In zijn eind vorig jaar verschenen boek Ontketend Nederland. Van Provo tot PVV noemt historicus Hans Wansink 1966 een ‘revolutiejaar’. Epicentrum van die Hollandse revolutie was Amsterdam en een van de decors waren de redactieburelen van De Telegraaf aan de Nieuwezijds Voorburgwal.

Het gebouw werd op 14 juni 1966 bestormd door honderden woedende bouwvakkers. Die verkeerden – ten onrechte – in de veronderstelling dat De Telegraaf de dood van een van hun collega’s – een dag eerder, bij een betoging – had toegeschreven aan een stenen gooiende mededemonstrant.

Hoogtepunt van de Koude Oorlog

Tien jaar eerder, in 1956, speelden zich soortgelijke taferelen af aan de Amsterdamse Keizersgracht, bij Felix Meritis, destijds het hoofdkwartier van de communistische CPN en partijkrant De Waarheid. Het gebouw werd bestormd en twee dagen lang belegerd. De stenen gooiende menigte was woedend over de pro-Russische berichtgeving van De Waarheid over de bloedige onderdrukking van de Hongaarse opstand door troepen van het Warschaupact.

Met behulp van meer dan driehonderd sympathisanten – deels opgetrommeld uit de CPN-bolwerken in Oost-Groningen – wisten de communisten, gewapend met flessen en gaspijpen, hun belagers op afstand te houden. Het was de grootste en meest gewelddadige openbare ordeverstoring van de jaren vijftig. Onder de titel In strijd met de waarheid schreef journalist en socioloog Hans Olink er in 2002 een boeiend boek over.

1956 staat, anders dan 1966, niet bekend als een revolutiejaar. Wel zou je kunnen zeggen dat we toen in Nederland het hoogtepunt van de Koude Oorlog beleefden. De gevolgen bleken overigens mee te vallen. De Waarheid bleef gewoon verschijnen en ook bij de CPN ging alles al snel weer z’n gewone gangetje.

Een heel verschil met de Bondsrepubliek. Daar werd in 1956 de zusterpartij van de CPN, de Kommunistische Partei Deutschlands (KPD), verboden door het grondwettelijk hof.

Al in 1953 waren de Duitse communisten bij gebrek aan kiezers verdwenen uit de Bondsdag. Maar ook buiten het parlement bleef de KPD fungeren als een West-Duits filiaal van de Sovjet-Unie. De communistische machthebbers in het Kremlin gebruikten de partij als Interventionsapparat en sluisden via de DDR enorme sommen geld naar de KPD door. Het verbod was bedoeld om daar een einde aan te maken.

Ontwrichtend links terrorisme

Toch gingen veel voorstanders van het KPD-Verbot zich later achter de oren krabben. Want toen een deel van de Duitse studentenbeweging in de jaren zestig in radicaallinks vaarwater belandde, was er geen legale communistische partij die het protest in min of meer geordende banen kon leiden. Pas in 1968 werd de oprichting gedoogd van een soort opvolger van de KPD, de altijd marginaal gebleven Deutsche Kommunistische Partei (DKP).

Wel kreeg de Bondsrepubliek te maken met ontwrichtend links terrorisme, in de vorm van bomaanslagen, ontvoeringen en een reeks politieke moorden. Met dank aan vooral de Rote Armee Fraktion (RAF), ook wel bekend als ‘Baader-Meinhof-bende’.

Geen toeval, zo leek het. Dan toch maar liever linkse studenten die communistische verkiezingsaffiches ophangen of voor de partijkrant opiniërende bijdragen schrijven over het dialectisch materialisme, zoals in Nederland. Daar heb je veel minder last van.

Link met 70 jaar geleden

Niet alleen in radicaallinkse kring, maar ook in diverse reguliere media werd onlangs in Duitsland teruggeblikt op ’70 Jahre KPD-Verbot’. ‘1956 erlebten frühere Nazis ihr Wirtschaftswunder, Kriegsverbrecher wurden vor Verfolgung geschützt. Kommunisten hingegen wanderten ins Gefängnis: Die Bundesrepublik verbot als einzige Demokratie Westeuropas die Kommunistische Partei,’ schreef Der Spiegel op bittere toon.

Sinds in Duitsland wordt gediscussieerd over een nieuw Parteiverbot, nu voor de rechts-populistische AfD, is het niet moeilijk om een link te leggen met zeventig jaar geleden. Een belangrijk verschil is uiteraard dat de KPD in 1956 nog slechts kon bogen op 2,2 procent van de kiezers, terwijl de AfD in de peilingen ruimschoots de grootste partij van Duitsland is, met scores tegen de 30 procent. Bij de recente deelstaatverkiezingen in Saksen-Anhalt (43,8) en Mecklenburg-Vorpommern (38,2) lagen de AfD-percentages zelfs nog aanzienlijk hoger.

Opmerkelijk genoeg zijn veel Duitsers die het bij nader inzien een schande vinden dat de KPD werd verboden, er nu voorstander van om de AfD dezelfde behandeling te geven. Terwijl het gelet op de ervaringen met op drift geslagen links-extremisten in de jaren zestig toch heel erg voor de hand ligt om voorzichtig te zijn met partijverboden. Zelfs als je de AfD ‘erger’ zou vinden dan de doorgewinterde stalinisten van zeventig jaar geleden.

Curieuze omweg

Ondertussen ligt in Nederland nog steeds een plan van D66 en Pro op tafel om politieke partijen zonder ‘interne democratie’ uit te sluiten van deelname aan Tweede Kamerverkiezingen. Het voorstel – bedoeld als aanvulling op de Wet op de politieke partijen waarover de Tweede Kamer zich later dit jaar hoopt te buigen – kreeg in mei een zeer kritisch advies van de Raad van State. Maar de initiatiefnemers Joost Sneller (D66) en Mohammed Mohandis (Pro) besloten toch door te zetten en dienden een nieuwe versie in met een paar kleine aanpassingen.

Het is – hoewel de indieners dat graag ontkennen – een voorstel dat specifiek is gericht tegen de PVV, die immers geen ledenpartij is, maar een vereniging met besloten karakter, met Wilders als enig lid.

Kennelijk moeten we daar van D66 en Pro erg zwaar aan tillen, maar onduidelijk blijft waarom. Kiezers die de PVV vanwege haar organisatiemodel niet pruimen, kunnen op het stembureau toch heel eenvoudig een ander hokje rood kleuren? Aan de laatste Tweede Kamerverkiezingen deden maar liefst 27 partijen mee, dus dat kan het probleem niet zijn. Is het trouwens ook niet een beetje laf om langs zo’n curieuze omweg een Parteiverbot af te dwingen?

Nee, dan toch maar liever de linkse Duitsers die proberen de AfD te cancellen. Die zijn tenminste niet geniepig.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Liever bikini’s dan boerka’s? Dan riskeer je in Duitsland een partijverbod – en dankzij D66 en Pro straks misschien ook hier verscheen eerst op Wynia's Week.

Op 20 mei 2026 werd Wesley Tack in Rucphen beëdigd als de eerste PVV-wethouder van Nederland, bijna twintig jaar na de oprichting van de partij. DENK legde diezelfde afstand veel sneller af: al bij haar tweede gemeenteraadsverkiezingen, in 2022, leverde de partij meteen drie wethouders, twee in Rotterdam en één in Schiedam.

Dat verschil in tempo is op zichzelf geen bewijs van een dubbele moraal. De PVV wil bepaalde islamitische uitingen en instellingen beperken. DENK wil specifieke etnische en religieuze groepen juist actief faciliteren. Het patroon zit niet in de partijen zelf, maar in de partijen die over hun toelating beslisten. Onder andere de VVD en het CDA hanteerden bij de PVV jarenlang een principiële ideologische toets: het partijprogramma zelf maakte samenwerking onbespreekbaar. Bij DENK geldt kennelijk een andere toets: kunnen de scherpste, eveneens etnisch-religieus geladen voorstellen tijdens de onderhandeling worden weggestreept? Bij de ene partij moet de ideologie eerst deugen. Bij de andere volstaat bestuurlijke bereidheid tot compromis.

Tegen PVV principiële bezwaren, tegen DENK niet

De PVV deed in 2010 voor het eerst mee aan gemeenteraadsverkiezingen, in Almere en Den Haag. In Almere werd zij uit het niets met negen zetels de grootste partij; in Den Haag met 16,79 procent de tweede, achter de PvdA. In geen van beide gemeenten kwam de PVV in het college. In Almere liep de formatie onder meer vast op het door de PVV geëiste hoofddoekverbod voor ambtenaren: andere partijen wilden dat niet aanvaarden, maar de PVV maakte van dit vrijwel onhaalbare punt zelf een breekpunt.

Een Nieuwsuur-onderzoek van april 2018 liet lokale politici de uitsluiting van de PVV met naam en toenaam beargumenteren. PVV-lijsttrekker in Almere, Toon van Dijk: ‘Uit het adviesrapport komt naar voren dat bijna alle partijen de PVV hebben uitgesloten om ideologische redenen.’ Datzelfde artikel ging ook over DENK, destijds zonder wethouder: de reden die DENK kreeg te horen was van een andere orde. Fractievoorzitter Tunahan Kuzu noemde het ontbreken van bestuurservaring een ‘gelegenheidsargument’, geen principieel bezwaar.

Pas in mei 2026 kwam de eerste PVV-wethouder, en niet zonder slag of stoot: CDA-leider Henri Bontenbal noemde de coalitie in Rucphen ‘geen goed idee’ en benadrukte dat de landelijke blokkade tegen CDA-samenwerking met de PVV ‘nog fier overeind’ staat. Kort daarna volgde de Pekelder PVV, de zelfstandige lokale afdeling, in een coalitie met SP en CDA in Pekela.

In Terneuzen, dezelfde gemeente uit het Nieuwsuur-artikel van 2018, werd de PVV in 2026 opnieuw met afstand de grootste partij, en opnieuw buiten het college gehouden: TOP/Gemeentebelangen, CDA, PRO en VVD vormden er samen de coalitie. Voor zover op 18 juli 2026 bekend, levert de PVV, twintig jaar na haar oprichting, in drie kleine gemeenten een wethouder.

