd en afsplitsend ten onder gingen. De Boerenpartij van boer Hendrik Koekoek, allerhande ouderenpartijen, de LPF natuurlijk en van recentere datum 50PLUS, de PVV en bovenal Forum voor Democratie, dat zoveel afscheidingen kende dat Baudet zich ‘de incubator van nieuwe partijen’ ging noemen: even origineel als krankzinnig.

JA21 is vastgelopen in zichzelf. Ambitieus, te snel gegroeid, niet bestand tegen de toevloed van politieke avonturiers, machtsconcentratie bij een kleine groep intimi, doof voor wensen van de leden, onverwerkt Forum-verleden, amateurisme, overmoed en uiteindelijk ruzies en leegloop.

Het is klaar met JA21. Eerdmans en Nanninga zullen nog wel een tijdje doorgaan; dat zit in de aard van de beestjes, maar het komt niet meer goed. De drie zetels die kort voor het vertrek van Roos en de zijnen werden gepeild, zullen in de komende weken verdampen. En in november wordt de partij weggevaagd. Kiezers houden niet van ruzie.

In twee jaar tijd van JA21 naar NEE23.

Paul Verburgt schrijft regelmatig in Wynia’s Week over politiek en samenleving. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Van JA21 naar NEE23: achter de politieke toerist Joost Eerdmans kunnen we een punt zetten verscheen eerst op Wynia's Week.

JA21, de bedenker van het plan, kan in zijn handen wrijven. ‘Alles wat de huidige coalitie kan aantasten, is welkom’, zei Annabel Nanninga, fractievoorzitter in de Senaat, afgelopen zaterdag in de krant.

Maar is JA21 klaar voor het geval het kabinet valt en komt die mild-rechtse coalitie er dan? Een rechtse Kamermeerderheid voor een asielmotie is immers nog geen rechtse coalitie.

Tussen servet en tafellaken

We lopen over van de plannen, aldus Nanninga. Een woningplan, een stikstofreparatieplan en een asielplan. Allemaal realistisch en niet van het gratis-bier-voor-iedereen-niveau als het OV-plan van GroenLinks en de PvdA.

Het zelfvertrouwen spatte van de pagina’s en dat is begrijpelijk. De partij die nu drie zetels in de Kamer heeft, is in de peilingen royaal verdubbeld, bij sommige enquêtebureaus zelfs verdrievoudigd. De groei lijkt er wat uit, maar ongetwijfeld geeft het Rwanda-plan ze weer een zetje.

Knap gedaan voor zo’n jonge partij, zeker als je de wat troebele geboorte bekijkt. De partij is een late afsplitsing van Forum toen menigeen die ontspoorde club allang de rug had toegekeerd.

Tegelijkertijd is een partij met circa 10 zetels een middenmoter waarvan er veel meer zijn. Van de categorie tussen-servet-en-tafellaken, te groot om bij een kabinetsformatie (bij voorbaat) genegeerd te worden en te klein om het stempel te drukken.

Preciezer, wil je echt een koerswijziging en een mild-rechtse coalitie, dan moet je de grootste worden. Voor de zekerheid: 40 zetels of meer. Pas dan heb je het initiatief.

Is de top van JA21 zich hiervan bewust? Het lijkt er niet op. We keren terug naar Annabel Nanninga in de Telegraaf.

We blijven van ons eigen

Nee, op rechts zag ze geen geschikte fusiepartner om vervolgens met opgetrokken neus de meest voor de hand liggende partij, BBB, van zich af te duwen.

Die partij stemde vaak met de coalitie mee en was eigenlijk gewoon een one issue-partij. Een beetje de oude CDA-lijn, een beetje christelijk links. Om vervolgens met het nodige dedain Caroline van der Plas te complimenteren: die deed het heel goed.

