Hoe zou iemand zich hierin kunnen vergissen? Toch gaf, in een klassiek experiment uit 1951 door sociaal-psycholoog Solomon Asch, ruim een derde van de (alleen mannelijke) proefpersonen niet het juiste antwoord, C.  Elke proefpersoon deed mee in een groepje, maar wist niet dat alle anderen medeplichtigen van Asch waren, met de instructie om allemaal ofwel A, ofwel allemaal B te zeggen. De test werd een stuk of vijftien keer herhaald per proefpersoon, met diverse lijnensetjes.

De echte proefpersoon was altijd als laatste aan de beurt om te antwoorden, en maar liefst 12 procent van hen volgde altijd de corrupte consensus. Slechts 26 procent van de proefpersonen was in het geheel niet van hun stuk te brengen en gaf altijd het juiste antwoord. De rest ging soms met de consensus mee, en vertrouwde soms wel op hun eigen oordeel.

Durft u het juiste antwoord te geven?

Terug naar de bovenste foto. Wat zien we hier?

A: Gazanen die door de Israëlische bezetter worden samengedreven voor genocide. 

B: Gazanen die door de Israëlische bezetter, onder het voorwendsel van voedselhulp, worden vernederd en gedehumaniseerd.

C: Gazanen die vrijwillig in de rij staan voor een gratis voedselpakket.

Behoort u tot de minderheid van 26 procent die het juiste antwoord durft te geven, als een cameraploeg van de NOS u op straat een microfoon onder de neus duwt? En denkt u dat de NOS dat dan uitzendt?

De foto van de in de rij staande Gazanen werd door allerlei Palestijnse en Qatarese nieuwsmedia uitgevent, en de 12 procent nuttige idioten voor Hamas in het Westen reageerden met de vereiste razernij van heilige verontwaardiging. Dit was een nieuw dieptepunt in dehumanisering en vernedering van Palestijnen, dit was geen haar beter dan rijen Joden die werden afgevoerd naar de gaskamers; een amateur-fotoshopper plakte in een grote boog Arbeit macht frei boven de rijen wachtenden, net als boven de toegangspoort van Auschwitz.

Het Internationale Rode Kruis, toch een serieuze organisatie, heb ik lang gedacht, voegde zich bij de 12 procent met een verklaring dat ze niets te maken wilden hebben met deze vorm van voedselhulp, en dat ze alleen zouden meewerken aan hulp die wel respect voor humanitaire waarden toonde. Inmiddels zijn via vier van deze hulpposten miljoenen gratis maaltijden uitgedeeld aan de inwoners van Gaza.

Hamas saboteert nieuw systeem van voedselhulp

Het is in het geheel niet verrassend, dat Palestijnse vloggers en door Hamas aangestuurde journalisten volstrekt schaamteloze propaganda bedrijven. Heel simpel: omdat het werkt. De populairste vloggers verdienen daar goudgeld mee via donaties uit het buitenland, want in dat concentratiekamp waar zich volgens de 12 procent een holocaust voltrekt, kan iedereen nog steeds live op social media en online bankieren. Hamas, ondertussen, zet alles op alles om dit nieuwe systeem van voedselhulp te saboteren, omdat dit het einde is van hun verdienmodel: namelijk de hulp die via UNRWA en andere NGO’s binnenkwam stelen en tegen woekerprijzen doorverkopen aan de bevolking.

Hun volgevreten leiders die veilig in Qatar en andere luxe oorden vertoeven, roepen de Gazanen daarom op om heldhaftig honger te blijven lijden voor de goede zaak. In Gaza zelf bedreigt Hamas iedereen die deze voedselpakketten aanneemt met ‘passende maatregelen’. Wat dat is kan variëren, maar geschoten wordt er in ieder geval.

Wat groepsdruk met IQ doet

Het verrassende is, dat deze propaganda, die voor het grootste deel eenvoudig te weerleggen is, intern tegenstrijdig, steeds schriller en zeker de laatste tijd soms lachwekkend amateuristisch, toch heel effectief is. Als je nooit van dat Asch-experiment gehoord had, zou het onbegrijpelijk zijn dat je mensen alleen maar een foto hoeft voor te schotelen die nauwelijks verschilt van mensen die in de rij staan voor een popconcert, slechts met een ophitsend bijschrift erbij, om ze schuimbekkend van leer te laten trekken over de genocidale IDF, over dit onweerlegbare bewijs van Israël’s morele ontaarding, en wat dies meer zij. Dit is de 12 procent die onder groepsdruk ook consequent beaamt dat lijn A of lijn B even lang is als de linkerlijn, terwijl ze er met hun neus bovenop staan maar er vanaf zien om hun eigen ogen te geloven.

