Het in 1945 opgerichte Nederlandsch Instituut voor Publieke Opinie (NIPO) speelde daarbij een pioniersrol. Speciaal op het terrein van onderzoek naar onze politieke voorkeuren was sociaal geograaf Maurice de Hond de grote aanjager. In het legendarische VARA-radioprogramma In de Rooie Haan begon hij in 1976 met het maandelijks bekendmaken van zijn laatste peiling. Het ‘NIPO/Rooie Haan-onderzoek volgens de methode-De Hond’ werd een begrip.

Slaapverwekkende uitslagen

Dat er vóór de Tweede Wereldoorlog geen Maurice de Hond bestond, hoeft niemand te spijten. Het stemgedrag van de Nederlandse kiezers was toen namelijk dermate saai en voorspelbaar dat er weinig aan te onderzoeken viel. Zo werden in het interbellum álle Tweede Kamerverkiezingen gewonnen door de katholieke RKSP. Nummer twee was steevast de sociaaldemocratische SDAP en op de derde plaats eindigde telkens de gereformeerde ARP. Ook de nummer vier was vaste prik: de hervormde CHU.

Niet alleen was de volgorde altijd hetzelfde, ook de behaalde stemmenpercentages leken sprekend op elkaar. De RKSP bijvoorbeeld kreeg tussen 1918 en 1937 voortdurend tussen de 27,9 en 30,0 procent van de stemmen. Als het ging om electorale stabiliteit was Nederland wereldkampioen. Nergens waren uitslagenavonden van Tweede Kamerverkiezingen zo slaapverwekkend als bij ons.

Sinds de jaren zestig is dat stapje voor stapje veranderd. Van onze uitgesproken kalme electorale traditie is inmiddels niets meer over. We zijn vertrouwd geraakt met partijen die bij Tweede Kamerverkiezingen 26 zetels winnen (de Lijst Pim Fortuyn in 2002) of er 29 verliezen (de PvdA in 2017). Ook van nieuwkomers die meteen de grootste worden en direct daarna imploderen (zie de lotgevallen van Forum voor Democratie na de Provinciale Statenverkiezingen van 2019) kijken we nauwelijks nog op. Het huidige kabinet steunt op vier coalitiepartijen waarvan er slechts één ouder is dan twintig jaar.  

Deze ontwikkelingen, zo hoor je vaak, zijn in gang gezet door het groeiende aantal ‘zwevende kiezers’. Gaandeweg is dat begrip verbonden geraakt met de veronderstelling dat het burgers steeds vaker ontbreekt aan vastomlijnde politieke beginselen en overtuigingen. Daardoor zouden ze buitengewoon gevoelig zijn geworden voor politieke modes en trends. Gevolg: wispelturige verkiezingsuitslagen en politieke instabiliteit.

Maar klopt die analyse wel?

Maurice de Hond deed onlangs onderzoek naar de links-rechts-plaatsing van kiezers. Dat wil zeggen: van 8000 ondervraagden registreerde hij hoe ze zichzelf situeren op een schaal die loopt van 1 (uiterst links) tot 9 (uiterst rechts). De uitkomst was dat 20 procent koos voor een van de drie posities aan de linkerkant, 39 procent voor een van de drie posities in het midden en 41 procent voor een van de drie posities aan de rechterkant.

Geen revolutionaire veranderingen

Vooral politicologen doen de laatste decennia nogal moeilijk over de ‘achterhaalde’ begrippen links en rechts. Ze zouden vervangen moeten worden door categorieën – of liever nog ‘dimensies’ – waarbij kiezers bijvoorbeeld worden getypeerd als ‘materialisten’ of ‘postmaterialisten’ of – naar een idee van de Britse denker David Goodhart – als kosmopolitische ‘anywheres’ dan wel minder mobiele ‘somewheres’. Het interessante van opinieonderzoeken is dat telkens weer blijkt dat de meeste ondervraagden prima met de klassieke links-rechts-schaal uit de voeten kunnen.

Nóg interessanter is dat de links-rechts zelfplaatsing van Nederlandse kiezers in de loop der jaren wel is veranderd, maar lang niet zo revolutionair als de verkiezingsuitslagen zouden kunnen doen vermoeden.

