Thom de Graaf heeft op 4 november, kort na de verkiezingen voor de Tweede Kamer, bekendgemaakt dat hij per 1 juli 2026 opstapt als vicepresident van de Raad van State. Zo gaf hij de regering en de Raad acht maanden de tijd om de benoeming van een opvolger voor te bereiden.

Dat is een interessante opdracht voor het demissionaire kabinet. Het gaat hier immers om een van de belangrijkste functies binnen ons staatsbestel.

Dubbele functie

De Raad van State werd in 1531 opgericht door keizer Karel V, verdween in de Franse tijd, maar werd onder koning Willem I in ere hersteld. In de liberale Grondwet van Rudolf Thorbecke werd in 1848 de basis gelegd voor de Raad van State zoals we die nu kennen. De Koning is nog altijd de voorzitter, het werk wordt gedaan door de vicepresident.

Het is een raad met in de eerste plaats een afdeling die de regering adviseert over alle wetsvoorstellen die naar de Staten-Generaal worden gestuurd, en ook algemene maatregelen van bestuur en goedkeuringswetten voor internationale verdragen. Maar de raad kent ook de Afdeling bestuursrechtspraak, tevens de hoogste algemene bestuursrechter in Nederland. Zij doet uitspraken over geschillen tussen burger en de overheid maar ook over geschillen tussen overheden. De vicepresident heeft de dagelijkse leiding en is voorzitter van de Afdeling advisering, maar is niet inhoudelijk betrokken bij het werk van de Afdeling bestuursrechtspraak.

Die dubbele functie, advies en rechter, is al heel lang onderwerp van debat en discussie. Een fundamenteel punt van kritiek is of de Raad wel aangemerkt kan worden als een onafhankelijke en onpartijdige rechter in de zin van artikel 6 Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). De Raad is immers geen onderdeel van de rechterlijke macht.

De verbinding van rechtspraak en advisering heeft voordelen, maar is tegelijk problematisch. Van de Afdeling advisering zijn namelijk een aantal prominente oud-politici lid. In de eerste plaats voormalig D66-leider Thom de Graaf, maar ook Marijke Vos en Kathalijne Buitenweg van GroenLinks, Frank de Grave en Eric Wiebes van de VVD, Richard van Zwol van het CDA en Kees van der Staaij van de SGP.

Daarnaast geldt voor lagere rechters dat zij rekening houden met de omstandigheid dat de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State bij een eventueel hoger beroep het laatste woord heeft. Wat betekent dit voor de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de bestuursrechtspraak in eerste aanleg? De Raad van State, die strikt genomen geen deel uitmaakt van de rechterlijke macht, tast zo in feite het gezag aan van lagere rechters die wél deel uitmaken van de rechterlijke macht.

De discussie over die dubbele rol heeft ertoe geleid door sommigen pleiten voor een totale splitsing in twee aparte organisaties, dan wel voor het overhevelen van de bestuursrechtspraak in hoogste instantie naar de Hoge Raad of een constitutioneel hof dat wél onderdeel zou dienen te zijn van de rechterlijke macht. Het laatste is de keuze van het demissionaire kabinet.

Geen onwrikbaar besluit

Waar de Raad in het verleden weleens werd verweten te vriendelijk te zijn richting uitvoerende macht, zoals in het dossier van de toeslagenaffaire, was het omgekeerde het geval bij een aantal adviezen aan het kabinet-Schoof. Met name bij de Asielnoodmaatregelenwet en de Wet invoering tweestatusstelsel wees de Raad op een aantal risico’s.

De Raad bemoeilijkte zo het werk van de regering, stelde PVV-leider Geert Wilders: ‘Opmerkingen van de Raad van State, dat “de terugkerende herbeoordeling van de asielstatus leiden tot onnodige spanning en onzekerheid voor statushouders” en dat “suboptimale omstandigheden in noodopvanglocaties gevolgen hebben voor de gezondheid en veiligheid van asielzoekers”, tonen aan dat dit Hoge College van Staat de Nederlander niet op één zet! Gelukkig is een advies slechts een advies.’

Met het laatste had Wilders natuurlijk gelijk: een advies is een gekwalificeerd en professioneel oordeel, maar niet een dwingend en onwrikbaar politiek besluit. Het is aan de politiek een besluit te nemen, al dan niet aangepast op grond van het advies.

Aan de linkerkant van het politieke spectrum werd dan weer gesteld dat het niet opvolgen van een advies van de Raad ‘onrechtstatelijk’ zou zijn. Het is echter moeilijk in te zien waarom dat zo zou zijn. Wellicht is het onverstandig, want als de wet ondanks negatief advies toch wordt ingevoerd is er een reële kans dat de regering in de problemen komt wanneer de burger de gang naar de rechter maakt en in hoogste instantie bij diezelfde Raad van State terechtkomt, maar dan bij de Afdeling bestuursrechtspraak. Onverstandig is echter iets anders dan onrechtstatelijk.

Het lot van de constitutionele toetsing en de komst van een constitutioneel hof is ongewis nu de NSC geen politieke factor meer is. De nieuwe vicepresident van de Raad van State komt niettemin voor interessante uitdagingen te staan. Het dossier constitutionele toetsing zal niet van de agenda verdwijnen, de discussie over de relatie advisering en rechtspraak zal niet verstommen en ook het periodiek benoemen van nieuwe staatsraden zal uiteraard doorgaan. Als voortaan wordt gekozen voor kandidaten met een minder expliciete politieke achtergrond, kan dat bijdragen aan het versterken van de acceptatie van de adviezen.

Neutraal profiel

Bij het vervullen van de vacature van vicepresident ligt alvast een mooie uitdaging voor het demissionaire kabinet – en met name de VVD – om de toon te zetten. De voorgangers van Thom de Graaf waren prominente leden van het CDA (Piet Hein Donner) en de PvdA (Herman Tjeenk Willink). We moeten teruggaan tot begin twintigste eeuw om een liberaal tegen te komen: de markante Wilhelmus Frederik van Leeuwen.

Wordt de opvolger van De Graaf opnieuw een prominent oud-politicus? Of komt het nu beter uit om te kiezen voor iemand met een meer neutraal politiek profiel en wordt zo ook de toon gezet voor de benoeming van de toekomstige staatsraden en daarmee het karakter van de Afdeling advisering? Als gezegd: het is een interessante opdracht voor het demissionaire kabinet.

*Sybren Singelsma studeerde geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij bekleedde verschillende functies op Europees niveau, laatstelijk als ambtenaar van het Europees Comité van de Regio’s.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht Opnieuw een politicus of een meer neutrale figuur? Bij de opvolging van Thom de Graaf staat de reputatie van de Raad van State op het spel verscheen eerst op Wynia's Week.

En, belangrijker, waar bleven de ambtenaren van minister Faber met een overzicht van hoe andere landen – Zweden, Polen, Duitsland – met succes de instroom van asielvragers beperken? Wilders wilde het ‘strengste asielbeleid ooit’, maar kreeg hij een uitgewerkt en eerlijk menu van wat mogelijk is en elders al gebeurt?  

Liever de Noordzee verwoest dan meedenken over nucleair 

Ook BBB heeft schade geleden door onwil van ambtenaren, het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en de Raad van State. Het was roekeloos van minister Femke Wiersma (Landbouw) om zich niet te wapenen met een klein, eigen team van juristen, economen en biologen, want nu moest zij in haar uppie vechten tegen de GL/PvdA gevestigde orde in Den Haag. Kijk hoe veel foute, paniekerige informatie werd verspreid over de natuur.  

