Daar was de rekening nu dan alsnog, in de vorm van het regeerakkoord van D66, VVD en CDA. Onderwijs wordt op voorspraak van kandidaat-premier Rob Jetten (D66) nog gespaard, maar de uitkeringen, de AOW en de gezondheidszorg moeten samen met belastingverhogingen de miljarden voor extra uitgaven opleveren, waaronder vooral die voor defensie, NAVO en Oekraïne.

Het bleef 14 maanden geleden nog betrekkelijk onopgemerkt, toen Rutte bij de pas herkozen en nog niet eens als president geïnstalleerde Donald Trump vandaan kwam en meteen zinspeelde op een massieve verhoging van de uitgaven voor Defensie voor NAVO-landen als Nederland. In de voorgaande jaren was het ook Nederland amper gelukt om aan de 2 procent van het nationaal inkomen te komen die tien jaar tevoren onder Amerikaanse druk was opgelegd.

Rutte zinspeelde na zijn eerste bezoek aan de aankomende president al op een verdere verhoging naar 3 of 4 procent. Bij de NAVO-top van vorig jaar juni in Den Haag werd het afgemaakt op 3,5 procent in 2025, plus 1,5 procent voor infrastructuur die nodig is voor de nationale veiligheid. Dat is meer dan de vragende partij, de Amerikaanse president, nu zelf aan defensie uitgeeft. Maar Donald Trump houdt van grote ronde getallen en in Den Haag kreeg hij goeddeels zijn zin.

De eisen van Trump waren in politiek Den Haag tot dusver opvallend onomstreden. Dat was ook terug te zien aan de verkiezingsprogramma’s van de meeste partijen zoals die eind vorig jaar werden ‘doorgerekend’ door het Centraal Planbureau. Vrijwel al die partijen (de PVV deed bijvoorbeeld niet mee) toonden voor de komende kabinetsperiode tot 2030 precies hetzelfde extra-bedrag voor Defensie, te weten 6,3 miljard in 2030. Dat wijst niet op grote tegenstellingen over dit thema: ook bij GL/PvdA was er kennelijk instemming over de 3,5 procent voor Defensie in 2035, zij het dat GL/PvdA vooralsnog niet verder wilde rekenen dan 2030.

Het ‘flintertje’ van Rutte

De publieke opinie hield zich richting de verkiezingen van 29 oktober 2025 ook niet zo bezig met defensie, die zag migratie, wonen en zorg als belangrijkste probleemthema’s en daar gingen de verkiezingsdebatten dan ook vaak over. Niemand die het had over de opdracht die Rutte vanuit Brussel een klein jaar eerder aan de Nederlandse politiek had meegegeven.

Toch kon die aanwijzing van de nieuwe secretaris-generaal van de NAVO moeilijk onopgemerkt blijven. Normaal bemoeit zo’n NAVO-chef zich met de belangen van het bondgenootschap en niet met de vraag waar de aangesloten landen hun extra uitgaven voor de krijgsmacht van zouden moeten betalen. Maar Rutte hield zich niet in.

‘Oorlogseconomie’

Nogal aanmatigend richtte hij zich erop, in het bijzonder in zijn contacten met de Nederlandse pers, dat er maar ‘een flintertje’ van de Nederlandse uitgaven voor pensioenen, zorg en sociale zekerheid af hoefde om de extra miljarden voor de krijgsmacht mogelijk te maken.

Vooral VVD-politici lieten in de volgende weken en maanden blijken dat ze de boodschap uit Brussel hadden begrepen. Minister van Defensie Ruben Brekelmans, toenmalig minister van Justitie David van Weel, Rutte’s eigen NAVO-kabinetschef en voormalig diplomaat en VVD-minister Geoffrey van Leeuwen en diverse militairen verkondigden zonder ophouden dat het nu andere tijden waren en dat ook burgers zich dienden in te stellen op oorlogsomstandigheden. Het begrip ‘oorlogseconomie’ viel.

VVD-leider Dilan Yesilgöz bekroonde half maart vorig jaar de VVD-campagne richting NAVO-top met een toespraak in het Oorlogsmuseum in Overloon. Pas terug van een bezoek aan oorlogsland Oekraïne stelde ze – staande voor een antiek oorlogsvliegtuig – dat ‘de afgelopen tien jaar de wereld ingrijpend veranderd’ is, dat het de hoogste tijd is om in Europa militair op eigen benen te staan, dat ‘als we vrede willen, moeten we ons voorbereiden op oorlog’ en dat landen als Duitsland en Nederland er 3,5 procent van hun nationaal inkomen aan dienden te besteden om aan de nieuwe behoeften te voldoen.

Yesilgöz nam de eisen van Trump over, maar stelde nadrukkelijk dat de extra defensie-uitgaven ook nodig waren omdat het Amerika van Trump niet meer de betrouwbare partner van vroeger was. En: ‘We zullen moeilijke financiële en morele keuzes moeten maken om voor onze eigen veiligheid te staan.’

Niemand kan zeggen dat de VVD de boodschap uit Brussel geheim heeft gehouden. Het VVD-verkiezingsprogramma was er ook duidelijk over: de AOW – en de pensioenen – dienden later in te gaan, uitkeringen moesten soberder en korter en de collectieve zorg moest miljarden inleveren om extra uitgaven – vooral voor defensie – mogelijk te maken en het begrotingstekort in de hand te houden.

Won Dilan de formatie?

Anders dan bij de VVD in de Ruttejaren gebruikelijk, heeft VVD-leider Dilan Yesilgöz de poot stijf gehouden tijdens de onderhandelingen over het regeerakkoord voor het kabinet-Jetten en veel van het VVD-programma binnengehaald. Tot 2030 komt er al een kleine tien miljard bij aan defensie-uitgaven om in dat jaar op 2,8 procent van het nationaal inkomen voor defensie uit te komen, op weg naar de 3,5 procent in 2035 (met nog eens tien miljard extra).

Waarbij dan wel aangetekend moet worden dat de militaire uitgaven van Nederland voor Oekraïne (3 miljard per jaar) daar wel deel van uitmaken. En deze en andere extra uitgaven moeten betaald worden uit hogere belastingen (de ‘Vrijheidsbijdrage’, zoals bedacht door Henri Bontenbals CDA) van ongeveer 5 miljard per jaar, voor tweederde te betalen uit hogere inkomstenbelasting en voor de rest door bedrijven.

En verder dus uit lagere kosten voor sociale zekerheid, het inperken van de uitgaven voor zorg en het later ingaan van AOW en pensioen. Dat zijn zogezegd de ‘flintertjes’ waarover Rutte sprak. En daarmee komt nu dus alsnog het debat over de door Trump via Rutte geëiste extra defensiemiljarden waarover tot dusver een soort van unanimiteit bestond in het Haagse establishment.

Haagse ijdeltuiterij kost geld

Dat brengt ons op een ander opvallend aspect van het regeerakkoord voor het kabinet-Jetten: de genante borstklopperij en de aanmatigende pretenties. Het begon afgelopen vrijdag al met de opgeblazen taal van kandidaat-premier Rob Jetten bij de presentatie van het akkoord. Nederland wil in ‘de kopgroep’ zitten als het gaat om spionagesamenwerking met Europese landen, de coalitie pretendeert dat Nederland ‘de sterkste economie van Europa’ heeft of krijgt, Nederland moet ‘de aanjager’ zijn en ‘een leidende rol’ hebben bij het opbouwen van een ‘geopolitiek sterke Europese Unie die daadkrachtig optreedt’, ‘Nederland loopt voorop in het realiseren van een Europese pijler binnen de NAVO’, Nederland wordt ‘aanjager’ bij het uitvoeren van economische plannen binnen de EU, Nederland wil de Verenigde Staten ‘aanspreken’, Nederland gaat de leiding nemen bij modernisering van vluchtelingenverdragen en Nederland is of wordt ‘koploper in de digitale wereld’.

Het zou lachwekkend zijn als het gratis was, maar dat is het niet. Nederland betaalde altijd al een hoge prijs voor de pretentie om gidsland te zijn en relatief gezien het meeste geld aan ontwikkelingshulp uit te geven. De eerste kabinetten-Rutte bezuinigden harder en voerden meer lastenverzwaringen door dan gezond was – en dat alleen omdat we andere landen altijd de les lazen over de begrotingstekorten. Toen het land dat zo’n beetje te boven was gekomen ging het derde kabinet-Rutte in 2016 op aandrang van D66 ‘koploper’ worden bij het klimaatbeleid in Europa (en daarmee van de wereld).

Tussendoor werd het land getroffen door een stikstofcrisis, die uitsluitend terug te voeren is op het feit dat Nederland – gidsland immers – veel strengere normen toepast dan enig land in de wereld. De laatste jaren wil Nederland bovendien ‘aanjager’ zijn bij de militaire en andere steun voor Oekraïne.

Oude en nieuwe pretenties

Al deze ambities en pretenties bestaan nog steeds, ook al zijn ze – zoals in het geval van klimaat en stikstof – over het geheel genomen een mislukking gebleken. De ontwikkelingshulp gaat weer omhoog. Het klimaatbeleid van de kabinetten-Rutte gaat gewoon door. Nederland blijft ‘aanjager’ van de uitgaven voor Oekraïne. En daar komen de nieuwe pretenties op het gebied van defensie bovenop. Nogmaals: gratis is het niet.

In deze editie van Wynia’s Week ziet u hoe het nieuwe regeerakkoord verder uitpakt. Wim Groot inventariseert de financiële maatregelen voor de gezondheidszorg (en voor verzekerden en voor patiënten), Derk-Jan Eppink zet de Europese ambities van Jetten-1 op een rijtje, Menno Tamminga kijkt waar de economische groei blijft en Jan van de Beek checkt of er nog wat over blijft van het eerder beloofde strenge asielbeleid.

Wynia’s Week is ongebonden, onafhankelijk en onverveerd. Steunt u onze vrije journalistiek? Wynia’s Week wordt volledig gedragen door de donateurs. Hartelijk dank!

Het bericht Later pensioen, duurdere zorg, kortere uitkeringen: defensiemiljarden kosten meer dan ‘een flintertje’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Het woord zekerheid doet denken aan ‘linkse’ economische thema’s, zoals: sociale zekerheid. ‘Zekerheid is een voorwaarde voor zinvol samenleven,’ zei toenmalig fractievoorzitter van de PvdA in de Tweede Kamer Lodewijk Asscher in 2019 tegen dagblad Trouw.

Klap van de molen? 

Wat doet een ‘links’ woord in een centrumrechts coalitie-akkoord? Hebben de onderhandelaars van PVV, VVD, NSC en BBB een klap van de linkse molen gekregen? Nee, ze hebben met het benoemen van de zekerheden de sociaaleconomisch linkse thema’s gekaapt. Tussen twee haakjes: misschien is dat wel de reden van de boze reacties (‘drijfzand!’) van de linkse oppositie.

