Deze rechtspraak past in de trend die met de Urgenda-uitspraken is ingezet. Er is sinds mijn artikel uit 2020 met de titel ‘De rechter begrijpt de wetenschap niet maar bepaalt wel het beleid,’ niets ten goede veranderd. Sterker nog, de rechterlijke macht blijft dezelfde drogredeneringen hanteren, radicaliseert steeds verder en laat zich minder en minder aan de feiten en het recht gelegen liggen. Ook de Bonaire-klimaatrechter lijdt aan Messiaswaan en hallucineert onbestaande verdragsbepalingen. Bij deze rechter prevaleert een misplaatste klimaatmoraal boven de democratie en de economie en volgen de relevante feiten uit een in opdracht van Greenpeace geproduceerd rapport. Hoe lang kan dit nog goed gaan?

Geënsceneerde eensgezindheid

Ambitieuze klimaatuitspraken komen steevast tot stand in zaken waarin de partijen die tegenover elkaar staan, het in grote lijnen eens zijn over de feiten. Daarom houdt de klimaatbeweging ervan tegen de staat te procederen, want de ambtenaren die de verdediging aansturen, hebben veel sympathie voor klimaatactivisten.

Net als in de Urgenda-zaak kon de Haagse rechtbank tot haar genoegen met regelmaat vaststellen dat de partijen het eens waren: ‘In deze zaak staat niet ter discussie dat door de mens veroorzaakte klimaatverandering wereldwijd reële risico’s voor de mens meebrengt.’ Over de belangrijke vraag welk deel van de klimaatverandering door de mens wordt veroorzaakt, maakt de klimaatrechter zich niet druk, want hij kan de natuur nu eenmaal geen bevelen geven. Of enige opwarming wellicht beter is voor de mensheid doet niet ter zake en de mensenrechten van diegenen die door het vonnis geraakt zullen worden, tellen niet mee.

In klimaatzaken heeft de rechter uitsluitend oog voor eventuele risico’s en blijven de aanzienlijke voordelen van een beetje opwarming (bijvoorbeeld veel minder doden door koude) en meer CO2 (bijvoorbeeld sterke vergroening) buiten beschouwing. Zo ook de Bonaire-rechter, die kennelijk op basis van het Greenpeace-rapport concludeert dat ‘temperatuurstijging de kans op hitte-gerelateerde aandoeningen verhoogt’ en over de kans op koude-gerelateerde aandoeningen in alle talen zwijgt.

Met een dergelijke bevooroordeelde manier van feitenselectie kun je uiteraard geen beslissing nemen over de noodzaak en wenselijkheid van mitigatie, want dan moet je wel degelijk de risico’s en voordelen in de analyse betrekken en dat dan ook nog marginaal, dat wil zeggen voor ieder ppm meer CO2 moet je nagaan wat de na- en voordelen zullen zijn. Omdat dit de pet van de klimaatwetenschap en de -rechter te boven gaat, blijven de voordelen steevast buiten beschouwing.

Ruim baan voor klimaatmoraal

Ook de nadelen van klimaatbeleid staan niet in de belangstelling van de klimaatrechter. Denk aan schade aan de natuur door windturbines op land en op zee, problemen met de elektriciteitsvoorziening door random-opwekking, enorme systeemkosten, energie-armoede, schending van de mensenrechten van burgers die niet meer in hun levensonderhoud kunnen voorzien, etcetera. In tegenstelling tot politici hoeven rechters zich niet te verantwoorden en daardoor kunnen ze dat soort futiliteiten wegwimpelen.

De redenering van dappere klimaatrechters is steevast dezelfde. Ook de rechtbank Den Haag maakt gebruik van dezelfde trucjes en drogredeneringen als de eerdere klimaatrechters om tot het gewenste resultaat te komen. Voor dit doel moeten de wetenschap, de feiten en het recht wijken en de klimaatmoraal ruim baan krijgen.

Het sjabloon voor de dappere klimaatrechter

Het sjabloon voor het opleggen van rechterlijke klimaatdwang bestaat uit de volgende onderdelen:

1. ‘Geef een langdradige opsomming van alarmistische verklaringen uit allerhande beleidsdocumenten, veelal van internationale organisaties, en de ‘Summary for Policy Makers’ (SPM) van het IPCC.’ — Die SPM is geen wetenschappelijk document, want veel van de plechtige verklaringen erin zijn geen empirische vaststellingen; het is een stuk dat door ambtenaren van VN-lidstaten wordt onderhandeld en overeengekomen en bestemd is voor politici en klimaatambtenaren.  

2. ‘Poneer de stelling dat, indien er niet drastisch wordt ingegrepen, zich ernstige gevaren zullen verwezenlijken, waarbij 1,5 graden als ‘gevarengrens’ fungeert.’ — Die 1,5 graden zou vereist worden door ‘De Klimaatwetenschap,’ hoewel het IPCC pas om een opinie werd gevraagd nadat die 1,5 graden het Parijse akkoord was binnengesmokkeld. Empirische onderbouwing voor deze ‘gevarengrens’ ontbreekt volledig. Onzekerheden en regionale verschillen blijven buiten beschouwing. 

3. ‘Dan volgt de stelling dat Nederland, door een alchemisch mengsel van het Parijse klimaatakkoord en “De Wetenschap” gehouden zou zijn om beleid te voeren dat 1,5 graden verwezenlijkt, ongeacht de effectiviteit en de kosten ervan.’ — Dat andere landen niets doen en niets hoeven te doen, maakt dus voor de plicht van Nederland niets uit. De economische gevolgen zullen de rechter worst wezen. Ook al haalt het niets uit en is het Parijse klimaatakkoord zo lek als een mandje, Nederland moet en zal dweilen met de kraan open.  

4. ‘Grijp eenzijdig naar de mensenrechten en naar andere open normen die je zelf kunt invullen. Negeer de rechtsregels die niet dienstbaar zijn aan het doel.’ — Dat is de gouden regel van de klimaatrechter. Van het verbod op het stellen van algemene regels trekt de klimaatrechter zich niets aan. Ook het verbod om zijn eigen morele, ideologische of politieke opvattingen te laten doorwegen in zijn beslissingen komt hem niet van pas. Van de Grondwettelijke bepaling dat de Staten-Generaal, niet de rechter, het gehele volk vertegenwoordigt, wil deze rechter niet horen.  

5. ‘Tenslotte volgt de conclusie dat het Nederlandse beleid onvoldoende is en dat Nederland dus meer moet doen om het klimaat te redden.’ — Op grond van een bizar argument over de machtenscheiding meent ook de Bonaire-rechter dat hij de wetgever een klimaatdoel mag opleggen, zolang hij niet de specifieke maatregelen voorschrijft. 

Het Bonaire-vonnis schendt de logica en wetenschap

Hoe het Bonaire-klimaatvonnis, in de lijn van eerdere uitspraken, een loopje neemt met wetenschap en feiten kan met vele voorbeelden geïllustreerd worden. Die voorbeelden hebben veelal met elkaar gemeen dat de stellingen die de rechter voor waar aanziet, geen betrekking hebben op bevindingen in het heden, maar op onwaarschijnlijke, doch mogelijke toekomstbeelden. De klimaatrechter volgt zo de activisten die als geen ander weten dat ‘there is hardly a better way to avoid discussion than by releasing an argument from the control of the present and by saying that only the future will reveal its merits.’

Door het bewijs van beweringen naar de toekomst te verwijzen kan de klimaatrechter zich onttrekken aan de logica, de wetenschappelijke methode, de feiten, tegenspraak en dus verantwoordelijkheid. Zo ziet de rechter op suggestie van Greenpeace onwaarschijnlijke doemscenario’s voor ‘feiten’ aan. Daarbij gaat het vaak om het beruchte ‘RCP 8.5’ dat door klimaatactivisten in het centrum van de klimaatwetenschap is gepusht; zelfs het IPCC heeft toegegeven dat dit irrealistische scenario niet voor beleid gebruikt kan worden. Zoals we zullen zien, doet de Bonaire-rechter er echter nog een schep bovenop.

Scenario’s zijn geen feiten

Scenario’s zijn maar voorwaardelijke toekomstvoorspellingen die onder bepaalde aannames uit een model voortvloeien. Dat zijn uiteraard geen feiten, want feiten zeggen iets over empirische bevindingen. Met een selectieve greep uit de niet-feitelijke scenario’s komt de rechtbank tot volkomen absurdistische ‘zeespiegelstijgingen’ bij Bonaire: ‘rond 2050 14-34 cm (in het lage uitstootscenario) of 16-37 cm (in het hoge uitstootscenario), rond 2100 … 31-78 cm (in het lage uitstootscenario) tot 55-127 cm (in het hoge uitstootscenario).’ En dan komt de klap op de klimaatvuurpijl: ‘Die bovengrens kan oplopen tot 3,4 meter als onzekere processen, zoals het instabiel worden van de Antarctische ijskap, al vóór 2100 optreden.’

Er is geen enkele serieuze wetenschapper die deze getallen zal onderschrijven. Zelfs de Volkskrant-wetenschapsjournalist Maarten Keulemans die in het algemeen een hoge mate van tolerantie heeft voor boude beweringen van klimaatwetenschappers, kon zich op X niet bedwingen: ‘broddelwerk’ en ‘volstrekte apekool.’ De uitspraak staat vol met ‘feitelijke onjuistheden en overdrijvingen’ en de rechter ‘heeft zich laten inpakken,’ concludeerde hij. Beter laat dan nooit, zullen we maar zeggen.

‘Ook het risico op overstromingen door zwaardere stormen en extreme neerslag op Bonaire neemt toe,’ beweert de rechtbank en dat komt ‘onder meer door klimaatverandering’, met verwijzing naar de pleitnota van de Staat (sic!). De woorden ‘onder meer’ zouden de rechters toch moeten aanzetten om de vraag aan de orde te stellen welke andere causale factoren hier aan de orde zijn. Maar nee, de rechtbank draaft gewoon door – er moet immers recht gesproken worden.

Vervolgens citeert de rechter uit een ‘Quikscan’ van een consultant die aantoont dat hij er weinig van begrijpt: ‘De impact van een overstroming vanuit zee door een orkaan of tropische storm wordt door HKV (ongeacht het gekozen uitstootscenario) in het huidige klimaat en in zichtjaar 2050 als “ernstig” (10-25% wordt getroffen) en in zichtjaar 2100 als “zeer ernstig” (25-50% wordt getroffen) ingeschat.’ Als dat gevaar niet afhangt van de uitstoot, waar maken we ons dan druk om? Bij de bespreking van het risico van overstromingen, die in 2050 en 2100 in de impactklasse ‘ernstig’ of zelfs ‘zeer ernstig’ zouden zijn, zwijgt de rechter over het bijbehorende scenario. Bij nazien van de bronnen blijkt het weer te gaan om een irrealistisch scenario van een enorme temperatuurstijging van 5 graden in 2100 dat zich niet zal verwezenlijken.

Het Bonaire-vonnis maltraiteert zelfs het recht

Dat een rechter het complexe klimaatsysteem niet kan doorgronden, valt hem niet kwalijk te nemen, hoewel de vraag rijst of hij daar dan wel een oordeel over mag vellen. Je mag toch in ieder geval verwachten dat een rechter het toepasselijk recht behoorlijk kan identificeren en toepassen. Zelfs dat bleek echter teveel gevraagd.

Met de machtenscheiding en de ‘politieke kwestie’-doctrine maakt de rechter korte metten. Met een enkele verwijzing naar het feit dat de rechter slechts het doel voorschrijft en de overheid ‘een ruime beleidsvrijheid’ houdt, eigent de rechter zich bevoegdheid toe die aan de politiek toekomt. Het stellen van een ‘klimaatdoel’ is uiteraard een inherent politieke kwestie die aan de wetgever is voorbehouden en waarover de rechter geen oordeel toekomt. Dat de Haagse rechtbank dit tracht te verdoezelen door het doel te verpakken in een ‘verklaring van recht’ toont slechts aan hoever hij bereid is te gaan om ‘het klimaat te redden.’

