Na 1945 was dat totaal anders. Leve de vrijhandel. Eerst mondjesmaat, maar op volle toeren na de oprichting van de Europese Economische Gemeenschap (nu de EU) in 1957. Vrijhandel, arbeidsmigratie (gastarbeiders) en de onbelemmerde toegang van buitenlandse investeerders in Nederland, werd de politieke norm. Geen politieke beletsels voor buitenlandse overnames. Zo kwamen elektriciteitsproductiebedrijven, ABN Amro, media, staalbedrijf Hoogovens en de Hema, tijdelijk of definitief in handen van buitenlandse eigenaren.

Politieke kloof

Maar de liberale investeringspolitiek wordt stukje bij beetje ondermijnd en ongedaan gemaakt. Eerst vanuit Brussel, waar de grote, van oudsher protectionistischer landen als Frankrijk een Europe First-politiek voorstaan. Nu ook van binnenuit, vanuit de Tweede Kamer.

Er tekent zich een kloof af. Aan de ene kant de traditionele vrijheid-blijheid-politiek van het kabinet en ministeries, zoals Economische Zaken en Financiën. Daartegenover staan de Nederland-op-één en Europe First-aanhangers. In de Tweede Kamer vormen zij inmiddels een ruime meerderheid tegenover het minderheidskabinet-Jetten.

De splijtzwam is de voorgenomen verkoop van het in Nederland gevestigde bedrijf Solvinity aan het Amerikaanse Kyndryl. Aan de fantasienamen kunt u wel afleiden dat het hier om ongrijpbare ict-dienstverlening gaat. Solvinity doet onder meer het technisch beheer voor het ministerie van Binnenlandse Zaken van DigiD en MijnOverheid. Solvinity is in handen van een Engelse investeringsmaatschappij, dus volbloed Nederlands is men niet.

Staatsveiligheid

De regering laat de overname beoordelen door het Bureau Toetsing Investeringen, een afdeling van het ministerie van Economische Zaken. De relevante wet is de Telecomwet. Is de overname door Kyndryl een gevaar voor de Nederlandse staatsveiligheid?

Als het Bureau Toetsing zijn ei heeft gelegd moet minister Heleen Herbert (CDA) van Economische Zaken de knoop doorhakken. Feitelijk beslist het kabinet.

Volop strijd

De voorgenomen verkoop is inzet van uitzonderlijke ambtelijke en politieke strijd. De topambtenaar die over privacy gaat op het ministerie van Binnenlandse Zaken heeft zich publiekelijk gekeerd tegen de transactie. Volgens deze Pieter van Oordt werkt het ministerie toe naar een overname, terwijl het landsbelang zich daar juist tegen verzet.

De Tweede Kamer organiseerde al een hoorzitting. Vorige week diende een kort geding van drie burgers. Mogelijk deze dinsdag neemt de Kamer een petitie tegen de overname in ontvangst met al bijna 200.000 handtekeningen. Verder is er een nieuwe organisatie, stichting The Firewall, die zich in woord, geschrift én in de rechtszaal wil verzetten tegen de hegemonie van ‘Big Tech’.

Wispelturige president

De Tweede Kamer vreest de mogelijke gevolgen van Kyndryl als eigenaar. De gegevens van miljoenen burgers en hun correspondentie met de overheid en met andere organisaties komen onder de hoede van een Amerikaans bedrijf. Een Amerikaanse bedrijf dat zich dient te houden aan de Amerikaanse wetgeving én aan opdrachten van de Amerikaanse regering, inclusief de wispelturige president.

Twee maanden geleden nam de Tweede Kamer in overgrote meerderheid een motie aan die de regering verzoekt ‘te bevorderen dat Nederland structureel zeggenschap houdt over vitale overheidsdata en de bijbehorende infrastructuur’. Alleen JA21 stemde tegen.

Wat nu kabinet-Jetten?

Amerikaanse bril

Het is verleidelijk om de (toets van de) overname door Amerikaanse bril te bekijken.

Veel mensen denken dat de Verenigde Staten een liberaal economisch land zijn. Dat is niet altijd zo. De Amerikanen toetsen al decennia buitenlandse overnames van Amerikaanse bedrijven op gevolgen voor nationale veiligheid. En verbieden sommige gewoon. Hun regels zijn strenger geworden onder invloed van de wedijver met China. Ook Nederlandse bedrijven, zoals Philips en chipmachinefabrikant ASML, hebben daarmee te maken gehad. Net als in Nederland doen ambtenaren het voorwerk, de president beslist.