Het valt nauwelijks te onderschatten, wat groupthink en groepsdruk doen met het IQ van mensen. Ik hou het op een daling van gemiddeld 30 punten. We zien partijpolitici elke dag op dat niveau vasthouden aan onhoudbare standpunten. Immers, de partijlijn staat vast en fractiediscipline is heilig. Dus wordt elke tweet van de partijleider die zegt dat lijn B even lang is als de lijn links, met applaus-emoji’s geretweet door de partijganger. 

Eén dissident kan corrupte consensus al breken

Hoe gevoelig iemand is voor groepsdruk zal samenhangen met hoe sociaal iemand is. Hoe belangrijker je het vindt om bij de groep te horen, hoe enger het is om tegen de consensus in te gaan. Ik had daarom gedacht dat vrouwen conformistischer zouden zijn dan mannen, maar uit een vergelijking met allerlei andere conformisme-experimenten die sindsdien gedaan zijn, blijkt geen duidelijk verschil. Ook zaken als intelligentie of opleidingsniveau correleren niet met de mate van conformisme.

Wat wel duidelijk is: het percentage proefpersonen dat de corrupte consensus volgt neemt al drastisch af als er één dissident is. Dus als in het oorspronkelijke Asch-experiment 6 medeplichtigen ‘lijn A’ zeggen, maar één medeplichtige zegt ‘lijn C’, dan voelt bijna niemand zich nog gedwongen om de eigen ogen niet te geloven. Dit type conformisme is dus niet een verlangen om met de meerderheid mee te gaan; het is de primordiale angst dat je als eenling tegenover de hele groep komt te staan. Zo werken fractiediscipline en de ideologische blindheid van de actiegroep. 

Wat voor zover ik weet niet onderzocht is: of nerds minder conformistisch zijn dan anderen. Aan de universiteiten heerst de corrupte consensus over de oorlog in Gaza uitsluitend op de zogeheten ‘sociale’ faculteiten, en niet bij de bèta’s. Echte nerds zijn enigszins asociaal (wat iets anders is dan  anti-sociaal); ze snappen niet waarom mensen zich zo vreselijk druk maken om erbij te horen. De keerzijde is, dat nerds er niet goed in zijn om de mensen om hen heen te overtuigen of enthousiast te maken voor hun ideeën, zodat hun invloed geringer is dan die zou moeten zijn in een moderne maatschappij.

George Orwell

De razernij-op-afroep van de 12 procent na de genocideleugen van de week is inmiddels routine. Vorige week was het de ‘14.000 baby’s zullen binnen 48 uur van honger sterven’-hoax, twee weken geleden kregen we het broodje-aap verhaal geserveerd dat de eerste trucks met hulpgoederen die Gaza binnenkwamen, geen zakken meel maar alleen lijkwades vervoerden.

Het is allemaal voorzien door George Orwell, in 1984. Daar moeten de inwoners van Oceania dagelijks hun Two Minutes Hate uitleven op Emmanuel Goldstein, staatsvijand nummer 1. Zijn kop hoeft maar in beeld te komen of de kijkers worden apoplectisch van luidkeels uitgeschreeuwde haat. Het kan nauwelijks toeval zijn, dat Orwell voor de zeer Joodse naam Goldstein heeft gekozen.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Schaamteloze genocideleugens werken omdat 12 procent van de mensen onder groepsdruk hun eigen ogen niet meer geloven verscheen eerst op Wynia's Week.

Vijftig jaar na de val van de Zuid-Vietnamese hoofdstad Saigon in april 1975 publiceert historicus Rimko van der Maar deze maand zijn nieuwe boek ‘In de ban van Vietnam’. In dit boek schetst hij hoe de Vietnamoorlog niet alleen een grootscheeps militair conflict was, maar tevens een propagandaoorlog die ook zijn sporen naliet in Nederland. Wynia’s Week publiceert in onderstaand artikel fragmenten uit hoofdstuk 9: ‘Het begin van een beweging’.

In januari 1964 lichtte de Noord-Vietnamese president Ho Chi Minh ten overstaan van een gezelschap van zijn diplomaten de werking van volksdiplomatie toe. Hij hield hun voor dat buitenlandse betrekkingen ‘niet alleen ambassades of consulaten aangingen’, maar veel ruimer moesten worden opgevat.