Stemgedrag

De feiten zijn anders. Kijk je naar het stemgedrag bij moties – het moment om als partij te laten zien waar je staat – dan stemmen JA21 en BBB in drie van de vier gevallen hetzelfde. BBB en CDA doen dat minder vaak, in twee van de drie gevallen. En JA21? Heel anders dan BBB en CDA? Nee hoor, deze partij stemt ook in twee van de drie gevallen net zo als het CDA.

En als Nanninga opbiecht dat ze in de Senaat wel eens ‘te constructief’ was en meestemde met de coalitie teneinde te markeren dat ze echt met Forum had gebroken, dan willen we haar best geloven, maar in de Tweede Kamer stemt haar partij in 75% van de gevallen net zoals Forum.

Het rode potlood

Wat is dat toch? Zodra op rechts enig licht gloort, slijpen ze de rode potloden en gaan heel precies aankruisen wie waarin verschilt. Dan heb je echt geen kaas gegeten van de kern van het politieke bedrijf: machtsvorming. Aannemende dat je niet vanaf de zijlijn je eigen gelijk wil uitdragen.

En dat wil Nanninga niet, zij wil de macht. Ze wil zelfs ooit premier worden.

Dan moet zij en dan moet ook Joost Eerdmans groter denken dan ze nu laten zien. Die eigen partij is leuk, maar in de gegeven verhoudingen kom je er niet mee.

Anonieme middenmoter

Als JA21 solo aan de volgende Kamerverkiezingen meedoet, zal de partij eindigen in een anonieme middenlaag van het parlement, veroordeeld om af te wachten of de grootste partij (zeg maar de VVD) haar wil spreken over een paar zeteltjes in het kabinet. Een uitnodiging valt niet zomaar op de deurmat. Of denken ze dat de combi GL/PvdA opeens zal wegsmelten?

Ook BBB

Dit geldt overigens ook voor BBB. Die zal wellicht nog wat meer winst boeken dan JA21, maar altijd te weinig om zomaar in een kabinet te komen. De weerzin van ‘het brede midden’ tegen rechts is daarvoor te groot.

Ook hier: je mag toch aannemen dat ook Caroline van der Plas weet hoe het werkt in Den Haag. Al is twijfel gerechtvaardigd, want meer dan eens heeft ze laten weten dat er geen sprake is van enig voornemen om met andere partijen samen te gaan.

Mild-rechtse alliantie

Het zal wel heel menselijk zijn en een teken van trouw aan de eigen club, maar onzakelijk is het ook. Als je niet met elkaar gaat, dan spelen ze je uit elkaar.

Eerder al schreef ik voor Wynia’s Week over een mild-rechtse alliantie die BBB, JA21 en – electoraal en inhoudelijk erg belangrijk – Pieter Omtzigt zouden kunnen vormen. Daarmee zouden ze in één keer de grootste combinatie in de Kamer kunnen worden en dus het initiatief hebben bij een kabinetsformatie.

Hoe effectief dat kan zijn, blijkt wel uit de uitspraken van Sigrid Kaag, ook afgelopen zaterdag. Die is als de dood. Ze noemde stemmen op ‘nieuwe partijen niet in het landsbelang’. Altijd leuk als je bedenkt hoe nieuwkomer D66 indertijd het vastgeroeste bestel wilde opblazen.

Hoe en wie?

Het hoeft geen volledige fusie te worden; die mislukken doorgaans en kosten bakken interne energie. Tegelijkertijd is een ‘verloving’ zoals GroenLinks en PvdA aangingen, veel te mager. Het geeft aan potentiële coalitiepartners onvoldoende zekerheid dat ze met één geheel van doen hebben, en terecht. Ook achterbannen zullen het niet begrijpen.

Zo’n alliantie is een politieke partij, een vereniging waarvan BBB en JA21 (in elk geval) lid worden. De alliantie doet aan de verkiezingen mee en treedt eventueel toe tot het kabinet. In de Kamer vormt de alliantie een fractie waarin desgewenst ook smaldelen worden onderscheiden voor de deelnemende partijen.