Zo bleek al in 1977 uit het Nationaal Kiezersonderzoek – waarbij geen 9-puntsschaal maar een 10-puntsschaal werd gebruikt – dat posities rechts van het politieke midden (31 procent) populairder waren dan posities links van het midden (28 procent). De ‘Fortuyn-verkiezingen’ van 2002, die vaak zijn geïnterpreteerd als het begin van de ‘verrechtsing’ van Nederland, vormden zo bezien helemaal geen reusachtige cesuur: op de 11-puntsschaal die toen bij het Nationaal Kiezersonderzoek werd gebruikt, koos 25 procent van de ondervraagden voor de vier meest linkse posities en 33 procent voor de vier meest rechtse.

Rechtse grondhouding

Het Nederlandse electoraat heeft dus al heel wat jaren een grondhouding die overhelt naar rechts, hoewel die neiging – zie het recente onderzoek van De Hond – wel steeds groter lijkt te worden. Wellicht is dat zo omdat er met name op het gebied van (asiel)migratie, klimaat en de EU zo vaak (centrum)links beleid was, ook in kabinetten onder leiding van een VVD-premier.

Laten we ons hoe dan ook geen politieke wispelturigheid laten aanpraten. Zwevende kiezers zijn in Nederland alleen in de meerderheid als je niet goed kijkt.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Onderzoek bewijst: rechtsigheid zit al 50 jaar in onze genen verscheen eerst op Wynia's Week.

In het debat over de informatie, afgelopen woensdag in de Tweede Kamer, vlogen tal van typeringen door de zaal. Timmermans (GL-PvdA) noemde het nieuwe kabinet-in-wording ‘radicaal-rechts’, een typering waar Dassen (Volt) zich bij aansloot. Timmermans voegde daar de oude woorden van Hirsch Ballin aan toe: ‘Doe dit ons land niet aan.’ Yesilgöz (VVD) sprak van een centrumrechts kabinet, Wilders van een ‘rechts, centrumrechts’ kabinet.

Roxanne van Iperen

De strekking van deze gekozen formuleringen is duidelijk: op links wil men het schrikbeeld van een ‘radicaal-rechts’ of ‘populistisch-rechts’ kabinet verspreiden, dat door Wilders vanuit de Kamer zal worden gedomineerd en dat een schrikbewind zal gaan voeren, met vooral heel veel discriminatie en uitsluiting en heel weinig oog voor zaken als klimaat en milieu.

De term ‘extreemrechts’ wordt in de Kamer niet gebruikt, en dat is maar goed ook, want die term impliceert de bereidheid om geweld te gebruiken om politieke doelen te realiseren en daar is immers geen sprake van. De verwijzing naar die mogelijkheid is zo langzamerhand voorbehouden aan slecht geïnformeerde talkshow-gasten als Roxanne van Iperen, die deze week haar verbazing uitsprak over de ‘extreme’ ideeën (van de PVV) die door VVD en CDA worden genormaliseerd.

De formerende partijen doen van hun kant hun best om dat spookbeeld te pareren door te spreken over een ‘centrumrechts’ kabinet, een kabinet dat de streep van het midden maar net een beetje zal overschrijden. Middenpartijen (VVD, NSC, BBB) helpen een rechtse partij (de PVV) aan een meerderheid. Dat is alles. Het zal dus een kabinet zijn dat met voorstellen zal komen die voor veel partijen in de Kamer te pruimen zullen zijn en hun steun moeten kunnen krijgen.

Het is aardig, zo’n woordenspel. Maar zijn de gekozen bewoordingen adequaat?

Een partij heet populistisch wanneer deze de kloof tussen politiek en bevolking benadrukt, oftewel: een tekort aan representatie. Daar is op zich niets mis mee: alle politieke bewegingen hebben bij hun begin die kloof benadrukt. Anders was er immers geen reden voor hun oprichting. En als populistisch betekent dat een partij ‘het volk’ (als een eenheid voorgesteld) naar de mond praat: ook dan is de kritiek om deze reden op zo’n partij bedenkelijk. Blijkbaar vindt inmiddels het grootste deel van de kiezers dat andere partijen hun gerechtvaardigde belangen hebben verkwanseld en hebben zij bij de laatste verkiezingen een andere keuze gemaakt.