Minstens zo belangrijk waren de contacten met niet-statelijke organisaties en burgers in de hele wereld, inclusief het Westen, die op allerlei manieren gelegd konden worden. Vanuit het perspectief van Ho Chi Minh behoorden alle internationale contacten van Noord-Vietnam primair gericht te zijn op het vergaren van steun. Of het nu ging om buitenlandse handel, jeugd- of vrouwennetwerken, culturele uitwisselingen met schrijvers, filmmakers, kunstenaars, architecten of wetenschappers, iedereen had volgens hem een rol te vervullen.

Het doel van zo’n ‘diplomatiek front’, zoals Ho dat noemde, was om te voorkomen dat de Verenigde Staten militair ging interveniëren. Toen dit eenmaal een gepasseerd station was, beoogde de president om met hulp van de hele wereld de Amerikaanse regering ertoe te bewegen de strijd te staken, onderhandelingen te beginnen en zich terug te trekken. Voor Ho vormde de strategie die gericht was op organisaties en burgers geen aanvulling op de militaire strijd, maar raakte zij de kern. Net als anderen in de top van de communistische partij, realiseerde hij zich dat een militaire overwinning op de Verenigde Staten nagenoeg onmogelijk was en het dus cruciaal was vol in te zetten op het verspreiden van propaganda en het opbouwen van een internationaal netwerk met sympathisanten.

Joris Ivens doet mee

Om de burgers in verre landen te bereiken, maakte Noord-Vietnam gebruik van de ambassades in Oost-Europese landen en van twee kleine posten in Parijs en Londen, op dat moment de enige in West-Europa. In 1967 kwam daar een post in het neutrale Zweden bij. Daarnaast bestond er in die tijd een wereldomvattend communistisch netwerk waarvan Noord-Vietnamese functionarissen dankbaar gebruikmaakten. Zo kwamen zij bijvoorbeeld in contact met de Nederlandse filmmaker en fellow traveler Joris Ivens, die eerder een propagandafilm voor Stalin had gemaakt en ook in China contacten in hoge kringen had.

Halverwege 1964 ontving Ivens een brief met een uitnodiging van de Noord-Vietnamese regering. Aangekomen in Hanoi begon de filmmaker direct aan een korte film over de eerste Amerikaanse bombardementen die vervolgens (na milde censuur) in Frankrijk werd vertoond. Twee jaar later zou hij vervolgens in opdracht van Hanoi een grotere antioorlogsfilm maken, getiteld 17e parallele, la guerre du people, die populair zou worden op protestbijeenkomsten in Frankrijk, België, Nederland, West-Duitsland en Italië. De Noord-Vietnamese autoriteiten vonden het filmen rond de zeventiende breedtegraad aanvankelijk te gevaarlijk, maar Ho vond het een goed idee en stemde er direct mee in. Nadien koesterde Ivens de lunch die hij met de president nuttigde ‘als een schat’ tussen zijn herinneringen.

Vooral grote internationale communistische conferenties leenden zich voor het leggen van contacten in het Westen. Een belangrijk forum was de Wereldvredesraad; dit was een door Moskou opgerichte communistische organisatie die door middel van vredesconferenties toegang probeerde te vinden in de westerse samenlevingen.

Ook de communistische Internationale Unie van Studenten en de Wereldfederatie van Democratische Jeugd waren nuttige communistische platformen. Het doel was niet zozeer om steun te verwerven, want die was er in deze kringen meestal al, maar om de aanwezigen aan te sporen in eigen land op zoek te gaan naar gelijkgestemden van andere politieke kleur, zodat de afkeer van het Amerikaanse militaire optreden overal zou worden aangezwengeld. Ook vroegen vertegenwoordigers van het Bevrijdingsfront om bepaalde producten op medisch gebied, maar bijvoorbeeld ook bandrecorders, 16 millimetercamera’s en schrijfmachines, officieel bestemd voor ‘onderwijsdoeleinden’.

‘Plastic tegen napalm’

Opmerkelijk was dat Noord-Vietnamese functionarissen in 1966 op een conferentie van de Wereldfederatie van Democratische Jeugd in Sofia aan Nederlandse communistische jongeren vroegen of zij geld wilden inzamelen om daarvan rollen niet-gebruikt plastic te kopen. De uitleg was dat het plastic de bevolking zou beschermen tegen de geregelde Amerikaanse aanvallen met napalmbommen, maar niemand begreep hoe dit werkte (waarschijnlijker was dat het plastic diende als afweer tegen de toen nog mysterieuze ontbladeringsmiddelen die Amerikaans vliegtuigen over de jungles uitstrooiden). Toch gingen communistische en linkse niet-communistische jongeren onder de naam ‘Plastic tegen Napalm’ voortvarend aan de slag en lukte het hen de landelijk kranten te halen en op markten in grote steden genoeg geld in te zamelen voor 10.000 meter plastic. Vervolgens vertrok een Nederlandse jongerendelegatie naar Oost-Berlijn om het materiaal aan Noord-Vietnamese gezanten te overhandigen die het naar Hanoi zonden.