Ook het Parijse klimaatakkoord geeft de rechtbank foutief weer. Dat akkoord is door de EU ondertekent, niet door Nederland, en is uitgewerkt in EU-wetgeving. Die wetgeving legt de lidstaten emissiereductieverplichtingen op. Of Nederland op koers ligt om aan die verplichtingen te voldoen, interesseert de rechter niet, want dat zou het klimaatfeest bederven.

De operatie is geslaagd, de patiënt is overleden

Over de economische gevolgen van het peperdure en ineffectieve vonnis rept de rechter met geen woord. Nergens past de Haagse rechtbank de criteria toe uit de zogeheten ‘gevaarzettingsleer’ die op dit soort situaties is toegespitst. Die leer vraagt de rechter om niet alleen te kijken naar de kans op en de ernst van ongevallen, maar ook naar de ‘bezwaarlijkheid van te nemen veiligheidsmaatregelen.’

De rechtbank walst hier overheen zonder er ook maar 1 woord aan vuil te maken, terwijl uit onderzoek van de Nobelprijswinnaar Nordhaus bekend is dat een temperatuurdoel van ‘minder dan 1,5 graden’ zeer waarschijnlijk ‘catastrofale’ economische en sociale gevolgen zal hebben. Omdat de rechter zeker is van haar zaak verklaarde zij bovendien het vonnis uitvoerbaar bij voorraad. De arrogantie van de macht kent bij de klimaatrechter geen grenzen.

De klimaatbeweging klaagt vaak, zonder enig overtuigend bewijs, over de fossiele lobby, die de wet- en regelgever zou ‘kapen.’ Met dit vonnis is evenwel duidelijk dat de rechter door de klimaatactivisten zelf gekaapt is. De Bonaire-rechter schrikt er zelfs niet voor terug om flutonderzoek in opdracht van Greenpeace zelf aan te halen om aan te tonen dat de gevolgen van klimaatverandering weliswaar ‘moeilijk te voorspellen’ zijn, maar toch ‘zeer waarschijnlijk.’

De rechterlijke macht is door de klimaatbeweging volledig gepolitiseerd en in de greep gekomen van de Messiaswaan. De onafhankelijke rechtspraak is zelfs zover uitgehold dat de Haagse rechtbank met Greenpeace hallucineert dat het ‘Akkoord van Parijs … bepaalt dat landen wereldwijd maatregelen moeten nemen om de mondiale opwarming van de aarde aan het einde van deze eeuw te beperken tot minder dan 1,5 °C ten opzichte van het pre-industriële niveau (mitigatie).’

Politiek standpunt komt rechter niet toe

Deze stelling, waarvan de onjuistheid zelfs bij oppervlakkige lezing van het akkoord in het oog springt, is illustratief voor de bevooroordeeldheid van de Haagse rechter. De klimaatbeweging maakt in de rechtszaal de dienst uit. Zoals een oud-president van de Hoge Raad zegt, de rechter moet weliswaar terughoudend zijn, maar bij klimaatverandering gaat het om onze kleinkinderen. Zo kiest de rechter ervoor toekomstige generaties te beschermen tegen ‘gevaarlijke’ klimaatverandering (de progressieve voorkeur) en niet tegen klimaatbeleid (de conservatieve en libertaire voorkeur). Dat is evenwel een politiek standpunt dat de rechter niet toekomt. Helaas betaalt de burger het gelag voor de virtue-signaling van de klimaatrechter.

‘Klimaatontkenners’ mogen niet gelegitimeerd worden

In een Nederlandse rechtszaal kun je tot dusverre om die reden geen rationeel debat voeren over deze problematiek. Want de rechterlijke macht wil zich niet lenen als forum voor ‘klimaatontkenning.’ Wanneer je ‘klimaatontkenners’ de mogelijkheid geeft om te spreken, zou je hen legitimeren en dat moet koste wat kost voorkomen worden. Daarmee is ook meteen het empirisme en rationalisme uit de rechtszaal verbannen.

Zo is de cirkel rond en staat in de omgekeerde wereld van de klimaatbeweging de waarheid definitief vast. De wetenschap is ‘settled’ en het rechtersrecht is duidelijk. Juist degenen die de wet gehandhaafd wensen te zien worden beticht van grondwetsschending, het morrelen aan de rechtsstaat en het ondermijnen van het vertrouwen in de rechterlijke macht. Zoals de staatsrechtgeleerde professor Jos Teunissen zegt, ‘de werkelijke schenders van de Grondwet zijn tegenwoordig te vinden in de rechterlijke macht. Het is bitter ironisch dat juist degenen die — terecht — de rechtspraak bekritiseren, onrechtsstatelijk worden genoemd.’

Ondermijning van de legitimiteit van de rechter

Nu de rechter zichzelf tot verlengstuk van de klimaatbeweging heeft gemaakt en zo het klimaat-industrieel complex draaiende houdt, komt de vraag op wat dit soort uitspraken betekent voor het gezag van de rechterlijke macht als instituut. Het vertrouwen in de rechterlijke macht wordt niet ondermijnd door critici, maar wel door onwettige en onrechtmatige rechtspraak.

Van de nieuwe coalitie hoeven we niets te verwachten. Het regeerakkoord laat alles bij het oude. De motie-Stoffer en andere initiatieven om klimaat- en milieuactivisten hun privileges te ontnemen, krijgen geen opvolging. Ondertussen ondermijnen activistische klimaatrechtszaken de samenleving, het systeem van bestuur en de economie steeds verder.

De laatste hoop is gevestigd op de Hoge Raad, die in de Shell-zaak later dit jaar de kans krijgt om de eerder uitgestippelde koers te verleggen. Als dat niet gebeurt, dan is het misschien tijd om de Partij voor de Liquidatie van Nederland nieuw leven in te blazen.

Wynia’s Week bestaat officieel 7 jaar! Met dank aan alle auteurs, donateurs en alle andere lezers, kijkers en supporters. Op naar de volgende 7 jaar!

Het bericht De Bonaire-klimaatrechter ziet op suggestie van Greenpeace onwaarschijnlijke doemscenario’s voor feiten aan verscheen eerst op Wynia's Week.

Beslissingen door computers hebben een slechte naam. In sommige gevallen terecht, maar soms is het ook demonisering bij de gratie van onwetendheid. Het simplistische idee op links dat ‘de algoritmes’ van Mark Zuckerberg de PVV groot gemaakt hebben, of dat we nu geen rechts kabinet zouden hebben als X op zwart was gezet na de overname door Musk, is onhoudbaar. Uit serieus onderzoek blijkt dat mensen zich verrassend weinig laten beÏnvloeden door nepnieuws en sensatie op social media.

Computer heeft ook nu al een functie in het recht

Niettemin heerst breed het gevoel dat computers of algoritmes niet te vertrouwen zijn met beslissingen die over mensen gaan. Alleen een menselijke deskundige kan de particuliere omstandigheden van een ander mens zodanig wegen, dat er een rechtvaardige beslissing uitrolt over, bijvoorbeeld, de alimentatie bij een echtscheiding of de hoogte van een schadevergoeding na ernstig gebakkelei tussen buren. Recht is een kwestie van maatwerk, ieder geval is anders, dat is niet te vatten in rigide algoritmes.

Als u dat gelooft, heb ik nieuws: de hoogte van de alimentatie en de schadevergoeding in zulke zaken rolt al uit een computer. Dat bedrag wordt deels bepaald door objectieve input als de inkomens van de partners en de omvang van de schade, deels door vergelijkbare zaken uit het verleden als maatstaf te nemen.

Dat is het principe van de jurisprudentie: een nieuwe uitspraak moet in lijn zijn met eerdere uitspraken in vergelijkbare zaken. Het is allang gebleken, dat een computer veel beter in staat is dan een rechter om in honderdduizenden eerdere vonnissen naar vergelijkbare zaken te zoeken.

Het bedrag aan alimentatie of schadevergoeding dat nu uit de computer rolt is slechts een advies aan de rechter. Die mag daarvan afwijken, maar dan heeft hij of zij wat uit te leggen aan op z’n minst een van beide partijen. Het zou me niets verbazen als rechters bij deze zaken al nauwelijks meer afwijken van wat de computer adviseert.   

Al in de jaren tachtig voorspelde computerwetenschapper Jaap van den Herik dat computers steeds meer de taak van rechters zullen gaan overnemen, ook in ingewikkelde zaken waarbij beslist moet worden over ‘schuldig’ of ‘niet-schuldig’. Als hoogleraar aan de universiteit Leiden heeft hij vanaf 1991 geprobeerd deze voorspelling waar te maken. Hij is inmiddels met emeritaat, maar nuchter bekeken is op dat terrein weinig resultaat geboekt.

Computervertalingen zijn veel beter geworden

Met wijsheid achteraf kun je stellen dat de tijd er niet rijp voor was. Artifical Intelligence was toen gebaseerd op expertsystemen: algoritmes zoals die alimentatierekenaar, maar dan ingewikkelder, met steeds meer ingeprogrammeerde regeltjes. Dat bleek een doodlopende weg. In wezen verliep de ontwikkeling, of het gebrek daaraan, van rechtspreken door de computer parallel met de ontwikkeling van computervertalingen. Decennia lang waren computervertalingen vrijwel waardeloos, en ze werden ook nauwelijks beter. 

Pas sinds een paar jaar, met AI gebaseerd op neurale netwerken, machine learning en massale hoeveelheden trainingsdata, kunnen computers goed tot zeer goed teksten van de ene taal naar de andere vertalen. Sterker nog, ze kunnen nu ook quasi-menselijke, schijnbaar intelligente teksten zelf bedenken, zoals iedereen heeft gemerkt die een chatbot als ChatGPT of Grok uitgeprobeerd heeft.

In hoger beroep 

Maar die revolutie heeft de rechtspraak nog niet bereikt. Waarom zou een chatbot die hele verhandelingen kan schrijven over het toerisme in Spanje, de strategische overwegingen rond de oorlog in Oekraïne of de voors en tegens van baby’s alleen laten slapen, geen vonnis kunnen schrijven?

Dat roept natuurlijk om een experimentele benadering, dus ik ben bij ChatGPT in hoger beroep gegaan tegen een recent vonnis van de rechtbank Amsterdam waar weer veel discussie over was. Dit vonnis houdt in dat de Telegraaf één zin moet rectificeren in een column over de verbondenheid van islamitische koepelorganisatie FIO met Hamas.

Dat is heel simpel: kopieer de tekst van het vonnis van de desbetreffende website, maak er een pdf van, geef die als bijlage aan ChatGPT, en laat die in de rol van het Gerechtshof een nieuw vonnis schrijven. Zie de illustratie bij dit artikel. 

Uiteraard is dit geen serieus voorbeeld van de computer die recht spreekt, want ik heb ChatGPT simpelweg opgedragen om tot een ander besluit te komen dan het vonnis van de rechtbank Amsterdam. Niettemin produceert deze bot in een minuut of drie een geloofwaardige juridische tekst van – ook volgens de opdracht – ongeveer duizend woorden. Hij slaat wel op een belangrijk punt de plank mis: hij ‘denkt’ ten onrechte dat de rechtbank rectificatie eiste van de term ‘meeheulen’ van FIO met Hamas, terwijl de rechter alleen rectificatie eiste van één zin waarin een komma als een dubbele punt gelezen zou kunnen worden, waardoor lezers kunnen  denken dat FIO ‘gelieerd’ is aan Hamas.

Dat is blijkbaar nog te subtiel voor deze chatbot, want dat negeert hij. Toch is dat helemaal niet zo raar: ik vond het zelf ook al inconsequent dat de rechtbank moeilijk doet over de term ‘gelieerd aan’, terwijl hij vindt dat de term ‘meeheulen met’ wel onder de vrijheid van meningsuiting van een columnist valt.