De voor partijen en het landsbestuur belangrijkste onderwerpen vormen het programma van de alliantie. Daar hebben ze dan ook gezamenlijke standpunten over, helder voor de achterbannen en helder voor de coalitiecollega’s. Op andere onderwerpen hebben de smaldelen relatieve autonomie, zich uitend in vrij stemgedrag. Dat zou de Kamer ook nog eens verlossen van die dodelijke fractie- en coalitiediscipline waardoor Kamerleden veranderen in stemzombies.

Lastig, maar mogelijk

Natuurlijk, het is nieuw en dus lastig. Het vraagt het vermogen om boven de eigen partijgeschiedenis uit te stijgen en de wil om er samen iets van te maken.

Tegelijkertijd zijn JA21 en BBB partijen die niet de last van een lange historie met zich meedragen. Partijen ook die weinig te verdedigen en veel te winnen hebben. En partijen die op hun eentje niet veel verder zullen reiken dan een plek in de parlementaire subtop. Realpolitiek, knopen tellen, daar gaat het nu om.

Je zou van een scherpzinnig mens en autonome denker als Annabel Nanninga meer politiek gevoel hebben verwacht. Zo moeilijk is de keuze ook weer niet: aan de kant of aan de macht.

Paul Verburgt schrijft wekelijks in Wynia’s Week over politiek en samenleving.

Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en onverstoorbaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht JA21: aan de kant of aan de macht verscheen eerst op Wynia's Week.

De opkomst van Fortuyn deed Eerdmans besluiten om zijn lidmaatschap van het CDA in te ruilen voor dat van de LPF. Dat deden er wel meer.

Toen de LPF ontplofte, probeerde Eerdmans met een eigen partij, EénNL genaamd, in de Tweede Kamer te komen. Dat lukte net niet waarna de partij werd opgeheven.

Vervolgens werd hij lid van Forum voor Democratie. Daar stapte hij eind 2020 zoals zo velen uit toen deze partij zich losmaakte van de normaliteit.

In de jaren tien van deze eeuw was Eerdmans nog wethouder in achtereenvolgens Capelle aan den IJssel en Rotterdam. Voor de Leefbaarpartij aldaar, plaatselijke clubs dus.

Blijft over vier landelijke partijen in twintig jaar waarvan er twee ophielden te bestaan. Dat valt allemaal wel mee, tenzij je denkt in de termen van de grote gestolde politieke blokken van lang geleden.

Ruzie, scherpslijperij, radicalisering

De loopbaan van Eerdmans weerspiegelt het probleem van rechts-conservatief Nederland veel meer dan de suggestie dat hij een politieke goaltjesdief is. Terwijl er rechts van de VVD genoeg ruimte is, lukte het maar niet om een serieuze rechts-conservatieve partij op te richten. Of beter: in stand te houden.

De LPF ging ten onder in de machtsstrijd van minkukelige troonpretendenten van oprichter Fortuyn. De PVV die daarna opkwam, liep vast in het radicalisme van Wilders en is voor altijd geïsoleerd. Forum voor Democratie verprutste zijn wonderbaarlijke succes bij de Statenverkiezingen van 2019 doordat zijn leider zich verloor in complottheorieën en dromerijen over een eigen land.

Ruzie, scherpslijperij, radicalisering. Met zulke ingrediënten wordt elke partij een misbaksel. Op de politieke vleugels van de samenleving draait men er de hand niet voor om. Ook in rechts-conservatieve hoek niet.

Het Juiste Antwoord

De onwezenlijke tournures van Baudet deden Forum uiteenspatten. Op een gegeven moment noemde Baudet zijn partij een incubator, een broedplaats, van min of meer verwante politieke partijen, een – toegegeven – schitterende verdichting van de werkelijkheid, maar net zo goed krankjorum.

Zo ontstond GO van Henk Otten, de voormalige sterke man van Forum en eerder lid van de LPF. BVNL van Wybren van Haga, voordien Kamerlid van de VVD en daar uit de fractie gezet.