De coalitie gaat nog verder. Dat zie je het best in de prioriteiten voor economisch beleid. Dat is klassieke industriepolitiek. Steun voor de agro-industrie. Steun voor ‘de defensie-industrie in eigen land’. Steun voor de maakindustrie. ‘Het is van belang dat we onze fabrieken behouden.’ De coalitie wil evenals het kabinet-Rutte IV maatwerkafspraken maken met de vervuilende industrie om te vergroenen. Dat is duur. Staalbedrijf Tata in IJmuiden alleen al heeft mogelijk 3 miljard euro nodig. Daarvoor zag ik in de financiële paragraaf geen geld gereserveerd.  

De combinatie van sociaaleconomisch linkse thema’s en industriepolitiek is een beproefd recept. Het nieuwe kabinet borduurt voort op de zogeheten rooms-rode coalities die Nederland tussen 1948 en 1958 bestuurden. Dat is gezien de katholieke achtergrond van Geert Wilders, Pieter Omtzigt, Mona Keijzer en Caroline van der Plas eigenlijk wel logisch. Het katholieke gedachtengoed heeft een sociale dimensie.

In de jaren vijftig leidden minister-president Willem Drees (PvdA) en Carl Romme, de fractieleider van de katholieke KVP die in de Tweede Kamer bleef, de rooms-rode coalities. Zij gaven de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog gestalte. Zij legden de basis voor de sociale verzorgingsstaat.

Familie Doorsnee

De parallellen met de ambities en prioriteiten van het nieuwe kabinet liggen voor het oprapen. Ook de rooms-rode coalities ijverden voor industrialisatie. Ze benadrukten het belang van de landbouw (hoge productie, lage prijzen). Nederland stond in de Koude Oorlog pal voor een sterke defensie en defensie-industrie. Ook toen was bestrijding van de woningnood hoofdzaak.

Politiek en politici waren in de jaren vijftig totaal anders dan nu. Maar ook toen wilden politici de levensstandaard van de kiezers verhogen, ten gunste van de familie Doorsnee. Nu mikt de coalitie op de middeninkomens, die 2 miljard euro lastenverlichting krijgen, en op de ‘mensen in de knel’. Vanaf 2027 halveert het kabinet het eigen risico in de zorg tot 165 euro.

Breuk met Rutte-jaren?

Het expliciete streven naar zekerheden is een breuk met de Rutte-jaren. Maar geldt dat ook voor de overheidsfinanciën?

Het toekomstige kabinet wil bijna 15 miljard euro structureel extra uitgeven en heeft daar ook dekking voor bedacht. 15 miljard klinkt groot, maar op de rijksbegroting is het ‘maar’ 3,7 procent. Anders gezegd: veel blijft hetzelfde.

Vier onderwerpen trokken mijn aandacht. Om te beginnen dat het kabinet in zijn eerste jaar hoofdzakelijk leuke dingen voor de mensen wil doen, met name lastenverlichtingen. In politiek jargon: eerst het zoet, in plaats van het klassieke politiek recept van eerst het zuur en dán het zoet. De hoop is dan dat het zoet in de portemonnee doordringt tegen de tijd dat er nieuwe verkiezingen zijn. Maar nu eerst het zoet duidt erop dat deze vier partijen niet wachten op 2028, maar permanent campagne willen voeren. Of nemen ze een voorschot op vervroegde verkiezingen?

Het tweede onderwerp is minder ambtenaren. De uitdijende rijksoverheid onder leiding van de liberaal Rutte (‘de overheid is geen geluksmachine’) is het resultaat van regeldrift en uitbreiding van overheidstaken. Deze kosten van de complexiteit terugdringen is verstandig beleid.

Derde onderwerp: het akkoord hamert op een ‘stabiele economie en een krachtig mkb’. Prima. De uitvoering is helaas inconsequent.

Nederland loopt achter met uitgaven voor onderzoek en ontwikkeling. Dat maakt het volgende kabinet erger door het Groeifonds af te schaffen zonder dat er iets voor terug komt.

Ander pijnpunt: uitgevers en boekhandelaren, dat zijn meest mkb-ondernemers, verliezen vanaf 2026 het lage btw-tarief. Zij krijgen een extra prijsstijging van 10 procent om de oren. Deze maatregel schept voor deze ondernemers onzekerheid, geen zekerheid.   

Strijd op komst

Vierde onderwerp: de financiering van de uitgaven. De coalitie negeert het vorig jaar door ambtelijke experts verstrekte advies om 17 miljard euro te bezuinigen. De coalitie stuurt op een begrotingstekort van maximaal 2,8 procent van het binnenlands product. Dat betekent dat de overheid de komende vier jaar per saldo zo’n 150 miljard extra moet lenen.

Het volgende kabinet neemt zoveel mogelijk speelruimte. Op zich is het niet onhaalbaar om minder geld af te dragen aan de Europese Unie, minder rijksambtenaren te betalen en de kosten van asielinstroom te verlagen. Maar dat vraagt wel onverzettelijke uitvoering. En het geeft strijd. Strijd met Brussel. Strijd met de vakbonden.

Als de ingeboekte opbrengsten niet worden gehaald dreigt subiet overschrijding van de Europese norm dat het begrotingstekort maximaal 3 procent mag zijn. Dat zijn in deze economische hoogconjunctuur niet de strakke financiële kaders waar de VVD en NSC graag op hameren.

 Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De nieuwe centrumrechtse coalitie lijkt sprekend op de rooms-rode kabinetten van Willem Drees verscheen eerst op Wynia's Week.

In de Eerste Kamer heeft de coalitie echter maar 30 zetels. Dat is 8 te weinig voor een meerderheid. De huidige Eerste Kamer trad afgelopen juni aan. NSC was nog niet opgericht, de wederopleving van de PVV kwam pas in november.

Afhankelijk van steeds grilliger Baudet

In beide Kamers hebben SGP, JA21 en Forum samen 7 zetels. De verhoudingen zijn iets anders. Zo heeft JA21 3 zetels in de Eerste en maar 1 zetel in de Tweede Kamer. Maar waar de drie kleine rechtse partijen in de Tweede Kamer rechts en centrumrechts aan een bijna tweederde meerderheid helpen, hebben deze zeven partijen in de Eerste Kamer slechts 37 zetels. Geen meerderheid.

De afgelopen maanden werd veel geschreven en gespeculeerd over de verhoudingen tussen de vier formerende partijen, vooral die tussen Wilders en Omtzigt. Daarbij ontstond de paradox dat de omstreden Wilders water bij de wijn deed, terwijl de om zijn dossierkennis en werklust gerespecteerde Omtzigt onberekenbaar bleek. Beide partijleiders liepen een keer weg van de onderhandelingstafel.

Nu is er een regeerakkoord tussen de vier partijen. Maar in de Eerste Kamer lijkt ook steun van Forum voor Democratie nodig. Dan wordt de coalitie deels afhankelijk van de steeds grilliger Thierry Baudet.

Zelfs met steun van Forum in de Eerste Kamer, zijn 37 stemmen niet gegarandeerd. NSC en VVD zijn intern verdeeld. NSC zit niet in de Senaat, de VVD wel. De Tweede Kamerfractie van de VVD stemde tegen de Spreidingswet, de Eerste Kamerfractie voor. Een wet die volgens het huidige Regeerakkoord weer verdwijnt.

In zijn Telegraaf-column van 7 mei schreef Wouter de Winther over de interne verdeeldheid van de VVD. In de Tweede Kamer is de meerderheid van de VVD-fractie bereid samen te werken met de PVV, maar hoe zit het met de Eerste Kamer? Daar is Edith Schippers fractievoorzitter. Zij werd Kamerlid in 2003 en zag hoe Wilders zich steeds meer afzette tegen de partijlijn en zich afscheidde. Zij maakte als minister mee hoe Wilders de stekker uit Rutte1 trok. Zij werd omschreven als Rutte-vertrouweling. Deelde zij zijn opvatting dat niet opnieuw met Wilders samengewerkt moest worden?

CDA in spilpositie

Als de zeven rechtse partijen wel eensgezind zijn, welke partij helpt hen in de Senaat aan een meerderheid? Het CDA zag zichzelf lang als de partij die kon bepalen of Nederland naar links of naar rechts ging. In theorie zitten zij nu weer in hun aloude spilpositie.

Huidig partijleider Henri Bontenbal ziet het CDA niet als centrumrechts, maar als centrumpartij. Daarnaast is het CDA sinds 2012 afkerig van samenwerking met Wilders. Omtzigt was dat ook, maar de NSC-kiezers zijn dat niet. Bij het CDA zijn partij en kiezers eensgezind in hun verwerping van de PVV.

Geen sympathie voor overlopers

Het CDA kan ook om andere redenen niet bereid zijn de regering tegemoet te komen. Pieter Omtzigt was achttien jaar CDA-Kamerlid tot hij in 2021 uit de partij stapte. Mona Keijzer was voor het CDA wethouder, Kamerlid en staatssecretaris, maar zegde zomer 2023 haar lidmaatschap op. In september bleek zij overgestapt naar BBB, die in haar een minister en zelfs een premier zag. De rechtervleugel van het CDA kan zich misschien op punten herkennen in de aankomende coalitie. Dan nog zal het steken dat CDA-politici overliepen naar BBB en NSC. En dat CDA-ideoloog Richard van Zwol deze regering mogelijk maakte.

Meer van hetzelfde?

De verkiezingsuitslag van afgelopen november kan uitgelegd worden als signaal van de kiezer dat het afgelopen moet zijn met de middenkabinetten die Nederland had van 2012 tot 2023. Maar de huidige Eerste Kamer was al aangetreden. Valt de regering voortijdig, dan worden nieuwe Tweede Kamerverkiezingen uitgeschreven, maar de Eerste Kamer blijft hetzelfde tot 2027.

Wat betekent dat een situatie blijft voortbestaan die al is ontstaan sinds het aantreden van het allereerste kabinet-Rutte: een regering zonder meerderheid in beide Kamers. Oktober 2010 werd nog verwacht dat na de Provinciale Statenverkiezingen van 2011 de coalitie ook een meerderheid in de Eerste Kamer zou krijgen, maar dit gebeurde niet. Tijdens Rutte2 steunden VVD en PvdA in de Senaat op D66, vanaf Rutte3 steunden regeringspartijen VVD en D66 in de Eerste Kamer op PvdA en GroenLinks.

In zijn onlangs verschenen boek Waardenloze Politiek stelt politicoloog Tom van der Meer dat sinds het Lenteakkoord van 2012, toen vijf partijen na de val van Rutte1 samen extra bezuinigingen afspraken, dezelfde zes partijen samen geregeerd hebben. VVD zat altijd in de regering, GroenLinks nooit, de andere vier – CDA, PvdA, D66, ChristenUnie – afwisselend. De partijen die niet in de regering zaten zorgden in de Eerste Kamer alsnog voor een meerderheid. Feitelijk bestond er geen verschil tussen regering en oppositie.