Via communistische contacten kwamen ook de eerste propagandabrochures, -films en -posters in het Westen terecht. Hierin stonden niet alleen de Amerikaanse strijdmethoden, zoals het gebruik van chemicaliën, centraal, maar werd ook de Zuid-Vietnamese ‘marionettenregering’ op allerlei manieren als corrupt en misdadig afgeschilderd. Ook verspreidde het Foreign Language Publishing House in Hanoi boeken waarin de Zuid-Vietnamese generaal Van Tien Dung de voortgang van de strijd optimistisch uiteenzette.

Het propagandistische, ideologische taalgebruik was in de beginfase te eenzijdig om in westerse landen echt overtuigend te kunnen zijn, maar alleen al de verspreiding ervan gaf aan dat de tegenstanders van de Verenigde Staten vastbesloten waren de ‘imperialisten’ te verslaan. Daarnaast bevatte het materiaal indringende beelden van kinderslachtoffers van napalmbombardementen, maar ook afbeeldingen van bewapende vrouwelijke guerrillastrijders – de ‘langharige strijders’ – om de wereld duidelijk te maken dat het Bevrijdingsfront een volksbeweging was.

Bezoeken aan Hanoi

Zoals de communistische regering van China en Cuba dat al jaren deden, nodigde ook de Noord-Vietnamese regering westerse sympathisanten uit. Tijdens de bezoeken gaven de gastheren een zo positief mogelijk beeld van Noord-Vietnam in de veronderstelling en hoop dat hun gasten dit bij terugkomst in hun eigen land in de media of op andere manieren zouden gaan uitdragen. Het spreekt voor zich dat Amerikaanse burgers en organisaties vanaf het begin een prominent doelwit waren, maar Noord-Vietnamese functionarissen zochten ook in West-Europa naar potentiële kandidaten.

De Nederlandse pacifistische Vietnamactivist Otto Boetes was ook een van de genodigden. Na afloop van zijn reis in 1967 deed hij uitvoerig verslag in de media. Opvallend daaraan was dat niet alles even positief was. ‘De eerste drie dagen mocht ik bijna niets,’ klaagde hij. ‘Niet filmen, niet fotograferen. Het kostte me veel inspanning iets te weten te komen.’ Ook vond Boetes dat de Noord-Vietnamezen op propagandagebied nog wel wat te leren hadden. ‘Toen ik in een film over Ho Chi Minh zag hoe die man wordt bewierookt, heb ik gezegd: Als jullie dit in Nederland zouden vertonen zou het antipropaganda zijn.’ Zijn mede-activisten wilden echter niets weten van de kritiek. Zij waren vooral teleurgesteld in hun actieleider en vonden hem niet loyaal.

Als reactie op de escalatie van de oorlog verzamelden West- en Noord-Europese betogers zich in de zomer van 1966 bijna wekelijks voor Amerikaanse consulaten en ambassades. Daarbij kwam het tot schermutselingen met agenten en sneuvelden dikwijls ruiten, zoals in Oslo, West-Berlijn en in Amsterdam.

‘Johnson moordenaar’

In de Nederlandse hoofdstad botste de politie bovendien met jonge demonstranten die ‘Johnson moordenaar’ riepen. Volgens artikel 117 van het Wetboek van Strafrecht was het hier strafbaar om een ‘bevriend staatshoofd’ te beledigen. Hoewel het tijdens demonstraties vrijwel onmogelijk was om vast te stellen wie de leuze geroepen had, streefden politie en justitie naar een strikte naleving van de bepaling en pakten ijverige Amsterdamse agenten in de zomer van 1966 honderden betogers op. Dit leidde tot chaotische toestanden, waarvan in de kranten uitgebreid verslag werd gedaan en die alleen maar tot nog meer protesten leidden.