En JA21. Eind 2020 door Joost Eerdmans opgericht samen met vrije geest Annabel Nanninga die ook niets meer moest hebben van Baudet.

De partij wil het Juiste Antwoord geven op de problemen van deze tijd, benaderd vanuit een rechts-conservatieve invalshoek en met de ambitie om een brede groep burgers aan zich te binden.

Directe concurrent van de VVD

Bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer een paar maanden later scoorde de splinternieuwe partij drie zetels. Te weinig om Rutte te bekoren die trouwens toch liever naar links keek. Maar tegelijkertijd samen met de zeven zetels van de ‘Groep Nanninga’ in de Senaat toch een machtsfactor van jewelste. Dat bleek al bij de behandeling van de ontkoppeling van de AOW en de bezuinigingen op de jeugdzorg korte tijd geleden: het kabinet leed twee pijnlijke nederlagen. En dit is nog maar het begin.

JA21 is inmiddels de directe concurrent en uitdager van de VVD geworden. Weliswaar heeft de VVD in de Kamer tien keer zoveel zetels als the new kid on the block, maar ze zit in het nauw. De kiezers van de VVD vinden de partij te links, onderhorig aan D66 en niet meer dan een vehikel om Rutte aan de macht te houden.

Het onvermijdelijke, mogelijk nabije vertrek van Rutte zal de partij zomaar kunnen halveren. Een kroonprins(es) ontbreekt, iemand met een profiel dat meer tekening vertoont dan de bleke smoeltjes van de entourage van de grote baas.

Eerdmans moet zijn hoofd er goed bijhouden

In de peilingen gaat het dan ook goed met JA21. Zijn opgang houdt gelijke tred met de neergang van de VVD: tien zetels.

Als je ervanuit gaat dat het huidige kabinet de rit niet zal uitzitten (een rit die door de bizar lange formatieperiode toch al met een jaar is ingekort), moet Eerdmans zijn hoofd er goed bij houden.

Serieuze oppositie voeren, geen wereldvreemde plannen lanceren, geen demagogie bedrijven, consequent een heldere set rechts-conservatieve thema’s met praktische oplossingen presenteren, geen intern geruzie en met verstand de publiciteit zoeken.

En erg alert zijn dat de partij niet wordt geschaakt door extreemrechts. Dat is en blijft toch steeds weer de makke van rechts-conservatieve mensen (je komt het mutatis mutandis op links ook voortdurend tegen).

Bij sommigen is het onbenulligheid (‘overkomt ons niet’) of naïviteit (‘we zitten er toch zelf bij?’), bij anderen is het eenvoudigweg affiniteit met radicale ideeën.

Het gevaar dreigt nu weer

De uitkomst van elke verbinding met extreemrechts staat vast: de partij zal ontploffen en voordien zijn de meeste kiezers al weg. Ook Eerdmans moet dat weten, zelfs uit eigen ervaring. Toen Baudet al stevig ontspoord was en zijn – eerder nog vergoelijkte – voorkeur voor extreemrechts niet meer te ontkennen viel, bleef hij Forum trouw. Te lang trouw, want hij stapte uiteindelijk wel op.

Noem het loyaliteit, noem het pragmatisme, noem het hopen tegen beter weten in, hij bleef terwijl het extremisme voor zijn ogen binnenmarcheerde.

Dat was toen en dat gevaar dreigt nu weer.

In de hoek waar de klappen vallen

Ja21 zit met drie personen in het Europese Parlement en maakt deel uit van een fractie die zich European Conservative and Reformists Group (ECRG) noemt. De club telt 61 parlementariërs, afkomstig uit 15 landen.

Omdat we in Nederland nauwelijks belangstelling hebben voor het Europese Parlement, zegt deze fractie ons weinig. In de gevestigde media hoor noch lees je erover.

En JA21 had kennelijk ook niet de aandrang om er veel over te vertellen. Zo nu en dan was er kritiek op social media, maar de partij zweeg. Een dommige tactiek, want nu de schijnwerper erop staat, zit Eerdmans in de hoek waar de klappen vallen.