Als de huidige regering haar voorstellen moet afzwakken om ze door de Eerste Kamer te krijgen, verandert er nog weinig aan het beleid sinds 2012.

De werkelijke beslismacht kan het komende jaar bij het vaak afgeschreven CDA komen te liggen. Handhaaft Bontenbal zijn middenkoers of helt de partij alsnog naar rechts? Houdt Bontenbal zijn poot stijf, dan delen CDA en PvdA een afkeer van de PVV en frustratie over overgelopen partijgenoten. Een mogelijke kiem voor toekomstige samenwerking.

Alles bij elkaar kan de Eerste Kamer belangrijker worden dan de Tweede.

Pieter de Jonge is historicus en publicist.

Wynia’s Week is er het hele jaar door, minstens 104 keer per jaar. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. En Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Wilders-coalitie heeft geen meerderheid in de Eerste Kamer, waardoor CDA in sleutelpositie komt verscheen eerst op Wynia's Week.

Zo. Twintig jaar na zijn breuk met de VVD bevindt Geert Wilders zich in het centrum van de macht. Twintig jaar lang profileerde hij zich in de oppositie met ongemakkelijke en schurende oneliners maar zijn positie leek altijd marginaal te blijven. Tot de haat na 7 oktober door onze straten danste en de verrassende opening die Yesilgöz bood voor samenwerking – Wilders’ PVV werd op 22 november de grootste. En nu, zes maanden en drie informatierondes verder, stond hij ergens in een zaaltje voor een blauw scherm een nieuw coalitieakkoord te presenteren.

Zure druiven

In een belendende ruimte mochten alle collega’s en belanghebbenden vervolgens op de plannen reageren. Met schrille bewoordingen nam weldenkend Nederland afstand van de plannen. En de druiven bleken zuur, erg zuur. Een bloemlezing: het akkoord biedt ‘luchtkastelen en drijfzand’ (D66), bevat vooral veel ‘wensdenken en wilde symbolen’ (CU), bevoordeelt ‘rijk rechts’ (SP), is een ‘aanslag op de publieke nieuwsvoorziening’ (NVJ), is ‘ontwrichtend’ (VluchtelingenWerk), en is niet meer dan een ‘absurde operatie’ (FNV). En het Armageddon is aanstaande: dit nieuwe kabinet bestaat uit ‘extreemrechtse slopers’ (DENK) en is ‘rampzalig’ (Timmermans).

De coalitie wordt slechts gedragen door een afkeer van links, door rancune, en is niet meer dan een nietje door een slap aftreksel van de verkiezingsprogramma’s van de vier betrokken partijen (alle media). Overal schoven hoogleraren en andere deskundigen aan om te benadrukken dat de plannen ‘niet kunnen’ omdat ze in strijd zouden zijn met de wet. En het allerergste: dit kabinet normaliseert wat niet normaal is. Het biedt ‘extreemrechts’ een plaats in het centrum van de macht, en daarmee dreigt de zon definitief onder te gaan.

Zulke reacties zijn voorspelbaar, maar om meerdere redenen teleurstellend. Ze zijn vooral onvolwassen: niet gebaseerd op een analyse van de plannen maar op een machteloos sentiment, een fobie, zou je bijna zeggen, op grond waarvan dit nieuwe kabinet en zijn plannen als het grote, te bestrijden kwaad worden weggezet. En dat terwijl er in heel dit akkoord van ‘Hoop, lef en trots’ geen plan op te sporen valt dat zelfs met de meeste onwelwillendheid als ‘extreemrechts’ kan worden getypeerd.

Het wordt inhoudelijk een tamelijk gewoon, Nederlands kabinet, rechtsliberaal, conservatiefliberaal van kleur, met eindelijk voornemens om de misstanden op het gebied van asiel en migratie aan te pakken.

Nieuw realisme

Er vallen veel positieve zaken te noteren. Om te beginnen zou ik een punt willen noemen dat nog maar nauwelijks ter sprake komt, en dat is de beoogde breuk met de verstikkende cultuur van het monisme. Al decennia wordt daar over geklaagd, over die gebondenheid van Kamerfracties aan een regeerakkoord dat iedere vorm van kritische oppositie, hoe constructief ook, onmogelijk maakt. Nu krijgen we een extraparlementair programmakabinet met grotere afstand tussen kabinet en Kamer, en dat is op z’n minst een hoopgevend experiment.

De teneur van alle plannen, de rode draad die te ontwaren valt, is wat je een nieuw realisme zou kunnen noemen. Een breuk met de klimaatsektes, met de goedpraters en de handen-ten-hemel-heffers, met een politieke cultuur die in het teken stond van globale kwesties waarover je heel deftig kon discussiëren, zonder de vereiste aandacht voor de alledaagse problemen van gewone mensen.

Geen spoor van zelfkritiek

Dat klinkt als een cliché, maar de uitslag van de laatste verkiezingen heeft duidelijk gemaakt dat de woede daarover, over die linkse arrogantie, inmiddels het kookpunt had bereikt dat Wilders deze macht heeft gegeven. En in alle reacties van de afgelopen dagen, in de frustratie van de voormalige mensen in power over het toch nog lukken van deze onderhandelingen, is nog altijd geen spoor van zelfreflectie en zelfkritiek te bespeuren. Het blijft steken in sneren en besmeuren, en dat is teleurstellend kinderachtig.

Er was toch geen verschil tussen hoog en laag?

Een van de kritiekpunten betreft de cultuurparagraaf. Wat zijn ze boos dat de btw op kranten en boeken omhoog gaat, terwijl de btw op de bioscoop, daguitjes en het kamperen bij de boer laag blijft. Het volk neemt op schandalige wijze wraak op de elite, zo klinkt het verwijt.

Maar heeft diezelfde elite ons niet geleerd dat er helemaal geen verschil tussen hoog en laag bestaat, tussen Mozart en André Hazes, tussen de Efteling en het Rijksmuseum? En bovendien is het allerminst vanzelfsprekend dat de overheid ‘hogere cultuur’ zou moeten subsidiëren, en dat cultuurbeleid een kerntaak van de staat zou zijn. Als die ‘hogere cultuur’ subsidie nodig heeft, moet zij aan haar eigen bestaansrecht twijfelen.

Culturen sterven niet aan vijanden van buitenaf, maar door verval van binnenuit, niet door moord maar door zelfmoord. De belangrijkste poging tot zelfmoord is het door ons zelf gepropageerde cultuurrelativisme, de weigering een cultuur en de daarbij behorende waarden te verdedigen (zie de slappe reacties op het weer virulente antisemitisme), de afbraak van een cultuur die ons gemaakt heeft tot wat wij zijn of inmiddels waren, en het parasiteren op de restanten daarvan.

Dit relativisme heeft ook aan de basis gelegen van een ruimhartig asiel- en migratiebeleid. Daar worden nu nadrukkelijk grenzen aan gesteld, en alle kreten die uiten dat dat allemaal helemaal niet kan, illustreren geen juridisch inzicht maar maskeren vooral een diepgewortelde onwil om ook maar iets te doen. De onwil om de zelfmoord te keren, omdat we onszelf – met ons koloniale verleden en het opleggen van andere gewelddadige structuren – daarvoor inmiddels genoeg haten.

Geef ze een kans!

Deze coalitie heeft een brug weten te slaan tussen het centrum en populistisch rechts, en dat is essentieel voor de gezondheid van onze democratie. Deze constellatie is het gevolg van een keuze voor een nieuwe regering die nationale belangen behartigt, ondernemers, boeren en mensen aan de onderkant van de samenleving weer ruimte en adem biedt, en weer streeft naar controle over krachten die het fundament van de samenleving aantasten.

De problemen in onze eigen huizen en straten vervangen de exclusieve aandacht voor globaal idealisme – iets van evenwicht wordt weer hersteld. Deze coalitie sanctioneert geen gevaarlijke abnormaliteit, maar is het voorzichtige begin van een terugkeer naar de normaliteit. 

Makkelijk zal het niet zijn. Maar ik zou zeggen: kom op, mensen, geef ze een kans en tel je zegeningen.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Deze coalitie is het voorzichtige begin van een terugkeer naar normaal verscheen eerst op Wynia's Week.

Hieronder geef ik mijn eerste indruk over een en ander, waarbij ik conform mijn artikel van november vorig jaar onderscheid maak tussen ‘laaghangend fruit’, dat wil zeggen maatregelen die binnen de bestaande internationale verdragen en EU-regelgeving passen, en aanpassing, respectievelijk opzegging van die verdragen en EU-regelgeving zelf. De aandacht gaat vooral uit naar asiel, wat immers de meest problematische vorm van immigratie is. Ik pik er een paar opvallende punten uit.

‘Laaghangend fruit asiel’

In het Hoofdlijnenakkoord is het meeste laaghangend fruit uit genoemd artikel – dat in belangrijke mate is gebaseerd op de verkiezingsprogramma’s van de coalitiepartijen – terug te vinden. Wat betreft asiel gaat het allereerst om invoering van het twee-statussenstelsel. Het vaak genoemde bezwaar van doorprocederen om de hoogste status te bemachtigen, wordt deels ondervangen door grenzen te stellen aan beroepsmogelijkheden en rechtsbijstand.

Andere opvallende punten: geen automatische gezinshereniging van subsidiair beschermden, en afschaffing van de asielvergunning voor onbepaalde tijd. Wat ik heb gemist is de in vergelijking met omringende landen soepele regeling inzake gezinshereniging voor alleenreizende minderjarige vreemdelingen (Amv). Net als in die omringende landen zou die hereniging niet hier, maar in het land van herkomst moeten worden aangevraagd.

Alle genoemde en hierna nog te noemen maatregelen brengen de aantrekkelijkheid van Nederland als bestemming voor asielzoekers terug en meer in lijn met omliggende landen. We zitten nog wel met dat extreem hoge inwilligingspercentage van 85 procent of daaromtrent. Dit is mede het gevolg van omkering van de bewijslast die in de asielprocedure is geslopen: de IND moet nu bewijzen dat de asielzoeker jokt, en als dat niet lukt krijgt de asielzoeker het voordeel van de twijfel. Het Hoofdlijnenakkoord wil hier vanaf. Maar dit is gemakkelijker gezegd dan gedaan, omdat hier rechterlijke uitspraken aan ten grondslag liggen. Extra aandachtspunt voor de nieuwe bewindspersoon dus.

Onder de Rutte-kabinetten is de asielproblematiek volkomen uit de hand gelopen. Om het tij te keren zullen meer onorthodoxe maatregelen onvermijdelijk zijn. Het Hoofdlijnenakkoord wil delen van de Vreemdelingenwet tijdelijk buiten werking stellen door het op grond van ‘buitengewone omstandigheden’ activeren van de uitzonderingsbepaling als bedoeld in de artikelen 110 en 111 van diezelfde wet.