Tevergeefs waarschuwde Louise Fresco (oud-hoofd van de Universiteit Wageningen), dat Nederland te klein is om alle mogelijke soorten van Noord-Europese landschappen in volle glorie te handhaven, maar zich natuurlijk wel moet inspannen voor onze stranden en de Noordzee. Toch gaan ambtenaren en het PBL hard door met kolossale windmolens op zee. Het PBL wil nog liever de Noordzee verwoesten dan mee te denken over nucleair; de Raad van State wakkerde de haat tegen onze veehouders – koeien in het weiland, sinds Ruysdael en Van Goyen karakteristiek voor ons landschap – nog eens extra aan met vijandig en puur links-politiek ‘advies’ over stikstof.  

De VVD heeft schade opgelopen op het zo belangrijke terrein van justitie en veiligheid. Opnieuw het bekende patroon van een minister die vastloopt op verzet van eigen mensen, in dit geval het Openbaar Ministerie. Kamerlid Lilian Helder (PVV, later BBB) zei tegen minister David van Weel (VVD): ‘De politie is ook geen wegsleepdienst of boksbal bij demonstraties. De politie pakt mensen op, maar het Openbaar Ministerie zegt dan: ja, wij gaan ze niet vervolgen.’ En ook: ‘Er [is] blijkbaar weinig draagvlak bij het Openbaar Ministerie voor nota bene haar eigen richtlijn die voorschrijft dat er een hogere straf wordt geëist bij geweld tegen hulpverleners. Het Openbaar Ministerie laat aangiftes van politieagenten lang liggen, geeft vervolgens nauwelijks tot geen informatie over de betreffende strafzaak, maar gaat wel snel tot vervolging over als de agent in haar ogen de fout in is gegaan.’ 

Minister Van Weel heeft kennelijk niets weten te bereiken bij dat Openbaar Ministerie. En dat is een waarschuwing voor de VVD (en voor het CDA) om maatregelen te treffen. Al staan de ambtenaren vanwege sympathie voor D66 minder vijandig tegenover een volgend kabinet, dan nog is hun medewerking helemaal niet zeker.  

Hoe geef ik een dienstbevel 

Hier is zijn alvast drie voor de hand liggende stappen om de ambtenaren loyaler te krijgen.  

Een: laat alle nieuwe ministers een middag instructie krijgen in hoe een dienstbevel te geven. Geen ambtenaren meer op de stoep; geen ambtenaren bij wetsovertredingen en geen officieren van justitie die wetsovertreders ongestraft kunnen vertellen dat ze eigenlijk alle sympathie hebben voor het bezetten van de A12 (die precies door zo’n verkeerde houding nu al 45 keer is bezet). Een ideale docent voor een cursus ‘dienstbevel’ is er al: het net afgetreden Kamerlid – na vijftien jaar justitie-specialisatie – mr. Lilian Helder. 

Twee: een ontslagregeling voor alle ambtenaren die alleen ‘bestuurskunde’ als vooropleiding hebben. We hebben statistici en natuurwetenschappers nodig; niet jongelui die direct na de middelbare school zich gaan voorbereiden op ‘bestuur’. Hoe kan ik daar zo stellig over zijn? Omdat ik veel Haags materiaal lees en de schrijfstijl herken van de ondeskundige penvoerder die alle belanghebbenden hoffelijk wil laten zien dat hij of zij van hun bestaan op de hoogte is (typisch ‘bestuurskundig’), maar niet in staat is om problemen dichter bij een oplossing te brengen.  

Vertrekpremie voor overbodige ‘bestuurskundigen’  

De gemiddelde bestuurskundige heeft de vereiste technische kennis niet en schrijft dus maar welluidende nota’s die niets oplossen. Economie, statistiek, microbiologie en natuurkunde zijn probleem-oplossende disciplines; ‘bestuurskunde’ probeert iedereen binnenboord te houden met holle gemeenplaatsen. Een tikje overdreven? Oordeel zelf, bij voorbeeld over deze cruciale passage uit de Ontwerp-Nota Ruimte van 26 september:  

‘Voor het realiseren van de ambities in het “Nationaal Programma Ruimte voor Defensie” (NPRD) is schaarse stikstofruimte nodig. Omdat Defensie-locaties vaak gelegen zijn in of nabij natuur, is het onzeker of activiteiten die zorgen voor extra stikstofdepositie een natuurvergunning kunnen krijgen.’ Dat is ‘onzeker’ op 26 september 2025, maar de locaties die Defensie nodig heeft stonden al in een brief van 12 november 2024. In tien maanden hebben de bestuurskundigen links en rechts vergaderd en overlegd met belanghebbenden, maar de precieze, nodige informatie ontbreekt nog steeds.  

Biedt al die overbodige ‘bestuurskundigen’ een bescheiden vertrekpremie. Profiteer van de nog lage werkloosheid om zo’n opschoning van de ambtenarij politiek door te zetten.  

Drie: Laat de Raad van State (RvS) minder politiek worden, maar de ogen openen voor de juridische praktijk in andere EU-landen. Nederland faalt in de bescherming van rechters, politie, cipiers en politici. Tegen de kleine criminaliteit lijken winkeliers en NS machteloos. Strengere regels, en ook betere uitwisseling van gegevens tussen politie, justitie en NS zijn altijd controversieel vanwege de afweging tussen privacy van de crimineel en bescherming van de burgers.  

‘Het kan beter’ 

De RvS zal zeker goed zijn in het waken over de privacy van criminelen, maar schiet tekort aan de andere kant – bescherming van politie, treinconducteurs en winkeliers – wanneer zij niet ook onze praktijk vergelijkt met andere landen. Italië heeft nu zoveel vorderingen gemaakt in de strijd tegen de criminaliteit dat Maffia-expert Roberto Saviano ons land ‘het rottende hart van Europa’ noemt. VVD-leider Yeşilgöz bevestigde: ‘We zijn te lang naïef geweest. Ook mijn partij, de VVD.’ De RvS is dan een slechte gids wanneer ze nooit kijkt naar alle kosten van criminaliteit en naar de concrete aanpak in Italië en andere landen.  

‘Het kan beter.’ Een prima leuze voor ambtenaren, RvS en PBL. 

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo www.wyniasweek.nl/doneren/. Hartelijk dank! Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw publicabele reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht Ambtenaren, Raad van State en Planbureaus moeten harder werken en niet meer saboteren verscheen eerst op Wynia's Week.

Oordeel zelf of Van Hoek nu ook als een ‘rechtse populist’ de rechtsstaat wil verwoesten met dergelijke kritiek op de Raad van State. Of dat hij gewoon gelijk heeft en bewondering verdient voor een duidelijke uitspraak, niet zonder risico voor zijn eigen netwerk in Den Haag. Dit is wat de Raad van State letterlijk zei: ‘Een ondergrens – drempelwaarde – [voor stikstof] is alleen verdedigbaar als eerst een robuust, geloofwaardig en effectief pakket van natuurherstelmaatregelen is gerealiseerd.’

Om te zien hoe absurd zo’n eis is, moeten we ons voorstellen dat volgend jaar een andere minister naar de Raad komt met de vraag of we de blaasproef voor alcohol achter het stuur mogen vervangen door een betere blaaspijp zoals die al in veel omringende landen wordt gebruikt. En dat de Raad dan zou zeggen: ‘Alleen verdedigbaar als eerst een pakket met maatregelen voor minder verkeersongelukken is gerealiseerd.’ Absurd en onlogisch, maar als minister Wiersma zich verzet, roepen alle linkse lakeien: ‘De rechtsstaat is in groot gevaar, want BBB heeft geen respect voor de Raad van State.’