Neem ook geluiden uit de samenleving mee

Ik ben ervan overtuigd dat een op maat gemaakt AI-systeem op basis van ChatGPT of Grok, na een uitvoerige testfase, minstens zo goede of betere vonnissen kan vellen dan een menselijke rechter. Als trainingsdata van het systeem kunnen alle Nederlandse, maar ook buitenlandse vonnissen worden ingevoerd. Maar het systeem moet juist niet daartoe beperkt zijn; het moet ook gewoon alle geluiden uit de samenleving meenemen, net zoals de algemene chatbots ook doen.

Er is in 2016 al eens een experiment gedaan, waarbij onderzoekers een AI-systeem uitspraken van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens lieten voorspellen, en die had het in 79 procent van de gevallen goed. Dat was nog voor de recente AI-revolutie, dus dat kunnen computers inmiddels vast veel beter. 

AI moet beter worden dan de menselijke rechter

In zulke zaken oordeelt de rechter puur op basis van schriftelijke bronnen, en wellicht mondelinge verklaringen die ook uitgeschreven kunnen worden, dus dat is relatief makkelijk voor een AI-systeem. In nieuwe zaken, waar het bewijsmateriaal ook foto’s, DNA-bewijs en zeer technische informatie omvat, moet een betrouwbare, consequente manier gevonden worden om al het bewijsmateriaal over een nieuwe zaak ter beschikking te stellen aan het systeem. Dat zal nog een  hele kluif worden. Overigens hebben rechters dat probleem nu ook.  

Stel dat we over een paar jaar een functionerend AI-systeem hebben dat recht spreekt. Hoe beoordelen we dan of dat ‘goede’ vonnissen zijn? In eerste instantie kun je het uiteraard parallel laten lopen met de menselijke rechtspraak, en kijken of AI tot hetzelfde vonnis komt als de edelachtbare in kwestie. Dat kan enig vertrouwen geven in de betrouwbaarheid van het systeem, maar het streven moet juist niet zijn, dat er 99,9% overlap is tussen de AI en menselijke vonnissen. Want we willen juist dat AI betere vonnissen velt dan de mens.

Je kunt ook een soort Turing-test doen: leg een flink aantal AI- en menselijke vonnissen voor aan een panel van leken en van juristen. Als die niet beter dan met een dobbelsteen kunnen bepalen of een zeker vonnis AI of menselijk is, is het AI-systeem geslaagd voor de Turing-test.

Als zo’n AI-systeem eenmaal werkt, gaat het schrijven van een vonnis razendsnel, tegen verwaarloosbare kosten en het gaat dag en nacht door. Allemaal grote voordelen ten opzichte van menselijke rechters. We kunnen ook meerdere, onafhankelijke AI-systemen over een zaak laten oordelen. Als dat panel van AI-systemen niet unaniem is over een zaak, moet er alsnog een mens naar kijken. Zo zijn er allerlei checks and balances denkbaar om AI-rechtspraak dienstbaar en controleerbaar te houden.   

Rechters zullen voorspelbaar gaan steigeren als ze vervangen dreigen te worden door een AI-systeem: ‘Zo’n systeem met nullen en enen zal nooit de unieke omstandigheden van een zaak op waarde kunnen schatten! Wij leveren maatwerk met de menselijke maat, wat snapt een computer daarvan?’  

Minder maatwerk, graag!

Ik schat dat dit over tien jaar een achterhoedegevecht is. Toen de CD nieuw was, had je ook mensen die bij hoog en bij laag volhielden, dat zo’n digitaal medium nooit de subtiele geluidsschakeringen van een grammofoonplaat van vinyl zou kunnen evenaren. Schakers verbeeldden zich tot Deep Blue wereldkampioen Kasparov versloeg, dat ze een hogere vorm van schaakkennis bezaten die voor computers altijd buiten bereik zou blijven.

Als je de willekeurige interpretaties en het subjectieve shoppen in verzachtende omstandigheden van rechters een beetje volgt, zou je ook tot de conclusie kunnen komen: minder maatwerk, graag!

Ook een AI-systeem zal nooit perfect zijn, maar mensen onderschatten wat een knoeiers mensen zijn, ook als ze een toga of andere imponeerkleding dragen, zoals een uniform of een witte labjas. En hoe plechtstatiger de beroepsgroep, hoe groter de zelfoverschatting.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers  is auteur van de bestsellers De Stikstoffuik (2023) en De Klimaatoptimist (2024), over energietransitie in Nederland. De boeken zijn HIER en HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel:  info@blauwburgwal.nl.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Arnout Jaspers:  Rechtspraak – Liever kunstmatige intelligentie dan het willekeurige maatwerk van menselijke rechters verscheen eerst op Wynia's Week.

Greenpeace spande een rechtszaak aan tegen de Nederlandse overheid omdat, kort gezegd, de door het vorige kabinet afgesproken doelen voor stikstofreductie niet gehaald dreigen te worden. Dat het doel voor 2025 niet gehaald wordt, is inmiddels evident, en dat het doel voor 2030 buiten bereik blijft, is ook vrijwel onvermijdelijk.

Transitiefonds gecanceld

De rechtbank gaf Greenpeace deels gelijk. Over het doel voor 2025 zeggen de rechters: laat maar zitten, want dat kan al niet meer, en we mogen de overheid geen onmogelijke eisen opleggen (hou dit in gedachten voor het vervolg). Maar de rechters ‘bevelen’ de overheid wel om het doel voor 2030 te halen.

Hoe dat moet gebeuren, daar zegt dat bevel niets over. De rechters zeiden in hun vonnis wel dat ze het heel stout vonden van dit kabinet dat dat het Transitiefonds van 24 miljard euro had gecanceld. Die 24 miljard euro was door het vorige kabinet klaargezet om de zogeheten ‘piekbelasters’, desnoods gedwongen, uit te kopen, en voor andere zeer kostbare maatregelen om stikstof te reduceren.

Waarom zou het kabinet zich iets van dit vonnis aantrekken? Ten eerste is dit nog maar de rechtbank; er is hoger beroep mogelijk bij het gerechtshof (en eventueel daarna cassatie bij de Hoge Raad). De rechtbank heeft z’n eigen vonnis weliswaar ‘uitvoerbaar bij voorraad’ verklaard, wat inhoudt dat het onmiddelijk in werking treedt, maar aangezien het toetsmoment voor voldoen aan het bevel in 2030 ligt, is dat een dode letter.

Stel dat het gerechtshof meegaat in de hierna te bespreken rechtvaardiging voor dit vonnis. Het ergste wat dan kan gebeuren, is dat het doel voor 2030 niet gehaald wordt, en dan moet de staat een dwangsom van 10 miljoen euro aan Greenpeace betalen. Vergeleken met de tientallen miljarden euro’s die gemoeid zijn met het stikstofbeleid en de economische schade aan de landbouw die dat veroorzaakt, stelt dat niets voor.

Vonnis dwingt tot geen enkele concrete maatregel

Vergeleken met een ander geruchtmakend stikstofvonnis, over de PAS-wetgeving, in 2019, is de impact van dit vonnis verwaarloosbaar, zolang het kabinet zich maar niet gek laat maken door de voorspelbare ophef erover in de Kamer en in de media. Dat PAS-vonnis verbood concreet beleid waarmee op dat moment vergunningsverlening plaatsvond. Daardoor had het meteen impact op de bouw en de landbouw.

Dit vonnis verbiedt niks, en dwingt tot geen enkele concrete maatregel. Het zegt alleen maar, dat het stikstofdoel voor 2030 dat al in de wet staat, gehaald moet worden. Dat doel is, dat minimaal 50% van het stikstofgevoelige Natura2000-gebied onder de KDW gebracht moet zijn. De KDW (Kritische DepositieWaarde) is de maximale hoeveelheid stikstof die per jaar op een bepaald type natuur (‘habitat’) vanuit de lucht neer mag slaan. Is de depositie hoger, dan kan ‘niet bij voorbaat uitgesloten worden’ dat die natuur schade ondervindt door stikstof.

Ontvolkt Nederland overschrijdt nog steeds de KDW

Elk habitat heeft een eigen KDW, want bijvoorbeeld hoogveen is veel gevoeliger voor stikstof dan een beukenbos; er zijn dus tientallen KDW’s. Nederlandse ecologen zijn dol op soortenarme, zeer stikstofgevoelige natuur, waardoor ze rond de eeuwwisseling meer dan honderd van die gebiedjes met hun extreem lage KDW’s als Natura2000-gebieden hebben aangemeld in Brussel.

Greenpeace eiste in deze rechtszaak, dat 100% van de urgent stikstofoverbelaste Natura2000-gebieden al in 2025, of anders in 2030 onder de KDW zit. Dat is een krankzinnige eis, want daarvoor is zelfs het volledig ontvolken van Nederland niet voldoende: dan is de stikstofuitstoot van eigen bodem weliswaar 0, maar waait nog steeds zoveel stikstof uit onze buurlanden naar binnen, dat in sommige van die gebiedjes de KDW overschreden wordt. Het RIVM heeft berekend, dat ook Duitsland, België en Groot-Brittannië hun stikstofuitstoot met 70% moeten reduceren om die laatste ‘urgente’ gebiedjes onder de KDW te krijgen. Er is geen schijn van kans dat die landen dat gaan doen.    

De rechtbank gaat dan ook niet mee in deze 100% eis van Greenpeace, en houdt het op 50% in 2030, het stikstofdoel dat nu al in de wet staat. Voorstanders van dit vonnis zullen dit aanvoeren ter rechtvaardiging: ‘de rechter zegt alleen maar tegen dit kabinet dat het zich aan de wet moet houden.’

Maar aangezien het vonnis geen contrete maatregelen noemt waarmee dit doel gehaald moet worden, is het vonnis een lege huls. Je kunt als rechter van elke wet wel tegen de Staat zeggen: jullie moeten je aan de wet houden. Wat de rechter hier eigenlijk zegt: ‘Wij geloven niet dat jullie het stikstofdoel voor 2030 gaan halen omdat jullie het Transitiefonds hebben uitgekleed. En omdat Greenpeace daar over klaagt, moeten jullie in 2030 voor straf tien miljoen euro aan Greenpeace betalen.’

Waarom erkent de rechtbank Greenpeace?

Waarom 10 miljoen euro? Waarom aan Greenpeace? Het probleem van deze juridische exercitie begint al bij het feit dat de rechtbank Greenpeace als aanklagende partij erkent. De natuur als zodanig kan geen partij in een rechtszaak zijn. Je kunt je voorstellen dat een grote natuurbeheerder als Natuurmonumenten zich opwerpt als belangenbehartiger, of desnoods een kleine natuurorganisatie die een paar van die ultra-stikstofgevoelige Natura2000-gebiedjes beheert.

En toch slikt de rechtbank de claim van deze propagandafabriek dat zij ten bate van de Nederlandse natuur – eigenlijk dus het Nederlandse volk – mogen procederen. We komen dan uit bij de juridische absurditeit, dat het in 2030 niet voldoen aan de stikstofdoelen door de overheid een onrechtmatige daad tegen Greenpeace is, een club die zelf geen snipper natuur beheert.

Dwangsom lijkt op ordinaire premie

En dus mag Greenpeace straks de dwangsom incasseren. Greenpeace zelf eiste een dwangsom van 100.000 euro per dag vanaf  31 december 2030, zonder limiet. De rechtbank maakt daar een bedrag ineens van 10 miljoen euro van, maar onderbouwt dat bedrag niet.