Instroom zal teruglopen

Verder wil de nieuwe coalitie het puinruimen vergemakkelijken door ‘direct’ een tijdelijke Asielcrisiswet in te voeren met crisismaatregelen om de acute asielinstroom en -opvangcrisis voor de komende tijd te bestrijden, onder meer door intrekking van de Spreidingswet. Krachtens deze wet zal bijvoorbeeld worden afgeweken van de Huisvestingswet door een verbod op het voortrekken van statushouders bij de toewijzing van sociale huurwoningen. De Asielcrisiswet maakt het mogelijk de behandeling van asielaanvragen op te schorten (‘asielbeslisstop’), en het recht op opvang zal gedurende de opschorting gedifferentieerd worden beperkt en sterk worden versoberd.

Het geheel overziende kan worden gesteld dat het Hoofdlijnenakkoord wat betreft ‘laaghangend fruit asiel’ een haalbaar pakket aan maatregelen heeft geformuleerd dat Nederland qua aantrekkelijkheid als bestemming voor asielzoekers meer in lijn brengt met andere Europese landen. Ons aandeel in de totale instroom in de EU zal hierdoor naar verwachting teruglopen.

Opt-out

Hiermee zijn we aangeland bij de aanpassing, respectievelijk opzegging van internationale verdragen en EU-regelgeving. Zolang de EU de buitengrenzen niet wil of kan sluiten voor illegale immigranten inclusief aspirant-asielzoekers, blijft dit een onmisbare beleidsrichting als we de instroom verder willen terugdringen dan met het plukken van laaghangend fruit mogelijk is.

Het Hoofdlijnenakkoord is hierover weinig concreet, afgezien van het voornemen om in Brussel een opt-out inzake migratie en asiel af te dwingen, een voornemen dat wordt ondersteund door een desbetreffende motie die eerder door de Tweede Kamer is aangenomen. Voor het overige blijft het vooral bij prijzenswaardige intenties. Dat geldt ook voor het optrekken met gelijkgezinde lidstaten in de EU.

Arbeids- en studiemigratie

Wat betreft arbeidsmigratie mis ik beperking of afschaffing van de fiscale bevoordeling van ex-pats, de generieke 30%-regeling. Wel wordt de regeling op basis van de werkelijke kosten, de ETK-regeling, versoberd. Alles bij elkaar zullen de in het Hoofdlijnenakkoord genoemde voornemens hooguit een marginaal effect op de arbeidsmigratie sorteren.

Inzake de studiemigratie worden maatregelen voorgesteld om het aantal buitenlandse studenten terug te dringen. Het businessmodel van de universiteitsbestuurders – massa is kassa op kosten van de Nederlandse belastingbetaler – blijft echter grotendeels intact. De voorgestelde numerus fixus kan door de geldende EU-regelgeving alleen worden toegepast op studenten van buiten de EU. Van terugdringing van het Engels in de collegezalen – een noodzakelijke voorwaarde om significante aantallen studenten uit de EU buiten de deur te houden – is in het Hoofdlijnenakkoord weliswaar sprake, maar de formulering komt niet erg doortastend over.

En dan nog dit. Het schijnt nogal eens voor te komen dat burgemeesters die tijdens de naturalisatieceremonie de eed moeten afnemen, worden geconfronteerd met een kandidaat-Nederlander die niet in staat blijkt de in het Nederlands gestelde eedformule uit te spreken. Dat is exemplarisch voor de nonchalance waarmee hier nog steeds wordt omgegaan met het toekennen van het Nederlanderschap aan vreemdelingen. Dit is kennelijk ook doorgedrongen tot de coalitiepartners, want de termijn waarop naturalisatie kan plaatsvinden gaat van vijf naar tien jaar en het vereiste taalniveau wordt ‘in beginsel voor iedereen’ verhoogd naar B1. 

Hieraan zou ik willen toevoegen dat ook eens wat vaker de verblijfsrechtelijke sancties zouden kunnen worden toegepast voor migranten die niet voldoen aan de inburgeringsplicht. Deze sancties zijn mogelijk gemaakt in de inburgeringswet die Rita Verdonk tijdens haar roemruchte ministerschap door het parlement wist te loodsen.

Heeft Geert Rita al gebeld?

Nu we het toch over Rita Verdonk hebben: zij is vertrouwd met de materie en is wat mij betreft de beste bewindspersoon op dit dossier die we de afgelopen decennia hebben gehad. Niet alleen vanwege die verblijfsrechtelijke sancties in de inburgeringswet, wat een baanbrekende innovatie in het vreemdelingenrecht genoemd mag worden.

Maar onder andere ook vanwege de Wet Inburgering Buitenland die zij op haar naam heeft staan, en die een eind maakte aan de ongeremde instroom van ‘importbruiden’ (en -bruidegoms). Bovendien mag van ‘IJzeren Rita’ worden verwacht dat zij zich niet gemakkelijk zal laten intimideren en dwarsbomen door activistische ambtenaren. Bij de VVD zullen wegens oud zeer misschien wat wenkbrauwen worden gefronst, maar als ik Wilders was zou ik Verdonk toch eens polsen voor het ministerschap van immigratie.

Hans Roodenburg is econoom en gaf bij het Centraal Planbureau leiding aan onderzoek naar de economische gevolgen van immigratie. Hij publiceert sinds maart 2021 in Wynia’s Week over het Nederlandse immigratiebeleid. 

Wynia’s Week is er diverse keren per week, als video, als podcast en als internetkrant. Wynia’s Week bestaat nu 5 jaar. Op naar het volgende lustrum! Doet u mee, als donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Wilders moet Rita Verdonk polsen voor het ministerschap van immigratie verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar na dit korte intermezzo met politiek entertainment moet het gewoon weer over de inhoud gaan. Ook een centrum-rechts kabinet moet opereren binnen smalle marges, en dreigt te maken te krijgen met hetzelfde bestuurlijke en juridische drijfzand waar vorige kabinetten in vast liepen.

Juridisch houdbaar

Bijvoorbeeld: in het regeerakkoord dat de vier partijen PVV, VVD, NSC en BBB sloten, staan in hoofdstuk 4 (‘Een goede toekomst voor land- en tuinbouw en visserij, voor voedselzekerheid, voor natuur’) allerlei zinnige beleidsvoornemens, maar met telkens de bezwering, dat dit ‘juridisch houdbaar’ moet zijn.

Stel, een Pool of Griek leest dit regeerakkoord. Die zal zich afvragen: spreekt het niet bijna vanzelf, dat als een democratisch gekozen regering maatregelen neemt die door het parlement worden goedgekeurd, deze ‘juridisch houdbaar’ zijn?

Helaas spreekt dat in Nederland allerminst vanzelf. Dit land is in de afgelopen jaren in toenemende mate geregeerd door een combine van actiegroepen en activistische rechters, die de ene na de andere crisis veroorzaakt hebben.

In het geval van landbouw en natuur gaat het vooral over de Raad van State, een organisatie met een januskop: hun afdeling advisering beoordeelt van te voren – verplicht – elk wetsvoorstel van de regering, maar als dit dan na de volgens haar noodzakelijke aanpassingen door het parlement wordt goedgekeurd, schiet de afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State zo’n wet net zo makkelijk weer af zodra een actiegroep daar campagne tegen voert.

Drie maatregelen

Zo is het PAS (Programma Aanpak Stikstof) in 2019 door de Raad van State juridisch onhoudbaar verklaard, waardoor we nu nog steeds met absurd restrictieve stikstofregels en stikstoflockdowns opgescheept zitten.

Deze nieuwe coalitie wil Nederland uit de stikstoflockdown wrikken door drie concrete maatregelen:

• het computermodel Aerius – dat de bijdrage van individuele bedrijven aan de stikstofdepositie op een Natura-2000 gebied pretendeert te berekenen, maar dat in feite niet kan – niet meer gebruiken.
• de Kritische Depositiewaarde Waarde (KDW) uit de wet halen. De KDW is een theoretische grens aan de stikstofdepositie (in kilo’s stikstof per hectare per jaar), waarboven schade door stikstof aan gevoelige natuur ‘niet kan worden uitgesloten’, zodat de rechter in zo’n gebied alle activiteiten kan verbieden die nog enige stikstof uitstoten. Bewijs dat de stikstof die in zo’n gebied neerslaat inderdaad nadelig is voor de natuur ter plekke is niet nodig als de KDW overschreden wordt.
• de grenswaarde voor stikstofdepositie, die bepaalt wanneer een bedrijf vergunningsplichtig wordt bij nieuwe voorgenomen (bouw)activiteiten, wordt opgetrokken van de absurd lage 0,07 gram per hectare per jaar nu, naar 14 gram. Strikt genomen is 14 gram nog steeds extreem laag; Duitsland hanteert een grenswaarde van 200 gram, en andere EU-landen zijn nog soepeler.    

‘Afrekenbare stoffenbalans’

Eigenlijk impliceert het afschaffen van Aerius ook de twee andere maatregelen. Immers, de KDW in een Natura-2000 gebied wordt met Aerius berekend (niet gemeten), en of een bouwproject of uitbreiding van een bedrijf meer stikstofdepositie veroorzaakt dan de (onmeetbaar lage) grenswaarde, wordt ook uitgerekend door Aerius. Zonder Aerius valt de bodem uit het hele waansysteem van de huidige stikstofregelgeving omtrent Natura-2000 gebieden.

In plaats daarvan wil deze coalitie een ‘afrekenbare stoffenbalans’ invoeren: een systeem waarbij elk bedrijf zelf zijn totale uitstoot van stikstof (NOx, NH3) berekent, op grond van de stoffen die het bedrijf in- en uitgaan, zoals (kunst)mest, brandstof, aardgas en eindproducten. Onder de nationale doelstelling voor stikstofreductie per sector, krijgt elk bedrijf dan een maximale uitstoot voorgeschreven, waar het naar eigen inzicht aan kan voldoen.

Het voorzorgsbeginsel

Dat klinkt allemaal verstandig, maar van allevier deze maatregelen wordt expliciet gezegd dat ze ‘juridisch houdbaar’ moeten zijn, en de nieuwe grenswaarde moet ook nog ‘juridisch geborgd’ worden. Hoe denken ze dat te gaan doen? De PAS-wetgeving was ook voor invoering voorgelegd aan de Raad van State, dus ‘juridisch houdbaar’ verklaard, maar dat hielp niks toen Johan Vollenbroek er bij de Raad van State tegen ging procederen.

De kern van het probleem is, dat de Raad van State – en Nederlandse rechters in het algemeen – zich het recht voorbehouden om alle wetenschappelijke bewijs terzijde te schuiven met een beroep op het voorzorgsbeginsel. Als in de nieuwe wet een grenswaarde van 14 gram staat, omdat wetenschappelijk is aangetoond dat 14 gram (één forse hondendrol per hectare per jaar) veel te weinig is om een meetbare invloed op de natuur te hebben, dan draaien ze als het zo uitkomt de bewijslast om, en zeggen dat niet 100 procent zeker bewezen is dat 14 gram helemaal niets doet, dus halen ze een streep door die grenswaarde.