‘Objectief en redelijk’

Twee weken geleden noemde ik in Wynia’s Week een andere recente botsing tussen de Raad van State en een minister van BBB. Toen ging het om de vraag of asielvragers automatisch voorrang moeten krijgen bij de toewijzing van sociale huurwoningen, of dat hun voorrang alleen zou moeten gelden als zij vallen onder één van de reguliere (gezondheids- of sociale) gronden voor urgentie. De Raad van State wil doorgaan met automatische voorrang voor alle asielzoekers. Die komen anders, als er geen speciale reden is, door hun eigen aanvraagprocedure later op de wachtlijst, vergeleken met de hier opgegroeide Nederlanders, zo luidt de redenering.

Dat maakt hen zogenaamd ongelijk, en de Raad van State eist van minister van Volkshuisvesting Mona Keijzer dat ze met een ‘objectieve en redelijke rechtvaardiging’ komt als ze de voorrang voor asielvragers wil afschaffen. Dat is hetzelfde als opmerken dat arme en rijke families onder verschillende belastingregelingen vallen en dan boos worden wanneer er geen ‘objectieve en redelijke rechtvaardiging’ wordt aangeleverd voor de bestaande tarieven in de inkomstenbelasting. Het is echter niet aan de juristen in de Raad van State om uit te maken hoeveel minder belasting armere gezinnen hoeven te betalen. De Raad is er niet om te eisen dat de tarieven in de belasting zich tot haar tevredenheid ‘objectief en redelijk’ laten rechtvaardigen. Dat is aan de politiek.

De landelijke pers (niet De Telegraaf) wist eveneens direct te vertellen dat de ministers van BBB de rechtsstaat in groot gevaar brachten. Geen analyse van het advies van de Raad van State, maar ‘heb eerbied voor het gezag’. Eerder moest asielminister Marjolein Faber (PVV) het op identieke wijze ontgelden. Zij wilde een einde maken aan de makkelijke regels voor overkomst van nareizende familie, wanneer het families betreft die niet hoefden te vluchten, maar calculerend 4000 euro hadden betaald aan een mensensmokkelaar om alvast één familielid vooruit te sturen. Faber wilde zulke asielvragers eerst laten aantonen dat zij in Nederland voldoende verdienen, voordat zij mogen vragen om overkomst van hun familieleden.

Faber gebruikte de term ‘strenger’ voor haar voorstellen. De Raad van State gruwt van dat woord en bagatelliseert liever alle verschillen tussen landen. In het advies schreef zij glibberig: ‘Onderzoek laat zien dat het nationale asielbeleid slechts een beperkte rol speelt bij de keuze voor een bestemmingsland’. Geen onderbouwing van die claim met verwijzingen naar zulk onderzoek. Dat kan ook niet, want vier zaken lopen hier door elkaar heen. In welke landen kennen de asielvragers al veel mensen uit hun thuisland, welke landen zijn het makkelijkst om te bereiken, welke landen hebben de soepelste gang door de procedures en de minste kans op uitzetting, en waar is de economie het gunstigst?

Meer kansrijk dan het wetenschappelijk ontwarren van die vier zo verschillende factoren is natuurlijk research naar de effecten van goed gemarkeerde beleidsveranderingen in landen. De Raad van State zou dan niet hebben durven schrijven dat ‘onderzoek laat zien dat veranderingen in het nationale asielbeleid een beperkte rol spelen’, want dat is niet zo. In Zweden ging een ‘rechtse’ partij meeregeren, en het beleid werd in twee rondes met succes veel strenger. Idem in Denemarken, en meer recent in Duitsland. Drie voorbeelden van buurlanden waar strenger beleid direct leidde tot minder asielzoekers.

Gekunstelde eisen

Dus heeft de Raad van State dit jaar met gekunstelde eisen buiten haar competentie drie wetten getorpedeerd, twee van BBB-ministers en één van een PVV-bewindsvrouw. Bij de huisvesting van asielzoekers begon de Raad opeens eigen politieke voorkeuren (GroenLinks-PvdA) verplicht te stellen. Over stikstof-afspraken vind de Raad dat daarover pas valt te praten wanneer de natuur tot haar tevredenheid is verbeterd (eveneens GroenLinks-PvdA). En over de voorwaarde van twee jaar betaald werk, wanneer een individuele asielzoeker zijn gezinsleden wil laten nareizen, wil de Raad niet praten. Dan komt opeens de eis naar een heel bepaald soort onderzoek op tafel dat er niet is. Die door de Raad verzonnen eis is onwerkbaar en dient om voorbij te kunnen zien aan feiten en analyses uit Scandinavië en uit Duitsland. (waar ‘linkse’ partijen verder zijn dan GroenLinks-PvdA bij ons).

‘Waarom lukt het ons niet meer?’ vroeg Mona Keijzer (mijn geprefereerde kandidaat-premier, maar dit terzijde) zich onlangs af op een symposium. ‘Wat is dat onbewuste, verkeerde idee dat alle vooruitgang vertraagt – ja, bijna onmogelijk maakt? Dan kom ik uit bij iets dat ik – vrij naar Allan Bloom – “the closing of the Dutch mind” zou willen noemen. Echte discussie wordt op het hoogste niveau maar weinig gevoerd. Behoefte aan reflectie is er niet. Wie denkt dat hij het altijd bij het rechte eind heeft, vindt het niet de moeite waard meningen van buiten de eigen kring serieus te nemen.’

De Raad van State, Haagse ambtenaren en De Nederlandsche Bank mogen het zich aantrekken.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Voortdurend politieke aanvallen op PVV en BBB: de Raad van State kent haar grenzen niet meer verscheen eerst op Wynia's Week.

Buurland Maleisië – waar ik twintig jaar woonde – heeft wél honderdduizenden illegale immigranten. Die zouden veel meer verdienen in Singapore dan in Maleisië, maar weten dat je in Singapore bij controle in de cel gaat, maar in Maleisië de illegaliteit kunt overleven. In de kampongs van Indonesië, in Isaan (de noordoostelijke regio van Thailand) en in Myanmar worden die verschillen tussen Singapore en Maleisië besproken en dan maken de emigranten hun keuze.

Raad van State begrijpt het niet

Minister Mona Keijzer verdedigt nu een plan om statushouders niet meer voorrang te geven op een huurwoning. Dat is politiek aantrekkelijk voor alle anderen op de wachtlijst en hun ouders. Maar ook belangrijk: het maakt Nederland een stuk minder aantrekkelijk, wanneer families in het Midden-Oosten of Afrika hun afweging maken. Die betalen veel geld aan mensensmokkelaars en willen dan naar het land met de beste kansen om dat geld terug te verdienen. Als Nederland nu stopt met voorrang voor statushouders, maakt dat Nederland in vergelijking met andere landen veel minder aantrekkelijk. Net zoals minder Indonesiërs hun kansen wagen in Singapore vanwege het sombere perspectief van zes maanden cel, zullen minder Afrikanen het dan bij ons willen proberen.

De Raad van State (RvS) is kennelijk blind voor de prima doelstelling om Nederland niet langer extreem aantrekkelijk te maken voor asielvragers door urgentie bij de woningcorporaties. Wie nadenkt over vraag en aanbod van asiel had die waardevolle intentie van het plan moeten zien, en ook begrepen waarom dat nationale wetgeving vereist.

Kijk naar de vergelijking met België. De Belgen proberen asielvragers af te schrikken door mannen op straat te laten slapen. Minister Keijzer daarentegen wil de aantrekkingskracht van Nederland verminderen door te eisen dat statushouders zich moeten voorbereiden op onderhuur van een kamer in plaats van een complete woning, en anders tijdelijk moeten inwonen bij familie of bij vrienden en dorpsgenoten uit hun thuisland. Lijkt mij humaner dan de Belgische praktijk.