DENK werd sneller toegelaten

DENK ging aanzienlijk sneller, en de partijen die haar toelieten zijn deels dezelfde die de PVV buitensloten. In Rotterdam sloten Leefbaar Rotterdam, VVD en D66 in 2022 een coalitieakkoord met DENK, dat de partij meteen twee wethouders opleverde. Buurgemeente Schiedam gaf haar een derde. In juni 2023 verliet de VVD het Haagse college; bij de herformatie, met D66, GroenLinks, PvdA, Partij voor de Dieren en CDA, trad DENK toe en werd fractievoorzitter Nur Icar de eerste DENK-wethouder in de hofstad. Na de verkiezingen van maart 2026 kreeg Den Haag er, sinds afgelopen week, in een nieuwe coalitie van Hart voor Den Haag, VVD, DENK en CDA, een tweede DENK-wethouder bij: Adeel Mahmood, met Mobiliteit, Dienstverlening en Gemeentelijke Organisatie. Icar beheert Werk, Inkomen en Sport.

Een uitgesproken agenda

VVD en CDA laveren daarmee het scherpst tussen de twee normen: beide zitten in 2026 in de Haagse coalitie mét DENK, en beide hielden diezelfde maand in Terneuzen de PVV buiten het college. Geen centraal aangestuurde lijn, lokale afdelingen beslissen zelfstandig, maar wel een breed en terugkerend verschil in politieke reflex.

Het verkiezingsprogramma van DENK Den Haag (2026-2030) bevat een uitgesproken identiteitspolitieke, etnisch-culturele en religieus gerichte beleidsagenda: ‘we voeren diversiteitsquota in bij de gemeente’, ‘cultuursensitieve woonvormen […] voor onder meer Chinese, Turkse, Marokkaanse en Hindoestaanse inwoners’, ‘een rentevrije, halal-proof starterslening’, gereserveerde ruimte voor ‘een islamitisch cultureel centrum’ in Leidschenveen-Ypenburg en het voortzetten van ‘de Islamitische begraafplaats in Ypenburg’. Niet als vraag maar als vaststaand gegeven: ‘institutioneel racisme [is] nog steeds keiharde werkelijkheid.’

Een verkiezingsprogramma is geen college-akkoord, en het coalitieakkoord ‘Voor Den Haag, met Den Haag (2026-2030)’ laat zien dat de coalitiepartners hier wel degelijk hebben gefilterd. De diversiteitsquota, de halal-proof starterslening, het islamitisch cultureel centrum en de term ‘institutioneel racisme’ komen niet voor, en ook de vijfjarige uitsluiting van discriminerende bedrijven is niet overgenomen. Wat wel overeind blijft: de islamitische begraafplaats in Ypenburg, nu met de ambitie van een bredere asuitstrooiplek voor de Hindoestaanse gemeenschap, wat het akkoord op dit punt juist multireligieuzer maakt dan DENKs eigen programma. Ook de cultuursensitieve woonvormen keren terug, zonder de specifiek genoemde etnische groepen, en de beveiliging van moskeeën, kerken, synagogen en tempels staat er opnieuw in, religie-neutraal geformuleerd.

Niet beperkt tot één stad

Dat relativeert een deel van de zorg: Den Haag voert niet DENKs volledige programma uit. De vraag was niet of ieder programmapunt beleid wordt, maar of DENKs toetreding vooraf werd getoetst op de identiteitspolitieke inhoud van haar programma, zoals bij de PVV wél gebeurt. Achteraf de scherpste randen wegnemen door coalitiepartners is iets anders dan een principiële toets vooraf. Van dat laatste is, ook nu, niets gebleken.

Dit is geen eigenaardigheid van één stad. Rotterdam kent vrijwel hetzelfde voorstel voor een rentevrije lening ‘volgens halalprincipes’. Amsterdam gaat verder: een quotum met deadline 2030, geen handhaving van het niqabverbod en een verbod op het verbranden of schenden van heilige geschriften, waaronder de Koran, als vorm van demonstratie, een voorstel dat haaks staat op de grondwettelijk beschermde vrijheid van meningsuiting. Het landelijke programma van 2025 bevat dezelfde bouwstenen: diversiteitsquota en een halalhypotheek ‘voor iedereen’.

Politieke belasting Wilders geen afdoende verklaring

Niet alles is religie-specifiek geformuleerd: de samenwerking met ‘moskeeën, kerken en tempels’ en de beveiliging van gebedshuizen staan multireligieus in de tekst. Maar de meest concreet uitgewerkte voorstellen, het islamitisch cultureel centrum, de islamitische begraafplaats, de halal-proof lening, betreffen vooral islamitische voorzieningen en sluiten sterk aan bij een deel van DENKs electorale achterban.

Eén verschil tussen de twee partijen is wel hard: Wilders draagt een politieke belasting die voor geen van de hier besproken DENK-bestuurders geldt. Hij is persoonlijk strafrechtelijk veroordeeld: de rechtbank Den Haag oordeelde in december 2016 dat zijn uitspraak over ‘minder Marokkanen’ (maart 2014) groepsbelediging was, het gerechtshof bevestigde dat in 2020, de Hoge Raad definitief op 6 juli 2021, zonder straf. Dat is een juridisch feit. Het verklaart niet de uitsluiting van vóór 2016, en evenmin waarom DENKs eigen etnisch-religieuze voorstellen zonder vergelijkbare toets bleven.

Dat DENK zelf niet vrij is van dit soort dynamiek, bleek in februari 2018. Nadat de Tweede Kamer de Armeense genocide erkende, de drie tegenstemmers allen van DENK, publiceerde de aan de Turkse regering gelieerde krant Sabah namen van Kamerleden die voor hadden gestemd en schreef dat zij Turkije hadden ‘verraden’. Fractievoorzitter Tunahan Kuzu noemde de erkenning een ‘stunt’ en zei dat Nederlands-Turkse politici niet langer konden verbergen aan welke kant zij stonden.

Zeg eerlijk wat je normen zijn

Kritiek op de PVV geldt in brede politieke en journalistieke kring als vanzelfsprekend en respectabel. Kritiek op DENKs groepsgerichte voorstellen brengt sneller het risico mee dat de criticus zelf van racisme, uitsluiting of islamofobie wordt beschuldigd.

De gevestigde partijen kunnen dit verschil alleen verdedigen door hun norm eerlijk te formuleren. Vinden zij het problematisch wanneer de overheid burgers op grond van afkomst of religie verschillend behandelt, bevoordeelt of beperkt? Dan hadden ook DENKs quota, religieus specifieke financiële producten en gereserveerde islamitische voorzieningen aanleiding moeten zijn voor een principiële toets. Vinden zij alleen maatregelen problematisch die minderheden beperken, maar niet maatregelen die bepaalde groepen bevoordelen of faciliteren? Zeg dat dan. Dan zijn afkomst en religie kennelijk niet principieel onaanvaardbaar als uitgangspunt van beleid, zolang dat beleid de politiek gewenste kant op werkt.

Meetlat geldt niet voor DENK

In de praktijk lijkt die laatste norm te gelden. Bij de PVV wordt het programma vóór de onderhandelingen gebruikt om de deur gesloten te houden. Bij DENK dienen de onderhandelingen juist om de onwelgevallige punten weg te strepen. De PVV moet eerst bewijzen dat haar ideologie aanvaardbaar is. DENK hoeft vooral te bewijzen dat zij bestuurlijk bruikbaar is. Dat is een politieke voorkeursbehandeling.

Er lag al die tijd een meetlat klaar. De traditionele partijen besloten alleen dat hij voor DENK niet geldt.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht PVV en DENK worden ongelijk behandeld. De PVV moet eerst bewijzen ze ideologisch deugt, DENK alleen maar dat ze praktisch bruikbaar is. verscheen eerst op Wynia's Week.

Links lid van de Kamercommissie: ‘Kunt u nu eindelijk eerlijk toegeven dat president Trump de verkiezing van 2020 heeft verloren.’

Rubio: ‘Ik ben hier vandaag voor gesprek over het buitenlands beleid van de president. Wat u ter sprake brengt valt niet onder mijn verantwoordelijkheid.’

Links lid: ‘Maar heeft Trump verloren in 2020, ja of nee?’

Rubio: ‘Ik doe hier niet aan ja of nee. Doe “ja of nee” maar bij spelletjes op de televisie. Ben ik hier in het circus? Zijn de clowns aan het woord? Hebt u niets in te brengen over buitenlands beleid?’

Links lid staat op en loopt uit de vergadering.

Rubio: ‘Bedankt voor uw bijdrage!’

Zo krijgt president Trump volgend jaar de keuze tussen ten minste twee krachtige en getalenteerde politici, zijn vicepresident J. D. Vance of Foreign Secretary Rubio als zijn gewenste opvolger. Bij links zijn de twee kandidaten die nu het best scoren in de peilingen Gavin Newsom en Alexandria Ocasio-Cortez (AOC). Newsom is de gouverneur van Californië die ondernemers en miljonairs in recordtempo wegjaagt met hoge belastingen en duurklimaatbeleid. AOC is aanvoerder van de communistische vleugel van de Democratische Partij.

Natuurlijk heeft die partij ook gerespecteerde (om eens een geliefde term van Trump te gebruiken) senatoren en gouverneurs, maar die durven nu nog geen afstand te nemen van AOC en haar extreem-linkse medestanders. En ook hebben de Democraten nog niet de lessen durven trekken van de gewelddadige anarchie in Amerikaanse binnensteden ten tijde van ‘Black Lives Matter’. Daarom is het niet vreemd dat een deel van de Democratische achterban vaart zonder kompas.

Twintig procent van de Democraten koestert volgens opinieonderzoek zelfs de walgelijke hoop dat een volgende moordenaar die het heeft gemunt op president Trump wél raak schiet. Best mogelijk dat Trumps Republikeinen in november verliezen door onvrede over de inflatie, maar voor de volgende presidentsverkiezingen in november 2028 moet nog veel veranderen willen de Democraten steun verdienen en krijgen.

President Trump moet oorlogen winnen en probeert dat op zijn manier door steeds te spreken over ‘deals’. Op weg naar de volgende ‘deal’ kan hij moeilijk een doorwrochte toespraak houden die regelrecht geschikt is voor opname in een bundel van ‘Great speeches in history’. Welsprekendheid komt van Vance en Rubio, speciaal ook over het verval van West-Europa. Die twee steken in het publieke debat met kop en schouders uit boven hun politieke tegenstanders.

Waarom lukt rechts in Nederland weinig?

Waarom lukt dat ‘rechts’ in Nederland dan niet? Toch lijkt het dat de kiezers in Nederland even dringend weg willen van extreemlinks als in Amerika, want in ons Nederlands opinieonderzoek staan de partijen rechts van de VVD nu al op 61 van de 150 zetels.

Toch blijven Rob Jetten en zijn ministers nog overeind, en dat is niet omdat zij krachtig regeren. De enige sterke politica op links is burgemeester Femke Halsema van Amsterdam, die vol inzet op antisemitisme. Zij weet dat haar partij in Amsterdam de stemmen nodig heeft van alle antisemieten, inclusief de antisemitische moslims, en doet alles wat nodig is om antisemitisme te kweken en vast te houden. Landelijke linkse politici willen haar niet afvallen en gaan mee.