Toch veranderden de wijdverbreide demonstraties nog niets aan de Amerikaanse Vietnampolitiek. Veel deelnemers van de Vietnambeweging voelden zich daardoor lang onmachtig. Volgens de Frans-Duitse studentenleider Daniël Cohn-Bendit was deze machteloosheid kenmerkend voor de hele jaren zestig. ‘Het begon met de bombardementen in Vietnam. En daarna nog meer bombardementen,’ herinnerde hij zich. ‘En de hulpeloosheid, totale hulpeloosheid […] we zeiden: stop, stop! Maar niemand stopte, het stopte gewoon niet.’

Niet alleen de autoriteiten leken ongevoelig, maar ook de meeste media waren tot halverwege 1967 weinig begripvol ten aan zien van de protestacties. Het kwam regelmatig voor dat journalisten bij rellen expliciet de kant kozen van de ordehandhavers of juist het clichématige beeld van de provocerende, radicale demonstrant benadrukten, terwijl de samenstelling van de betogingen meestal diverser en gematigder was.

De radicale protesten leidden in elk westers land tot spanningen en verdeeldheid in de Vietnambeweging, waardoor deze tot halverwege 1967 versnipperd was. Als het de bedoeling van de protestbeweging was om steeds meer mensen en organisaties voor zich te winnen en vervolgens politieke invloed uit te oefenen, dan moest er slimmer en strategischer actie worden gevoerd, dacht een deel.

Radicalere activisten die onderling verdeeld waren – zo had je groepen communisten, pacifisten, maoïsten, trotskisten, anarchisten –, waren echter beducht voor de deelname van gematigden. De verwachting was dat het protest qua toon en inhoud zou worden afgezwakt en de beweging dus onschadelijk zou worden gemaakt. De negatieve reacties en de onderlinge spanningen weerhielden veel westerse intellectuelen en activisten er echter niet van om door te gaan met hun kritiek. De Franse student Jean Bijaoui zei terugkijkend dat hij vooral veel leerde, bijvoorbeeld over hoe je volgens de marxistische methode ‘de massa’ kon bereiken.

De Nederlandse studentenleider en prominente Vietnamactivist Ton Regtien legde in zijn herinneringen echter de nadruk op een ‘jaren durend intellectueel gevecht over interpretaties van gebeurtenissen, over het juiste woord op de juiste plaats, over leugen en waarheid, over manipulatie met statistieken, over verhullend taalgebruik’. Hij vond het een ‘loodzwaar project’ dat alleen was vol te houden uit verontwaardiging over de vele ontkenningen, verdraaiingen en leugens van de Amerikaanse autoriteiten en hun westerse bondgenoten, waaronder de Nederlandse regering.

*Rimko van der Maar is universitair docent geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Hij promoveerde in 2007 op de Nederlandse reacties op de Vietnamoorlog.

‘In de ban van Vietnam’ van Rimko van der Maar telt 480 pagina’s, is een uitgave van Uitgeverij Spectrum en HIER verkrijgbaar. De paperback kost €27,99 en de e-bookversie €16,99.

Wynia’s Week is er drie keer per week, gratis en voor iedereen. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de duizenden donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER https://www.wyniasweek.nl/doneren/ . Hartelijk dank!

Het bericht Hoe de Noord-Vietnamese ‘volksdiplomatie’ de oorlog besliste en ook het Westen veranderde verscheen eerst op Wynia's Week.

Edward Bernays beschreef in 1928 de kern van propaganda in een boek met de toepasselijke titel ‘Propaganda’. Kern van Bernays opvatting was dat politici de slecht geïnformeerde massa kiesgerechtigden – die amper in staat was voor zichzelf na te denken – moesten manipuleren. Een politicus moet niet de ratio, maar juist de emotie aanspreken. De mens is immers een groepsdier dat kuddegedrag (‘herd instinct’) vertoont en leiders wil volgen. Bernays noemde de experts die de propaganda en de ‘public mind’ beïnvloeden de ‘onzichtbare regering’.

Bernays adviseerde politici gezien te worden met filmsterren, handen te schudden met gewone mensen en de hulp in te schakelen van voorbeeldfiguren – wetenschappelijke, morele of artistieke. In het jargon van Haagse voorlichters: ‘mediamomenten genereren, bij talkshows met BN-ers meepraten over ‘Boer zoekt Vrouw’ en influencers inschakelen’.

Simpel, vaak herhalen

Een succesvolle propagandaboodschap is simpel, eenvoudig te herhalen – slogans van drie woorden als ‘Yes we can’ en ‘Take back control’ zijn erg geschikt – en mikt op basisemoties als hoop en angst. De politicus moet het podium in gereedheid brengen, de gelegenheid dramatiseren, de geesten rijp maken voor beïnvloeding. De tegenstander moet men ongunstig afbeelden, bijvoorbeeld door die in verband te brengen met armoede, instabiliteit en extremisme.