Hier wreekt zich dat de juristen in de RvS in hun studie Nederlands recht niet hebben geleerd om over de grens te kijken. Van de 44 voetnoten in het advies verwijzen er twee naar internationale juridische uitspraken, maar geen enkele voetnoot naar de aanpak van huisvesting van statushouders in de buurlanden. Ongelofelijk.

Belastingtarieven behoeven ook geen goedkeuring van de RvS

Veel commentaren op de RvS hebben al opgemerkt hoe weinig precies de juristen onderscheid maken tussen ‘gelijke kansen’, ‘gelijke uitgangssituaties’ en ‘gelijke uitkomsten’. Bovendien loopt het advies over van grensoverschrijdend gedrag waarbij de juristen ongegeneerd oreren over politieke dilemma’s die niet bij hen thuishoren. Eén voorbeeld: de RvS eist dat ‘ongelijke gevallen naar de mate van hun ongelijkheid verschillend behandeld worden’ en vindt dat het plan van minister Keijzer daar niet aan voldoet en tekort schiet in de ‘objectieve en redelijke rechtvaardiging’. Dat is hetzelfde als eisen dat arme en rijke families ‘naar de mate van hun ongelijkheid’ verschillend belasting moeten betalen en dan boos worden wanneer er geen ‘objectieve en redelijke rechtvaardiging’ wordt aangeleverd voor de tarieven in de inkomstenbelasting. Het is echter aan de politiek, en niet aan de juristen in de RvS, om uit te maken hoe veel meer belasting de rijken moeten betalen. De tarieven zijn niet ‘objectief’ en behoeven geen goedkeuring van de RvS.

Diepere vragen

Natuurlijk is een 16-jarige asielzoeker uit Syrië, wiens familie 4500 euro aan een mensensmokkelaar heeft betaald zodat hij vooruit kan reizen, ongelijk aan onze kleindochter in de vijfde klas van het VWO, maar er is geen ‘objectieve’ maatstaf voor de hulp die wij ter beschikking willen stellen aan de Syriër. Een gratis fiets? Of meteen een gratis fatbike, zodat hij die niet hoeft te stelen? Of juist geen fatbike omdat hij dan niet zo snel wordt benaderd vanuit het criminele circuit? Zulke vragen zijn politiek, niet juridisch. Het is dan ook fout dat de ondersteuners van de RvS (NRC, NOS) kritiek op dit prutswerk willen afschermen als ongepast en gevaarlijk voor de democratie.

Ik hoop dat 29 oktober een meerderheid oplevert voor het voorstel van minister Keijzer, en ook dat we met elkaar gaan nadenken over de twee diepere vragen die steeds opkomen bij asielbeleid. Zijn wij moreel even veel verplicht aan medemensen in Eritrea als aan landgenoten? En: wat is een menswaardige behandeling van immigranten die zonder visum ons land binnenkomen?

Twee boeken die mij hebben geholpen zijn Globalizing Justice van Richard W. Miller, hoogleraar filosofie aan Cornell en The decent society van prof Avishai Margalit, hoogleraar filosofie aan Hebrew University. Relevant voor asielbeleid zijn verschillen in status tussen landgenoten en buitenlanders. Met landgenoten koesteren we een gezamenlijke geschiedenis, kiezen we samen een parlement, betalen we belasting en moeten we misschien ons land verdedigen en dan het hoogste offer brengen. Dat zijn vier redenen om ons inderdaad extra te bekommeren om onze landgenoten.

Margalit benadrukt dat de overheid niet altijd even aardig kan zijn, maar wel respectvol moet blijven. Het voorbeeld waar wij in Nederland direct aan denken: de toeslagenramp. Eerst te wantrouwig bij sommige controles en veel te hard bij het uit huis plaatsen van kinderen. En nu al jaren lang bureaucratische vertraging bij de afwikkeling. Geen respectvolle aanpak.

RvS moet harder studeren

Margalit stelt dat we kunnen zien of een cultuur ‘decent’ is door te bezien hoe die omgaat met mensen die in een zwakke positie zijn, maar tegelijk misbruik van belastinggeld kunnen maken. Een strikte aanpak is dan nodig, maar vernedering moet worden voorkomen. Is ons asielbeleid wel strikt genoeg bij de ondervragingen van binnenkomers of worden mensen soms haast geholpen met onwaarachtige verhalen om toegang te krijgen? Zijn er trainerende beroepsmogelijkheden bij afwijzing? Andersom, zitten we asielzoekers dwars door hen veel te lang te beletten om te werken vanuit de opvang? Maken we daarna werk voor statushouders onmogelijk door onhandige eisen van inburgering?

De koudegrond-juristen in de RvS moeten echt harder studeren, allereerst op ervaringen van andere landen, maar ook op ethiek en economie, voordat ze waardevol kunnen bijdragen aan beter asielbeleid.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht De koudegrond-juristen van de Raad van State oreren schaamteloos over zaken die thuishoren in de politiek verscheen eerst op Wynia's Week.

In de EU vertrekt van de uitgeprocedeerde asielzoekers die een terugkeerbesluit hebben ontvangen, 20 procent naar een land buiten de EU. In Nederland is dat nog geen 10 procent, het laagste percentage van heel Europa. Zo ontvingen in 2024 19 duizend personen een terugkeerbesluit, terwijl er maar 1545 personen daadwerkelijk vertrokken. Nu kan er wel enige tijd zitten tussen een besluit en de daadwerkelijke terugkeer, dus het hoeft niet om dezelfde personen te gaan. Maar, zoals onderstaande grafiek laat zien, het terugkeerpercentage in Nederland is al jarenlang minder dan 10 procent. Minister Van Weel noemde het lage terugkeerpercentage ‘funest voor het asielsysteem’.

Bron: https://www.emnnetherlands.nl/beleidsoverzichten/country-factsheets-2023-migratiebeleid-eu-lidstaat

Onrechtmatig verblijvende arbeidsmigranten

Naast uitgeprocedeerde asielzoekers zijn er ook nog andere personen die zonder geldige documenten in Nederland verblijven. De grootste groep bestaat uit personen, die met een tijdelijk visum Nederland binnenkomen, maar niet terugkeren als dat visum verlopen is.

Volgens een schatting van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC), een zelfstandige dienst van het ministerie van Justitie en Veiligheid, waren er in 2018 naar schatting tussen de circa 23.000 en 58.000 vreemdelingen die onrechtmatig in Nederland verbleven. 

Sindsdien is er een forse toename van het aantal arbeidsmigranten dat onrechtmatig in Nederland verblijft. Volgens het Braziliaans consulaat gaat het alleen al om zo’n 40 duizend Brazilianen, maar daarnaast is er volgens de Arbeidsinspectie nog een aanzienlijk aantal migranten uit Oezbekistan, Georgië, Moldavië en Albanië. In het najaar komt het WODC met nieuwe actuele cijfers.

Als een asielaanvraag door de IND is afgewezen volgt een terugkeerbesluit. De Dienst Terugkeer en Vertrek (DT en V) van het ministerie van Justitie en Veiligheid zorgt dan voor de begeleiding en tijdelijke opvang. Dat lukte het beste als mensen meewerken.

In de ‘Stand van de uitvoering 2024’ gaat DT en V uitvoerig in op de knelpunten in het werk. Allereerst worden juridische knelpunten genoemd: ‘Het rechtssysteem legt steeds meer de nadruk op de bescherming van de vreemdeling. De eisen die verzekeren dat beslissingen zorgvuldig en rechtmatig zijn, nemen elk jaar toe.’ Uiteindelijk wordt het zo complex dat de uitvoering in de knel komt te raken.