Iets dergelijks is onlangs weer gebeurd, toen een rechter op instigatie van een groep bezorgde omwonenden het gebruik van wettelijk toegestane bestrijdingsmiddelen bij de teelt van lelies toch verbood. Stapels wetenschappelijk onderzoek dat dit gebruik van deze bestrijdingsmiddellen geen kwaad kan voor mens en milieu werden genegeerd ten faveure van het voorzorgsbeginsel: ‘je weet maar nooit wat we allemaal nog niet weten’.

Het idee dat je wetten ‘juridisch houdbaar’ kunt maken tegen zulke rechters doet me denken aan de bordjes ‘Stop voor rood’ die sommige gemeentes een aantal jaren geleden onder hun stoplichten ophingen. Er staat gewoon in de wet dat je moet stoppen voor een rood verkeerslicht, en de praktijk leert dat een deel van de mensen dat niet doet. Die mensen weten best dat dit in strijd is met de wet, dus wat denk je dan te bereiken met zo’n pathetisch bordje dat geen enkele wettelijke status heeft?

Als regering en parlement in de wet zetten dat de grenswaarde voor vergunningsplicht 14 gram is, dan is dat de wet die de rechter zou moeten toepassen. Is dan het idee dat je zo’n wet juridisch houdbaarder maakt tegen activistische rechters door expliciet in die wet te zetten dat de rechter niet van die grenswaarde af mag wijken?

Het wordt nog een helse klus

Zoals ook bij het PAS gebeurd is, kan zo’n rechter simpelweg poneren dat de 14 gram in strijd is met de Europese natuurbeschermingswet (de Vogel- en Habitatrichtlijn), en dan die hele wet buiten werking stellen. Althans, persoonlijk denk ik dat dit niet kan, maar rechters in Nederland denken van wel, en tot nu toe heeft de overheid ze daarin altijd braaf gevolgd. Terwijl rechters in Duitsland dat niet in hun hoofd zouden halen, omdat lidstaten in grote mate autonoom zijn in het uitvoeren van Europese richtlijnen.

En dit is dan alleen nog maar het stikstofdossier. De rechterlijke macht, ambtenaren op de ministeries, lokale overheden en uitvoeringsinstanties zitten vol met mensen die zichzelf wijs hebben laten maken dat met het aantreden van dit kabinet de duivel los gaat. Het wordt nog een helse klus om tegen die weerstand in zaken echt in beweging te krijgen.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers schreef de bestseller De Stikstoffuik. Deze zomer verschijnt zijn nieuwe boek, over energietransitie in Nederland. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl

Wynia’s Week viert het vijfjarig bestaan. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee?

Het bericht Verstandige maatregelen om uit de stikstoflockdown te komen kunnen door activistische rechters onklaar worden gemaakt verscheen eerst op Wynia's Week.

De verlaging van het eigen risico zal echter pas in 2027 ingaan. Dat kan sneller. Voor een verlaging van het eigen risico is geen wetswijziging nodig. Het zou daarom al volgend jaar kunnen ingaan. Dat het pas twee jaar later gebeurt, komt doordat de coalitiepartijen ook een maximum eigen bijdrage willen invoeren van €50 per behandeling. Hiervoor is wel een wetswijziging nodig. Misschien hopen sommige van de coalitiepartijen er op dat er in de tussentijd een ander kabinet zit of de politieke druk om het eigen risico te verlagen, verdwenen zal zijn.

Zelfs grootverbruikers gaan er op achteruit

De verlaging van het eigen risico zou namelijk wel eens een impopulaire maatregel kunnen worden als burgers er achter komen dat hierdoor de zorgverzekeringspremie met minimaal €130 per jaar omhoog gaat. Voor een gezin dat weinig of geen gebruik maakt van zorg komt dat uit op een lastenverhoging van zeker €260. Dit kan nog veel hoger uitvallen als de verlaging leidt tot minder zorgmijders en meer onnodig zorggebruik.

Het CPB gaat er van uit dat de totale kosten van de verlaging van het eigen risico uiteindelijk €5 miljard bedragen, waarvan ruim €4,3 miljard bij de burger terecht komt. Deze bedragen zijn een beetje nattevingerwerk van het CPB. Maar als deze voorspelling uitkomt zou de premie niet met €130 maar met meer dan €300 per jaar omhoog gaan. Dat is een forse verhoging bovenop de reguliere jaarlijkse premieverhoging. Het zou daarmee ook een zeer contraproductieve maatregel zijn, waarbij zelfs grootverbruikers in de zorg er op achteruit gaan. Ga maar na: voor mensen die veel zorg gebruiken gaat het eigen risico met €220 omlaag (van €385 naar €165) en tegelijk de premie met €300 omhoog.

Het kabinet wil deze premiestijging voor de burger compenseren door een verlaging van de inkomstenbelasting. Het is onwaarschijnlijk dat burgers dit als een compensatie zien. Een hogere premie voelt voor veel mensen – zeker die met een laag inkomen – als een forse lastenverzwaring. Een hoger inkomen zal worden gezien als een eigen verdienste.

De koppeling tussen de verlaging van de inkomstenbelasting en de lastenverzwaring door de premieverhoging zullen veel mensen niet leggen. Wat overblijft is een kater als gevolg van een flinke premieverhoging voor de burger.

Sigaar uit eigen doos

De verlaging van het eigen risico is vooral een sigaar uit eigen doos. Opnieuw wordt aan jongeren en gezonde mensen gevraagd de portemonnee te trekken voor ouderen en zorggebruikers. Dit grotere beroep op de solidariteit zal niet bij iedereen in goede aarde vallen. De NOS berichtte vorige week dat deurwaarders steeds meer jongeren met schulden zien. Betaalachterstanden bij de zorgverzekering is een van de oorzaken van deze toename.

Een flinke verhoging van de zorgpremie door het verlagen van het eigen risico zal voor nog meer jongeren aanleiding zijn hun zorgpremie niet langer te betalen. Ook dat zou een reden kunnen zijn voor het nieuwe kabinet om de verlaging van het eigen risico nog even voor zich uit te schuiven.

Verder bezuinigen

Achter de schermen schijnt wel overwogen te worden om een deel van de verlaging van het eigen risico af te wentelen op de werkgevers. De werkgevers zullen daar echter niet blij mee zijn en er alles aan doen om dit te voorkomen. Een lastenverschuiving in de zorgpremies van de burger naar de werkgevers wordt in het hoofdlijnenakkoord en de doorrekening ervan ook niet genoemd.

Het nieuwe kabinet wil verder bezuinigen op de zorg. In de curatieve zorg moet €590 miljoen worden bespaard. Hoe dit moet worden bereikt, is niet duidelijk. De coalitiepartijen willen hiervoor nieuwe akkoorden sluiten met het zorgveld. De huisarts zal daarbij wel worden ontzien, want het nieuwe kabinet wil de positie van de huisarts en de wijkverpleging juist versterken.

Veel bezuinigen op de ziekenhuizen zal ook lastig zijn. De coalitiepartijen willen de streekziekenhuizen behouden en afspraken maken om de bereikbaarheid van de acute zorg in de buurt en bij de streekziekenhuizen te garanderen. Dat zal de ziekenhuiszorg niet goedkoper maken.

Hetzelfde geldt voor het voornemen om het werken in de zorg aantrekkelijker te maken door de arbeidsvoorwaarden te verbeteren. Dit is wel typerend voor het hoofdlijnenakkoord. Aan de ene kant wordt een bezuiniging ingeboekt, maar aan de andere kant worden maatregelen aangekondigd die zo’n bezuiniging bemoeilijken en juist meer geld kosten.

Voorkomen van onnodige zorg

De aangekondigde bezuinigen op de zorg zijn verder ook boterzacht. Zo moet bijna een half miljard worden bezuinigd door bredere toepassing van digitale zorg in de wijkverpleging, de verpleeghuizen en de gehandicaptenzorg. Of deze bezuiniging haalbaar is, is twijfelachtig. Waar het geld voor de bezuinigingen dan vandaan moet komen, is niet duidelijk. Misschien van de aanpak van fraude, want dat wordt als een prioriteit benoemd.

Verder zal de hele zorg worden doorgelicht op verrichtingen die bewezen niet effectief zijn, wordt gestreefd naar het voorkomen van onnodige zorg en overbehandeling en naar het aanpakken van aanbieders die misbruik maken van het stelsel. Hoe dit zal worden gedaan, wordt niet duidelijk. Positief is wel dat dit niet direct als een bezuiniging wordt ingeboekt.

Tegenover bezuinigen staan extra uitgaven aan de zorg. De verlaging van het eigen risico kost uiteindelijk ruim vijf miljard euro. Dit is vestzak-broekzak, want hier staat een lastenverhoging voor de burger door de verhoging van de zorgverzekeringspremie van vrijwel eenzelfde bedrag tegenover. Door het extra zorggebruik dat de verlaging van het eigen risico oproept, gaan ook de lasten voor de werkgevers omhoog.

De belangrijkste extra uitgave in de zorg is €600 miljoen voor uitbreiding van de verpleeghuiszorg. Op het totaal van de structurele investeringen en lastenverlichtingen van meer dan veertien miljard euro, komt de zorg er wel een beetje bekaaid van af. Hier heeft de PVV wel een veer moeten laten.

Onsamenhangend en vaag

De afspraken over de zorg maken een beetje een onsamenhangende indruk. Het is vooral de optelsom van de wensen van de verschillende partijen. Sommige daarvan zijn wel heel gedetailleerd, zoals bijvoorbeeld de afspraak dat zorgpersoneel in loondienst de eerste keuze krijgt bij de roosterindeling van de instelling. Hoe het kabinet dit bij ziekenhuizen en andere zorginstellingen wil afdwingen, is onduidelijk.

Andere afspraken zijn daarentegen erg vaag en algemeen. Zo schrijven de vier partijen: ‘We organiseren de zorg zo dat die in de keten op de best mogelijke plek plaatsvindt.’ Dit lijkt meer bladvulling dan een harde afspraak.

De verlaging van het eigen risico is een verkiezingsbelofte van de PVV. Het nieuwe kabinet krijgt er nog een harde dobber aan om dit als een kadootje aan de burger te verkopen.

Hoogleraar economie Wim Groot schrijft enkele keren per maand voor Wynia’s Week, vaak over gezondheidszorg.  

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank! 

Het bericht Verlaging eigen risico is geen kadootje maar een sigaar uit eigen doos verscheen eerst op Wynia's Week.

Misschien was dat gespeelde bezorgdheid, om de linkerflank van zijn partij en electoraat gunstig te stemmen, maar vast staat dat hij al snel de beste maatjes werd met Giorgia, zeker nadat hij op een EU-bijeenkomst koffie met haar had gedronken. Binnen de kortste keren reisden die twee samen af naar Noord-Afrika om met hulp van de Tunesische premier de stroom bootimmigranten richting Lampedusa een halt toe te roepen. Dat is niet gelukt, maar aan de samenwerking tussen Rutte en Meloni heeft het niet gelegen. De VVD heeft daarmee dus al kunnen proeven aan samenwerking met een rechtsere partij.