Kort nog meer over antisemitisme omdat het voor het eerst sinds 1940 weer zo belangrijk is in de politiek. Vrijheid van meningsuiting is een groot goed, maar bij voorbeeld roepen ‘From the river to the sea’ is geen bijdrage aan de meningsvorming maar puur antisemitisme. De leus werd immers bedacht door de Egyptische terrorist Yasser Arafat en betekent: ‘Verdrink alle Joden in de Middellandse Zee’.

De New York Times is volop tegen Trump maar verlaagt zich niet door te schrijven over ‘genocide’. Bij ons is dat dagelijks gif bij de NOS en in kranten; bizar en dat niet omdat het Israëlische leger geen fouten maakt – maar omdat het altijd hetzelfde land is dat van genocide wordt beschuldigd. Vaak gaat dat samen met sympathie voor de vijanden van Israël hoewel die slechter zijn dan de Nazi’s (Hitler probeerde zijn misdaden deels verborgen te houden van zijn landgenoten; Hamas is er trots op en belooft herhaling).

Antisemitisme is in Nederland nog veel meer verspreid dan in de VS waar het vooral woekerde aan de universiteiten. En dan zijn er alle economische en culturele redenen, vooral de illegale immigratie, waardoor de gemiddelde kiezer gestaag naar rechts trekt. Maar toch: in het parlement geen nieuwe Pim Fortuyn.

Als zo’n tweede Pim naar voren zou komen, krijgt die het nog lastiger dan Pim zelf in 2002. De planbureaus van de overheid waren toen niet verpolitiekt, en de klimaatgekte nog niet zó besmettelijk onder de ambtenaren. Anno 2026 mogen ambtenaren op de stoep van hun ministerie protesteren zonder dat hun hoogopgeleide secretaris-generaal zijn minister waarschuwt dat het tijd is voor een dienstbevel. Andere ambtenaren voelen zich ‘niet veilig’ en kunnen zo naar believen anoniem afrekenen met iedere leidinggevende die hen niet bevalt – denk aan Khadija Arib. Ook dat kon nog niet in 2002.

Kamerleden van de regeringspartijen houden voor zich of ze wel trots zijn op onze fotogenieke en reislustige minister-president, maar ze hoeven hem ook niet te verdedigen zolang ze de spreektijd kunnen vullen met politiek theater over de dreiging van ‘extreemrechts’.

Wit of blank

Onlangs was er een groot debat over de vraag of er FvD-aanhangers zijn die de woorden ‘wit’ of ‘blank’ hebben gebruikt om hun boosheid te signaleren over verlies van een meer traditionele cultuur. Dat thema krijgt dan volle steun in de media en dus kan links in de Kamer zich richten op wat cynische politici altijd het beste uitkomt: debatten waarbij links het moeiteloos eens is terwijl het de rechtse oppositie verdeelt. Net zo bij de formatie van het vorige kabinet, toen twee maanden kostbare tijd werden verspild aan de vraag of Wilders wel voldoende rechtstatelijk zou zijn.

De triomf deze week van Paus Leo in Spanje laat zien hoe sterk veel Westerlingen verlangen naar een samenleving met meer respect voor de joods-christelijke traditie. Ik zou ook daarom verwachten dat Vance of Rubio (beiden belijdend katholiek) makkelijk winnen in 2028.

Coalitie voor de volgende verkiezingen

Nederland staat er in vergelijking nu heel slecht voor, maar er zou hoop zijn als rechts ruim vóór de volgende verkiezingen een minimumprogram afspreekt voor:

-Per direct gekozen burgemeesters

-Een klein team van eigen medewerkers voor iedere minister om te helpen bij obstructie door ambtenaren (zoals ‘kabinetten’ voor bewindslieden standaard zijn in België. We willen toch geen herhaling van wat Femke Wiersma is overkomen?).

-Opschoning van de twee bedorven planbureaus en nieuwe, integere leiding bij alle partijdig gebleken adviesraden.

-Een einde aan ‘netto nul in 2050’ en vrijval van alle zo gespaarde miljarden voor bij de formatie nader af te spreken reparaties aan politie, gevangenissen, wegennet en zorg.

-Nieuwe directies bij Vluchtelingenwerk en zo nodig ook bij COA en IND die loyaal blijven aan het volgende kabinet, ook wanneer dat illegale immigratie met daarvoor noodzakelijk en – laten we eindelijk eerlijk zijn – hard beleid beëindigt.

Als PVV, FVD, JA21, SGP en BBB zo’n akkoord kunnen sluiten vóórdat de campagne begint zal de VVD kleur moeten bekennen. Dan heeft Nederland eindelijk kans op een meerderheid voor een herstart.

Wynia’s Week is er 156 keer per jaar. De betalende supporters maken dat mogelijk. Doet u al mee? Hartelijk dank!

–

Het bericht Bomhoff: ‘Laat PVV, VVD, FvD, JA21, SGP en BBB voor de volgende verkiezingen een akkoord sluiten voor de herstart van Nederland’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Waarom bestaan politieke partijen eigenlijk? In de wetenschappelijke literatuur, schreef Koole, wordt vooral hun ‘intermediaire rol’ benadrukt: de partij als schakel tussen overheid en burger, tussen kiezer en gekozene en tussen regering en parlement. Dat kun je ook zien aan de vijf functies die van oudsher aan politieke partijen worden toegeschreven. Koole zette ze keurig op een rijtje:

(1) de articulatiefunctie: wensen en eisen van burgers worden door partijen opgepikt en op de politieke agenda gezet.

(2) de aggregatiefunctie: politieke partijen wegen deze wensen en eisen tegen elkaar af en voegen ze samen tot één programma met een coherente totaalvisie.

(3) de mobiliseringsfunctie: partijen bewegen burgers tot het lidmaatschap van hun organisatie en motiveren kiesgerechtigden om de gang naar het stemlokaal te maken.

(4) de socialisatiefunctie: door vorming en scholing worden partijleden geïntegreerd in het politieke bestel.

(5) de rekruterings- en selectiefunctie: politieke partijen werven en kiezen kandidaten voor publieke functies.

De PVV als buitenbeentje

In 2006, veertien jaar na de promotie van Koole, richtte ex-VVD’er Geert Wilders een partij op die slecht in dit schema lijkt te passen. De PVV is immers geen ledenpartij, maar een vereniging met besloten karakter – met Wilders als enige lid.

Is de PVV om die reden een ondemocratische partij? Je hoort het vaak zeggen, maar het is een beetje een mal verwijt. Want natuurlijk is niet het toelatingsbeleid voor leden bepalend voor het democratische gehalte van een politieke organisatie, maar de doelen die worden nagestreefd.

Precies om die reden stond bijvoorbeeld de NSB van Anton Mussert te boek als een ondemocratische partij, hoewel iedereen er lid van kon worden. Idem dito bij de voormalige CPN: leden waren daar van harte welkom en vergaderden er lustig op los. Maar omdat de marxistische beginselen van de partij haaks stonden op de fundamenten van ons parlementaire bestel, werden communisten slechts zelden aangemerkt als democraten.

Een ander verwijt dat de PVV vaak is gemaakt, lijkt zo op het eerste gezicht meer hout te snijden. Want hoe zit het met de rekruterings- en selectiefunctie van een politieke partij zonder leden? Bij gebrek aan netwerk beschikt de PVV, zo bleek toen de partij in 2024 voor het eerst ging meeregeren, nauwelijks over capabele kandidaten die naar voren kunnen worden geschoven als minister of staatssecretaris.

Met name de toenmalige oppositiepartij D66 maakte daar een groot punt van. PVV-asielminister Marjolein Faber werd door Rob Jetten zelfs ‘een schande voor het ambt’ genoemd. D66 bleek de kwestie dermate belangrijk te vinden dat Tweede Kamerlid Joost Sneller vorig jaar het voorstel deed om politieke partijen te verplichten tot het toelaten van leden.

Beloning voor slecht gedrag

Zelf had D66 op 1 januari ruim 36.000 leden, aanzienlijk meer dan de coalitiepartners CDA (28.891) en VVD (22.483). Beschik je dan ook als vanzelf over een netwerk van bekwame kandidaat-bewindslieden? De jongste kabinetsformatie was een mooie test.

D66-Tweede Kamerlid Nathalie van Berkel, die door haar partij was voorgedragen als staatssecretaris van Financiën, trok zich kort voor de beëindiging van de regeringsploeg terug. Even eerder onthulde de Volkskrant dat ze haar cv schaamteloos had opgepoetst.

De comeback van Stientje van Veldhoven, die in de in de nadagen van het derde kabinet-Rutte als een dief in de nacht haar staatssecretariaat verliet voor een baantje bij een organisatie die door haar ministerie werd gesubsidieerd, liet zich interpreteren als een beloning voor slecht gedrag. Had Rob Jetten echt geen betere klimaatminister in huis?

Op Landbouw, dankzij het stikstofdossier misschien wel het zwaarste ministerie van allemaal, schoof D66 een 34-jarige wethouder uit Deventer naar voren: Jaimi van Essen. Hij liet meteen verstek gaan op een zaterdagse bijeenkomst met boeren, burgers, vissers en ondernemers, omdat hij onder meer de verjaardag van zijn zoontje wilde vieren. Snapt Van Essen, zo was toen de vraag, dat hij zitting heeft in een minderheidskabinet dat wil (en moet) ‘investeren in draagvlak’, zoals dat heet, niet in de laatste plaats voor nieuwe stikstofmaatregelen die op het platteland slecht zullen worden gepruimd?

Ook ‘Mager Mannetje’ van het eerste uur Sjoerd Sjoerdsma, die als Tweede Kamerlid China niet in mocht, belandde op het kabinetspluche, nog wel als minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. ‘De drankroddelaar is de verpersoonlijking van alles waar D66 enkele jaren geleden zo om gehaat werd, in Den Haag en ver daarbuiten,’ constateerde Wouter de Winther in De Telegraaf. ‘Dat Sjoerdsma binnen de D66-bubbel een held blijft, is wellicht geen verrassing. Dat de premier een blinde vlek heeft voor het sentiment buiten zijn eigen comfortzone, belooft niettemin weinig goeds.’ Het recente gedoe rond de Nederlandse UNRWA-subsidie bewees dat Sjoerdsma zijn achterbakse streken nog niet is verleerd.