Rode vlaggen

Hoe de Amerikanen in deze zaak zouden beslissen is natuurlijk speculatie. Maar er zijn genoeg rode vlaggen. Kyndryl verving eerder dit jaar twee van zijn financiële topmensen alsmede zijn hoofdjurist. In het kasbeheer was het bedrijf gestuit op ernstige tekortkomingen. De Amerikaanse beurswaakhond onderzoekt de zaak. Naar aanleiding daarvan is de beurskoers gehalveerd.

Bij de overname gaat het om de meest gevoelige data van Nederlandse burgers. Één rode vlag is genoeg. Bij twijfel niet inhalen.

Kan Nederland zijn databeheer binnen zijn grenzen houden, desnoods via een overheidsinvestering? Er zijn meerdere precedenten van nationaal ingrijpen, met name bij klimaatpolitiek. Op verzoek van de overheid steunde het staatsinvesteringsfonds InvestNL bijvoorbeeld bioplasticfabriek Avantium en de uitbreiding van SIF, dat funderingen maakt voor windmolens op zee.

Durft Nederland?

De vraag is of de Nederlandse regering zijn bevoegdheid om een controversiële overname te blokkeren ook durft uit te oefenen. Filosoferen over Nederlandse en Europese zelfstandigheid tegenover China en de Verenigde Staten kost niks. Iets doen is wat anders. Dat vereist een politieke beslissing.

De ingreep vorig jaar door toenmalig demissionair minister Vincent Karremans (Economische zaken, VVD) in de Nederlandse holding van de Chinese chipfabrikant Nexperia laat zien wat er kan gebeuren. De Chinese overheid was woest.

Rob Jetten (D66) voerde campagne met een Nederlandse vlag achter zich. Hij moet kleur bekennen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Blokkeert het kabinet de Amerikaanse overname van DigiD? Rob Jetten (die van de Nederlandse vlag-verkiezingscampagne) moet kleur bekennen verscheen eerst op Wynia's Week.

De Amerikanen kiezen, maar aan de uitslag kunnen Nederland en Europa zich niet onttrekken. In de eerste plaats omdat Amerikaanse verkiezingen een kraamkamer zijn van vernieuwing. Liberalisering en deregulering? Ronald Reagan, de Republikeinse president (1981-1989), maakte er furore mee, het links-liberale kabinet Kok nam delen daarvan gretig over.  

Kom bij ons! 

De uitslag op 5 november kan tevens merkbare invloed hebben op de concurrentiepositie van het Amerikaanse bedrijfsleven ten opzichte van hun Europese rivalen. President Joe Biden zette twee jaar geleden zijn handtekening onder de Inflation Reduction Act (IRA), een wet die (groene) investeringen in de Amerikaanse industrie aanmoedigt met belastingvoordelen. Daarmee gaven de VS hun eigen industrie een impuls. Zij lokken tevens energie-intensieve Europése bedrijven. Kom bij ons! Europese politici hadden moeite om een coherent antwoord te vinden.  

Met de naam van zijn anti-inflatiewet voelde Biden de stemming goed aan. Maar het is hem niet gelukt het sentiment te keren. In hun lijstje van prioriteiten zetten Amerikaanse kiezers twee brood-en-boter onderwerpen bovenaan. De meest recente peiling van onderzoeksbureau YouGov en weekblad The Economist zet inflatie (topprioriteit bij 24 procent van de kiezers) en de economie/banen (13 procent) bovenaan. Op 3 staat immigratie (12 procent), op 4 gezondheidszorg (10 procent).  

De prioriteiten spelen Trump in de kaart. Kiezers zien de Republikeinen als de betere keus bij economische onderwerpen en immigratie.  

Tegelijkertijd valt me bij de economische programma’s van Harris én van Trump op dat zij een hoofdrol geven aan de maakbaarheid van de economie. Dat klinkt niet liberaal, eerder dirigistisch links.  

Trump lanceerde vier weken geleden drie troeven tegen inflatie. Dat zijn, in kort bestek: minder regels voor boringen en exploratie van olie en gas. Meer aanbod moet de energieprijzen drukken. Bedenk wel: de VS is een immens land, zonder fijnmazig openbaar vervoer. Zelf autorijden is de norm. Hogere prijzen aan de pomp zijn een recept voor verloren verkiezingen, zoals de Democraat Jimmy Carter in 1980 ondervond.  