Salvini is al blij

Natuurlijk heeft Matteo Salvini, leider van de rechtse Lega-partij, Geert Wilders op X/Twitter gefeliciteerd: ‘Felicitaties voor de vriend en bondgenoot van de Lega, die een nieuwe Nederlandse regering gaat vormen. De wind van verandering blaast door heel Europa, nog even en dan zal ook in Brussel op 8 en 9 juni een bladzijde worden omgeslagen’.

De PVV maakt merkwaardigerwijs in het Europese parlement deel uit van hetzelfde rechtse blok ‘Identiteit en Democratie’ waar ook Salvini’s partij toe behoort, hoewel Wilders in dat parlement op dit moment nul zetels heeft. Daar zal bij de verkiezingen volgende maand wel verandering in komen en daar verheugt Salvini zich dus al op.

Je zou denken dat ze in Italië ondertussen aan rechtse regeringen gewend geraakt zijn. Vriend en vijand geven toe dat Meloni het lang niet slecht doet. De soep wordt niet zo heet gegeten als ze is opgediend: Meloni blijft gewoon in de EU, andere Europese leiders hebben gewoon contact met haar. Op wat ethische kwesties na, zoals adoptie verbieden voor homostellen (Meloni is erg katholiek), gaat het leven gewoon door.

Sommige commentatoren maken zich desalniettemin ernstige zorgen. Als Wilders geen leidende rol wil spelen in de EU, als Nederland niet langer de verbinder tussen Duitsland en Frankrijk zal zijn, zou het met Nederland net zo kunnen aflopen als met Engeland. Voorafgaand aan Brexit trok ook de Britse premier Cameron zich enigszins terug uit het leiderschap van de EU. Hij wilde zich, net als Wilders nu, niet langer conformeren aan bepaalde Europese regels, wilde een ‘opt-out’ vanwege problemen met arbeidsmigranten. Nu wil Wilders ook zoiets, maar dan vanwege de asielzoekers. Als dat maar geen opmaat is tot Nexit, roept bijvoorbeeld het nieuwsblog Il Mattinale Europeo bekommerd uit.

Wel erg lage landen

Links Italië heeft zich op X/Twitter nog niet verzoend met al die rukken naar rechts – nu ook al in Nederland. Een greep uit de afkeurende bewoordingen van linkse twitteraars: nazi-olandesi, il fascistissimo olandese Geert Wilders, xenofobo, l’estrema destra razzista e islamofoba. Allemaal termen die je ook verstaat als je geen Italiaans hebt geleerd, of nou ja vooruit, ‘destra’ betekent ‘rechts’. Een twitteraar meldt dat de formatie een half jaar geduurd heeft: ‘en dan hebben ze wat te zeggen over de Italianen’.

Angela Mauro, correspondent voor Italië van Huffpost in Europa, noemt Nederland – dat in het Italiaans de Lage Landen wordt genoemd, i Paesi Bassi – deze week i Paesi Bassissimi, wat zoveel betekent als wel erg lage landen.

‘De liberalen van Rutte’

Er wordt overigens in Italië vooral gekeken naar de buitenlandplannen in ons nieuwe regeerakkoord: dat de nieuwe regering Oekraïne zal blijven steunen, net als Meloni doet; en dat de ambassade in Israël op termijn van Tel Aviv naar Jeruzalem verplaatst zal worden.

Ook is er verbazing omdat de VVD in een coalitie stapt met Wilders. Want de VVD zit in het Europese parlement in het blok ‘Renew Europe’ waar ook de partij Italia Viva van voormalig premier Renzi deel van uitmaakt. Die encanailleert zich volgens sommigen dus nu met de fascisten. Overigens is nog niet helemaal tot Italië doorgedrongen dat Rutte zich uit de Nederlandse politiek terugtrekt, liefst tot in de NAVO. De VVD wordt ook door de gerespecteerde krant La Repubblica omschreven als ‘de liberalen van Rutte’.

Overigens gaan de Italiaanse commentaren er veelal vanuit dat Wilders geen premier mag worden omdat zijn coalitiegenoten daar vanwege zijn al te extreme meningen niet aan willen. Omtzigts partij heet ‘i centristi’ en dat Omtzigt een extraparlementair kabinet voor ogen heeft, en dus heeft geëist dat alle fractieleiders in de Kamer blijven, dat is te ingewikkeld om kort samen te vatten in het Italiaans.

Er zijn ook Italianen die álle Nederlanders wantrouwen, links, rechts, maakt niet uit. De rechtse minister van landbouw van Italië, Francesco Lollobrigida, is zo iemand. Ons land ligt in de EU namelijk wel eens dwars wanneer meer EU-geld richting Italië dreigt te gaan. Nu wantrouwt Lollobrigida zelfs de motieven van – destijds nog – eurocommissaris Frans Timmermans, toen die de Green Deal invoerde. Die Green Deal zorgde ook in Italië voor paniek onder de boeren, want die moesten zich aan allerlei nieuwe, wurgende EU-milieuregels gaan houden.

Bella Ciao

Lollobrigida heeft nu vorige week bij de opening van een landbouwbeurs in Parma het vermoeden geuit dat Timmermans zich zo’n fanatieke milieuactivist betoonde, niet om namens de EU het klimaat te redden, maar om de Italiaanse en andere Europese landbouw de nek om te draaien. De crypto-nationalist Timmermans zou op die manier heel Europa afhankelijk willen maken van landbouwproducten van overzee, die dan allemaal via de Rotterdamse haven Europa in zouden komen. En daar zou Nederland dan geweldig van profiteren. Nederland zou weer een wereldrijk worden. Zo’n kunstje hebben die olandesi Europa immers ook tussen 1600 en 1750 al eens geflikt. Timmermans wenste niet op de verdachtmakingen in te gaan.

Een hem positiever gezinde twitteraarster, Francesca Totolo, meldt dat de voormalige vicepresident van de EU nu in Nederland de oppositie gaat leiden. Ze heeft er een filmpje bijgezet van Timmermans die uit volle borst en in keurig Italiaans Bella Ciao zingt, strijdlied van de Italiaanse partizanen in hun verzet tegen het fascisme. Maar zo’n vaart zal het toch niet lopen?

Willy Hemelrijk schrijft regelmatig over Italië in Wynia’s Week. Ze is ook vertaalster.

De donateurs maken Wynia’s Week. U zorgt er als donateur voor dat ons onafhankelijke magazine twee keer per week en 104 keer per jaar kan verschijnen. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Blije en zorgelijke reacties in Italië op coalitieakkoord verscheen eerst op Wynia's Week.

Het toekennen van absolute macht aan regeerakkoorden heeft de afgelopen decennia de beleidsbepaling voor de hele regeerperiode teruggebracht tot achterkameroverleg tijdens de formatie, en daarmee onze democratie ernstig uitgehold. Dit heeft de formatie tot een hel van politieke spelletjes en gedraai gemaakt, met extreem lange formatieprocessen als gevolg. Dit kan worden voorkomen met één simpele regel, waar formateur en beoogde coalitiepartijen vandaag nog toe kunnen besluiten. Dat zou het functioneren van ons parlement sterk verbeteren.

De Grondwet en de werkelijkheid

In de Grondwet komt het begrip ‘politieke partij’ niet voor: volksvertegenwoordigers worden persoonlijk gekozen en hebben alleen een persoonlijke verantwoordelijkheid. Ze worden geacht met elkaar in debat te gaan en op grond van de beste argumenten te beslissen, in het belang van het land.

Art. 67 van de Grondwet zegt dat de leden van het parlement stemmen ‘zonder last’. Dat betekent dat volksvertegenwoordigers zich niet mogen laten beïnvloeden om voor of tegen een voorstel te stemmen. Formeel hebben zij dus een onafhankelijke positie. De volksvertegenwoordiger moet op basis van eigen inzicht en overtuiging een oordeel vellen.

De werkelijkheid is een totaal andere: Kamerleden uit coalitiepartijen zijn op straffe van een einde van hun politieke carrière verplicht om bij stemmingen ten allen tijde de bepalingen in het regeerakkoord te steunen, hoezeer ze het daar ook fundamenteel mee oneens zijn. Ze stemmen dus juist met een zware ‘last’. Dit heeft de Haagse politiek de laatste jaren volledig overheerst en de facto een einde gemaakt aan de democratie zoals die in de Grondwet is vastgelegd.

Sinds de oorlog wordt Nederland geregeerd met regeerovereenkomsten.
De eerste 20 jaar waren dat regeringsprogramma’s waar de kandidaat-ministers zich aan verbonden en die de leidraad van het kabinetsbeleid waren. Dit liet de dualiteit van de Kamer ten opzichte van het kabinet en de persoonlijke verantwoordelijkheid van de Kamerleden ongemoeid.

Vanaf 1963 werden deze regeringsprogramma’s (op één uitzondering na) ook getekend door de coalitiefracties in de Kamer. Hierdoor veranderden de regeringsprogramma’s in regeerakkoorden. Dit was uiteraard goed voor de stabiliteit van de regeringen, maar vanwege de verplichting van de fracties als geheel om de akkoorden te steunen, was dit in feite in strijd met de grondwettelijke onafhankelijkheid van de Kamerleden.

Ondemocratische koehandel

Het is begrijpelijk dat dit destijds niet als een ernstig probleem voor de democratie gevoeld werd: er waren drie grote partijen, waarvan er twee meestal een comfortabele meerderheid hadden en zich ook nog eens gesteund wisten door partijen die zich meer op de flanken bevonden. Een regeerakkoord kon dus destijds altijd rekenen op een ruime (en oprechte) steun van een meerderheid van de Kamerleden.

Maar door het leeglopen van de grote partijen werden meerderheden met twee partijen zeldzaam, en moesten er steeds vaker partijen bijgehaald worden die een stevige prijs rekenden voor deelname aan een coalitie. Die prijs bestond dan steevast uit beleidspunten waar in de Kamer géén meerderheid voor was. Vreemd genoeg leek niemand het verbijsterend ondemocratische gehalte van deze koehandel te beseffen.

Kamerleden van coalitiepartijen werden zo gedwongen om te stemmen voor beleid waar ze het zelf mee oneens waren. Dit gaat dus rechtstreeks en fundamenteel in tegen de Grondwet, en is ronduit ondemocratisch.
Zo heeft Nederland drie kabinetten achter de rug die links beleid uitvoerden, waar een meerderheid van de Kamerleden en de bevolking het niet mee eens waren.