Daar bovenop komt nog de stapeling van rechtszaken. Zo kan na afwijzing van een asielverzoek tegelijkertijd een beroepsprocedure lopen en een verzoek om een voorlopige voorziening. Dat laatste betekent dat personen gedurende de beroepsprocedure in Nederland mogen blijven.

Discussie over bed-bad-brood

De discussie over de opvang van personen, die onrechtmatig in Nederland verblijven dateert al van eind jaren ’90. In 2013 leeft de discussie opnieuw op nadat de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) een klacht heeft ingediend bij de Raad van Europa. De klacht richt zich op het onthouden van het recht op voedsel, kleding en onderdak aan ongedocumenteerden, in strijd met het Europees Sociaal Handvest. In november wordt de klacht gegrond verklaard door het Europees Comité voor Sociale Rechten (ECSR) van de Raad van Europa. Nederlandse gemeenten hebben vervolgens sobere opvangplekken ingericht, de zogenaamde Bed-Bad-Brood (BBB) voorzieningen.

In het kabinet-Rutte II ontstond vervolgens een heftige discussie tussen VVD en PvdA. Het beleid is dat afgewezen asielzoekers die niet meewerken naar uitzetcentra gaan en op het vliegtuig worden gezet. Een deel van de afgewezen personen wacht dit niet af en gaat zelf op pad. Zij zwerven zonder inkomen rond. Over hen ging het politieke conflict. De VVD vond dat deze groep niet hoeft te worden opgevangen. De PvdA wilde dat er voor hen een voorziening in stand blijft. Nadat de discussie in april 2015 tot een kabinetscrisis leidde, werd een soort compromis gevonden: gemeenten mochten de afgewezen asielzoekers tijdelijk opvangen als voorbereiding op hun uitzetting.

De Raad van State

Rechterlijke uitspraken en het Europees Comité voor Sociale Rechten bevestigden dat iedereen, ook ongedocumenteerden, recht heeft op een menswaardig bestaan.

Opmerkelijk was destijds de rol van de Raad van State. Die bepaalde in november 2015 dat de Nederlandse staat voorwaarden mag verbinden aan de opvang van uitgeprocedeerde asielzoekers, zoals het aanvaarden van vrijheidsbeperkingen en meewerken aan vertrek. In juni 2016 bevestigde de Raad van State dat de Vrijheidsbeperkende Locatie (VBL) voldoende opvang biedt voor uitgeprocedeerde asielzoekers.

Na langdurige onderhandelingen sluiten het kabinet en gemeenten in 2018 een bestuursakkoord over een landelijk netwerk van bed-bad-brood-voorzieningen, onder de naam Landelijke Vreemdelingenvoorziening (LVV). Dit akkoord voorziet in kleinschalige, tijdelijke opvanglocaties voor uitgeprocedeerde asielzoekers, met de focus op vrijwillig vertrek en begeleiding.

Het Rijk investeerde 48 miljoen euro voor acht pilotlocaties, waarbij ook begeleiding en herhaalde kansen op vrijwillige terugkeer werden geboden.

Uit evaluatieonderzoeken van het Verwey Jonker Instituut en Regioplan bleek dat in veel gevallen de begeleiding resulteerde in een herhaalde asielaanvraag (HASA). Minder dan 10 procent keerde terug naar het land van herkomst.

De rechter

In 2024 besloot minister Faber de landelijke financiering voor de BBB-regeling stop te zetten. In mei 2025 oordeelde de rechter dat de opvang van kwetsbare uitgeprocedeerde vreemdelingen in Amsterdam onterecht was stopgezet, omdat niet was vastgesteld of de Vrijheidsbeperkende Locatie geschikt was voor mensen met medische of psychische problemen. De rechter stelde dat de minister de opvang moest voortzetten en de kosten moest blijven betalen totdat een passende oplossing was gevonden. Eerder waren er al rechterlijke uitspraken over Utrecht en Rotterdam waarbij het stopzetten van de landelijke financiering werd teruggedraaid.

Terugkeerhubs

Een ander actueel onderwerp is de invoering van terugkeerhubs buiten de EU om het uitzettingsproces te versnellen. De Europese Commissie wil uniforme regels en centra buiten Europa, terwijl ook de Nederlandse regering deze opties overweegt.

In reactie op een kabinetsnotitie over het terugkeerbeleid in mei 2025 stuurt de stichting LOS (Landelijk Ongedocumenteerden Steunpunt) mede namens een groot aantal andere NGO’s, de Raad van Kerken en Kerk in Actie een brief aan de Tweede Kamer waarin zij hun bezorgdheid uiten over de gevolgen voor de rechtspositie van migranten zonder verblijfsvergunning en de naleving van Mensenrechten.

Tijdens de recente behandeling van de Asielnoodmaatregelenwet diende de PVV een amendement in om illegaliteit strafbaar te stellen.

Voor het CDA was dit een brug te ver, maar ook NSC kwam in gewetensnood: ‘Medemenselijkheid of het schenken van een kop soep mag natuurlijk nooit strafbaar zijn.’ Om NSC en ook de SGP binnenboord te houden deed Van Weel de toezegging om de strafbaarstelling van illegaliteit eerst voor advies voor te leggen aan de Raad van State.

Inmiddels hebben Vluchtelingenwerk en Amnesty International namens 70 maatschappelijke organisaties een ‘noodsignaal’ uitgezonden, waarbij de Eerste Kamer wordt opgeroepen om tegen de asielwetten te stemmen. Ook is een actie ‘Stop de asielwetten’ op touw gezet om de druk op de Eerste Kamer verder op te voeren.

Het bondgenootschap geeft een overzicht van alle organisaties die deel uitmaken van de lobby achter ‘de kop soep’.

Op de rem

Van de personen die in Nederland een terugkeerbesluit hebben ontvangen, keert minder dan 10 procent daadwerkelijk terug. En dat jaar in, jaar uit. Van Weel noemt dat terecht funest voor het asielsysteem.

De belangrijkste oorzaak is dat de rechterlijke macht zich sterk richt op het strikt naleven van internationale verdragen, waarbij elke poging om de terugkeer van uitgeprocedeerde asielzoekers efficiënter te maken als beperking van de mensenrechten wordt gezien. Bovendien wordt de uitvoering van het terugkeerbeleid bemoeilijkt door steeds strengere zorgvuldigheidseisen en de mogelijkheid om rechtszaken te stapelen.

Tenslotte is er nog de krachtige lobby van ‘maatschappelijke organisaties’ die bij elke poging om de terugkeer van uitgeprocedeerde asielzoekers te versnellen op de rem trappen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!  

Het bericht Waarom uitgeprocedeerde asielzoekers massaal in Nederland blijven verscheen eerst op Wynia's Week.

De Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) wil beide mannen terugsturen naar Italië. Zo werkt het Europese asielrecht: zij kwamen via Italië de EU binnen, dus moeten ze daar asiel aanvragen. Als Italië ze weigert, mag Italië ze uitzetten. 

De Raad van State is het daar niet mee eens. De opvang zou in Italië zo erbarmelijk zijn, dat de ‘mensenrechten’ van asielzoekers in het gedrang komen. De Eritreeër en de Nigeriaan mogen blijven. En met hen alle migranten die via Italië naar Nederland zijn gekomen en nog gaan komen. 