Nadat de nazi’s in Duitsland via zeer effectief gebruik van propaganda aan de macht waren gekomen – Josef Goebbels had het boek van Bernays van A tot Z gelezen – kwam het begrip propaganda in een kwade reuk te staan. Propaganda ging daarom na de Tweede Wereldoorlog al snel eufemistisch public relations of marketingcommunicatie heten.

Vance Packard beschreef in de jaren vijftig in het boek The Hidden Persuaders hoe kiezers – net als consumenten – zijn te manipuleren. Via beelden, symbolen en associaties die verborgen verlangens activeren. Verlangens als behoefte aan veiligheid, bevestiging van eigenwaarde en een groepsgevoel. De politicus is verkoopbaar via diens emotionele aantrekkingskracht of het zijn van een vaderfiguur.

Politiek is theater en show. Televisiemaker Joop van den Ende hanteerde als stelregel voor televisieprogramma’s: ‘Mien uit Assen moet het kunnen begrijpen’. Donald Trump paste in zijn campagne van 2016 hetzelfde principe toe. Trump voelde instinctief de stemming onder Amerikanen aan en maakte feilloos gebruik van de kracht van het podium. Hij bespeelde zowel de angst voor statusverlies onder de Amerikaanse middenklasse als de wanhoop van de maatschappelijke verliezers.

Maar Nederlanders heten toch te slim te zijn, te eigenwijs en te hoog opgeleid om in propaganda te trappen? Wij gruwen toch van de platheid van een Trump? Hieronder een blik op eenvoudig waarneembare politieke marketing in Nederland.

Boodschappen van hogerhand

Natuurlijk willen Nederlandse kiezers graag voor zichzelf nadenken. Maar zo makkelijk is dat nog niet. De regering bestookt burgers namelijk met informatie die de regering goed van pas komt. Informatie die u leest, hoort en ziet in de media – rapporten,  duiding en analyses – komt vaker wel dan niet met behulp van de regering tot stand. Wetenschappelijke instituten, adviesraden en overlegorganen  zijn onderdeel van de publieke sector. Vaak is het bestuur bemenst met ex-politici van de gevestigde partijen. Informatie van dergelijke ‘bronnen met autoriteit’ is niet persé eenvormig, maar gaat zelden dwars in tegen wat de regering wil horen.

Verder opereren er talloze, vaak gesubsidieerde, NGO’s, belangengroepen en stichtingen die doelen nastreven die op één lijn liggen met één of ander regeringsplan. De Postcodeloterij – onder meer ook financier van de klimaatactiegroep Urgenda – betaalde de verspreiding van Rutger Bregman’s boek ‘Het Water Komt’. De titel roept beelden op van existentieel gevaar, watersnoodrampen en overstromingen.

Ook prestigieuze prijzen, jaarlijkse lezingen en herdenkingen zijn zendmomenten voor politici, bestuurders en gelijkgestemde spreekbuizen. Het zijn ook geschikte podia om codetaal en labels tegen de oppositie in te zetten. D66-minister Sigrid Kaag sprak op Bevrijdingsdag 2020: ‘De les van corona is niet: achter de dijken, deuren dicht’.

Coronacrisis: informatiemonopolie van de regering

De Nederlandse regering laat zich in de coronacrisis van zijn meest beschermende, opvoedkundige kant zien. Een waarschuwende vinger naar de burger om voorzichtig te zijn, als was de regering het ouderlijk gezag. De regering heeft min of meer een informatie-monopolie en kan daarbij op de NPO leunen.

Televisiebeelden benadrukken hoe gevaarlijk het corona- virus is. De media leveren oerbeelden aan: verwijzingen naar de Spaanse griep die vanaf 1918 miljoenen doden veroorzaakte, doodskisten op legertrucks in Italië en dagelijkse ‘frontberichten’ – een oorlogsmetafoor – uit zorginstellingen. Elke dag brengt de televisie cijfers, lijstjes en bijbehorende experts om de informatie van wetenschappelijk gezag te voorzien.   

De media accepteren in meerderheid het RIVM en het Outbreak Management Team als enige bron met autoriteit. De directeur van het Centrum voor Infectiebestrijding van het RIVM, Jaap van Dissel, is door politiek en media op een voetstuk gezet. De regering presenteert beslissingen van ‘Jaap en zijn mensen’ – een benaming van minister-president Mark Rutte die de voorheen onbekende experts een vertrouwenwekkend gezicht geeft – als volledig objectief en rationeel.  