Ingrijpende gevolgen

De regeerakkoorden-dwangbuis heeft ingrijpende gevolgen gehad voor de politiek in Den Haag:
– Dissidente Kamerleden werden de ultieme bedreiging voor kabinetten met een kleine meerderheid, en dus werden Kamerleden bij veel partijen vooral geselecteerd op dociliteit en loyaliteit, en juist niet op inhoudelijke kennis, die politiek eerder gevaarlijk dan voordelig was.
– Fracties functioneerden met extreme fractiediscipline die alle persoonlijke verantwoordelijkheid van Kamerleden beëindigde, en hen daarmee dwong de Grondwet te overtreden.
– Kamerdebatten zijn tien jaar lang toneelspelletjes geweest voor de camera’s: de uitkomst van alle debatten stond vooraf vast door de tekst van het regeerakkoord en de in de coalities geëiste loyaliteit.
– De kabinetten waanden zich – terecht – onaantastbaar. De Kamer en de pers werden gezien als hinderlijk en – wederom terecht – als onbelangrijk. Het kabinetsbeleid was immers in graniet gebeiteld en veiliggesteld door het regeerakkoord. De Kamer deed er niet meer toe.
– Ministers waren geen deskundigen meer die hun ministerie bestuurden en in het kabinet pleitten voor beter beleid op hun vakgebied, maar zetbazen van het kabinet die, koste wat kost, het kabinetsbeleid bij de ministeries door moesten drukken.
– Ministers zonder deskundigheid traden aan en waren er glashelder over: ‘Het beleid is bepaald door het regeerakkoord en ik ben er alleen maar om het uit te voeren.’ De eigen ministeriële verantwoordelijkheid werd ontkend, en het beleid werd ook nooit ter discussie gesteld, maar als absolute waarheid tot in het extreme doorgevoerd.

Zo werden de wenselijkheid van drastische stikstofreductie en vrije immigratie puur als politiek dogma behandeld. Wat deskundigen schreven, en zelfs wat ieder zinnig persoon zelf kan bedenken, werd terzijde geschoven en het door de linkse coalitiepartijen opgelegde beleid werd voor 100% en star uitgevoerd. Vaak zelfs door VVD-ministers, flagrant in strijd met hun eigen partijprogramma en met elke vorm van logica. En een meerderheid van de Kamerleden moest dit met lede ogen aanzien, ook Kamerleden van de coalitiepartijen, want die zaten vast aan het regeerakkoord.

De burgers in het land, zeker buiten de Randstad waar gezond verstand nog hoog aangeschreven staat, kregen het gevoel door idioten geregeerd te worden. Met de bekende gevolgen op 22 november.

Oplossingen

Het probleem is duidelijk, maar wat zijn de mogelijke oplossingen?

1. Terug naar regeringsprogramma’s  
Dit is de principieel juiste stap en zelfs eigenlijk een grondwettelijk vereiste: de onafhankelijkheid van de Kamerleden mag gewoon niet langer zo ernstig aangetast worden door partijpolitieke machtsverhoudingen, verwerkt in een regeerakkoord. De Kamer moet dus beslissen om voortaan regeerakkoorden af te wijzen als zijnde in strijd met de Grondwet, en zich beperken tot regeringsprogramma’s.

Dat zal echter niet de problemen oplossen: de partijen kunnen nog precies dezelfde manier van onderhandelen voortzetten, waarbij de fractiediscipline wel degelijk verondersteld wordt, zij het niet meer officieel ondertekend door de fractieleiders.

2. Minderheidskabinetten
De VVD had alle bij de achterban populaire punten uit het verkiezingsprogramma volledig in beleid kunnen omzetten als het de afgelopen tien jaar een minderheidskabinet had gevormd met het CDA. Een meerderheid van de Kamerleden en van de bevolking was tevreden geweest met het beleid, zoals bleek uit het peil.nl-onderzoek in 2021. 

Hoewel een minderheidskabinet bestaande uit middenpartijen voortaan als volwaardige optie moet worden meegenomen, is dat in de huidige situatie geen oplossing: er is een te sterke reus op rechts in de vorm van de PVV, met 37 zetels in de Kamer en tegen de 50 zetels in de peilingen, die het kabinet te zwaar onder druk zou kunnen zetten.

De regel!

Aangezien het afschaffen van regeerakkoorden en een minderheidskabinet de huidige problemen niet zullen oplossen, moet er iets anders bedacht worden. De oplossing ligt in een andere aanpak van de formatie. Je zit als beoogde coalitiepartijen aan tafel omdat je het over een aantal hoofdpunten eens bent. Punten die de kiezer hebben bewogen om op jouw partij te stemmen, en die jou motiveren om te willen regeren. Die hoofdpunten vormen het regeringsprogramma. Dat zijn op dit ogenblik: – immigratie en integratie; – klimaat en energie; – stikstof en natuurbehoud; – EU en euro.

Het kan zijn dat er onder de vier beoogde coalitiepartijen enkele zijn die op een van deze punten geen uitgesproken standpunt hebben en dit liever aan de Kamer willen overlaten. Dan blijft dat uit het regeringsprogramma. Alle andere onderwerpen worden sowieso niet vastgelegd, maar overgelaten aan de Kamer. Als men het op de meeste hoofdpunten oneens is, zitten de verkeerde partijen bij elkaar aan tafel.

Als er geen meerderheidscoalitie te bouwen is met partijen die het op een minimaal aantal hoofdpunten eens is, dan wordt niet het bekende onderhandelingsspel gestart met de koehandel van wie wat krijgt voor zijn deelname, om zo toch een meerderheid te krijgen, maar wordt ingezet op een minderheidskabinet. Met als gevolg dat over alle onderwerpen door de Kamer zal worden besloten.

De regel die onze democratie én de formatie kan redden is dus de volgende:

In het regeringsprogramma worden alleen (hoofd)punten opgenomen waarvoor in de Kamer een (oprechte) meerderheid bestaat. Coalitiepartijen krijgen geen prijs meer betaald voor hun deelname aan het kabinet, in de vorm van beleid waar geen Kamermeerderheid voor is.

Het gebruik van de term ‘regeringsprogramma’ impliceert dat sowieso geen voor Kamerleden bindende regeerakkoorden meer afgesloten kunnen worden. 

Het voornaamste gevolg van deze regel is dat voortaan in feite alle kwesties ‘vrij’ zijn, met andere woorden dat fracties hun leden geen stemgedrag meer mogen voorschrijven. De persoonlijke verantwoordelijkheid van alle Kamerleden wordt hersteld. Dit betekent ook dat er in de fracties zeer grondig gediscussieerd zal moeten worden om de fractie en de afzonderlijke Kamerleden op onderwerpen grotendeels op één lijn te houden. Dat zal af en toe botsen, en dat is heel nuttig! Deskundigheid van Kamerleden is opeens niet gevaarlijk meer, maar juist zeer gewenst.

In de nieuwe situatie zal er ook in de Kamer weer over alles een open debat mogelijk en zelfs noodzakelijk zijn. We zullen gaan zien dat Kamerleden soms op basis van goede argumenten van mening veranderen, iets wat al decennia niet meer voorkomt. Pas dan kun je zeggen dat er sprake is van een echt debat.

Innovatie

En zoals we de laatste jaren nog af en toe zagen bij de debatten over de Miljoenennota in september, waarin er voor de Kamerleden iets te kiezen viel (ook al was het in de marge), zul je nu vaker zien dat men vol energie in de Kamer verschijnt, en volop in de wandelgangen zal werken aan allerlei inhoudelijke gelegenheidssamenwerkingsverbanden. De democratie keert terug in de Kamer.

Uiteraard brengt deze nieuwe aanpak ook problemen met zich mee: de huidige debatpraktijk zal niet binnen de gewenste tijd leiden tot goed kabinetsbeleid. Er zal daarom gewerkt moeten worden aan een nieuwe omgang van de Kamer met ministers, om samen snel tot goed beleid te kunnen komen. Er zal dus geïnnoveerd moeten worden op het Binnenhof!

Gevolgen voor het kabinet

De ministers die over de hoofdpunten gaan, zijn gebonden aan de afspraken in het regeringsprogramma, en worden daarop geselecteerd. Het zal vaak voorkomen dat dit politici uit de coalitiepartijen zijn, maar dat is zeker geen vereiste. Andere ministers worden gekozen op vakkennis, en komen met plannen die ze door de Kamer moeten zien te loodsen. Lukt dat niet omdat de Kamer een heel ander beleid wil, dan worden ze vervangen door mensen die wel het door de Kamer gewenste beleid willen uitvoeren, zonder dat dat gevolgen heeft voor het kabinet. Tenzij het hele kabinet dit andere beleid niet voor zijn rekening wil nemen (bijvoorbeeld vanwege ongedekte kosten), dan treedt het af en komen er verkiezingen.

Maar dat zal zelden gebeuren: de hoofdpunten liggen vast, en voor bijzaken zal een kabinet niet aftreden. Daarbij zullen de Kamerleden, veel sterker dan nu, de verantwoordelijkheid voelen voor het regeerbaar houden van het land en een verstandige toekenning van middelen.

Ministers hoeven geen actieve politici te zijn. Er valt wat voor te zeggen om daar juist mensen voor te nemen die een grotere afstand hebben tot de politiek. Dit leidt tot een inhoudelijker en veel minder politiek kabinet en Kamerdebat dan we gewend zijn. Dat zou een zegen zijn voor het land: de grootste problemen waar de afgelopen kabinetten zich mee bezig hielden, waren door henzelf veroorzaakt. Inhoudelijke discussie erover werd geweigerd: het regeerakkoord was onaantastbaar, hoe onzinnig de erin opgenomen beleidspunten soms ook waren.

De Regel vereist een scherp toezicht van de (in)formateur op ongewenste politieke spelletjes. Maar mede door De Regel wordt zijn taak ook veel eenvoudiger: het maandenlang om elkaar heendraaien en de tactische politieke spelletjes over wat er binnen te halen valt voor de eigen partij, zijn overbodig.

Laat partijleiders in de Kamer

Het is voldoende om te kijken over welke hoofdpunten er bij de vier partijen in principe overeenstemming is. Het kan dus zijn dat er maar heel erg weinig wordt vastgelegd in het regeringsprogramma voor het volgende kabinet.

De vier partijleiders kunnen in de huidige situatie het beste in de Kamer blijven als fractievoorzitters: met minder van boven opgelegde fractiediscipline zal er meer energie gestoken moeten worden in de meningsvorming in de fracties. Daarbij is voor drie van de vier betrokken fracties het deelnemen aan een regering volstrekt nieuw, en zal de partijleider in de fracties onmisbaar zijn. Op de politiek zware posten van premier en minister van Financiën kunnen daarom beter ervaren oud-politici geplaatst worden. 

Gedoogconstructies

Er zijn op dit moment echter beren op de formatie-weg. Zowel NSC als VVD lopen liever geen politiek risico door deelname aan het kabinet en prefereren de gedoogrol. Omgekeerd is het voor VVD en NSC ook ondenkbaar om in een regering te gaan met de ander als gedoogpartner: dan ben je een schietschijf. 
De uitkomst van de formatie-onderhandelingen staat dus al vast: er komt een regering met alle vier de partijen als volwaardig deelnemer, zoals de kiezer in grote meerderheid wil, of er komen nieuwe verkiezingen.