Enerzijds is het veel te klein om serieus gewicht in de schaal te leggen bij beslissingen over nationaal beleid. Anderzijds staat het bedrag niet in redelijke verhouding tot de door Greenpeace geleverde inspanning voor deze rechtszaak, de gemaakte kosten of geleden schade. Nota bene motiveert de rechtbank in zijn vonnis waarom het zeer ongebruikelijk is om de overheid een dwangsom op te leggen. Dat ze dat in dit geval toch doen, lijkt dus veel op een ordinaire premie voor de actie van Greenpeace.

Rapporten Bobbink zijn niet peer-reviewd

Het is maar één voorbeeld van de innige verstandhouding tussen Greenpeace en de bestuurlijke en rechterlijke macht in dit land. In sectie 3 van het vonnis, ‘De Feiten’, worden de staat van de natuur, de effecten van stikstofdepositie en de effectiviteit van de maatregelen onderbouwd met vijf rapporten. Drie van die vijf rapporten zijn gemaakt in opdracht van (en dus betaald door) Greenpeace. Die drie rapporten, en nog een vierde, zijn opgesteld door onderzoeker Roland Bobbink van milieu-onderzoeksbureau B-ware.

Bobbink, die dus commerciële opdrachten van Greenpeace aanneemt, is een ecoloog die zelden in de publiciteit komt, maar die zo ongeveer in zijn eentje voor Nederland de KDW’s heeft vastgesteld. De verdere aanscherping van de KDW’s in 2023 hebben we ook aan Bobbink te danken.

Critici van het huidige stikstofbeleid krijgen al gauw het verwijt, dat zij hun kritiek niet in peer-reviewde tijdschriften hebben gepubliceerd. Geen van de bovengenoemde rapporten, noch de lijsten met KDW’s, zijn peer-reviewde publicaties, maar daar heeft dan weer niemand bedenkingen bij.

Aerius meet niks

Er staan rare uitglijders in dit vonnis. Deze rechters lijken te denken dat Aerius metingen verricht om de stikstofdepositie op Natura2000-gebieden te bepalen. Nee, edelachtbaren, Aerius meet helemaal niks, het is een computermodel. Dat is nu juist een groot deel van het probleem.

Bijna lachwekkend is de manier waarop de rechters het verweer van de Staat counteren, dat een groot deel van de stikstofdepositie het gevolg is van inwaaien van stikstof uit het buitenland, waardoor menig Natura2000-gebied nooit onder de KDW zal kunnen komen.

De rechtbank erkent dat 34 procent van de depositie uit het buitenland komt. Maar omdat er, omgekeerd, nog meer stikstof vanuit Nederland naar de buurlanden waait, wat ‘de bereidheid van deze omringende landen om (mede) ten behoeve van Nederland extra stikstofreductie in gang te zetten aanmerkelijk zal verminderen, vallen ook de gevolgen van deze buitenlandse depositie de Staat toe te rekenen’.

Ook stikstof uit buurlanden is schuld van Nederland

We worden dus geacht te geloven, dat onze buurlanden een hoge stikstofuitstoot hebben omdat ze kwaad zijn op Nederland? Duitsland of Groot-Brittannië klagen nooit over Nederlandse stikstof die bij hen inwaait, om de eenvoudige reden dat ze daar geen zelfgefabriceerde stikstofcrisis hebben (Vlaanderen is tot op zekere hoogte een uitzondering). Maar wegens die uit de duim gezogen rancune van onze buren, zeggen deze rechters, is ook de uit het buitenland afkomstige depositie de schuld van de Staat. Dus Staat, zorg er maar voor dat ook die depositie verdwijnt om ook de meest overgevoelige Natura2000-gebiedjes onder de KDW te krijgen. Dat gaat dus nooit lukken, maar in dit geval hebben de rechters blijkbaar minder problemen met het opleggen van een onmogelijke eis. 

Hoe nu verder? Dat is eigenlijk best simpel, als we enige ruggengraat veronderstellen bij de verantwoordelijke bewindslieden. Het kabinet moet in hoger beroep gaan, en dat rustig afwachten. Laat die juristen maar doorploegen. Ondertussen gewoon verder gaan met het maken van een nieuwe Omgevingswet waar de obsessie met stikstofdepositie uitgehaald is, zodat in ieder geval de bouw, en innovatie in de landbouw van het slot kunnen.

De ecolobby in Nederland beweert bij hoog en bij laag, dat zo’n nieuwe wet niet om in wezen dezelfde rigide stikstofnormen heen zal kunnen. Die moet je dus niet om advies vragen. Het zou goed zijn, als de nieuwe multi-ministeriële stikstofcommissie onder leiding van premier Schoof zelf, z’n licht eens opsteekt in Noord-West Duitsland. Dat is een gebied groter dan Nederland met een vergelijkbare stikstofdruk, en daar is geen stikstofcrisis. Knap van die Duitsers!   

Maak voor 2030 nieuwe Omgevingswet

In een nieuwe Omgevingswet moet de kwaliteit van de natuur beoordeeld worden door een reële vergelijking met de toestand tijdens de aanmelding van zo’n Natura2000-gebied (doorgaans rond 2000), zonder op te plussen met soorten die daar al een eeuw niet meer voorkomen. Zonodig worden dan passende maatregelen getroffen die niet automatisch het liquideren van alle boerderijen in de omgeving inhouden. Als nood-optie moet ook het opheffen van kleine Natura2000-gebieden bespreekbaar zijn, als die onevenredige maatschappelijke schade aanrichten.

Die nieuwe wet moet zeker voor 2030 kunnen lukken. Voor juristen een interessante vraag: kan Greenpeace in 2030 nog steeds die dwangsom claimen, voor het niet halen van stikstofdoelen in een wet die niet meer bestaat? 

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers is auteur van de bestsellers De Stikstoffuik (2023) en De Klimaatoptimist (2024), over energietransitie in Nederland. De boeken zijn HIER en HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De ‘overwinning’ van Greenpeace bij de rechtbank in Den Haag is een lege huls verscheen eerst op Wynia's Week.

De feiten in deze zaak zijn onomstreden, maar het feit dat de mannen überhaupt veroordeeld werden, veroorzaakte de nodige ophef onder mensen die de vrijheid van meningsuiting hoog in hun vaandel dragen. Aangezien rechters veel zorg en aandacht besteden aan hun vonnissen, besloot ik de hele tekst eens goed te lezen.

Beladen onderwerp of beladen term?

En daar stond het! ‘Nu dit vonnis gaat over de uitlatingen van de verdachte en zijn medeverdachte(n) en het gedachtegoed dat zij aanhangen, zal de rechtbank op een aantal plaatsen de termen “blank” en “het blanke ras” moeten hanteren, waarbij zij beseft dat dit beladen termen zijn.’

Niet kunnen zijn, maar zijn. De rechters oordeelden bij voorbaat.

Een beladen onderwerp is iets waar je voorzichtig over moet praten, omdat het gevoelig ligt oftewel omdat het veel emoties oproept. Dat maakt het onderwerp moeilijk bespreekbaar met licht geraakte mensen. Erasmus wist daar alles van. Maar kan ook een term beladen zijn? Volgens politici wel.

Wie in de Tweede Kamer het woord omvolking laat vallen, of aankondigt dat er tribunalen komen, kan rekenen op felle reacties. Wie in de Eerste Kamer woorden uit die de voorzitter niet zinnen, wordt het woord ontnomen, zoals Marjolein Faber in 2022 overkwam toen ze het woord ‘brabbelen’ gebruikte. Zo wordt het spel van de politiek in Nederland gespeeld.

Maar zijn er termen die een rechter moet vermijden? Zo ja, wie bepaalt welke dat zijn?

De rechtbank te Rotterdam heeft nu bepaald dat ‘blank’ (los van zijn context!) een beladen term is. Dat had ze niet hoeven doen. Niemand heeft om dit oordeel gevraagd. Rechters hoeven geen witte voetjes te halen. Dit wel doen impliceert dat de rechtbank burgers aanraadt de term ‘blank’ niet (zomaar) te gebruiken. Mij dunkt dat dit geen stap is in de verbetering van de kwaliteit van de rechtspraak in Nederland.

Groepsbelediging

Enfin. De verdachten hebben zich schuldig gemaakt aan groepsbelediging zoals bedoeld in artikelen 137c en 137e Sr. Niet vanwege de bovenstaande teksten. Maar omdat ze ook verwijzingen naar allemaal websites op de brug projecteerden. Die websites hebben een uitgesproken neonazistisch karakter, zegt het vonnis.

Wat op die websites staat is de verdachten weliswaar niet ten laste gelegd. Maar de rechtbank betrekt dat toch (op doorslaggevende wijze) in haar vonnis via de volgende redenering: ‘Door de vermelding van de Telegramkanalen en de website en het nadrukkelijk in beeld brengen van het woord “blank”, hebben de verdachten een context aangereikt die betekenis geeft aan de overige, alleen als groepsbelediging ten laste gelegde, uitlatingen die op zichzelf beschouwd niet beledigend zijn.’

Hier rijgen de rechters een lange keten tussen oorzaak en gevolg. Over de sterkte daarvan zullen rechtsgeleerden zich vast nog wel buigen. Maar hoe en waarom het woord ‘blank’ weer in deze redenering opduikt, is mij een raadsel.

Onderscheid maken tussen rassen is verboden

De rechtbank te Rotterdam had nog meer nieuwigheden in petto. De verdachten zijn ook schuldig bevonden aan het aanzetten tot discriminatie (art. 137d Sr). Niet vanwege Vrolijk Blank 2023 of vanwege White Lives Matter of vanwege hun websites, maar vanwege hun uitspraak: ‘We moeten het voortbestaan van ons volk en een toekomst voor blanke kinderen veilig stellen.’

Volgens de rechtbank ‘volgt dat door het bezigen van deze woorden onderscheid wordt gemaakt tussen rassen, hetgeen naar de kern aanzet tot discriminatie’. Ook daar stond ik van te kijken. Aanzetten tot discriminatie is bij wet verboden. Onderscheid maken tussen rassen blijkt nu ook (naar de kern) verboden. Geldt dat alleen bij mensenrassen of algemeen in de hele medische wetenschap, de veeteelt, de plantenveredeling en de biologie?

Maar het nieuws dat mij het meest schokte kwam niet uit Rotterdam. Ook niet uit Gaza. Het kwam van de Onderwijsraad, die over zichzelf schrijft: ‘Goed onderwijs voor iedereen: daar draagt de Onderwijsraad aan bij. De raad geeft al meer dan honderd jaar onafhankelijk advies over onderwijsbeleid en -wetgeving aan de regering en de Eerste en Tweede Kamer. Gevraagd én uit eigen beweging.’

Vorige week adviseerde deze raad de minister van Onderwijs om een landelijke toets in te voeren voor toekomstige leraren. Die bestaat dus blijkbaar niet. Je moet in Nederland overal een vergunning voor hebben, iedereen wordt getoetst op alles en als je op het water harder wilt gaan dat 20 kilometer per uur is een vaarbewijs verplicht. Maar blijkbaar toetst niemand of iemand geschikt is om voor de klas te staan. En daar komt de Onderwijsraad pas na honderd jaar achter! Voor het eerst in mijn leven begon ik me echt zorgen te maken over de toekomst van onze al dan niet blanke kinderen.

Rutte en Kaag

Net op dat moment dienden twee voormalige bewindspersonen zich weer aan in het nieuws. Voormalig minister van Financiën Sigrid Kaag wil graag dat we meebetalen aan de wederopbouw van Gaza. Terwijl ik toch niet het idee heb dat daar onze vrienden wonen.

Voormalig premier Mark Rutte wil dat we meer betalen om ons tegen onze vijanden te beschermen. Zo niet dan kunnen we beter Russisch leren, voegde hij daaraan toe. Sigrid Kaag achtte een dergelijke aanvulling niet nodig.

Beide doen ze in hun functie elders vanuit het buitenland een beroep op onze portemonnee. We zullen moeten kiezen. Onder hun bewind gaven we meer geld uit aan immigratie dan aan defensie. Ik ben voor het omgekeerde. En dat hoeft niet duurder te zijn.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Paul Frentrop: De rechtbank Rotterdam raadt u af om het woord ‘blank’ te gebruiken verscheen eerst op Wynia's Week.