Gebrek aan ervaring

Onder de ruim 36.000 D66-leden bleek zich geen geschikte minister van Volkshuisvesting te bevinden, toch een cruciale post in tijden van ongekende woningnood, zeker voor een partij die tijdens de verkiezingscampagne honderdduizend nieuwe huizen per jaar en tien nieuwe steden beloofde.

De keus van Jetten viel uiteindelijk op een partijloze luchtmachtgeneraal die zich alsnog snel bij D66 aansloot: Elanor Boekholt-O’Sullivan. Haar gebrek aan politieke ervaring bleek meteen toen een ambtenaar de beantwoording van Kamervragen van haar moest overnemen. Vervolgens probeerde de minister de contouren van haar beoogde woonbeleid uit de doeken te doen in een Britse krant, waarbij ze een verzonnen kletsverhaal afstak over douchemuntjes. De enige indruk die Boekholt-O’Sullivan tot dusverre in Den Haag heeft gemaakt, is dat ze vele maten te klein is voor het landsbestuur.

Heeft de ledenpartij D66 betere ministers in huis dan de eenmanspartij PVV? Het antwoord moet zijn dat Rob Jetten dat nog niet heeft bewezen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Heeft D66 (36.000 leden) betere ministers in huis dan de PVV (1 lid)? Dat is door Rob Jetten nog niet bewezen verscheen eerst op Wynia's Week.

Geert Wilders stond er van de week wat aangeslagen bij, toen hij in een haag van journalisten belandde en moest reageren op het vertrek van zeven van zijn 26 Kamerleden. Hij was erdoor overvallen, zo bleek, en had de leider van de bende, Gidi Markuszower, altijd als een vriend beschouwd. Opstand in eigen gelederen, op een tot dan ongekende schaal, verraad en vertrek, leedvermaak bij zijn collega’s: Wilders leek even uit zijn evenwicht.

Zelfgekozen isolement behoort tot de kern

Toch denk ik niet dat Wilders de gang van zaken nog steeds diep betreurt. De PVV is zijn persoonlijk eigendom, in het najaar van 2004 gesticht nadat hij zelf met een tienpuntenplan de VVD had verlaten. Nu is hij zelf met een vierpuntenplan geconfronteerd, een plan dat tegen de geest en de letter van zijn PVV indruiste. Ga maar na:

1. De bende van zeven eist ‘constructieve oppositie’, een uitgestoken hand naar het nieuwe minderheidskabinet, samenwerking met partijen die ‘hetzelfde met Nederland willen als wij’.

Dat staat haaks op wat Wilders altijd met zijn PVV heeft gewild. De PVV was uniek en moest dat blijven, eigen in zijn soort, en moest zich onderscheiden door harde kritiek op alle kabinetsbeleid, dat van de werkelijkheid was vervreemd, elitair was, niet begreep waar Henk en Ingrid van wakker lagen en vooral hopeloos naïef was met betrekking tot de islam. Het echec van het kabinet-Schoof was in dit verhaal in geen enkel opzicht de schuld van de PVV, maar het resultaat van politieke kongsis en ambtelijke tegenwerking. De eigenheid moest worden benadrukt door niet eens met Rob Jetten en de zijnen te willen praten. Het zelfgekozen isolement behoorde vanaf het begin tot de kern van de identiteit van de PVV.

2. De PVV moest wat de zeven betreft ‘gedemocratiseerd’ worden. Dit punt is zeer opportunistisch gesteld. De zeven zijn geen principieel voorstander van een democratische ledenpartij maar vrezen dat de PVV op grond van een amendement op de Wet Politieke Partijen tot democratisering zal worden gedwongen of anders zal worden verboden.

Dat gaan we niet doen, zei Wilders, nadat Markuszower hem in de fractievergadering van afgelopen dinsdag had toegevoegd: ‘Ik wil dat de partijleider zich aan deze koerswijziging committeert, startend per vandaag’, en zelfs had voorgesteld dat hij Wilders tijdelijk als fractievoorzitter zou vervangen.

Alleenheerschappij

De partij ís Geert Wilders. Het heeft in 2005/2006 al moeite gekost – zoals Martin Bosma zich ongetwijfeld herinnert – om de naam Lijst Groep Wilders te vervangen door het minder persoonlijke Partij voor de Vrijheid. Wilders was en bleef het enige lid, heeft vanaf het begin alles bepaalt, leidde de fractie met harde hand en nam gemakkelijk afscheid van mensen die hem hierin tegenstonden.

Angst voor een pers die hem als uitdager van het establishment haatte, angst voor LPF-achtige toestanden – het maakte dat Wilders op het punt van zijn alleenheerschappij onvermurwbaar was. En zo kon hij op 3 juni vorig jaar in zijn eentje besluiten, zonder de fractie te raadplegen, dat de PVV uit het kabinet stapte.

Anti-islam

3. De PVV moest meer zijn dan een anti-islampartij, vonden de zeven, en Kamerleden moesten meer ruimte krijgen zich op andere portefeuilles te profileren. De PVV moet meer zijn dan ‘een man met een twitter-account’, stelde Markuszower, wat onhandig een typering van Dilan Yesilgöz herhalend.

Ook dit punt gaat dwars tegen de bestaansreden van de PVV in. Vanaf het begin van de partij zijn er mensen geweest die hebben gewild dat de PVV een duidelijk (liberaal-conservatief) ideologisch profiel zou ontwikkelen en vanuit dat profiel doordachte standpunten op alle beleidsterreinen zou formuleren. Maar Wilders zei te weten dat hij alleen verkiezingen zou winnen met een rabiaat anti-islamstandpunt. Hij was de enige die dat vond, maar was de baas en dus is de PVV geassocieerd met kopvoddentaks, Koranverbrandingen en pleidooien voor deportaties.

4. De zeven wilden ook een evaluatie van de verkiezingen. Op een gegeven moment heeft de PVV op 53 zetels in de peilingen gestaan, nu staan ze op zeventien en de trend is neerwaarts. Een ‘toekomstig lijsttrekker’ (!) moest met de resultaten van die evaluatie ‘serieus aan de slag’.

Zo’n voorstel kun je bij elke partij inbrengen, maar niet bij de PVV. De leider is immers de man met het charisma, die geen fouten maakt. Het kan eens tegenzitten en de resultaten kunnen eens tegenvallen, maar dat is nooit zijn schuld. De suggestie dat dat wel zo zou kunnen zijn, is de bijl aan de wortel van een populistische partij. En de suggestie dat iemand anders de partij zou kunnen gaan leiden, is zo mogelijk nog wezensvreemder aan het beeld dat de leider van zichzelf heeft.

Grootste obstakel voor doorbraak van rechts

Kortom, de zeven hebben punten ingebracht die direct en radicaal tegen de identiteit en het dna van de PVV ingingen, en wilden eigenlijk een geschiedenis van twintig jaar in één fractievergadering ongedaan maken.

We kunnen de vraag aan de orde stellen of de beslissingen die Wilders in 2004-2006 heeft genomen, zijn eigen belangen niet boven de belangen van zijn fractie en achterban hebben gesteld. Of hij door zijn stijl van optreden en zijn ‘bek vol blaf’ (Ida Gerhardt) de opmars van realistisch-rechts niet heeft gefrustreerd en onmogelijk heeft gemaakt.

Ik denk dat de PVV uiteindelijk het grootste obstakel voor de doorbraak van rechts is geweest. Maar wie daarover klaagt is twintig jaar te laat, en zal bot vangen zolang Wilders nog politiek actief is.

Geen steun voor kabinet-Jetten

Toen de zeven er van de week ineens uitstapten, was er niet alleen leedvermaak bij de anderen, maar klonk ook de gedachte dat dit het nieuwe minderheidskabinet meer ruimte zou bieden. Als een coöperatieve minderheid uit de PVV stapte en wél met het eerste kabinet-Jetten wilde onderhandelen, bood dat Jetten en de zijnen onverwacht nieuwe mogelijkheden.

Ik geloof daar niks van. Markuszower is altijd een van de meest rabiate PVV-Kamerleden geweest, in standpunt en woordkeus. Hij heeft gezegd dat het verkiezingsprogramma van de PVV leidend is. Toen hij donderdag bij Jetten, Bontenbal en Yesilgöz langs mocht, zei hij dat hij hen niet met een PVV-light maar met de oude, vertrouwde harde lijn had geconfronteerd. Hij was gewoon ‘zichzelf’ geweest.

Hij zei dat op een dag waarop de GL-PvdA-leider liet vallen dat hij bereid was zijn onwelwillende houding te laten varen en zich constructief op te willen stellen. Mocht Jetten de steun van de zeven populisten willen gebruiken, dan zal hij daar door zijn eigen partij en door alles vanaf het CDA en naar links, hard op worden aangesproken.

Daarom moeten we concluderen dat we van de week naar een kansloze couppoging hebben zitten kijken, met een nieuwe fractie op rechts die het verschil niet gaat maken en (denk ik) roemloos ten onder zal gaan.

Wilders stond er aanvankelijk dus wat beteuterd bij maar het zou mij niet verrassen als hij er alweer een beetje overheen is. De zeven bleven er zeven, uit provincies en gemeenten klonken stevige steunbetuigingen en in Delft liep hij alweer over de markt om tegen de komst van een AZC te protesteren. Business as usual, met een kleiner groepje getrouwen, loyaler dan ooit, die zijn persoonlijke project zullen steunen, met een fractie die gewoon weer lekker vanaf de zijlijn oppositie gaat voeren en niet in de ingewikkelde en verantwoordelijke situatie van regeringsverantwoordelijkheid verkeert.

Getuigenispartij

Ook dit zal Wilders overleven. De PVV verliest aan FVD en aan JA21, de partij heeft allang niet meer het alleenrecht op rechts, maar er zal een harde kern overblijven, omvangrijk genoeg voor Wilders om in de Tweede Kamer zijn hobby voort te kunnen zetten. De PVV is eigenlijk een soort getuigenispartij à la de oude SGP geworden, waar decennialang de overtuiging klonk dat het oude verhaal verteld moest blijven worden, al was het maar voor ‘dat ene dierbare zeteltje’.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Wilders overleeft couppoging gemakkelijk en de PVV kan nog jaren blijven bestaan als getuigenispartij verscheen eerst op Wynia's Week.

De Tweede Kamer behandelt een amendement van D66 om een wijziging aan te brengen in de Wet Politieke Partijen. Dit wetsvoorstel vloeit voort uit een oud rapport van de Staatscommissie Parlementair Stelsel (2018), waarin het advies stond dat het goed zou zijn om tot een Wet op de politieke partijen (WPP) te komen.