Niet radicaal

Het adjectief ‘radicaal’ (in de woordcombinatie ‘radicaal-rechts’) betekent vooral dat de partij die daarvan wordt beschuldigd, wordt verweten dat zij zich schuldig maakt aan ‘nativisme’. Dat betekent dat Nederland er alleen maar zou zijn voor autochtone Nederlanders, en dat de bedreiging van buiten komt: van migranten, moslims, niet-blanken. Bij mijn beste weten heeft Wilders (hoeveel rare dingen hij verder ook heeft gezegd en voorgesteld) altijd volgehouden dat Nederlanders wat hem betreft mensen zijn die in Nederland wonen en zich aan de Nederlandse rechtsorde houden. Dat aan mensen die zich niet aan die orde houden (door pro-Hamas-demonstraties waarbij antisemitische leuzen worden gescandeerd), geen strobreed in de weg wordt gelegd, lijkt mij ondertussen een belangrijke verklaring van zijn electorale succes in november.

Bruikbaar onderscheid

Het nieuwe kabinet zal dus niet extreemrechts zijn, noch radicaalrechts. En zelfs niet centrumrechts of gewoon rechts.

Tegenwoordig horen we vaak dat de scheiding links-rechts geen betekenis meer heeft. Maar toch geven beide termen een nog altijd bruikbare onderscheiding aan. Rechts staat dan voor een politieke overtuiging waarin de overheid niet alles bedisselt, waarin de overheid ruimte faciliteert aan alle levensbeschouwingen binnen een samenleving (binnen de kaders van de wet) zonder zelf een keuze te maken, waarin er ruimte is voor een vrije markt en waarin bepaalde waarden en normen worden verdedigd.

Links staat dan voor een dominante rol van de overheid, voor overheidsingrijpen op alle terreinen van het leven, voor een aan banden gelegde markt, en voor relativisme (moreel en cultureel).

Klassiek liberalisme bestaat niet meer

In het licht van deze onderscheiding mag zelfs de VVD al lang niet meer rechts heten. De VVD heeft de afgelopen tien jaar met links geregeerd, en zich zowel economisch als ideologisch aan haar partners, de PvdA en D66, aangepast. Het is een sociaalliberale partij geworden en die is niet rechts. Het klassieke liberalisme, dat gemeten aan de boven gegeven omschrijving, wel rechts is, bestaat in de Nederlandse politiek niet meer.

BBB en NSC zijn beide voortgekomen uit het CDA en dragen dit dna met zich mee. De ideologische onderbouwing is breed en zo algemeen mogelijk, en de problemen in de stad en op het platteland vragen om een daadkrachtige overheid. Over de eigen verantwoordelijkheid van burgers en een sterke ‘civil society’ hoor je bijna niets – en dat zijn nu net twee zaken die passen in een rechts profiel (zoals hierboven gedefinieerd).

En de PVV kan al helemaal niet rechts heten. In 2006 heeft de partij welbewust de keuze gemaakt om op het terrein van de sociale zekerheid een SP-achtig programma te volgen, toen onderzoek van Maurice de Hond uitwees dat er in de Nederlandse politiek (heel veel) ruimte was voor een partij die zich zowel cultureel rechts als economisch links zou profileren. Die keuze heeft tot een soort verzorgingsstaat-nationalisme geleid, gedragen door de pretentie er voor ‘de Nederlanders’ te willen zijn, en vooral door heel veel pragmatisme.

Roep geen waanvoorstellingen op

En zelfs migratie is geen rechts thema meer. In januari presenteerde de Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050 een rapport waarin een beperking van de immigratie werd bepleit om de ‘brede welvaart’ te behouden. ‘Hoge en snelle bevolkingsgroei leidt op termijn tot schaarste en ongelijkheid. Ik mag aannemen dat brede welvaart voor iedereen, sociale cohesie, en zorg voor de meest kwetsbaren in de samenleving niet “links” of “rechts” zijn’, zei de voorzitter van deze staatscommissie bij de presentatie van het rapport. Zijn naam? Richard van Zwol, een CDA’er, door Wilders gevraagd om samen met Elbert Dijkgraaf de nieuwe informatieronde te gaan leiden.

Natuurlijk zal dit kabinet, als het er komt, op tal van terreinen heel andere keuzes maken dan een kabinet met Timmermans. Maar er is niets rechts aan, laat staan radicaalrechts of extreemrechts. Het verdient altijd aanbeveling de dingen zo zuiver mogelijk te blijven benoemen en met onze bewoordingen geen waanvoorstellingen op te roepen. Ook dit kabinet zal, als de islamkritiek van Wilders zakelijk en precies blijft, gewoon een braaf kabinet zijn. Gewoon Nederlands dus, het product van gepolder.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe ‘extreem’ wordt ‘Wilders-I’ helemaal? (Ssst…: een heel erg Nederlands middenkabinet!) verscheen eerst op Wynia's Week.