Tegenspraak is een ziektekiem

Tegengeluiden van prominente wetenschappers haalden hier en daar wel de media, zoals arts-microbioloog Alex Friedrich in De Groene Amsterdammer, maar leiden niet tot een openbaar debat. Nieuwsuur liet in een rapportage wat kritische geluiden horen over de aanpak binnen het OMT, tot ongenoegen van het RIVM. Het aureool van alwetende regeringsadviseurs mag men niet aantasten.

Begin februari, toen er nog geen sprake was van coronabesmettingen in Nederland, stelden de Kamerleden Pieter Omtzigt van het CDA en Chris Jansen van de PVV al vragen over de voorbereiding. De VVD was achter de schermen woedend, anonieme Kamerleden van de VVD vonden de vragen ‘overbodig’. Een propagandamachine reageert op tegenspraak zoals een lichaam op ziektekiemen reageert: het stoot dergelijke indringers resoluut af.

We doen het samen

De persconferenties, waarbij ministers van alle coalitiepartijen even de kans krijgen op het podium te staan en het volk streng, wijs of vaderlijk toe te spreken, leverden niet zelden meer verwarring op dan duidelijkheid. De regering reageerde nerveus op stemmingswisselingen onder de bevolking. Nadat – onder druk van de publieke opinie – de scholen dicht gingen gebruikte Mark Rutte opeens de term ‘intelligente lockdown’. Een containerbegrip waarbinnen koerswijzigingen, inconsequenties en aanpassingen opeens onderdeel van een briljant masterplan zijn. 

Propaganda bedrijven voor een aanpak met ‘polderen’ – hoe doe je dat? Door te benadrukken dat we het ‘Samen’ doen, dat meedoen het belangrijkste is. En dat afwijken, tegenspreken en bekritiseren nu even onkies is. En door de boodschap continu te herhalen en versterken. Daarom staan er elektronische borden langs de snelweg met ‘samen overwinnen we corona’. En horen we steeds korte boodschappen als ‘Blijf thuis’, ‘Hou 1,5 meter afstand’ en ‘Handen wassen’. De in de ‘1,5 meter samenleving’ voorgeschreven afstand is overigens vrij willekeurig. Het Verenigd Koninkrijk hanteert bijvoorbeeld 2 meter afstand. Maar een richtlijn is alleen verkoopbaar als die simpel is en voor alle omstandigheden hetzelfde.

Verkoop van de persoon Mark Rutte

Mark Rutte heeft als minister-president permanent een podium. Hij kon al elke vrijdagavond bij het ingaan van het weekend –- als de kijkers redelijk relaxed zijn – in interviews op de NPO ongestoord ‘shinen’. In de coronacrisis kon Rutte strak geregisseerde persconferenties houden. Rutte is de afgelopen jaren gepresenteerd als de redelijke leider, in staat om coalities te smeden. In corona-tijd komt ook de menselijke en meelevende Rutte in beeld. Als de minister-president die in deze ernstige bedreigende crisis serieuzer en vaderlijker is dan voorheen. Die de natie op 16 maart ernstig toesprak vanuit zijn sobere werkkamer in het Torentje. Of die – gebukt onder de zware last – de Nederlandse burger deelgenoot maakte van zijn worsteling om de horeca nog niet open te laten gaan.

Wouter de Winther beschreef op 27 april in De Telegraaf hoe Mark Rutte zijn ministersploeg als uitvoerders behandelt, zoals toen Rutte in de Tweede Kamer gekscherend naar vicepremier Hugo de Jonge verwees als ‘het lagere kader’. Opvallend is hoe de politieke allemansvriend Rutte, die volgens voormalig VVD kamerlid Arend-Jan Boekestijn nauwelijks te betrappen was op serieuze politieke ideeën, de afgelopen tijd als grote leider is neergezet .

Volgens een peiling van I&O Research ziet een kwart van de ondervraagden Rutte zelfs als ‘de beste premier sinds de Tweede Wereldoorlog’. Ervaring, rust en verbinder zijn woorden die ondervraagden lieten vallen. Imago verhult feiten, zoals dat de lasten van werkenden – in strijd met achtereenvolgende verkiezingsbeloften – onder Rutte harder zijn gestegen dan in rest van Europa. 