Ledenverplichting

Toenmalig minister Hugo de Jonge (CDA) legde in 2024 een voorstel voor zo’n WPP aan de Raad van State voor. De Raad schreef daarover in zijn advies ‘dat een partij die openstaat voor leden haar functie beter kan vervullen’. Deze voorzichtig geformuleerde ledenverplichting was in het voorstel van De Jonge niet opgenomen.

Tijdens het debat over de regeringsverklaring in de zomer van 2024 kwam dit onderwerp weer ter sprake. Pieter Omtzigt zei destijds: ‘Ik vind het van belang, zeg ik tegen de heer Wilders, dat partijen hier ook intern democratisch zijn.’ In zijn reactie vroeg Wilders zich hardop af waar Omtzigt zich mee bemoeide.

Het beoogde wijzigingsvoorstel houdt dus in dat politieke partijen in de toekomst ook intern democratisch moeten zijn: dat zij leden moeten toelaten en die leden mee moeten laten beslissen over het verkiezingsprogramma en de kandidatenlijsten. Ook moet de partijleiding verantwoording afleggen aan de leden over het gevoerde beleid. Wat is de sanctie wanneer een partij zich hier niet aan houdt? Een verbod? Niet langer toegang tot verkiezingen? Dat is nog niet duidelijk, maar de strekking van het amendement is dat wel.

Soft despotisme

D66 heeft niet alleen de steun van GL-PvdA maar ook van het CDA. Dat het CDA het amendement steunt, toont maar weer eens aan hoezeer de partij naar links is opgeschoven. De oude antithese tussen christendemocratie en sociaalliberalisme is door het CDA opgeheven.

Woordvoerder Tijs van den Brink maakte zich schuldig aan een neerbuigend progressief liberalisme van het ergste soort toen hij zei dat zijn CDA de PVV graag de tijd en de kans wil geven om zich aan de nieuwe eisen aan te passen en een democratische partij te worden. Dat is een vorm van soft despotisme die wel voorkomt in de Bijbel van het sociaalliberalisme (Over vrijheid van John Stuart Mill), maar in de Bijbel van de christendemocratie, het oeuvre van Groen van Prinsterer, juist wordt bestreden.

Wilders is de autoriteit

Iedereen begrijpt dat dit plan is bedoeld om de PVV van Geert Wilders aan te pakken. Alleen die partij wordt immers door dit amendement getroffen. De PVV heeft sinds het begin in 2006 slechts twee leden: de Stichting Vrienden van de PVV en Geert Wilders. Verantwoording wordt afgelegd via het Twitter-kanaal van Geert Wilders. Daar wordt het beleid meegedeeld.

Over de tekst van het verkiezingsprogramma en de samenstelling van kandidatenlijsten gaat Wilders alleen. Iemand anders heeft binnen de partij, formeel en materieel, weinig in te brengen. Als Wilders (tot tweemaal toe) de stekker uit een kabinet trekt, zonder overleg of verantwoording, dan kunnen PVV-Kamerleden en -bewindslieden slechts toezien. Hij is de autoriteit.

Angst voor LPF-toestanden

De PVV betaalt een prijs: de partij krijgt geen subsidie, en is als gevolg daarvan niet in staat er een wetenschappelijk instituut op na te houden en eigen nieuw kader te trainen. Maar het besluit om van de PVV een gesloten, ledenloze en autocratische partij te maken was weloverwogen: ingegeven door de angst voor toestanden zoals die zich bij de LPF hadden voorgedaan, de populistische partij die wel voor een open, democratische structuur koos, maar binnen een jaar te maken kreeg met gedoe en geruzie, afsplitsingen en volledig implodeerde.

Ledenverplichting in strijd met vrijheid van vereniging

Het D66-amendement is om meerdere redenen een slecht idee. Politieke partijen in de Tweede Kamer zijn er om de overheid te controleren, en de overheid heeft het nooit tot haar taak gerekend om politieke partijen te controleren en inrichtingseisen te stellen. Er is vrijheid van vereniging.

In het wetsvoorstel is de verplichting voor partijen om leden te hebben, niet opgenomen, omdat de regering zo’n verplichting in strijd met deze vrijheid van vereniging acht. ‘De regering’, schreef de inmiddels verantwoordelijke minister Judith Uitermark (Binnenlandse Zaken, NSC) in mei 2025, ‘acht het zijn van een intern democratisch georganiseerde ledenpartij wenselijk, en stimuleert het door middel van subsidie, maar legt dit niet als verplichting op om de vrijheid van politieke partijen om zich naar eigen inzicht te organiseren niet onnodig in te perken’.

Ledenpartijen niet noodzakelijk democratischer

Bovendien hebben meer dan een miljoen Nederlanders bij de laatste verkiezingen op de PVV gestemd. Het autoritaire karakter van de partijorganisatie was daarbij helemaal geen belemmering.

Het is ook van belang om op te merken dat ledenpartijen op zich niet noodzakelijkerwijs democratischer zijn dan niet-ledenpartijen – zoals PVV’er Martin Bosma graag mag opmerken. Politieke partijen hebben steeds minder leden, en het handjevol leden dat de moeite neemt partijcongressen te bezoeken, is linkser dan de partij en de achterban zelf en vormen geen getrouwe afspiegeling van de partij. Het recente GL-PvdA-congres waar de motie-Piri werd aangenomen, zorgde dan ook voor veel verbazing bij een groot deel van de achterban en voor het vertrek van prominenten.

Kan een politieke partij dan geen bedreiging van de democratie vormen? Ja, dat kan zeker, en daar is ook al langer over nagedacht. Een democratie moet weerbaar zijn om te voorkomen dat antidemocratische krachten de rechten en vrijheden van een democratie misbruiken om de democratie zelf en daarmee de rechten en vrijheden van anderen af te schaffen. (Niet overal, overigens, is deze waarheid even diep ingedaald: oud-minister Donner van het CDA heeft eens puur formalistisch betoogd dat het mogelijk is dat een moslimpartij verkiezingen wint en daarna de sharia invoert.)

Verbied partijen die democratie willen afschaffen

De Nederlandse rechtsgeleerde George van den Bergh (1890-1966), hoogleraar te Amsterdam en van 1925 tot 1933 Kamerlid voor de SDAP, ging in zijn inaugurele rede, midden in de jaren dertig, in op de vraag wat een land aan moet met antidemocratische partijen. De machtsgreep van Hitler, de democratisch gekozen leider die kort na zijn aantreden het Duitse parlement met vakantie stuurde, lag nog vers in het geheugen. De tekst getuigt dan ook van een groot besef van urgentie.

En Van den Bergh betoogde dat bepaalde politieke partijen mogen worden verboden, partijen namelijk die erop gericht zijn, openlijk of verholen, om de democratie af te schaffen. Een bestuur dat niet democratisch is, berooft het volk van een van de kernen van democratie: de mogelijkheid van voortdurende zelfcorrectie. Deze relevante gedachte is nieuw leven ingeblazen door Bastiaan Rijpkema in zijn proefschrift over Weerbare democratie (2015).

Bestrijd bureaucratische opvatting van democratie

Het gaat hier dus niet om een verbod op grond van de interne structuur van een partij, maar om de antidemocratische missie van een partij. Zo is het ook vastgelegd in de Duitse Grondwet (artikel 18): wie de vrijheid van meningsuiting en van vereniging inzet om de vrije, democratische rechtsorde te bestrijden en deze rechten aldus misbruikt, verliest zelf de toegang tot deze grondrechten.

Het is goed om zuinig te zijn op onze democratie en ervoor te zorgen dat zij weerbaar blijft. Maar dat doen we niet door meer dan een miljoen Nederlandse stemmers hun partij te ontnemen, op grond van oneigenlijke argumenten. Wie de democratie wil schragen, kan het beter hebben over de culturele voorwaarden waaraan moet zijn voldaan wil een democratie goed functioneren, of zich zorgen maken over het kartel van politiek en media dat democratie slechts als een technocratische, bureaucratische procedure ziet en niet als een instrument om de gerechtvaardigde verlangens van de bevolking te vervullen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Verbod op PVV is heel slecht idee verscheen eerst op Wynia's Week.

Oordeel zelf of Van Hoek nu ook als een ‘rechtse populist’ de rechtsstaat wil verwoesten met dergelijke kritiek op de Raad van State. Of dat hij gewoon gelijk heeft en bewondering verdient voor een duidelijke uitspraak, niet zonder risico voor zijn eigen netwerk in Den Haag. Dit is wat de Raad van State letterlijk zei: ‘Een ondergrens – drempelwaarde – [voor stikstof] is alleen verdedigbaar als eerst een robuust, geloofwaardig en effectief pakket van natuurherstelmaatregelen is gerealiseerd.’

Om te zien hoe absurd zo’n eis is, moeten we ons voorstellen dat volgend jaar een andere minister naar de Raad komt met de vraag of we de blaasproef voor alcohol achter het stuur mogen vervangen door een betere blaaspijp zoals die al in veel omringende landen wordt gebruikt. En dat de Raad dan zou zeggen: ‘Alleen verdedigbaar als eerst een pakket met maatregelen voor minder verkeersongelukken is gerealiseerd.’ Absurd en onlogisch, maar als minister Wiersma zich verzet, roepen alle linkse lakeien: ‘De rechtsstaat is in groot gevaar, want BBB heeft geen respect voor de Raad van State.’

‘Objectief en redelijk’

Twee weken geleden noemde ik in Wynia’s Week een andere recente botsing tussen de Raad van State en een minister van BBB. Toen ging het om de vraag of asielvragers automatisch voorrang moeten krijgen bij de toewijzing van sociale huurwoningen, of dat hun voorrang alleen zou moeten gelden als zij vallen onder één van de reguliere (gezondheids- of sociale) gronden voor urgentie. De Raad van State wil doorgaan met automatische voorrang voor alle asielzoekers. Die komen anders, als er geen speciale reden is, door hun eigen aanvraagprocedure later op de wachtlijst, vergeleken met de hier opgegroeide Nederlanders, zo luidt de redenering.

Dat maakt hen zogenaamd ongelijk, en de Raad van State eist van minister van Volkshuisvesting Mona Keijzer dat ze met een ‘objectieve en redelijke rechtvaardiging’ komt als ze de voorrang voor asielvragers wil afschaffen. Dat is hetzelfde als opmerken dat arme en rijke families onder verschillende belastingregelingen vallen en dan boos worden wanneer er geen ‘objectieve en redelijke rechtvaardiging’ wordt aangeleverd voor de bestaande tarieven in de inkomstenbelasting. Het is echter niet aan de juristen in de Raad van State om uit te maken hoeveel minder belasting armere gezinnen hoeven te betalen. De Raad is er niet om te eisen dat de tarieven in de belasting zich tot haar tevredenheid ‘objectief en redelijk’ laten rechtvaardigen. Dat is aan de politiek.