Doof voor eigen inwoners 

Dat de Raad van State Europees recht, in dit geval het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, ruim interpreteert, komt wel vaker voor. De bouw van woningen, waterstoffabrieken en windturbines valt stil, omdat de Raad besloot dat Europese afspraken over natuurbescherming nog geen zucht extra stikstof toelaten. 

Voor eigen inwoners is de hoogste bestuursrechter van Nederland minder coulant. Toen duizenden toeslagenouders door de Belastingdienst werden geruïneerd, en de Raad van State om hulp vroegen, bleken hun smeekbeden aan dovemansoren gericht. 

Nigeriaan zwerft sinds 2014 door Europa 

De veronderstelde Eritreeër – de man heeft geen paspoort – kwam via Italië de EU binnen. Hij vroeg echter geen asiel in Italië aan, wat Nederland volgens de Dublinverordening het recht geeft om hem terug te sturen. Daar is één uitzondering op: minderjarigen mogen wél in Nederland asiel aanvragen. De Eritreeër beweert 17 jaar oud te zijn. De rechtbank geloofde hem niet. De Raad van State geeft hem het voordeel van de twijfel. 

De Nigeriaan probeert al sinds 2014 ergens in Europa een verblijfsvergunning te krijgen. Hij deed drie aanvragen in Italië, die werden afgewezen; een aanvraag in Zwitserland, die werd afgewezen; en een aanvraag in Oostenrijk, die werd afgewezen. Vorig jaar vroeg hij in Nederland asiel aan. De IND wil hem terugsturen naar Italië, dat hem dan vervolgens terug zou kunnen sturen naar Nigeria. De Raad van State houdt dat tegen. Italië heeft andere lidstaten gevraagd om voorlopig geen asielzoekers terug te sturen. Dus mag de Nigeriaan ook in Nederland een poging wagen. 

Het is onvoorstelbaar dat zijn aanvraag hier zal worden ingewilligd. Als hij in Italië, Zwitserland en Oostenrijk geen recht had op asiel, dan heeft hij dat in Nederland ook niet. Dat is voor de Raad van State irrelevant. Dat de man al negen jaar lang de wetten van meerdere Europese landen aan zijn laars lapt door te weigeren terug te keren naar zijn thuisland, doet er blijkbaar ook niet toe. Op kosten van de Nederlandse belastingbetaler krijgt hij hier alsnog een opvangplek en moet de IND alsnog een asielprocedure starten. 

Italië kan asielzoekers niet meer aan 

EU-lidstaten mogen er gewoonlijk vanuit gaan dat anderen de opvang van asielzoekers op orde hebben. Italië heeft echter verzocht om de overdracht van asielzoekers op basis van de Dublinverordening te staken. De opvang raakt vol. In de eerste drie maanden van dit jaar kwamen er vier keer zoveel migranten de Middellandse Zee over als in dezelfde periode een jaar geleden: bijna 35.000. 

De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State, de hoogste bestuursrechter van Nederland, redeneert dat asielzoekers die worden teruggestuurd ‘niet worden opgevangen door de Italiaanse autoriteiten’. Of dat echt zo is, is niet onderzocht. De Italianen hebben slechts verzocht om geen asielzoekers terug te sturen. 

Nederland wel? 

De Raad doet nog een aanname: ‘Daarmee komen asielzoekers in een situatie terecht waarin zij niet beschikken over hun belangrijkste basisbehoeften, zoals onderdak, eten en stromend water’ – hun mensenrechten. Alsof asielzoekers zonder opvang van de Italiaanse staat hulpeloos zouden zijn. De Nigeriaan lijkt zich in ieder geval al jaren te redden. Dat er ook in Italië goede doelen als het Rode Kruis noodopvang leveren, weegt de Raad niet mee. 

De Raad weegt ook niet mee dat ook in Nederland de asielopvang vol zit. Alle 30.000 bedden in de reguliere opvang zijn bezet. Daarnaast worden zo’n 15.000 asielzoekers en statushouders op noodlocaties, en bijna 7.000 asielmigranten elders, opgevangen. Van deze aantallen hebben 16.000 migranten asiel gekregen (‘statushouders’). Zij hebben echter geen geld om een eigen woning te regelen en kunnen niet doorstromen naar een sociale huurwoning, want er is een tekort. Woningen bijbouwen gaat niet, want de Raad van State heeft een stop gezet op vrijwel alle bouwvergunningen. 

De in januari overleden emeritus-hoogleraar Twan Tak klaagde jarenlang dat de rechtsprekende leden van de Raad van State – ‘staatsraden’ – ‘louter met een bestuurlijk oog’ naar zaken keken en geen rekening hielden met de feitelijke omstandigheden. 

Geert Corstens, de oud-president van de Hoge Raad, trok na de kindertoeslagenaffaire dezelfde conclusie: de Raad volgde de letter van de wet zonder oog te hebben voor het lot van de ouders die door de Belastingdienst ten onrechte als fraudeur waren aangemerkt. 

‘Van rechters verwacht je dat ze bescherming bieden. Je moet bescheiden zijn, maar ook het lef hebben om in te grijpen als mensen tekort komen,’ zei Corstens destijds. 

Raad zat vast in zelfgecreëerde fuik 

De Raad heeft dat later toegegeven. De Belastingdienst vond dat iedere overtreding moest leiden tot het terugvorderen van de totale kinderopvangtoeslag. Zo kon het gebeuren dat ouders met een schuld van nog geen 80 euro bijna 28.000 euro aan toeslagen moesten terugbetalen. De Raad vond dat toen een redelijke interpretatie van de wet. Nu niet meer. In het zelfonderzoek Lessen uit de kinderopvangtoeslagzaken schrijft de Raad: we zaten ‘vast in een zelf gecreëerde juridische fuik’. 

Het valt Jos Teunissen, emeritus hoogleraar staats- en bestuursrecht, op dat de staatsraden vooral in ‘Europese’ zaken de regering trotseren: ‘Veel mensen, die zelf nooit te maken hebben gehad met de bestuursrechtspraak, denken ten onrechte dat de Afdeling bestuursrechtspraak indringend toetst. De Afdeling toetst wél indringend in milieuzaken, als Europees recht in geding is, en in bepaalde vreemdelingenzaken, óók als Europees recht in geding is’, legt Teunissen uit. ‘Daardoor ontstaat bij het grote publiek een verkeerd beeld van die bestuursrechtspraak. In bijna alle zaken leunt de Afdeling achterover en verwerpt ze het (hoger) beroep.’ 

‘Fuik’? Die kennen we van stikstof 

In 2019 zette de Raad van State een streep door de Programmatische Aanpak Stikstof, omdat die kleine uitstoters ten onrechte van een vergunningsplicht zou ontheffen. Alle activiteiten die stikstof uitstoten, moeten sindsdien een vergunning aanvragen. 

Vergunningen worden echter zelden verleend, want de stikstofneerslag op beschermde natuurgebieden is volgens de heersende regels al te hoog. Nederland heeft ervoor gekozen om de staat van de natuur aan stikstof af te meten, en de overheid heeft een plicht om te voorkomen dat gebieden met een Europese ‘Natura 2000’-status verslechteren. 

Of er echt overal te veel stikstof neerdaalt, en of die stikstof daar schadelijk is voor de natuur, is maar op een aantal plekken gemeten. Voor de rest wordt gewerkt met modellen die eigenlijk te grof zijn om de neerslag en impact van stikstof op lokaal niveau uit te rekenen. Toch zegt de Raad van State ‘uit voorzorg’ nee tegen elk project dat stikstof uitstoot zolang niet elders stikstof is verminderd. 