Spinnende politici

Talkshows waren tijdens de coronacrisis tot nu toe een warm bad voor politici. Op de NPO geven journalisten en presentatoren de ministers nog net geen bloemenregen. Ministers komen bij de zeldzame (voorzichtig) kritische vragen weg met dooddoeners. ‘Daar ben ik nu niet mee bezig’, sprak VVD-minister Eric Wiebes op 7 mei bij een vraag over de gebrekkige voorbereiding op het coronavirus. De onuitgesproken boodschap is dat het publiek de wijze leiders in tijden van crisis niet moet bekritiseren.

Ministers komen nu graag op locaties waar mensen essentiële beroepen uitvoeren. De kiezer ziet filmpjes van ministers op scholen en in ziekenhuizen. We zagen minister voor Medische Zorg Martin van Rijn met een veiligheidshesje aan op Schiphol een vracht mondkapjes in ontvangst nemen. We zagen op 29 april Mark Rutte, ook met een veiligheidshesje, op een vliegveld antwoord geven op de roep van een man in werkkleding: ‘Alstublieft, geef die Italianen en Spanjaarden niet ons geld’. ‘Ik onthou dit!’, riep Rutte terug, karakteristiek met zijn duim omhoog.

Gedienstigheid van media werkt verslavend voor politici, die toch al vrij gemakkelijk geloven in de voortreffelijkheid van hun eigen beslissingen. Rekenschap geven is er dan niet meer bij. De Britse journalist Piers Morgan zei terecht: ‘Als we geen kritiek mogen hebben op de regering als er in het Verenigd Koninkrijk meer dan 30.000 doden vallen, wanneer dan eigenlijk wel?’

Dreigend gevaar, meer macht voor de regering

Deborah Stone beschrijft in het boek The Policy Paradox dat politici graag gebruik maken van verhalen over dreigend gevaar. De boodschap van de regering is dan: ‘Geef ons de controle in handen en alles komt goed’. Waar er voorheen sprake was van griepgolven is de bevolking nu ten prooi gevallen aan een zonder de regering onbeheersbare pandemie. Populair zijn verwijzingen naar strijd en oorlog. Zoals regeringen in het verleden beweerden het terrorisme te kunnen bestrijden of verslaan zeggen ze nu ‘het virus te verslaan’.

Klaas Dijkhoff – als fractievoorzitter van de VVD toch controleur van de regering – papegaaide het regeringsbeleid na in een online vragensessie op Facebook op 7 mei 2020. Hij sprak over ‘ruimte terug veroveren op het virus’ en over een ‘zo intelligent mogelijke’ lockdown – waarbij de intelligentie van de lockdown positief op de regering en de VVD moest afstralen. Dijkhoff benadrukte dat we het moesten doen ‘met 17 miljoen mensen’. Of Nederland op 1 juni weer open zou kunnen hing af van hoe de burger zich ging gedragen.

In dit regeringsverhaal zijn de maatschappij en het zorgstelsel als een schip dat water maakt. Dan kunnen burgers maar beter de stuurlui niet lastig vallen. Kamervragen, informatieverzoeken van het parlement of debatten komen voor uitstel dan wel afstel in aanmerking.

Propaganda als verdovingsmiddel voor de democratie

Kiezers zijn door politici inmiddels gecoöpteerd, geïncorporeerd of zelfs geïnterneerd. De democratie krijgt zo een verdoving toegediend en komt een stap dichter bij de intensive care. Propaganda moet  de Nederlandse burger zich beter doen voelen over onprettige werkelijkheden: de komende economische recessie, inkomstenverlies, zieken en doden.

De regering ziet het liefst dat de burger niet de regerende partijen maar de oppositie – of medeburgers – de schuld geeft als zaken mislopen. Of nog mooier: dat de burger zichzelf verantwoordelijk maakt om in de pas te lopen en geen ‘spelbreker’ te zijn. We doen het immers samen.

Precies zoals Bernays het beschreef duwt onze regering de massa continu in de gewenste richting. Het aantal en de mogelijkheden van de ‘invisible government’ van experts, spindokters en campagnestrategen is de afgelopen decennia alleen maar toegenomen. Propaganda verdringt gelijkwaardige communicatie tussen regering en burgers.

In ons tijdperk kon een reality-TV ster als Trump aan de macht komen, ook omdat politici vóór hem al jaren de kiezer verhaaltjes op de mouw hadden gespeld. Packard schreef in de jaren vijftig dat propaganda het potentieel heeft de democratie te ondermijnen. Een duidelijkere waarschuwing is niet denkbaar. Een onzichtbare dictatuur, met de uiterlijke vorm van een democratie, is in onze technologisch geavanceerde samenleving een reëel gevaar.

Het bericht Politieke propaganda, het is nu overal verscheen eerst op Wynia's Week.