De landelijke pers (niet De Telegraaf) wist eveneens direct te vertellen dat de ministers van BBB de rechtsstaat in groot gevaar brachten. Geen analyse van het advies van de Raad van State, maar ‘heb eerbied voor het gezag’. Eerder moest asielminister Marjolein Faber (PVV) het op identieke wijze ontgelden. Zij wilde een einde maken aan de makkelijke regels voor overkomst van nareizende familie, wanneer het families betreft die niet hoefden te vluchten, maar calculerend 4000 euro hadden betaald aan een mensensmokkelaar om alvast één familielid vooruit te sturen. Faber wilde zulke asielvragers eerst laten aantonen dat zij in Nederland voldoende verdienen, voordat zij mogen vragen om overkomst van hun familieleden.

Faber gebruikte de term ‘strenger’ voor haar voorstellen. De Raad van State gruwt van dat woord en bagatelliseert liever alle verschillen tussen landen. In het advies schreef zij glibberig: ‘Onderzoek laat zien dat het nationale asielbeleid slechts een beperkte rol speelt bij de keuze voor een bestemmingsland’. Geen onderbouwing van die claim met verwijzingen naar zulk onderzoek. Dat kan ook niet, want vier zaken lopen hier door elkaar heen. In welke landen kennen de asielvragers al veel mensen uit hun thuisland, welke landen zijn het makkelijkst om te bereiken, welke landen hebben de soepelste gang door de procedures en de minste kans op uitzetting, en waar is de economie het gunstigst?

Meer kansrijk dan het wetenschappelijk ontwarren van die vier zo verschillende factoren is natuurlijk research naar de effecten van goed gemarkeerde beleidsveranderingen in landen. De Raad van State zou dan niet hebben durven schrijven dat ‘onderzoek laat zien dat veranderingen in het nationale asielbeleid een beperkte rol spelen’, want dat is niet zo. In Zweden ging een ‘rechtse’ partij meeregeren, en het beleid werd in twee rondes met succes veel strenger. Idem in Denemarken, en meer recent in Duitsland. Drie voorbeelden van buurlanden waar strenger beleid direct leidde tot minder asielzoekers.

Gekunstelde eisen

Dus heeft de Raad van State dit jaar met gekunstelde eisen buiten haar competentie drie wetten getorpedeerd, twee van BBB-ministers en één van een PVV-bewindsvrouw. Bij de huisvesting van asielzoekers begon de Raad opeens eigen politieke voorkeuren (GroenLinks-PvdA) verplicht te stellen. Over stikstof-afspraken vind de Raad dat daarover pas valt te praten wanneer de natuur tot haar tevredenheid is verbeterd (eveneens GroenLinks-PvdA). En over de voorwaarde van twee jaar betaald werk, wanneer een individuele asielzoeker zijn gezinsleden wil laten nareizen, wil de Raad niet praten. Dan komt opeens de eis naar een heel bepaald soort onderzoek op tafel dat er niet is. Die door de Raad verzonnen eis is onwerkbaar en dient om voorbij te kunnen zien aan feiten en analyses uit Scandinavië en uit Duitsland. (waar ‘linkse’ partijen verder zijn dan GroenLinks-PvdA bij ons).

‘Waarom lukt het ons niet meer?’ vroeg Mona Keijzer (mijn geprefereerde kandidaat-premier, maar dit terzijde) zich onlangs af op een symposium. ‘Wat is dat onbewuste, verkeerde idee dat alle vooruitgang vertraagt – ja, bijna onmogelijk maakt? Dan kom ik uit bij iets dat ik – vrij naar Allan Bloom – “the closing of the Dutch mind” zou willen noemen. Echte discussie wordt op het hoogste niveau maar weinig gevoerd. Behoefte aan reflectie is er niet. Wie denkt dat hij het altijd bij het rechte eind heeft, vindt het niet de moeite waard meningen van buiten de eigen kring serieus te nemen.’

De Raad van State, Haagse ambtenaren en De Nederlandsche Bank mogen het zich aantrekken.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Voortdurend politieke aanvallen op PVV en BBB: de Raad van State kent haar grenzen niet meer verscheen eerst op Wynia's Week.

Een vrouw, twee gezichten

Wat was er gebeurd? Op 4 augustus plaatste Wilders een bericht op X: ‘Aan U de keuze op 29/10’ [dag van de Tweede Kamerverkiezingen], voorzien van een afbeelding van twee vrouwengezichten die in elkaar overlopen. De linkerzijde van het plaatje toont een, als ik dat mag zeggen, knappe blondine met blauwe ogen. Ze heeft een gladde huid en is ogenschijnlijk een dertiger of veertiger. Haar blik is strak, redelijk neutraal, en wellicht is er een minimale glimlach te bespeuren.

De rechterzijde van het plaatje toont een vrouw met een lichtblauwe hoofddoek en daaroverheen een donkerblauwe hoofddoek. De doek onthult niets van haar haren of haar hals. De vrouw is gerimpeld en lijkt daardoor ruim zestig jaar oud. Haar wenkbrauwen zijn gefronst en haar mondhoek staat naar beneden. Ze oogt uiterst serieus, wellicht enigszins boos. Onder de blondine staat: ‘PVV’. Onder de vrouw met hoofddoek staat: ‘PvdA’. Beide vrouwen zijn overigens blank.

Hoe moet dit bericht worden uitgelegd? Gaat het om één vrouw met twee gezichten (de gezichten lopen immers in elkaar over) en is het kritiek op bekeerlingen? Of beschermt de PVV alleen jonge blondines? Moeten de brunettes hun koffers alvast gaan pakken? Is het kritiek op de islam? Op de orthodoxe islam? Op de hoofddoek in het publieke domein? Op moslims? Op moslima’s? Op oudere moslima’s? Op het migratiebeleid van de PvdA? Of is het pure satire? Wilders zou zo’n post op allerlei wijzen kunnen uitleggen.

Het ligt voor de hand dat dit bericht in de verkiezingscampagne van de PVV past. PvdA-Groenlinks lijkt de grootste concurrent van de PVV voor de verkiezingen te zijn. Wilders’ vorige post op X – van één dag eerder – ging over de vele islamitische doodsbedreigingen die hij ontving. De post daarvoor, ook van de dag ervoor, luidde: ‘Onze straten, winkelcentra, trams, ik herken Nederland niet meer. We zijn vreemden in eigen land geworden. Onze vrouwen worden voor hoer uitgemaakt, overal burkas en hoofddoeken, criminele jongeren, overal AZC’s. Ik ga dat stoppen. Nederland weer van ons. Help me en #StemPVV.’ Hier impliceert Wilders dat hij (a) de verkiezingen wil winnen, (b) zich zorgen maakt over hoe Nederlandse vrouwen niet zichzelf kunnen zijn in het publieke domein, (c) zich zorgen maakt over de boerka’s en hoofddoeken die hij overal ziet.

Je kunt in alles wel hondenfluitjes zien

Sommigen, zoals een Statenlid van de PvdA op het platform Joop van BNN/Vara, de advocaten Gerard Spong en Stijn Peerik in NRC, hoogleraar grondrechten Karin de Vries in NRC en historicus Leo Lucassen in Trouw, hebben gelijkenissen gemaakt tussen Wilders’ AI-afbeelding en de propaganda van de nazi Joseph Goebbels. Dat is echt te ver gezocht. Lucassens logica lijkt te zijn dat Goebbels de Ariër neerzette als ideaaltype en daar de joden zo afwijkend mogelijk tegenover plaatste; zo zou Wilders de blanke Nederlander plaatsen tegenover de niet-blanke moslim. Maar Wilders heeft eerder duidelijk gemaakt dat het niet gaat om onveranderlijke uiterlijke kenmerken, zoals huidskleur, maar om culturele of ideologische kenmerken.

Hoewel Lucassen dit waarschijnlijk te slap vindt, wil ik er wel in meegaan dat zulke memes zonder duidelijke uitleg ruimte laten voor de vrije interpretatie waarmee racisten aan de haal kunnen gaan. Dat betekent niet dat memes dan maar niet gebruikt zouden mogen worden. In elke speech kunnen hondenfluitjes worden gezien door extremisten. En als twee zinnen uit de context van een pacifistische voordracht worden gehaald, kan het lijken alsof ze oproepen tot geweld.

Lucassen heeft overigens geen aandacht voor de potentiële gevaren van de islam of zelfs het islamisme en hij verwijt Wilders expliciet een nazi-achtige houding en intentie.

Problematische classificering

Hoogleraar rechtssociologie Ashley Terlouw meent in Trouw dat het grote aantal discriminatiemeldingen tegen Wilders het OM verplicht om te vervolgen, eens te meer gelet op Wilders’ verantwoordelijkheid als politicus. Maar zo’n meme moet gezien worden in de context van de Tweede Kamerverkiezingen, waarbij PvdA-Groenlinks de deur wil openzetten voor verdere islamisering van Nederland en de PVV dat wil voorkomen. Het is problematisch wanneer progressieve denkers iedereen die zij zelf als rechtser classificeren dan D66 als xenofobisch, fascist of racist wegzetten. Daarmee werken ze negatieve polarisering in de hand en hollen ze belangrijke termen als fascisme en racisme uit. 

Gerard Spong en Stijn Peerik vinden dat Wilders vervolgd zou moeten worden voor het aanzetten tot haat tegen of discriminatie van moslims of voor groepsbelediging. Hun primaire argument lijkt te zijn dat Wilders, die reeds veroordeeld is voor zo’n delict, de rechtelijke macht minacht door – in hun woorden – te recidiveren. Ook zij stellen dat Wilders een tweedeling zaait tussen de autochtone Nederlanders, of in elk geval de niet-moslims, en de moslims. Een morele tweedeling op basis van onveranderlijke kenmerken zoals huidskleur is absurd en kwaadaardig, maar daarvan is hier geen sprake. Er is sprake van een tweedeling op basis van culturele kenmerken.

En hoe eng dat voor wokisten ook mag klinken, dat is prima. Het liberalisme mag tegenover het nazisme worden neergezet in termen als respectievelijk moreel superieur en inferieur. Stellen dat de islam mensen meer doet verbitteren of haten dan het liberalisme is weinig problematisch en zelfs eenvoudig verdedigbaar. Wanneer er geen ruimte is voor muziek, dans of vrije partnerkeuze, en het hele menselijke leven in het teken moet staan van onderwerping aan een vermeende god, dan komt dat de vrolijkheid weinig ten goede. En in de context van eerdere uitspraken van Wilders zou dat mijn interpretatie van de meme zijn, met als toevoeging dat de PvdA-Groenlinks die verbitterdheid en haat voedt door actief te faciliteren.