Zelfs als die stikstofuitstoot tijdelijk is. Zo ontstaat de absurde situatie dat een festival niet door mag gaan, omdat iedere dag over een nabijgelegen snelweg verkeer rijdt dat stikstof uitstoot. Of windturbines, die de landelijke uitstoot van zowel broeikasgassen als stikstof reduceren door gas- en kolencentrales te vervangen, niet gebouwd mogen worden terwijl fabrieken en veestallen pal naast natuurgebied iedere dag stikstof uitstoten. 

Op papier zullen de staatsraden gelijk hebben, maar de uitkomst is voor kiezers onnavolgbaar. 

Macht zonder gezicht 

Wat kan de kiezer daar aan doen? Arnout Jaspers schreef hier enkele weken geleden dat de Raad van State een dominantere machtspositie in onze democratie heeft ingenomen dan het Hooggerechtshof in de Verenigde Staten. 

Met als verschil dat iedere politiek geïnteresseerde Amerikaan de negen rechters van het Hooggerechtshof kent terwijl de leden van de Raad van State – met uitzondering van vicevoorzitter Thom de Graaf (D66) – onzichtbaar en onbekend zijn. 

Lage rechters worden in Amerika door het volk gekozen en hoge rechters door de president en de Senaat voorgedragen en benoemd. Hoe wordt men lid van de Raad van State? Weinig Nederlanders zullen het weten. 

De Raad draagt zelf namen aan wanneer een lid aftreedt. Vervolgens kiest de ministerraad in naam van de koning, die formeel ook de Raad van State voorzit. Benoemingen zijn ‘voor het leven’, wat in de praktijk betekent dat leden op hun 70ste met pensioen gaan. Het heeft iets weg van het Britse Hogerhuis. 

Politieke kleur speelt wél mee 

Bij de benoeming van leden (die de regering adviseren) en staatsraden (die recht spreken) wordt volgens de Raad ‘gelet op bekwaamheid en ervaring op het terrein van wetgeving, bestuur en rechtspraak.’ Politieke voorkeur zou geen rol moeten spelen. Maar, net als in het Britse Hogerhuis, zag wijlen oud-hoogleraar Tak dat staatsraden wel degelijk ‘vooral op hun politieke kleur’ werden benoemd. 

Weinig deskundigen zeiden hem dat na. Volgens Teunissen omdat nogal wat van zijn oud-collega’s parttime voor de Raad van State werken of hopen te werken: ‘De Afdeling advisering is een plek waar veel hoogleraren staatsrecht aan het eind van hun loopbaan kunnen “uitrollen”. Hetzelfde geldt voor de Afdeling bestuursrechtspraak, maar dan voor hoogleraren bestuursrecht.’ 

Oud-asieladvocaten beslissen in asielzaak 

Het viel Jaspers op dat de staatsraden nooit bij naam in de media worden genoemd. ‘Ze worden geacht inwisselbaar en kleurloos, want volmaakt objectief te zijn.’ Dat is natuurlijk niemand. 

Twee van de drie staatsraden die moesten beslissen over de Afrikaanse asielzoekers stonden eerder in hun loopbaan asielzoekers bij als advocaat. Zo kwam mr. Liesbeth Steendijk op voor de nabestaanden van een zwangere asielzoekster die in bewaring op Schiphol was overleden. Zij werd later rechter in Zwolle, waar ze opklom tot voorzitter vreemdelingenrecht. In 2011 werd Steendijk staatsraad. Ze is ook lid van de Raad van Advies van het Instituut voor Immigratierecht van de Rijksuniversiteit Leiden. 

Haar collega mr. Marion Soffers stond als advocaat onder meer een asielzoekster uit Sierra Leone bij, die onrechtmatig door de IND zou zijn vastgehouden. Zij werd later rechter in Rotterdam en vervolgens in Den Haag. In 2018 werd Soffers lid van het Gemeenschappelijk Hof van Justitie van de Nederlandse Antillen en Aruba, en in 2021 werd zij benoemd tot staatsraad. 

De voorzitter in beide zaken, mr. dr. Hanna Sevenster, is geen deskundige in asielrecht. Zij promoveerde in 1992 op een proefschrift over het milieurecht. Vervolgens ging zij als advocaat in Den Haag aan de slag. In 1996 werd ze deeltijdhoogleraar internationaal milieurecht aan de Universiteit van Amsterdam en in 2001 hoofd van de afdeling Europees recht op het ministerie van Buitenlandse Zaken. Sinds 2007 is ze lid van de Raad van State. 

De Britten haalden in 2009 de rechtsprekende functie bij het ongekozen Hogerhuis weg. Er werd dat jaar een apart Hooggerechtshof opgericht. 

Een aantal staatsrechtgeleerden en oud-voorzitter van de Hoge Raad Corstens pleiten daar ook in Nederland voor. Nu geeft één afdeling van de Raad van State advies over wetten voor ze worden ingevoerd en spreekt de andere afdeling recht over wetten nadat ze zijn ingevoerd. Weinig andere democratieën combineren deze twee functies in één instituut, en daar is een goede reden voor: anders keurt de slager zijn eigen vlees. 

Universitair docent Gerrit Dijkstra en bijzonder hoogleraar Frits van der Meer, beiden aan de Universiteit Leiden, zetten vraagtekens bij de oplossing die is gekozen: om de adviserende en rechtsprekende functies organisatorisch te scheiden. ‘Waarom dan toch beide functies in handen van dezelfde Raad van State?’ De Raad beweert dat dit te maken heeft met de ‘synergie’ tussen beide functies. Dat strookt niet met elkaar: ‘Volledige scheiding en tegelijk synergetische effecten?’ 

Kleine wereld 

Formeel staan advies en rechtspraak los van elkaar, maar wie in hetzelfde gebouw werkt, wil elkaar weleens tegenkomen. De wereld van het staats- en bestuursrecht is in Nederland sowieso klein, blijkt wel uit het feit dat veel deskundigen als staatsraad bijklussen (en Wynia’s Week dus niet van commentaar konden of wilden voorzien). 

‘Iedereen kent elkaar en noemt elkaar bij de voornaam’, zegt Teunissen. ‘Dat er sprake is van “groupthink” staat mijns inziens wel vast, óók bij rechtswetenschappers die fundamentele kritiek zouden moeten leveren maar dat niet doen.’ 

De beslissingen over kindertoeslag waren uiteindelijk zo pertinent onrechtvaardig, dat de Raad wel moest bijsturen. Als het gaat om asiel en stikstof blijven de staatsraden – om de eigen woorden van de Raad van State nog maar een keer aan te halen – in hun ‘zelf gecreëerde juridische fuik’ zitten. 

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine twee keer per week,104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank! 

Het bericht Raad van State blijft vastzitten in zelfgemaakte juridische fuik verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat begon vier jaar geleden, in voorjaar 2019, met het afschieten van de PAS-regeling, de wet waarmee vorige kabinetten beoogden het stikstofprobleem hanteerbaar te houden. In 2022 zette de Raad van State ook nog een streep door de Bouwvrijstelling, een wijziging op de Natuurbeschermingswet waarmee het huidige kabinet probeerde weer enig gezond verstand in het stikstofdossier terug te brengen.

Adviseur èn rechter

We verwachten van rechters dat die concrete zaken toetsen aan de wet en op basis van die wet uitspraak doen, maar staatsraden (rechters van de Raad van State) rekenen het tot hun bevoegdheid om complete wetten buiten werking te stellen. Dat is des te merkwaardiger, omdat elk wetsvoorstel door diezelfde Raad van State vooraf uitgebreid van advies is voorzien. Dat advies weegt zwaar, en leidt vaak tot wijzigingen door het kabinet en amendementen door de Tweede Kamer alvorens zo’n wet wordt aangenomen. 