Bananenschil

In de ECRG zitten 19 partijen. De grootste delegatie is die van de Poolse Rechtvaardigheidspartij, PiS: 27 personen, dus bijna de meerderheid. Tweede in grote is Fratelli d’Italia, zes man. Dan heb je nog een paar middenmoters, zoals JA21 en het Spaanse Vox met drie leden. Verder zijn het eenlingen uit partijen waarvan we nog nooit hebben gehoord.

Vox en Fratelli d’Italia hebben banden met het fascisme van weleer en dat vind je in hun programma’s terug. Waar PiS voor staat weet zelfs de oppervlakkige krantenlezer in Nederland. Ook bij het gros van de andere tref je het bekende extreemrechtse idioom aan.

Je kunt je nog voorstellen dat Baudet en Wilders zich met deze partijen wilden associëren, maar wat doet een Eerdmans daar?

Pragmatisme, naïviteit? Dom is het hoe dan ook. Temeer omdat er altijd wel ergens een bananenschil rondslingert.

Vertrekken

Die schil bleek de Hitlergroet die fractiegenoot Angel Dzhambazki bracht toen hij de vergaderzaal van het Europarlement verliet. De man is lid van IMRO, the Bulgarian National Movement, een extreemrechtse, patriottistische partij die onder meer het Bulgaarse karakter van Noord-Macedonië erkend wil zien.

Het filmpje waarop meneer te zien is, laat geen misverstand bestaan: een raszuivere Hitlergroet.

Paniek bij JA21. In een gezamenlijke verklaring met de SGP (die opmerkelijk genoeg ook in die fractie zit) namen de Europarlementariërs van JA21 ‘in de scherpste bewoordingen’ afstand van dit gedrag en eisten ze een onderzoek van het presidium van het parlement. Ook zouden ze binnen de eigen fractie om opheldering vragen.

Tja. U en ik weten: kalf – put. Klaar. Komt niet meer goed.

Het enige dat je nog kan doen – als fatsoenlijke partij met grote ambities althans –  is wat je al veel eerder had moeten doen: vertrekken. Met excuses, we hadden hier nooit moeten zitten. Voor mijn part zeg je er half in strijd met de waarheid bij dat je deze fractie ook maar hebt geërfd van Forum.

Niet dus.

Het verkeerde gezelschap

Komen we bij Joost Eerdmans in het gememoreerde NRC-interview.

‘Ik zag eerst een normale groet. Als je er daarna nog vijf keer naar kijkt ga je twijfelen. Ik ken deze man niet en kon ook niet verstaan wat erna gezegd werd en wat voor speech hij daarvoor had gehouden. Het zag er wel verhit uit. Maar laat ze het maar goed uitzoeken. Ik moet niks hebben van rechts-extremisme.’

Het geheel op smaak afgemaakt met een laf verhaaltje over hoe los de verbanden in de fracties van het Europese Parlement zijn.

Wat krijgen we nou!

Het gaat natuurlijk niet alleen om die Bulgaar. Het is het verkeerde gezelschap. We begrijpen best dat je in Brussel in een fractie moet zitten om als kleine partij nog enige impact te hebben. Het is ook wel duidelijk dat je bij vertrek uit die ECRG niet direct een nieuw onderkomen hebt. Dat is dan jammer. In Nederland zal geen kiezer er wakker van liggen. Die schiet pas wakker als blijkt dat JA21 jarenlang in foute kringen vertoefde.

Is dat nu zo lastig te begrijpen?

Wil JA21 soms niet groot worden?

Paul Verburgt schrijft (minstens) wekelijks columns, artikelen of analyses voor Wynia’s Week over politiek en samenleving. U kunt de broodnodige, nuchtere en onafhankelijke berichtgeving van Wynia’s Week steunen. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht JA21 wil niet groot worden verscheen eerst op Wynia's Week.