Cultuur verdient geen juridische bescherming

Wellicht zie ik het verkeerd, maar zo bezien lijkt er niet veel aan de hand. Ik heb al vaker in Wynia’s Week betoogd dat (groeps)belediging niet strafbaar hoort te zijn in een liberale samenleving, omdat dat een bedreiging vormt voor een van de meest fundamentele individuele vrijheden. Maar zelfs in onze tijd, waarin die strafbaarstelling nog wel bestaat, zijn er dermate veel interpretaties te geven aan Wilders’ tweet, dat vervolgen zinloos is en ons systeem zelfs ondermijnt.

Zoals gezegd, is het maken van een moreel onderscheid tussen onveranderlijke menselijke kenmerken als huidskleur problematisch, maar zo’n onderscheid lijkt Wilders niet te maken; het lijkt hem te gaan om cultuur. En cultuur verdient niet per definitie juridische bescherming. Het vervolgen van Wilders zou neerkomen op het intimideren van een politieke mening die wordt geacht af te wijken van de algemeen aanvaarde opvattingen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!  

Het bericht Vervolgen van Geert Wilders vanwege tweevrouwen-tweet komt neer op intimidatie van een politieke mening verscheen eerst op Wynia's Week.

Volgens het CBS is momenteel 6 procent van de volwassen bevolking moslim. Met dat cijfer wordt vaak geschermd door degenen die duidelijk willen maken dat het allemaal wel meevalt met het aandeel moslims. Maar dat cijfer zegt weinig. Kijk je naar jongeren, dan blijkt dat in 2024 al 14 procent van de 15- tot 18-jarigen moslim is. En de jeugd is de toekomst.

De vraag is: hoe gaat het aandeel moslims zich ontwikkelen bij ongewijzigd immigratiebeleid? En hoe realistisch is het toekomstbeeld dat wordt geschetst door het PVV-filmpje?

Vertrekpunt om die vragen te beantwoorden is het zogenoemde ‘hoge scenario’ van de Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050 met een netto-immigratie van 150.000 personen per jaar. Is dat inderdaad een ‘hoge’ toekomstverwachting? Dat blijkt mee te vallen. Ter vergelijking: in de periode 2015-2024 was het migratiesaldo voor eerste generatie immigranten gemiddeld ruim 115.000 per jaar. Bovendien is de trend stijgende: de laatste vijf jaar – met zowel de Corona-dip als de Oekraïne-piek – lag het gemiddeld rond 140.000. Voor dit jaar schat ik dat het saldo ook weer ongeveer daarop uitkomt.

Koffiedik kijken

Daarnaast: door immigratie wonen steeds meer immigranten in Nederland en één van de drijfveren voor immigratie is – u raadt het al – het aantal reeds aanwezige immigranten. Ook zijn sommige vormen van immigratie lastig te sturen. Denk aan asielmigratie en het vrije verkeer van personen binnen de EU.

Het is natuurlijk koffiedik kijken, maar eerlijk gezegd lijkt het ‘hoge scenario’ van de Staatscommissie mij helemaal niet zo hoog. Ik zou – bij ongewijzigd migratiebeleid – een gemiddeld jaarlijks migratiesaldo van 150.000 eerder een midden-scenario noemen dan een hoog scenario. In ieder geval een stuk waarschijnlijk dan de CBS-prognose 2023-2070 die uitgaat van een migratiesaldo van ongeveer 75.000 mensen op lange termijn. Het CBS schat immigratie dan ook chronisch te laag in. De laatste prognose uit 2022, was in 2023 zelfs alweer dik achterhaald.

Dan de vraag waar die 150.000 jaarlijkse netto-instroom in dit scenario vandaan komt. In Migratiemagneet Nederland laat ik zien dat bij een fors migratiesaldo, Afrika en het Midden-Oosten onvermijdelijk de grootste herkomstregio’s worden. Dat komt door een combinatie van demografische druk, economische motieven en beleid.

De bevolking in Afrika en het Midden-Oosten groeit volgens de VN tot 2100 met 132 procent. Tegelijk is de emigratiewens daar het grootst. Ter illustratie: zeven van de acht landen waar méér dan de helft van de bevolking (!) wil emigreren, liggen in deze regio. In de rest van de wereld is de emigratiewens gemiddeld lager en krimpt de bevolking richting einde eeuw.

Snelle groei

Als de huidige trend zich doorzet, zullen veel immigranten uit Afrika en het Midden-Oosten voornamelijk (laaggeschoolde) asielzoekers en gezinsmigranten zijn. Die hebben een veel grotere kans om lang of permanent in Nederland te blijven dan studie- of arbeidsmigranten, wat zorgt voor een bovengemiddelde bijdrage aan de bevolkingsgroei.

Bovendien is het geboortecijfer van immigranten uit Afrika en het Midden-Oosten relatief hoog. Volgens de CBS-prognose 2023-2070 gemiddeld 2,25 tegenover 1,56 voor de rest van de bevolking. Ook dat heeft uiteraard een fors effect op de relatieve bevolkingsgroei.

Deze immigranten komen overwegend uit islamitische landen en de moslims onder hen voegen zich bij de reeds aanwezige en vrij jonge moslimbevolking. Uiteraard zullen niet alle immigranten uit Afrika en het Midden-Oosten moslims zijn. Op basis van gegevens uit het CIA-Handbook en gegevens van Pew Research is echter een redelijke inschatting te maken van het aandeel moslims. Als we al deze informatie combineren, blijkt dat het aandeel moslims in de Nederlandse bevolking volgens dit scenario gestaag toeneemt tot 25 procent in 2060 en 37 procent aan het einde van de eeuw.

Secularisering en bekering

Uiteraard wordt het aandeel moslims niet alleen bepaald door geboorte, sterfte en migratie, maar ook door bekering en secularisering in Nederland en in de herkomstlanden.

Voorlopig lijkt de secularisering onder moslims in Nederland niet groot. Uiteraard weet niemand hoe zich dat in de toekomst gaat ontwikkelen. Ook in de meeste herkomstlanden lijkt de secularisering nu niet groot, al zijn er uitzonderingen, zoals Iran. De secularisering zou in de toekomst natuurlijk kunnen toenemen. Omgekeerd is het ook mogelijk dat het aantal bekeringen toeneemt naarmate het aandeel moslims groter wordt.

Meerdere mogelijkheden

Onderstaande figuur schetst het palet aan mogelijkheden. Naast het standaardscenario zijn er twee varianten opgenomen waarin secularisering, dan wel bekering de overhand krijgt. Met dergelijke variatie in bekering en secularisering komt het aandeel moslims in 2100 ergens uit tussen ruwweg een kwart en de helft van de bevolking. Deze analyse vormt een verkennend antwoord op de vraag hoe het aandeel moslims in Nederland zich zal ontwikkelen bij ongewijzigd beleid.

Rest de vraag of een filmmaker in 2050 of 2100 beelden kan schieten die lijken op het PVV-filmpje. Een mogelijk antwoord is: als je naar bepaalde wijken gaat, kun je dat nu al. Dat is wat Raymond Mens onlangs suggereerde in De Oranjezomer.

Dat is natuurlijk waar, maar zou je bijvoorbeeld in 2100 één lang shot kunnen maken waarin in allerlei wijken – rijk en arm, nieuw en oud – van dezelfde stad moslims en uitingen van de islamitische cultuur het straatbeeld domineren, als de standaardvariant van voorgaand scenario bewaarheid wordt?

Ik heb geen glazen bol, maar mijn educated guess zou zijn: ja, dat zou – bij ongewijzigd beleid – tegen die tijd zeer wel mogelijk zijn. Het is namelijk goed denkbaar dat er vergaande zelfsegregatie optreedt tussen moslims en niet-moslims. Het is dan mogelijk dat één stad of stadsregio in toenemende mate – en uiteindelijk misschien zelfs in meerderheid – islamitisch wordt.

Een dergelijk proces voltrekt zich bijvoorbeeld geleidelijk in de Indiase stad(sregio) Hyderabad, terwijl in overwegend hindoeïstisch India als geheel slechts ongeveer één op zes inwoners moslim is. Bij zo’n proces zouden niet-moslims een bepaalde Nederlandse stad geleidelijk gaan verlaten, terwijl moslims juist naar zo’n stad toetrekken. Een hoger kindertal doet dan de rest. Mogelijke kandidaten zijn grote steden als Amsterdam of Rotterdam. Hyderabad aan het IJ of aan de Maas, zeg maar. Nu nog geen werkelijkheid, maar bij ongewijzigd beleid zeker niet ondenkbaar.

Electoraal onhoudbaar

Maar hoe waarschijnlijk is zo’n Hyderabad aan het IJ of aan de Maas nu echt? Het zal u niet zijn ontgaan dat ik overal ‘bij ongewijzigd beleid’ toevoeg. Die disclaimer staat er niet voor niets, want dit zou wel eens een ‘self-denying prophecy’ kunnen zijn. Zelfs bij 6 procent moslims onder volwassenen en 14 procent onder 15- tot 18-jarigen is er al veel electorale druk om het immigratiebeleid te wijzigen. De motor achter de groei van het aandeel moslims ís het huidige asielbeleid. Mijn tweede educated guess is dan ook: dat asielbeleid is electoraal simpelweg onhoudbaar. Grote kans dus dat de groei van het aandeel moslims in de toekomst wel eens flink zou kunnen vertragen.

Maar dan nog: zelfs zonder nieuwe asielmigratie blijft het aandeel moslims voorlopig flink doorgroeien. Door gezinsmigratie, maar vooral ook door een hoog kindertal en een jonge bevolkingsopbouw. Want nogmaals: de jeugd is de toekomst. En onder 15- tot 18-jarigen stijgt het aandeel moslims trendmatig sinds 2011 met ongeveer één procentpunt per twee jaar.

Dit is het eerste deel van een analyse van het werkelijkheidsgehalte van de PVV-verbeelding van de ‘islamisering van Nederland’, volgende week het tweede deel over de mogelijke effecten van een dergelijk demografisch proces. De tekst is mede gebaseerd op Migratiemagneet Nederland.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Jan van de Beek: Een geïslamiseerd Nederland is bij ongewijzigd beleid helemaal niet ondenkbaar verscheen eerst op Wynia's Week.