Een soortgelijke ervaring heb ik, wanneer ik me in rechtszaken verdiep en probeer de gedachtengang van rechters te volgen. We hadden deze column ‘Een nerd leest een vonnis’ kunnen noemen.

Niet dat ik rechters per se van ongecijferdheid beticht; dat is niet altijd primair het probleem. Het probleem dat ik wel altijd heb met vonnissen in gecompliceerde kwesties, is dat rechters pretenderen dat hun bewijsvoering met wetenschappelijke objectiviteit onvermijdelijk tot het gegeven vonnis leidt.

Wat ze in werkelijkheid doen, is met veel omhaal van woorden in hun eigen straatje praten.

Zijn we nu af van de rare vonnissen?

Afgelopen week diende het hoger beroep van Shell tegen Milieudefensie in de fameuze klimaatzaak. In 2020 had Milieudefensie van de rechtbank gedaan gekregen, dat die een bevel uitvaardigde aan Shell om in 2030 45% minder CO2-uitstoot te veroorzaken. Die -45% gold niet slechts de uitstoot van de eigen raffinaderijen, olietankers en dergelijke wereldwijd, maar ook de door Shell aan klanten geleverde producten, de zogeheten scope 3 emissies. Aangezien Shell een bedrijf is dat vooral olie en gas levert, komt dat neer op ongeveer de helft van je omzet schrappen.  Die leveranties worden dan uiteraard overgenomen door andere bedrijven, zodat de daarmee geassocieerde uitstoot onverminderd doorgaat.

Hoe haal je het als rechtbank in je hoofd om zo’n vonnis te schrijven, denkt een nuchtere nerd dan. Weliswaar heeft het Gerechtshof in hoger beroep nu gevonnist dat Shell zijn scope 3 emissies in 2030 niet met 45% -of enig ander opgelegd percentage – verminderd hoeft te hebben. Zoals dat heet: het Gerechtshof vernietigt het vonnis van de rechtbank. Dat is de standaard formulering, maar heeft het Gerechtshof inderdaad gehakt gemaakt van dat absurde vonnis? Zijn we nu  in Nederland voor eens en voor altijd gevrijwaard van dit soort rechterlijk activisme?

Zeker niet. Recentelijk besprak Lucas Bergkamp al op Wynia’s Week welke juridische ruimte er na deze halfhartige uitspraak nog ligt voor clubs als Milieudefensie om door te procederen.

In wezen geeft het Gerechtshof Milieudefensie nog steeds op alle moreel gemotiveerde punten gelijk, en sneuvelt hun eis op wat je een technisch detail kunt noemen: de rechters achten die reductie van 45% in 2030 weliswaar nodig om onder de 1,5 graad opwarming te blijven, maar dat is het mondiale reductiepercentage, wat je niet aan een individueel bedrijf mag opleggen.

Net als in de Urgenda-zaak, beginnen de rechters hun vonnis met een uitgebreide uiteenzetting over  broeikasgassen en klimaat, alsof ze willen aantonen dat ze echt heel wat van klimaatwetenschap weten. Jammer dat het al in de eerste alinea fout gaat, waar ze eerst terecht vaststellen dat de natuur en de oceanen een groot deel (ongeveer de helft) van de door de mens uitgestoten CO2 opnemen.

Maar dan: ‘Deze opnamemogelijkheid wordt steeds geringer door ontbossing en door het warmer worden van het zeewater.’ Blijkbaar weten deze rechters niet, dat de aarde als geheel niet ontbost, maar steeds groener wordt, voor een belangrijk deel juist door de opwarming en meer CO2 in de lucht. Toevallig bleek vorige week nog, dat de opname van CO2 door bomen en planten 30 procent hoger is dan tot nu toe gedacht.

Rechters en warm zeewater

Dat warmer zeewater minder CO2 opneemt is op zich correct, maar in feite blijkt de CO2-opname van de oceanen al een eeuw te stijgen, en dat zal nog een eeuw doorgaan. Dat komt simpelweg, omdat die CO2-opnamesnelheid (bij een gegeven temperatuur) evenredig is met hoeveel CO2 er in de lucht zit. Zolang het CO2-gehalte in de lucht blijft stijgen, blijven de oceanen ook steeds sneller CO2 opnemen. Pas in 2100 wordt de piek in de opnamesnelheid bereikt, en dan duurt het nog tot 2300 eer die weer gedaald is tot het huidige niveau. En dan gaan er dus nog steeds miljarden tonnen CO2 per jaar de oceaan in.

Wetenschappelijk samengevat: er zit een sterke negatieve feedback in het klimaatsysteem, wat betekent dat het systeem weerstand biedt tegen verandering en behoorlijk stabiel is.

Zo zouden we nog meer punten kunnen aanwijzen in de edelachtbare uiteenzetting over klimaat, waar de rechters de meest alarmistische of ronduit verkeerde interpretatie lezen in het meest recente IPCC- rapport. Ook shopt het Hof nog in allerlei andere klimaatrapporten die net als het IPCC-rapport geen wettelijke status hebben. 

Maar daar gaat het eigenlijk niet om. De hamvraag is: waarom achten rechters het hun taak om in een vonnis over een onrechtmatige daad die Shell met zijn uitstoot zou plegen, de  wetenschappelijke discussie over de stabiliteit van het klimaat en de ernst van de effecten op de mens van klimaatverandering nog eens dunnetjes over te doen?

Rechters moeten wet toepassen, niet shoppen in rapporten

Rechters moeten de wet interpreteren en toepassen op concrete gevallen, en er is klimaatregelgeving zat. Bedrijven zijn in Nederland en de EU al gebonden aan allerlei wettelijke regels over uitstootvermindering tot 2030 en daarna, en nergens in die regels staat, dat de uitstoot van een bedrijf als Shell onrechtmatig zou zijn, ondanks dat het zich aan die regels houdt. 

Met deze simpele constatering had de rechtbank in eerste aanleg al de hele zaak van tafel moeten  vegen, maar ook het Gerechtshof laat dit nu na.     

Het selectieve geshop in klimaatrapporten zonder wettelijke status door het Hof en andere rechtbanken die zich over klimaatzaken gebogen hebben, dient in wezen het doel, om bovenwettelijke eisen te stellen aan individuele bedrijven of staten op grond van een alomvattende zorgplicht voor het welzijn van mensen – ook van hele generaties die nog niet geboren zijn.

Rechterlijke redeneerkunst

Tekenend voor de willekeurige redeneerkunst van rechters is, dat deze zorgplicht niet de wereldbevolking geldt; volgens het Hof is zulke ‘bundeling’ door Milieudefensie niet toegestaan, en heeft Shell in deze zaak volgens Nederlands recht alleen een zorgplicht voor Nederlanders. Dus hoewel de scope 3 uitstoot van Shell voor het grote merendeel buiten Nederland plaatsvindt, en bijdraagt aan mondiale klimaatverandering die vooral buiten Nederland tot nadelige gevolgen zal leiden, zou Shell toch in 2030 bijna de helft van zijn activiteiten moeten staken om specifiek Nederlanders te beschermen tegen klimaatverandering. Alsof Nederland niet in staat zou zijn om zijn burgers adequaat te beschermen tegen een warmer klimaat door dijkverhoging en andere lokale aanpassingen.

Het Hof verwijst ook met instemming naar een uitspraak van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens waarin Zwitserland wordt bevolen meer tegen klimaatverandering te doen, omdat een groep van 2500 Zwitserse Klimaseniorinnen anders te veel last zou krijgen van hittegolven.

Het Hof gaat nu weliswaar niet mee in het percentage van -45% uitstoot in 2030 voor Shell, maar neemt niet principieel afstand van deze zwalkende logica. Dat komt omdat deze en andere rechters zich blind staren op het klimaatprobleem, en wat dat betreft zijn ze geen haar beter dan de doorsnee ‘progressieve’ burger: ‘Voor het hof staat vast dat het klimaatprobleem het grootste probleem van deze tijd is.’

Klimaatverandering is mondiaal zeker een belangrijke kwestie, maar het is niet één-dimensionaal. In grote delen van de wereld zal klimaatverandering weinig voorstellen, of zelfs voordelig zijn. Mogelijk zal het in sommige delen van de wereld later deze eeuw het grootste probleem zijn. Maar voor Nederland zeker niet. Iedereen met een beetje verstand van techniek, waterhuishouding, economie en energievoorziening snapt dat. Maar met rechters die geloven dat hittegolven in Zwitserland levensgevaarlijk dreigen te worden voor Zwitserse bejaarden, is er eigenlijk geen beginnen aan.

Hoezo vertegenwoordigen Milieudefensie en Greenpeace ‘algemeen belang’?

Die rechters kunnen we niet vervangen; maar we kunnen het probleem wel aan de voorkant indammen. Clubs als Milieudefensie of Greenpeace kunnen nu klakkeloos beweren dat ze het levensbelang van alle Nederlanders inclusief toekomstige generaties vertegenwoordigen en op grond daarvan de staat of grote bedrijven aanklagen. Maar die mogelijkheid tot collectieve actie door een actiegroep, artikel 3:305a Burgerlijk Wetboek, staat pas sinds 1994 in de wet, met in 2019 iets aangescherpte eisen voor representativiteit van zulke actiegroepen.

Deze regering moet nu urgent werk maken van het wijzigen van dat artikel in het Burgerlijk Wetboek. Er moeten randvoorwaarden komen in hoeverre beslissingen van rechters in zulke zaken democratisch vastgesteld beleid mogen doorkruisen of ‘optoppen’. En het aanspannen van zo’n zaak zou aan net zulke strakke voorwaarden moeten voldoen als het houden van een referendum.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers is auteur van De stikstoffuik (2023) en De Klimaatoptimist (2024), over energietransitie in Nederland. De boeken zijn HIER en HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl.  

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week – ook in 2025 weer 156 keer, plus tientallen video’s en podcasts! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Rechters moeten wet toepassen, geen klimaatactivisme bedrijven. En laat Schoof rechtsgang door activisten aan banden leggen verscheen eerst op Wynia's Week.

De positie van de verdachte wat betreft de interne openbaarheid van het strafproces is zo mogelijk nog beroerder, meent Spong. Het recht om kennis te nemen van alle processtukken raakt in zijn visie het hart van een eerlijk proces. Immers, de verdediging moet in staat worden geacht kennis te nemen van alle procesinformatie. Er behoort bijvoorbeeld geen plaats te zijn voor geheime infiltranten en het achterhouden van ontlastend bewijsmateriaal. Spong neemt het op voor de positie van de verdachte, hetgeen te begrijpen valt vanuit zijn rol als raadsman.

Verdachte kan in verzet gaan

Hier wil ik het opnemen voor het slachtoffer. Aan de hand van de twee hoofdbegrippen, eerlijk proces en interne openbaarheid, zal ik het procesmodel, de besluitvorming door de officier van justitie zonder dat het slachtoffer en/of zijn advocaat daarbij aanwezig mag zijn, aan de kaak stellen. In dit zogenaamde officiersmodel is geen plaats voor de rechter en er is geen zitting. De officier beslist en maakt een strafbeschikking. Hij heeft de beschikking over zes mogelijkheden: hij kan aan de verdachte een taakstraf opleggen, de verdachte moet een cursus volgen of de verdachte moet een boete en/of schadevergoeding betalen. Per strafbeschikking kan ook de rijbevoegdheid worden ontzegd. Een combinatie van deze opties is ook mogelijk. De officier kan ook beslissen geen straf op te leggen.

Is de verdachte het niet eens met de beslissing? Dan kan hij in verzet gaan. In zo’n geval moet hij alsnog voor de rechter komen en beslist een rechter over de straf.  Dat kan voor de verdachte lonend zijn, want de rechter komt heel snel tot een vrijspraak of een beduidend lagere straf.