Dus ook over de PAS-regeling en de Bouwvrijstelling moet de Raad van State vooraf  advies hebben uitgebracht, waar door kabinet en parlement terdege rekening mee is gehouden. En toch verwees de Raad van State zowel het PAS als de Bouwvrijstelling de eerste de beste keer dat serieprocedeerder Johan Vollenbroek er een zaak van maakte naar de prullenbak. Het heeft veel van de slager die zijn eigen vlees afkeurt.

Weliswaar zijn Advisering en Bestuursrechtspraak twee aparte afdelingen van de Raad van State, maar raar blijft het, dat die ene instantie van voor tot achter zo’n dikke vinger in de pap heeft bij zowel de voorbereiding als de toepassing van wetgeving. De ondemocratische wortels van dit orgaan blijken ook wel uit het feit, dat de Koning er formeel voorzitter van is.

Het Hooggerechtshof in de Verenigde Staten heeft ook veel macht, onder meer omdat het wetgeving mag toetsen aan de Grondwet, wat Nederlandse rechters niet mogen. Voordat zo’n rechter benoemd wordt, bemoeit dan ook zo ongeveer het hele land zich ermee, onder meer via openbare hoorzittingen. Vriend en vijand lichten het doopceel van de kandidaat, en vragen hen het hemd van het lijf over allerlei maatschappelijke kwestie. Iedereen wil weten wie die man of vrouw is die, letterlijk voor de rest van zijn of haar leven, zo’n ingrijpende invloed op recht en politiek gaat krijgen.

Hoe doorzichtig zijn die benoemingen?

De circa tachtig Nederlandse staatsraden, daarentegen, zijn grijze muizen die geruisloos door coöptatie benoemd worden en in een weldadige luwte hun werk doen. Bij elke uitspraak horen drie namen van staatsraden die tot dit oordeel gekomen zijn, maar dat interesseert blijkbaar niemand. Ze worden geacht inwisselbaar en kleurloos, want volmaakt objectief te zijn.

Persoonlijk zou ik best willen weten, of een staatsraad die Nederland in deze stikstoflockdown gestort heeft, misschien een mevrouw is die al haar hele leven D66 stemt en een trouw lid is van Natuurmonumenten. Een ander zou een oud-studiegenoot van Johan Vollenbroek kunnen zijn, wie zal het zeggen? Niemand controleert dat. Kan je dat soort ballast afwerpen, simpelweg door een toga aan te trekken?

Stapje terug voor Vollenbroek

De meest recente uitspraak van de Raad van State over stikstof, het zogeheten tussenvonnis over de 25 kilometer afkapgrens, bevestigt mijn indruk dat staatsraden net als gewone mensen lekker in hun eigen straatje praten als ze dat goed uitkomt.

Terwijl de Raad zeer streng oordeelde over het PAS en de Bouwvrijstelling, in het nadeel van de staat, krijgt die in dit tussenvonnis nu wel gelijk: de 25 kilometer afkapgrens voor stikstofberekening in het almachtige AERIUS-computermodel vindt bij de Raad wel genade. Althans op dit punt moet Vollenbroek terug in z’n hok.

Concreet gaat het over het aansluiten van de A15 op de A12 bij knooppunt Ressen, maar net als de vorige twee keer is de rekensystematiek hier van cruciaal belang voor talloze gelijksoortige zaken.  Over zo’n nieuwe weg rijden auto’s, en voor zover niet elektrisch, stoten die in hun uitlaatgassen allemaal een beetje stikstof (NOx) uit. Die NOx waait weg, en kan neerslaan op Natura2000-gebieden in de omgeving.

Prettig voor Tata en Schiphol

Uiteraard raakt de NOx steeds verder verdund naarmate die verder weg waait. Het kabinet heeft in 2021 besloten dat AERIUS moet stoppen met rekenen zodra de weg, of een andere bron van stikstof, verder weg ligt dan 25 kilometer. De stikstof uit zo´n bron wordt dus geacht te verdwijnen en niet neer te slaan in Natura2000/gebieden die buiten die zone liggen.

Logisch, vindt de Raad volgens het eigen persbericht: 

‘Elk rekenmodel heeft een grens waarbuiten het geen wetenschappelijk betrouwbare uitspraken meer kan doen. Dat wil zeggen dat daarbuiten te onzeker is of de berekening nog overeenkomt met de werkelijkheid.’

Dat is heel prettig voor grote uitstoters als Tata Steel en Schiphol, waarvan de NOx zich over het hele land verspreidt. Want Tata Steel heeft hele hoge schoorstenen, en vliegtuigen stoten ook bijna al hun NOx op een flinke hoogte uit. Slechts een klein deel van hun uitstoot belast dus de Natura2000/gebieden in de 25-kilometer zone, en daarbuiten – puur rekenkundig – helemaal niet.

In een reactie op het tussenvonnis liet Vollenbroek dan ook al weten dat er ‘dus’ nog meer boeren zullen moeten worden uitgekocht en onteigend om de Natura2000-gebieden in Nederland onder de Kritische Depositie Waarde voor stikstof te krijgen. Die weggemoffelde NOx moet in de optiek van Vollenbroek namelijk gecompenseerd worden door nog meer beperking van ammoniak (NH3) voor boeren. 

Het is op zich te prijzen, dat de Raad zich in dit tussenvonnis beroept op de beperkingen die inherent zijn aan elk computermodel, dus ook aan AERIUS. De voorspellingen van zo’n model worden steeds onnauwkeuriger naarmate de NOx (of NH3) verder weg waait. Er is altijd een grens waar voorbij de gegevens uit een model niet meer zijn dan rekenruis. Het kabinet beroept zich op een rapport van TNO om die grens op 25 kilometer te stellen, en de Raad accepteert dat, want zo zegt ze in het persbericht, vonnissen moeten gebaseerd zijn op ‘de beste wetenschappelijke kennis’.

Niet consistent

Jammer is wel, dat de Raad pas nu zulke wetenschappelijke inzichten meeweegt in haar oordeel. Want in haar vonnissen over het PAS en de Bouwvrijstelling heeft de Raad zulke inzichten compleet genegeerd door de grenswaarde voor vergunningsplicht op een absurd lage 0,07 gram stikstofdepositie per hectare per jaar te zetten.

Een rapport van TNO over die inmiddels beruchte grenswaarde, stelt dat berekeningen van AERIUS die lager uitvallen dan 140 gram eigenlijk al geen reële betekenis meer hebben, en onder de 14 gram zeker niet. Maar van de Raad moet AERIUS nog doorrekenen tot een tweehonderdmaal lagere waarde dan die 14 gram om te beslissen over vergunningen. Hele woonwijken zullen nog jaren lang niet gebouwd kunnen worden door deze onzin. 

Ook heeft de Raad het rapport van de commissie-Hordijk genegeerd, waarin onomwonden gesteld wordt, dat AERIUS überhaupt ongeschikt is om voor vergunningsverlening de stikstofdepositie van een individueel bedrijf op een Natura2000-gebied te berekenen, zelfs ver boven die grenswaarde.

Nu de Raad zwart op wit erkent, dat ‘de beste wetenschappelijke kennis’ leidend moet zijn bij vonnissen, zou een goede jurist eens moeten uitzoeken wat dit betekent voor hun eerdere vonnissen.    

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers is schrijver van de bestseller ‘De Stikstoffuik’. Zijn columns verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving, die vrij beschikbaar is – gratis – voor iedereen. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Stikstoffuik: de veel te machtige Raad van State zegt dan weer dit en dan weer dat verscheen eerst op Wynia's Week.