Brede belastingverlaging 

Verder wil Trump een importheffing op alle goederen van 10 procent en op invoer uit China van 60 procent. Dat is de maakbare economie. Buitenlandse spullen worden duurder en dat drijft de inflatie op. Maar de heffingen moeten Amerikaanse concurrenten stimuleren tot meer productie én banen. Hij wil ook een brede belastingverlaging om de koopkracht op te krikken. 

Harris zit als regerend vice-president in een lastig parket. Ze erkende vorige week bij haar economische voorstellen dat prijsstijgingen de afgelopen jaren soms wel 50 procent waren. Niet slim. Dat is precies de klacht van de Republikeinen. Harris wil de inflatie terugdringen door prijsopdrijving (price gouging) in winkels te bestrijden. Dat is haar maakbare economie. 

Lege schappen 

Hoe wil ze dat doen? Onduidelijk.   

Als ze kiest voor prijslimieten voor bijvoorbeeld dagelijkse boodschappen kan dat desastreus uitpakken. Producenten investeren niet meer omdat de prijzen vastliggen. Daardoor stagneert of daalt het aanbod. Resultaat: lege schappen, schaarste en hamsteren. Het kan ook zijn dat Harris prijsopdrijving wil bestrijden met meer concurrentie tussen leveranciers en supermarkten. Beide oplossingen vereisen stringenter overheidsingrijpen. En, ironie: de laatste president die loon- en prijslimieten gebruikte was Richard Nixon, een Republikein. Het werkte niet.  

VVD-program 

Verder hamert Harris op belastingverlaging voor lage en middeninkomens. Ze kruist de voor Democraten gebruikelijke hokjes aan, zoals geld voor onderwijs en stimulansen voor starterswoningen. 

Naar Nederlandse politieke begrippen vertaald: eerder VVD met een snuifje D66 dan GroenLinks-PvdA. En Trump? Je ziet raakvlakken met de PVV op onderwerpen als immigratiebeperking en nationalisme (anti-Brussel).  

De Amerikaanse verkiezingsstrijd borrelt echter ook van unieke kenmerken die de meeste Nederlandse politici vreemd zijn. Het eerste is dat weinig mensen zich zorgen lijken te maken over het groeiende overheidstekort of de oplopende staatsschuld. Het tekort op de federale begroting is dit jaar volgens het Budget Office 5,6 procent van de productie van goederen en diensten (bbp). Ter vergelijking: Nederland 2,2 procent. Zoals Dick Cheney, oud-minister, Republikeinse veteraan profeteerde: deficits don’t matter. Tekorten doen er niet toe.   

Het tweede kenmerk is protectionisme. Trump en zijn running mate J.D. Vance propageren economisch nationalisme. Dat deed Biden ook: zijn industriepolitiek zet Amerika op 1. De VS willen zelfvoorzienend zijn en dat lukt: hightech, defensie en energie. Tegenover dit robuuste blok is Europa een afhankelijk allegaartje. 

Democratische kandidaat lijkt het meest op ‘ons’ 

Het derde kenmerk is de ‘populistische’ onderstroom. De weerzin tegen Wall Street, economische giganten en ongekozen functionarissen is een politiek feit. Harris wil bedrijven straffen vanwege prijsopdrijving. Vance hekelt de macht van Big Tech. Trump wil als president invloed hebben op de rentepolitiek van de (politiek onafhankelijke) Amerikaanse centrale bank. Renteverhogingen in een miserabele tijd voor de gewone man zijn ‘on-Amerikaans’, is de gedachte. 

Deze en andere unieke kenmerken vinden Europeanen, van politici tot media, lastig te begrijpen. Nationalisme en protectionisme – daar staat Europa graag boven. Vandaar dat een Democratische kandidaat steevast bij voorbaat de zegen krijgt. Die lijkt het meest op ‘ons’. Maar daar heeft de Amerikaanse kiezer geen boodschap aan. Wie de Amerikaanse realiteit weigert te zien, kan het lachen wel eens vergaan op 6 november. 

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Harris versus Trump is als VVD versus PVV, maar wel met Amerika op 1 verscheen eerst op Wynia's Week.