In dit model is geen plaats voor getuigen à charge of décharge. Er wordt ook niet aan de mogelijkheid gedacht dat de andere partij het niet eens zal zijn met de beslissing. Sterker nog, in deze procedure is het slachtoffer lijdend voorwerp. De advocaat Geertjan van Oosten noemt dit model een vorm van ‘rechtspraak’ waar ze in Noord-Korea jaloers op zouden zijn. Opsporing, vervolging en berechting zijn namelijk in handen van de uitvoerende overheid. Als niet-jurist meen ik dat dit model ook in strijd is met het principe van fair trial en interne openbaarheid.

Het mag duidelijk zijn dat justitie het ‘officiersmodel’  heeft geïntroduceerd om de rechterlijke macht te ontlasten. Dan hebben we het nog niet gehad over de uitvoering, want daar kan ook het een en ander fout gaan. ‘Meestal gaat de zaak op de schop als je er al iets van hoort’, laat mijn advocaat weten.                                                  

Opgelicht

In deze casus ben ik zelf het slachtoffer en dus ook partij. Wat wil het geval? Op 30 januari 2024 ben ik slachtoffer geworden van een vorm van phishing. Ik kreeg een sms met het bericht: ‘Hoi Pap, ben je druk. Mijn telefoon is gevallen. Ik krijg nu een leentoestel. Kan je me een bericht sturen naar mijn leentoestel? Dit is het nummer (…) . Er volgt een conversatie per whatsapp waarin mijn zoon, althans ik verkeerde in de veronderstelling dat het mijn zoon was, vraagt om een bedrag van 1870 euro over te maken. Hij belooft het geleende bedrag de volgende dag terug te storten.

Natuurlijk heel dom van mij dat ik in deze valstrik ben getrapt, maar ik wilde hem heel graag ter wille zijn. Hierdoor was ik minder kritisch. In het kort komt het erop neer dat ik 1870 euro heb overgemaakt aan een zekere persoon, met de door mij bedachte naam G. van Houten.

Briefwisseling met ING

In deze oplichtingszaak fungeerde Van Houten als geldezel, dat wil zeggen een persoon die als financieel tussenschot dient bij de oplichting. Deze Van Houten stelde zijn bankrekeningnummer ter beschikking aan de feitelijke oplichters. Hij heeft in opdracht gehandeld van de persoon die mij heeft benaderd met het verzoek 1870 euro over te maken. Ik verkeerde toen nog in de veronderstelling dat deze persoon mijn zoon was. Het feit zelf wordt ‘overige horizontale fraude’ genoemd.

Met de betrokken bank, ING, heb ik een intensieve briefwisseling gevoerd. Naar mijn mening had de bank het rekeningnummer van deze Van Houten meteen moeten blokkeren, nadat gebleken was dat hij zijn bankrekening eerder had misbruikt. Dit baseerde ik op het feit dat in het telefoongesprek met een medewerker van de bank, dat vrijwel direct na het overmaken van het geld plaatsvond, hij mij nadrukkelijk had verzocht aangifte te doen en een afschrift van het proces-verbaal naar de bank te sturen. Ik leidde hieruit af dat sprake was van dossiervorming.

Op 13 februari 2024, je moet hiervoor een afspraak maken, heb ik bij de politie in Amsterdam aangifte gedaan van de oplichting. Ik word door de verbalisant keurig te woord gestaan. Een kopie van de aangifte heb ik naar ING gestuurd. De uitgebreide briefwisseling heeft echter niet geleid tot het door mij beoogde resultaat: financiële compensatie van het door mij overgemaakte bedrag van 1870 euro. ING vindt dat zij niet aansprakelijk kan worden gesteld voor de geleden schade. Ik heb immers zelf opdracht gegeven voor de betaling en die geaccordeerd.

Op 8 mei 2024 word ik door het Arrondissementsparket Rotterdam op de hoogte gesteld van het feit dat de politie de verdachte heeft kunnen opsporen en aanhouden. Hij moet op 9 juli 2024 bij het Openbaar Ministerie (OM) verschijnen. De officier van justitie beslist dan over de op te leggen straf. In de brief staat dat ik noch mijn advocaat op deze bijeenkomst aanwezig mag zijn. Er is immers geen zitting. Na de bijeenkomst zal ik per brief op de hoogte worden gesteld van de beslissing. Ik heb wel de mogelijkheid de voortgang van de strafzaak online te volgen. Als ik over deze procedure vragen heb, kan ik contact opnemen met het Informatiepunt Slachtoffers. In mijn antwoord heb ik de officier laten weten dat ik graag bij de zitting aanwezig wil zijn. Ik wilde graag kennismaken met de verdachte en weten wie zijn opdrachtgever was. Niets van dit alles.

Geen toevoeging van een advocaat

Bij de brief bevindt zich een bijlage met vragen of ik nader geïnformeerd wil worden over de strafzaak en of ik een schadevergoeding wil. Op beide vragen reageer ik positief, met daarbij mijn verzoek ook inzage te krijgen in het proces-verbaal. Als slachtoffer heb ik immers ook recht op informatie. Ik wil weten wat door het OM is gedaan aan vervolging, niet alleen van de geldezel, maar ook van de opdrachtgevers. Als slachtoffer voelde ik mij ook behoorlijk gedupeerd, want ik verkeerde in geldnood en kon bijgevolg mijn huur niet meer betalen. Ik heb geld moeten lenen. Ook laat ik op het antwoord-formulier weten dat ik veel correspondentie heb moeten voeren met de ING-bank, die de door mij geleden schade niet wil vergoeden.

Om wat meer gewicht in de schaal te leggen, besluit ik een advocaat in de arm te nemen. Mijn advocaat, Geertjan van Oosten, schrijft een brief naar het OM met de aankondiging dat ik een beroep zal doen op schadevergoeding. Een toevoeging van de advocaat door de overheid is in mijn geval niet mogelijk. Dat hebben professionele drugscriminelen beter geregeld.

Geen poging opdrachtgevers te achterhalen

Tot mijn vreugde en verrassing is de dader in april 2024 aangehouden. Chapeau politie. Na herhaald verzoek, kennelijk is dit niet gebruikelijk, krijg ik via het Informatiepunt Slachtofferhulp Rotterdam inzage in het proces-verbaal, dat werd opgemaakt op 22 april 2024. Het blijkt te gaan om een 22-jarige jongeman met een uitkering, die verslaafd is aan drugs. Hij kreeg een bedrag van 50 euro aan drugs om zijn gironummer ter beschikking te stellen. Hij zou benaderd zijn door twee personen, naar ik vermoed dealers. Hij is woonachtig te Rotterdam en is in het bezit van de Nederlandse nationaliteit. De dader is geboren in Dinant, België. Mijn Vlaamse vriendin stelt meteen vast dat het om een Waal gaat.

In het proces-verbaal wordt geen enkele poging gedaan de opdrachtgevers te achterhalen. Wel krijgen we een overzicht van zijn bankafschriften, waaruit blijkt dat ik aan G. van Houten een bedrag van 1870 euro heb overgemaakt.                                                            

Ik bel nog een keer met Slachtofferhulp. Ze laten mij weten dat de uitspraak van de zitting is: 40 uur taakstraf en het betalen van een schadevergoeding van 1870 euro in tien termijnen te voldoen. Ik laat mijn advocaat weten dat dit trekken wordt aan een dood paard, want de dader heeft een uitkering. Ik veronderstel dat hij, bij het horen van deze beslissing, zijn uitkering zal opzeggen. ‘Zou wel eens mee kunnen vallen. Het Centraal Juridisch Incassobureau (CJIB) neemt waarschijnlijk de incasso voor zijn rekening’, is de korte reactie van mijn advocaat.

Sindsdien hoor ik niets meer. Ik besluit halverwege augustus maar weer eens contact op te nemen met het Informatiepunt Slachtofferhulp Rotterdam (IPS). De ambtenaar laat mij weten dat de beslissing nog geaccordeerd moet worden. Op mijn vraag wat dat accorderen precies inhoudt kan hij geen antwoord geven. ‘En waarom moet dit zo lang duren?’ Hij zal mijn vragen aan de betreffende officier van justitie voorleggen en verzoeken om contact met mij op te nemen. Dat is niet gebeurd.

Rechtszitting moet toch openbaar zijn

Eind augustus ga ik met vakantie en ik neem daarna weer contact op. ‘Oh, heeft de officier nog geen contact met u opgenomen om uitleg te geven’, is de verbaasde reactie van IPS. ‘Nee, dat heeft-ie niet gedaan,’ laat ik de medewerker weten. Ik vraag hem de naam te noemen van de betreffende officier van justitie, zodat ik hem zelf kan benaderen. ‘Nee, dat is niet mogelijk’. 

Rond 12 september krijg ik een mailbericht van het IPS. De betrokken ambtenaar laat mij weten dat na het sturen van een aantal mails duidelijk is geworden dat de beslissing tot het vergoeden van de schade niet juist is verwerkt. Immers, de schadevergoeding was niet bij de beslissing ingevoerd, waardoor de verwarring is ontstaan. Er is een nieuwe strafbeschikking uitgestuurd, waardoor het CJIB nu wel een melding zou moeten krijgen dat er acceptgiro’s naar de verdachte, de dader G. van Houten, moeten.

Ik geef de informatie door aan mijn advocaat, die al op 5 juli 2024 een bescheiden rekening had gestuurd. Ik laat hem weten – en dat is geen verwijt – dat dit niet gebeurd zou zijn als ik niet zelf zo nadrukkelijk aan het dode paard had getrokken. Er volgt een brief (12 september 2024) waarin staat dat de beslissing van de officier nog niet definitief is en dat ik mij voor vragen kan wenden tot Slachtofferhulp.

Ombudsman protesteerde al

Een collega maakt mij nog attent op een brief (16 december 2021) van de Ombudsman aan de toenmalige minister en staatssecretaris. De ombudsman merkt op dat deze vorm van strafbeschikking onvoldoende recht doet aan de belangen van het slachtoffer, in het bijzonder waar het gaat om zijn spreekrecht en in situaties waarin hij zich laat voegen, dat wil zeggen zich laat bijstaan door een raadsman.

En nu maar wachten op de eerste betaling. In gemoede vraag ik mij af wat Gerard Spong hiervan zal vinden.

Hans Werdmölder is auteur van het boek ‘De zaak Ridouan T. De loopbaan van een topcrimineel’.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Eerst slachtoffer van oplichting en daarna van Noord-Koreaanse rechtspleging verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar na dit korte intermezzo met politiek entertainment moet het gewoon weer over de inhoud gaan. Ook een centrum-rechts kabinet moet opereren binnen smalle marges, en dreigt te maken te krijgen met hetzelfde bestuurlijke en juridische drijfzand waar vorige kabinetten in vast liepen.

Juridisch houdbaar

Bijvoorbeeld: in het regeerakkoord dat de vier partijen PVV, VVD, NSC en BBB sloten, staan in hoofdstuk 4 (‘Een goede toekomst voor land- en tuinbouw en visserij, voor voedselzekerheid, voor natuur’) allerlei zinnige beleidsvoornemens, maar met telkens de bezwering, dat dit ‘juridisch houdbaar’ moet zijn.

Stel, een Pool of Griek leest dit regeerakkoord. Die zal zich afvragen: spreekt het niet bijna vanzelf, dat als een democratisch gekozen regering maatregelen neemt die door het parlement worden goedgekeurd, deze ‘juridisch houdbaar’ zijn?

Helaas spreekt dat in Nederland allerminst vanzelf. Dit land is in de afgelopen jaren in toenemende mate geregeerd door een combine van actiegroepen en activistische rechters, die de ene na de andere crisis veroorzaakt hebben.