Deze toch wel plotselinge opzegging van vertrouwen door de PVV, i.c. Wilders, heeft de verwachting (en bij sommigen misschien de hoop) gewekt dat de PVV voor kiezers minder aantrekkelijk is geworden. Daarom zou het voor concurrerende politieke partijen interessant kunnen zijn om het electorale gat dat Wilders heeft laten vallen, op te gaan vullen. Overigens blijkt de verwachting dat Wilders kiezers minder aanspreekt volgens een peiling door EenVandaag nog niet erg gerealiseerd. Maar wat niet is, kan nog komen. Dus gaan we toch maar even uit van een ‘gat van Wilders’.

Wie vullen het gat van Wilders op?

Welke partijen zouden het Wildersgat kunnen opvullen? Niet JA21, hoewel die partij met de inlijving van Ingrid Coenradie de PVV van een goede kandidaat heeft beroofd. JA21 was het altijd al eens met de programmapunten van de PVV, maar had geen Geert Wilders om die charismatisch uit te dragen.

De VVD wilde altijd al strengere toelating via migratiedeals met landen in de regio en minder rechten voor statushouders op basis van de Faberwetten.

Uiteraard heb ik het ook niet over PvdA/GL. Die partij wil namelijk indirect en impliciet Israël laten vernietigen door Hamas, Hezbollah en de revolutionaire garde van Iran. PvdA/GL wil immers een algeheel wapenembargo voor Israël, zodat het land zich niet meer kan verdedigen bij invallen van deze terroristische strijdgroepen. Voor zover dat voorstel van een wapenembargo enigszins op PVV-taktiek lijkt is dat vooral zo omdat het een prima voorbeeld is van niet rechts, maar links populisme.

D66 en het CDA dan? Ja die partijen die enigszins rechts van het midden staan, zouden garen kunnen spinnen bij het ‘gat van Wilders’. Bij het CDA speelt echter ook nog dat ze de plek van de imploderende NSC kunnen overnemen. Daar zijn dan weer andere, laten we zeggen principiële, programmapunten voor nodig.

Dan blijft dus D66 over. Die partij hoeft alleen maar een klein beetje naar rechts op te schuiven, lijkt mij. Laten we eens gaan kijken of dat lukt voor twee duidelijke strijdpunten van Wilders: asiel en Israël.

Het is bekend dat Geert Wilders een asielstop wil. Dat verklaarde mede zijn grote verkiezingswinst in november 2023. Hij is namelijk niet de enige die een asielstop wil. Ik citeer uit een rapport van het SCP: ‘Onder de Nederlandse bevolking bestaat brede weerstand tegen het opnemen van meer asielzoekers dan nu het geval is. Daarnaast moet bestaande opvang er voornamelijk zijn voor ‘echte’ vluchtelingen, stelt men. Naar schatting bijna 40% van de Nederlanders vindt dat de grens zelfs gesloten moet worden voor asielzoekers, ook al gaat dit in tegen internationale verdragen en wetten.’

En ja, inderdaad, D66 heeft oog voor deze duidelijke kiezersvoorkeuren van een groot aantal Nederlanders en wil nu een strikt asielbeleid. Asielaanvragen moeten volgens D66 alleen aan de buitengrenzen van de EU worden afgehandeld. Dat voorkomt dat kansloze asielzoekers toch de EU en natuurlijk ook Nederland in kunnen komen. Alleen echte vluchtelingen komen zo het land in. Dan moet natuurlijk wel duidelijk zijn wanneer een asielzoeker een echte vluchteling is.

Beter Frontex dan UNHCR

D66 wil dat aan de UNHCR overlaten. De UNHCR is, zoals zoveel organisaties van de VN, niet politiek neutraal. Dat ondervond Liberty Vittert Capito die als vrijwilliger voor de Amerikaanse afdeling van de UNHCR te horen kreeg dat zij niet mocht opkomen voor Joodse studenten. In ieder geval is de UNHCR links georiënteerd. Dat kan betekenen dat zij te genereuze criteria toepast voor asieltoekenning. Dan levert de beoordeling van asielaanvragen aan de buitengrenzen van de EU per saldo nog steeds geen beperking van de asielinstroom op.

Waarom dus wil D66 de asielprocedure niet door Frontex laten uitvoeren? Deze organisatie is opgericht om de buitengrenzen van de EU te bewaken, maar mag dat uiteindelijk – typisch voorbeeld van EU-inconsistentie – niet doen. Die bewaking is namelijk een bevoegdheid van de nationale overheden. Bovendien mag Frontex migranten die de EU – illegaal of niet – proberen binnen te komen helemaal niet tegenhouden. Die anomalie kan eindelijk eens gecorrigeerd worden. Alleen gebeurt dat niet als het aan D66 zou liggen.

Tegen de Faberwetten

Bovendien ligt er ook nog de vraag waarom de partij in de Kamer tegen de Faberwetten stemde. Als je voor een strikt asielbeleid bent, waren die Faberwetten in ieder geval een mooi begin. Maar volgens D66 zijn die wetten onfatsoenlijk broddelwerk die de problemen erger maken. Toelichting ontbreekt. Wij kunnen daar tegenover zetten dat voor de plannen van D66 de medewerking van de EU nodig is. In de EU zijn er al plannen gemaakt om de asielprocedure te hervormen. Die plannen lijken erg op wat D66 voorstelt. Niet veel nieuws dus die voorstellen van D66. Wat er van de EU-plannen terechtkomt, moeten we afwachten.

Enfin, Israël dan. Een meerderheid van de Nederlanders vindt dat Nederland zich moet uitspreken voor een permanent staakt-het-vuren in Gaza. Wat er dan moet gebeuren, weet echter niemand. Het begint er steeds meer op te lijken dat veel Nederlanders de schuld bij Israël leggen. Zij vinden inmiddels ook dat Israël genocide op de bevolking van Gaza pleegt.

Geert Wilders echter, is een fervent aanhanger van Israël. Hij vindt dat niet Israël, maar Hamas aangepakt moet worden. Wat zegt de huidige leider van D66, Rob Jetten, over Israël en Hamas? Kiest hij de kant van Wilders of van de helft van de bevolking die Israël als boosdoener ziet. Hij zegt het volgende: ‘Netanyahu, met zijn allesvernietigende oorlog in Gaza en de Westbank. (…) Het kabinet blijft muisstil, want van Wilders mag Israël geen strobreed in de weg worden gelegd. Minister-president Schoof zei zelfs dat er in Gaza voor hem “geen rode lijn” is! En dat vanuit Den Haag, dé stad van het Internationaal Recht. Als Nederland zijn we daarom leiderschap voor mensenrechten aan onze stand verplicht. (…) En leiderschap dat net als Macron durft te kiezen voor een tweestaten oplossing en dus ook de erkenning van een onafhankelijke, Palestijnse staat.’

Internationaal recht is opportunisme

Drie opmerkingen hierover. Ten eerste, internationaal recht is afhankelijk van de machtsverhoudingen in de wereld. Volgens dat internationale recht hebben Palestijnen recht op een eigen staat. Koerden echter, die in tegenstelling tot Palestijnen een etnisch onderscheiden groep van meer dan 30 miljoen mensen met een eigen taal vormen, krijgen dat recht niet van de internationale gemeenschap.

Ten tweede, in de zogeheten Oslo-akkoorden was een vorm van zelfbestuur voor de Palestijnse Autoriteit afgesproken, met een soort belofte dat dit later zou worden uitgewerkt. Aaron David Miller heeft daar vlak voor 7 oktober 2023 in Foreign Policy een interessant stuk over geschreven. Hij vermeldt daar dat een overeenkomst tussen Israël en Saoedi-Arabië waarschijnlijk ophanden was. Een deel van die overeenkomst zou inhouden dat Israël een substantieel deel van de Westoever aan de Palestijnse Autoriteit zou overdragen in ruil voor normalisering van de betrekkingen tussen Israël en Saoedi-Arabië. Maar toen kwam 7 oktober en dat was niet toevallig. Hamas wil niet dat andere Arabische landen overeenkomsten met Israël sluiten. Het enige doel van Hamas was en is Israël te vernietigen.

Ten derde ontbreekt in de woorden van Rob Jetten juist dat woord: Hamas. Wat is, volgens Jetten, dan de rol van Hamas in een onafhankelijke Palestijnse staat? Mag Hamas raketinstallaties in dichtbevolkte woongebieden blijven plaatsen? Mogen de Hamasleiders hun eigen bevolking blijven terroriseren? Zo maar wat vragen, maar Jetten zwijgt daarover.

Sigrid Kaag (D66) over genocide

Zou Jetten dan ook vinden dat Israël genocide bedrijft op het volk van Gaza? Ook daar zwijgt hij over. Voormalig partijcoryfee Sigrid Kaag heeft daar echter wel een mening over. In een interview met de Volkskrant op 29 juni 2025 zei zij, toen haar gevraagd werd of er een genocide gaande was: ‘Dat is niet aan mij om vast te stellen. Dat moet langs juridische weg lopen, via het Internationaal Gerechtshof. Maar ik vind het belangrijker wat we met eigen ogen zien. Gaza is veranderd in een dystopie. De levens van mensen zijn ofwel vernietigd, of het dagelijks leven wordt hun onmogelijk gemaakt. Dat is wat mij raakt. (…) Er moet druk komen op de strijdende partijen om tot een staakt-het-vuren te komen, de gegijzelden moeten vrij en er moet een duurzame, politieke oplossing komen.’

Ik ben geen fan van Kaag, maar dit zijn in ieder geval redelijk genuanceerde woorden. Ik hoop dat Jetten die woorden ook tot zich door laat dringen. Kaag geeft overigens verder ook niet aan hoe zo’n ‘duurzame politieke oplossing’ er dan uit zou moeten zien.

Conclusie: D66 moet nog iets rechtser worden

D66 gaat een heel klein beetje de goede kant op. Ze wil een strikter asielbeleid, hoewel ook weer niet al te streng. Zo mag van D66 het UNHCR de asielaanvragen aan de buitengrenzen beoordelen. Bovendien lijken haar voorstellen wel erg op de plannen van de EU. Wat nationaal mogelijk is bij het asielbeleid houdt D66 tegen: ze stemde in de Kamer tegen de Faberwetten. De houding van D66 ten opzichte van Israël mag ook wel wat genuanceerder. Als Jetten ook eens Hamas minstens als medeplichtige voor de Gaza-oorlog noemt. Dat zou al een hele verbetering zijn. Kortom, als D66 PVV-kiezers wil kapen, zal ze hier en daar nog wel meer naar rechts moeten opschuiven.

Harrie Verbon is emeritus-hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg. Dit stuk verscheen vorige week op zijn blog.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Gaat D66 het ‘gat van Wilders’ opvullen? verscheen eerst op Wynia's Week.