In het geval van landbouw en natuur gaat het vooral over de Raad van State, een organisatie met een januskop: hun afdeling advisering beoordeelt van te voren – verplicht – elk wetsvoorstel van de regering, maar als dit dan na de volgens haar noodzakelijke aanpassingen door het parlement wordt goedgekeurd, schiet de afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State zo’n wet net zo makkelijk weer af zodra een actiegroep daar campagne tegen voert.

Drie maatregelen

Zo is het PAS (Programma Aanpak Stikstof) in 2019 door de Raad van State juridisch onhoudbaar verklaard, waardoor we nu nog steeds met absurd restrictieve stikstofregels en stikstoflockdowns opgescheept zitten.

Deze nieuwe coalitie wil Nederland uit de stikstoflockdown wrikken door drie concrete maatregelen:

• het computermodel Aerius – dat de bijdrage van individuele bedrijven aan de stikstofdepositie op een Natura-2000 gebied pretendeert te berekenen, maar dat in feite niet kan – niet meer gebruiken.
• de Kritische Depositiewaarde Waarde (KDW) uit de wet halen. De KDW is een theoretische grens aan de stikstofdepositie (in kilo’s stikstof per hectare per jaar), waarboven schade door stikstof aan gevoelige natuur ‘niet kan worden uitgesloten’, zodat de rechter in zo’n gebied alle activiteiten kan verbieden die nog enige stikstof uitstoten. Bewijs dat de stikstof die in zo’n gebied neerslaat inderdaad nadelig is voor de natuur ter plekke is niet nodig als de KDW overschreden wordt.
• de grenswaarde voor stikstofdepositie, die bepaalt wanneer een bedrijf vergunningsplichtig wordt bij nieuwe voorgenomen (bouw)activiteiten, wordt opgetrokken van de absurd lage 0,07 gram per hectare per jaar nu, naar 14 gram. Strikt genomen is 14 gram nog steeds extreem laag; Duitsland hanteert een grenswaarde van 200 gram, en andere EU-landen zijn nog soepeler.    

‘Afrekenbare stoffenbalans’

Eigenlijk impliceert het afschaffen van Aerius ook de twee andere maatregelen. Immers, de KDW in een Natura-2000 gebied wordt met Aerius berekend (niet gemeten), en of een bouwproject of uitbreiding van een bedrijf meer stikstofdepositie veroorzaakt dan de (onmeetbaar lage) grenswaarde, wordt ook uitgerekend door Aerius. Zonder Aerius valt de bodem uit het hele waansysteem van de huidige stikstofregelgeving omtrent Natura-2000 gebieden.

In plaats daarvan wil deze coalitie een ‘afrekenbare stoffenbalans’ invoeren: een systeem waarbij elk bedrijf zelf zijn totale uitstoot van stikstof (NOx, NH3) berekent, op grond van de stoffen die het bedrijf in- en uitgaan, zoals (kunst)mest, brandstof, aardgas en eindproducten. Onder de nationale doelstelling voor stikstofreductie per sector, krijgt elk bedrijf dan een maximale uitstoot voorgeschreven, waar het naar eigen inzicht aan kan voldoen.

Het voorzorgsbeginsel

Dat klinkt allemaal verstandig, maar van allevier deze maatregelen wordt expliciet gezegd dat ze ‘juridisch houdbaar’ moeten zijn, en de nieuwe grenswaarde moet ook nog ‘juridisch geborgd’ worden. Hoe denken ze dat te gaan doen? De PAS-wetgeving was ook voor invoering voorgelegd aan de Raad van State, dus ‘juridisch houdbaar’ verklaard, maar dat hielp niks toen Johan Vollenbroek er bij de Raad van State tegen ging procederen.

De kern van het probleem is, dat de Raad van State – en Nederlandse rechters in het algemeen – zich het recht voorbehouden om alle wetenschappelijke bewijs terzijde te schuiven met een beroep op het voorzorgsbeginsel. Als in de nieuwe wet een grenswaarde van 14 gram staat, omdat wetenschappelijk is aangetoond dat 14 gram (één forse hondendrol per hectare per jaar) veel te weinig is om een meetbare invloed op de natuur te hebben, dan draaien ze als het zo uitkomt de bewijslast om, en zeggen dat niet 100 procent zeker bewezen is dat 14 gram helemaal niets doet, dus halen ze een streep door die grenswaarde.

Iets dergelijks is onlangs weer gebeurd, toen een rechter op instigatie van een groep bezorgde omwonenden het gebruik van wettelijk toegestane bestrijdingsmiddelen bij de teelt van lelies toch verbood. Stapels wetenschappelijk onderzoek dat dit gebruik van deze bestrijdingsmiddellen geen kwaad kan voor mens en milieu werden genegeerd ten faveure van het voorzorgsbeginsel: ‘je weet maar nooit wat we allemaal nog niet weten’.

Het idee dat je wetten ‘juridisch houdbaar’ kunt maken tegen zulke rechters doet me denken aan de bordjes ‘Stop voor rood’ die sommige gemeentes een aantal jaren geleden onder hun stoplichten ophingen. Er staat gewoon in de wet dat je moet stoppen voor een rood verkeerslicht, en de praktijk leert dat een deel van de mensen dat niet doet. Die mensen weten best dat dit in strijd is met de wet, dus wat denk je dan te bereiken met zo’n pathetisch bordje dat geen enkele wettelijke status heeft?

Als regering en parlement in de wet zetten dat de grenswaarde voor vergunningsplicht 14 gram is, dan is dat de wet die de rechter zou moeten toepassen. Is dan het idee dat je zo’n wet juridisch houdbaarder maakt tegen activistische rechters door expliciet in die wet te zetten dat de rechter niet van die grenswaarde af mag wijken?

Het wordt nog een helse klus

Zoals ook bij het PAS gebeurd is, kan zo’n rechter simpelweg poneren dat de 14 gram in strijd is met de Europese natuurbeschermingswet (de Vogel- en Habitatrichtlijn), en dan die hele wet buiten werking stellen. Althans, persoonlijk denk ik dat dit niet kan, maar rechters in Nederland denken van wel, en tot nu toe heeft de overheid ze daarin altijd braaf gevolgd. Terwijl rechters in Duitsland dat niet in hun hoofd zouden halen, omdat lidstaten in grote mate autonoom zijn in het uitvoeren van Europese richtlijnen.

En dit is dan alleen nog maar het stikstofdossier. De rechterlijke macht, ambtenaren op de ministeries, lokale overheden en uitvoeringsinstanties zitten vol met mensen die zichzelf wijs hebben laten maken dat met het aantreden van dit kabinet de duivel los gaat. Het wordt nog een helse klus om tegen die weerstand in zaken echt in beweging te krijgen.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers schreef de bestseller De Stikstoffuik. Deze zomer verschijnt zijn nieuwe boek, over energietransitie in Nederland. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl

Wynia’s Week viert het vijfjarig bestaan. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee?

Het bericht Verstandige maatregelen om uit de stikstoflockdown te komen kunnen door activistische rechters onklaar worden gemaakt verscheen eerst op Wynia's Week.

Het blokkeren van een weg is als misdrijf strafbaar gesteld, met ten hoogste een straf van negen jaren gevangenisstraf, in artikel 162 van het Wetboek van Strafrecht. De ‘Blokkeerfriezen’, die in november 2017 de Rijksweg A7 versperden, zijn ook veroordeeld op grond van dit artikel.

Eerder ook: preventieve arrestatie

In oktober 2021 arresteerde de politie 21 mensen van een milieuorganisatie in verband met een voorgenomen blokkade van de Rijksweg A12; de blokkade had nog niet plaatsgevonden. De verdachten werden veroordeeld tot taakstraffen.

Wellicht verwacht u nu een zwaardere straf voor de 1579 aangehouden demonstranten. Het delict is nu immers ‘voltooid’ en op veel grotere schaal uitgevoerd, waardoor er meer hinder en gevaar is ontstaan. Het OM kiest er echter voor om hen niet te vervolgen.

De persofficier van justitie geeft een toelichting, die hij begint met de woorden dat het demonstreren op de snelweg niet is toegestaan. Hij benoemt echter dat sprake is van overtreding van de Wet op de openbare manifestaties, omdat de burgemeester de demonstratie vooraf had verboden. ‘Dat is wel een gering strafbaar feit.’ Op het eerder genoemde artikel uit het Wetboek van Strafrecht gaat hij niet in.

Achteraf stelt het OM in een schriftelijke verklaring dat de eerste mensen die de A12 bezetten wel degelijk in het kader van de wegversperring zijn aangehouden, maar kennelijk worden ook zij niet vervolgd. ‘Maar iedereen die daarna komt, als de weg al buiten gebruik is, draagt in feite niet meer bij aan de gevaarzetting. Zij sluiten zich aan bij een manifestatie die door de burgemeester niet is toegestaan.’ Dat is een bizarre redenering, want deze mensen hebben bewust geparticipeerd in de bezetting. Zij liepen wellicht toevallig niet geheel vooraan in de massa. Ook hebben ze allemaal de weg bezet gehouden.

Nuancerend legt de persofficier uit dat de ervaring heeft geleerd dat de meeste van deze milieudemonstranten zich vreedzaam opstellen. Een relevante vraag is: doet dat ertoe? Als activisten de Tweede Kamer zouden bezetten is het toch ook irrelevant of dat vreedzaam gebeurt? Het zou betekenen dat allerlei belangrijke geplande werkzaamheden geen doorgang kunnen vinden. Het zou een aanval op onze democratische rechtsstaat zijn, waardoor vervolging dient plaats te vinden.

Rechter zou toch niet straffen

Het blokkeren van een (snel)weg veroorzaakt serieuze hinder. Het OM beredeneert dat onder andere niet wordt vervolgd omdat ‘de mate van overlast die de demonstratie veroorzaakt [heeft] beperkt is’. De ANWB waarschuwde echter voor ernstige drukte rondom Den Haag en adviseerde andere verkeersdeelnemers om de A12 te vermijden. Maar zo’n wegblokkade leidt niet alleen tot hinderlijke maar ook tot gevaarlijke situaties. Minuten later zouden er als gevolg van de blokkade nog auto’s op elkaar kunnen botsen.

Het OM verwacht echter niet dat de rechter straffen zou opleggen. ‘En dan staat het voeren van honderden zaken in geen verhouding meer tot wat het zal opleveren. Dus deze mensen worden aangehouden om het strafbare feit te beëindigen, namelijk die snelwegblokkade. Maar daarmee is dan het belangrijkste doel van die aanhouding wel bereikt.’

De samenvatting van die woorden is dat het blokkeren van een (snel)weg weliswaar strafbaar is in Nederland, maar als het gaat om een verder vreedzaam protest en om tientallen of honderden demonstranten, er geen strafvervolging zal plaatsvinden, en dus ook geen veroordeling. De moeite die dat zou kosten staat volgens het OM niet in verhouding tot de investering van haar capaciteit.

Het OM erkent dat ‘een deel van deze actiegroep bewust stuurt op zo veel mogelijk arrestaties, om daarmee aandacht te vragen voor het doel waarnaar ze streven. Daar is het strafrecht niet voor bedoeld’. Maar dat is geen reden om geen vervolging in te stellen. Er is bewust een misdrijf gepleegd dat heeft geleid tot gevaar of hinder voor andere mensen.

Gaat de discussie voor het OM wellicht om iets anders? Een terecht punt van het OM is namelijk dat 1579 strafdossiers aanzienlijk veel ‘papierwerk [genereren] voor de politie, die het al druk genoeg heeft’. Waarschijnlijk kan de politie al die dossiers inderdaad niet opmaken, aangezien er tientallen uren werk per demonstrant bij komt kijken; nog afgezien van de tijdsinvestering van het OM zelf en van de rechters. Maar dat is een meer pragmatisch vraagstuk.

Hoe moet worden omgegaan met actiegroepen die zo massaal wetovertredingen plegen dat de strafrechtketen overbelast zou raken bij vervolging? Dan zou toch tenminste een deel van de misdadigers bestraft kunnen worden? En betekent zulke straffeloosheid niet dat wordt gezwicht voor de kracht van de milieuorganisatie?

Groot risico op willekeur

Jan Struijs, voorzitter van de politievakbond NPB, stelt: ‘Als ze niet worden vervolgd, zijn mensen geneigd het de volgende keer weer te doen. (…) Je moet een lijn trekken. Anders krijg je dat zij zeggen: ‘We doen wat we willen.’’

Het niet-vervolgen van deze wetovertreders brengt een groot risico op toekomstige willekeur met zich mee. Want het zou betekenen dat boeren, boze Friezen, of welke andere groep dan ook, voortaan binnen bepaalde kaders straffeloos een weg kunnen bezetten. Extinction Rebellion zal dit vieren als een overwinning en zal zulke acties blijven voortzetten. Dat kan niet wenselijk zijn. Demonstreren is belangrijk – en over het algemeen een goede zaak – maar het mag in beginsel niet leiden tot ernstige schade, gevaar of hinder voor anderen.

 Bart Collard is criminoloog en publiceert regelmatig in Wynia’s Week.

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Waarom werden de Blokkeerfriezen vervolgd en bestraft en waarom gaan de klimativisten van XR vrijuit? verscheen eerst op Wynia's Week.

De ‘klimaatzaak van de eeuw’

De inzet van de zaak tegen Shell was vanaf het begin duidelijk. De advocaat van Milieudefensie stak niet onder stoelen of banken dat hij vindt dat de democratie faalt en door de rechter ‘onder curatele moet worden gesteld’. Net zo min als Milieudefensie heeft hij van democratie een hoge pet op, tenminste waar het gaat om klimaatbeleid. De rechter gaf hen gelijk – Shell moet veel meer doen dan de wetgever nu al van haar vraagt: het bevel van 45% emissiereductie in 2030 geldt ook voor alle leveranciers en klanten van Shell, dus ook voor uw emissies.

‘Klimaatrisico’s’

Kort nadat het vonnis binnen was, sommeerde Milieudefensie nog 29 andere bedrijven. De rechter heeft volgens Milieudefensie geëist dat alle bedrijven tegen 2030 hun emissies met 45% reduceren; met andere woorden, het vonnis is een ‘algemeen reglement’ (dat overigens juist daarom onwettig is). Of ze dus maar even een ‘klimaatplan’ ter beoordeling bij Milieudefensie wilden inleveren. De uitkomst was te voorspellen: de ‘klimaatcrisisindex’ staat op rood.

Na die bedrijven volgden vorige week de grote accountantskantoren.  Zij zouden ‘de klimaatrisico’s’ moeten opnemen in hun controles en rapportages. Daarbij vergeet Milieudefensie gemakshalve dat de risico’s van klimaatbeleid vele malen groter zijn dan de risico’s van klimaatverandering. Overigens geldt dat niet alleen voor bedrijfsrisico’s; klimaatbeleid is ook geen vriend van vrijheid en democratie.  

Hoger beroep

Shell heeft hoger beroep aangetekend tegen het vonnis in de ‘klimaatzaak van de eeuw.’ Inmiddels heeft de Stichting Milieu en Mens, die ook de Bezorgde Energie Gebruikers vertegenwoordigt, zich bij het Gerechtshof gemeld om zich te mogen voegen in de zaak. Deze stichting stelt zich op het standpunt dat zowel de beide partijen als de rechter de rechten en belangen van burgers en energiegebruikers hebben miskend. Daarom wil deze stichting in hoger beroep een ander geluid laten horen. De Stichting Clintel bereidt eveneens een interventie in deze zaak voor.

Of het vonnis hoger beroep zal overleven is twijfelachtig. Milieudefensie lijkt echter te denken dat de aanval de beste verdediging is. Vorige week stelde zij dat Shell op grond van het vonnis moet stoppen met het investeren in nieuwe olie- en gasprojecten. Er is volgens Milieudefensie ‘gewoon geen ruimte voor nieuwe olie- en gasprojecten als we de opwarming willen beperken tot 1,5 graden’. Over de vraag of die 1,5 graden überhaupt wel een goed, betaalbaar en haalbaar doel is, hebben ze het daar al lang niet meer.

Blik met wormen

Met de stelling dat Shell geen nieuwe olie- en gasprojecten zou mogen opstarten, opent Milieudefensie een blik met wormen. Eigenlijk eist zij nu van Shell: ‘leave it in the ground’. Maar dat was niet de inzet van de rechtszaak tegen Shell en het bevel van de rechter zegt daarover niets – Shell zou er ook aan kunnen voldoen door de fossiele tak tegen 2030 te verkopen, zoals ik hier eerder uitlegde.

De interpretatie van het vonnis door Milieudefensie is even creatief als de interpretatie die de rechtbank aan het Nederlandse recht gaf. Maar in hoger beroep zal dit tot problemen leiden. Want wat heeft de rechter nou precies bevolen? Als de rechter de interpretatie van Milieudefensie zou volgen komt dat neer op onteigening van Shell en, voor zover dat zou zijn toegestaan, is dan tenminste schadevergoeding vereist. Als de rechter de meer voor de hand liggende, redelijke interpretatie volgt, dan is het vonnis tandeloos en moet het om die reden van tafel.

De slag en de oorlog

Milieudefensie vecht echter niet alleen in Nederland. Samen met de veel bredere klimaatbeweging doet Milieudefensie ook in Brussel bij de EU van zich spreken. Misschien heeft zij de hoop al opgegeven om het hoger beroep te kunnen winnen. Het vonnis roept immers de nodige vragen op en is ondoelmatig. Nu blijkt er bovendien geen overeenstemming te bestaan over de vraag wat de rechter nou precies heeft bevolen.

Ook wanneer zij de slag om Den Haag verliest kan Milieudefensie echter de klimaatoorlog winnen. Want het Nederlandse vonnis, dat door de rechtbank zelfs eerder in het Engels dan in het Nederlands werd vrijgegeven, is een troef die de klimaatbeweging bij de EU kan uitspelen. Als ze het sluw spelen, kunnen ze zelfs blijven wegkomen met hun onredelijke afwijzing van de enige effectieve methode om de emissies omlaag te brengen, kernenergie.

Corporate Sustainability Due Diligence

De klimaat- en mensenrechtenbeweging pleit in Brussel al langer voor Europese regels over zogeheten ‘corporate sustainability due diligence’ (CSDD). Daarbij gaat het om procedures die multinationals moeten naleven om schendingen van milieuverdragen en mensenrechten waar dan ook in hun keten te voorkomen. Een voorstel voor een richtlijn over dergelijke procedures publiceerde de Europese Commissie in februari.

Daarnaast lobbyen de klimaatactivisten al jaren voor een internationaal verdrag dat bedrijven overal ter wereld zou verplichten mensenrechten na te leven. Dat verdrag zou ook eisen dat bedrijven hun emissies beperken tot de 1,5 °C die in het Parijse klimaatakkoord wordt genoemd.

Klimaatplan

Ingevolge het Europese  CSDD-voorstel moeten straks alle multinationals een plan opstellen om ervoor te zorgen dat hun bedrijfsmodel en strategie verenigbaar zijn met de overgang naar een duurzame economie en met de beperking van de opwarming van de aarde tot 1,5 °C, overeenkomstig het Parijse klimaatakkoord. Bovendien moet de onderneming expliciete emissiereductiedoelstellingen in haar plan opnemen, indien het klimaat een ‘belangrijk risico’ is voor de onderneming of de onderneming een ‘belangrijk effect’ heeft op het klimaat.

Milieudefensie en andere klimaatactivisten zijn echter nog niet tevreden en wensen verdere aanscherping en sanctionering van deze plicht. Er zou ook nog specifieke aansprakelijkheid moeten worden voorzien om zaken zoals die tegen Shell expliciet overal in Europa mogelijk te maken. De klimaatbeweging ziet in ‘klimaatzaken’ een potentieel belangrijk verdienmodel.

Aansprakelijkheid

Wat Milieudefensie en de klimaatactivisten er niet bij vertellen is dat het CSDD-voorstel reeds aansprakelijkheid oplegt. Indien een onderneming de verplichtingen van de richtlijn niet nakomt en er ontstaat schade, dan is de onderneming voor die schade aansprakelijk, wanneer zij die had moeten voorkomen. En ondernemingen zouden krachtens het voorstel een hele waslijst aan milieuverdragen en mensenrechten moeten naleven, inclusief het recht op leven.

Volgens onze eigen Hoge Raad omvat het recht op leven een recht op een ‘veilig klimaat’. Dat zo’n recht op een veilig klimaat ten koste gaat van levens is onze hoogste rechters nog niet duidelijk. Hoe dat ook zij, het veroorzaken van ‘klimaatschade’ is volgens de jurisprudentie nu in strijd met het recht op leven. Een onderneming die iets met de uitstoot van broeikasgassen te maken heeft, zal daarom ook zonder specifieke klimaataansprakelijkheid moeilijk aan aansprakelijkheid kunnen ontsnappen. 

Europese groene regelzucht

Het vonnis tegen Shell was een troef die de klimaatbeweging in Brussel kon uitspelen om de verplichting voor een klimaatplan consistent met 1,5 graden door te drukken. De Nederlandse rechter had immers vastgesteld dat ondernemingen nu al die plicht hebben. Zo’n precedent legt in Brussel gewicht in de schaal, ook al wordt er niet uitdrukkelijk naar het vonnis verwezen. Dat zo’n rechterlijk vonnis schuurt met de democratie is in Brussel eerder een voordeel dan een nadeel.

Als straks het vonnis is vernietigd en de rechtsstaat hersteld, zullen de voorstellen voor zo’n klimaatplan en klimaataansprakelijkheid dan ook uit de Europese richtlijn geschrapt worden? Dat lijkt onwaarschijnlijk. HHoewel je de bubbel van de Eurocratie nooit moet onderschatten, mag je verwachten dat het feit dat het Europese bedrijfsleven steeds verder instort het enthousiasme in Brussel voor nog meer ondoordachte regels doet afnemen. De Europese groene regelzucht is immers net zo grenzeloos als de zucht naar machtsbehoud en -uitbreiding.

Onwettig vonnis, EU wet

Zo resulteert een onwettig vonnis van een Nederlandse rechter dan misschien toch in een Europese wet. Want zelfs indien het vonnis wordt vernietigd, zal de Europese wet staan, met dank aan drie Haagse rechters die de politiek kennen als hun broekzak.

Als het aan Milieudefensie ligt, zal Nederland moeten wennen aan klimaatpolitieke rechtspraak. Hans Hofhuis, een van de ‘moedige’ rechters die vonnis wees in de Urgenda-zaak, verhaalt zonder schaamte dat hij kort na de uitspraak werd aangesproken door een oud-Kamerlid met de opmerking: ‘Zo, Hans, ik zag dat je in de politiek bent gegaan.’

Rechterlijke klimaatpolitiek

Inderdaad, de Nederlandse rechterlijke macht is in de Europese en internationale klimaatpolitiek gegaan, waar je het keurslijf van de democratische rechtsstaat nauwelijks voelt en lof krijgt toegezwaaid van alle weldenkende globalisten.

Deze nieuwe carrière is voor de rechter risicoloos, want wie kan nou de rechter tot de orde roepen?

Het is de burger die de lasten van dit rechterlijk moralisme draagt en die burger doet eindelijk van zich spreken. Zou dit geluid ook Brussel bereiken voordat de op dit moralisme gebaseerde EU-wet wordt aangenomen?

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar. Steunt u deze onafhankelijke berichtgeving? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Milieudefensie wil nu alle Europese bedrijven haar klimaatreligie opleggen verscheen eerst op Wynia's Week.