En bij nieuwe verkiezingen zullen de dwarsliggers dermate afgestraft worden dat de anderen een absolute meerderheid zullen krijgen. In een recente peiling komen PVV, NSC en BBB nog maar 2 zetels tekort om de VVD buiten spel te kunnen zetten. Daar gaan ze bij ontijdige nieuwe verkiezingen beslist ruim overheen!

Wilders en Van der Plas hebben laten weten dat ze een andere aanpak willen, die vooralsnog prima in De Regel lijkt te passen. Ze willen op een paar hoofdpunten een nieuw, doortastend beleid (met name immigratie en boeren) en zullen in alle redelijkheid op andere punten geen nodeloos moeilijke eisen stellen.

Omtzigt is een echte democraat en zou dus geen enkel probleem moeten hebben met het overlaten van de meeste punten aan de Kamer. Dat scheelt ook een heleboel overhaaste beslissingen en keuzes op dit moment. Verder is voor Omtzigt het herstellen van de democratie een zeer belangrijk punt. Hij denkt na over allerlei staatsrechtelijke vernieuwingen die in de loop der jaren doorgevoerd zouden moeten gaan worden.

Yeşilgöz is het probleem

Maar met De Regel wordt in één keer de hele politieke cultuur in Den Haag omgegooid en de parlementaire democratie hersteld. Zonder dat daarvoor iets aan de reglementen veranderd hoeft te worden: Plasterk en de fractieleiders kunnen op elk gewenst moment besluiten om volgens De Regel te gaan werken en klaar is Kees. Bestuurlijke vernieuwing hoeft niet altijd moeilijk en traag te zijn!

Het probleem is Yeşilgöz. Zij heeft zich in de hoek geschilderd door veel te vroeg veel te absoluut regeringsdeelname uit te sluiten. Ook nu haar eigen kiezers daar ondubbelzinnig boos op reageren door in de peilingen massaal naar de PVV te rennen, beweegt ze geen millimeter: ze heeft zich erin vastgebeten en lijkt te verwachten haar ‘veilige’ voorkeur bij de onderhandelingen te kunnen afdwingen, en er op langere termijn voordeel uit te halen.

Als ze de draai niet kan of wil maken, zal de VVD uiteindelijk, na veel onnodig tijdverlies, ervoor moeten kiezen om een andere leider aan te stellen die wel wil meeregeren. Of moeten kiezen voor ontijdige verkiezingen, die het land op achterstand zouden zetten en van de VVD – in dat geval terecht – een marginale partij zouden maken.

Snelle formatie

Los van de voordelen voor de democratie en het te voeren beleid, maakt het invoeren van De Regel voortaan een ongekend snelle formatie mogelijk. De schade die de recente lange en schimmige formaties toegebracht hebben aan de effectiviteit van bestuur, maar vooral aan het vertrouwen van de bevolking in de politiek, mag niet onderschat worden. Ook maakte de erop volgende lange formatie het vallen van een kabinet veel schadelijker dan noodzakelijk was.
Er kan nu, bij invoering van De Regel, in recordtijd een nieuw kabinet zijn, dat orde op zaken gaat stellen. Het land snakt daar naar!

*Theo Wolters is voorzitter van de Stichting Milieu, Wetenschap & Beleid.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Betaal coalitiepartijen niet meer voor hun kabinetsdeelname in de vorm van beleid waar geen Kamermeerderheid voor is verscheen eerst op Wynia's Week.

De Top-5

1 Minder biomassa

Met stip op één staat de afbouw van houtige biomassa naar nul. Eindelijk! Na jaren van maatschappelijke ophef en wetenschappelijke publicaties dat het verbranden van bomen milieu en klimaat schaadt in plaats van verbetert, heeft het nieuwe kabinet nu de moed om daar gehoor aan te geven. Dit is op papier in het straatje van de oppositie, en het wordt interessant om te volgen hoe die oppositie daarmee om zal gaan.

Het gaat ook een stap verder dan het EU-beleid en de kersverse Renewable Energy Directie RED II, waarin alleen houtige biomassa van oerbossen moet worden afgebouwd. Het wordt daarom ook interessant om te volgen hoe Frans Timmermans en Diederik Samsom hiermee om zullen gaan.

2 Energiebesparing

Een mooie tweede plaats is voor de inzet op energiebesparing. Met name een langjarig Nationaal Isolatieprogramma voor huizen is een goed initiatief, dat in elk toekomstscenario gunstig zal zijn. Huisisolatie is een ware no-regret maatregel, waar je nooit spijt van kunt krijgen. De alsmaar oplopende energieprijzen maken dat meer dan ooit duidelijk.

De inzet op energiebesparing is zelfs een doorbraak. Daar waar het sinds 2010 in de klimaatplannen voornamelijk over verduurzaming van energieproductie gaat (windmolens, zonnepanelen, biomassa), wordt nu eindelijk de verduurzaming van energieconsumptie belangrijk gemaakt: Zuiniger verbruik en minder verspilling.

3 Kerncentrales

De derde podiumplek is voor de twee nieuwe kerncentrales. Ook dat is een doorbraak, van een 20^e-eeuws dogma dat door Fukushima nog werd versterkt. Kernenergie heeft zeker nadelen en risico’s, maar dat geldt voor alle energieproductieopties. Daarin steekt kernenergie gunstig af, en het is de enige volwassen technologie om grootschalig en voorspelbaar veel elektriciteit op te wekken zonder CO₂-uitstoot.

Daar komt bij dat Nederland kenniskoploper is in kernenergie en -fysica, met kerncentrale Borssele, ECN Petten, Urenco Almelo, DIFFER Eindhoven en NIKHEF Amsterdam. Werkende kerncentrales zijn een essentieel onderdeel van deze hoogwaardige kennisinfrastructuur, die ons een strategische positie in de wereld verschaft.

4 Minder schade van wind- en zonneparken

Er komen strengere regels voor windmolens en zonnepanelen op land. Daarmee wordt de gezondheids- en milieuschade ervan erkend en verminderd. Windmolens veroorzaken gezondheidsklachten o.a. door trillingen en geluid. De afstandsnormen worden daarom aangehaald.

Zonnepanelen bezetten schaarse ruimte en veroorzaken daar natuurschade omdat er niks onder kan groeien. Daarom mogen ze straks alleen nog op de grond worden geplaatst bij multifunctioneel gebruik van die grond. De inzet is om zonnepanelen zoveel mogelijk op daken te installeren.

5 Hybride warmtepompen

Een mooie vijfde plek is voor de stimulering van hybride warmtepompen. Dat combineert elektrische verwarming met gasverwarming, en markeert het begin van het einde van het hardnekkige dogma dat alle huizen van het gas af zouden moeten. Dit contraproductieve en peperdure dogma is nog lang niet van de baan, maar de hybride warmtepomp is wel een belangrijk signaal dat dat op termijn zal gebeuren.

De Flop-5

1 35 miljard extra subsidies

De grootste flop is een klimaat- en transitiefonds van 35 miljard euro, bovenop de huidige Subsidieregeling Duurzame Energie SDE++. Dit geld is onder andere bestemd voor aanleg van energie-infrastructuur, waaronder waterstof en CO₂-opslag.

Waterstof vermindert echter geen CO₂-uitstoot, maar verplaatst die alleen. Blauwe en groene waterstofproductie is met ongeveer 50% energieverlies buitengewoon inefficiënt, en daarmee een peperdure verspilling van kostbaar aardgas en groene stroom.

CO₂-opslag is een lineaire schijnoplossing die veel wegheeft van vuil onder het tapijt vegen. Bovendien zet het geen zoden aan de dijk. Het grootste landelijke CO₂-opslagproject Porthos gaat jaarlijks 2,5 miljoen CO₂ onder de grond stoppen. Dat is evenveel als ons land in zes dagen uitstoot.

In vijftien jaar zal Porthos 37 miljoen ton CO₂ opslaan, evenveel als Nederland de komende drie maanden gaat uitstoten. De miljarden die hieraan worden besteed zijn allemaal weggegooid geld.

2 Ondermijning van democratische controle

De uitvoering van de beoogde energie-infrastructuur zou te traag gaan, bijvoorbeeld door protesten en inspraakprocedures tegen windparken en biomassacentrales. Het nieuwe kabinet wil dit democratische recht van burgers en volksvertegenwoordigers ondermijnen door toepassing van de crisis- en herstelwet.

Deze wet uit 2010 was oorspronkelijk bedoeld om de werkgelegenheid en de bouw van infrastructurele werken op peil te houden tijdens de kredietcrisis. Deze bedoeling is oneigenlijk uitgebreid naar duurzaamheid- en energieprojecten. Die kunnen met de crisis- en herstelwet nu ook versneld worden via verkorte procedures, zonder dat er sprake is van crisis en herstel. Dit ondermijnt de inspraak en de democratische controle op die projecten, en daarmee op de doelmatige besteding van het klimaat- en transitiefonds van 35 miljard euro.

3 Elektrisch rijden

Elektrische auto’s verminderen niet zozeer CO₂-uitstoot, maar verplaatsen die vooral van een uitlaat naar een schoorsteen. De huidige stroommix op het openbare net wordt voor 80% opgewekt door verbranding van fossiele brandstoffen en biomassa, dus het opladen en rijden van elektrische auto’s is allerminst ‘emissievrij’. Over de hele keten van elektriciteitsopwekking en -transport veroorzaakt het extra stroomverbruik van elektrische auto’s ongeveer evenveel CO₂-uitstoot als moderne zuinige brandstofauto’s.

De overheid zou de makers en kopers van elektrische auto’s dus niet met subsidies en fiscale voordelen moeten sponsoren. Dat kost veel belastinggeld, en levert geen concrete CO₂-winst op. Dit zal in de komende 10-15 jaar niet beter worden. Weliswaar neemt de hoeveelheid zon- en windenergie toe, maar het nationale stroomverbruik ook, door elektrificatie van mobiliteit, verwarming, industrie en waterstofproductie.

Bovendien moet het openbare net een aanzienlijke basisaanvoer van stabiele voorspelbare elektriciteit hebben en houden. Anders zouden bij elke windstilte en wolk voor de zon de lampen uitgaan. We zullen daarom ook na 2030 een flink aandeel fossiele stroom op het net moeten handhaven.

4 Waterstofimport

Nederland is te klein en te vol om zelf voldoende wind- en zonne-energie op te wekken, laat staan genoeg groene waterstof te maken zoals de EU vereist. Stroom importeren gaat niet over grote afstanden, daarom wil de nieuwe regering waterstof importeren uit bijvoorbeeld Afrika.

Los van het enorme energieverbruik van waterstofopslag en -transport over lange afstanden, en los van de vraag in hoeverre we kunnen garanderen dat die waterstof duurzaam wordt geproduceerd, onttrekt groene waterstofimport kostbare duurzame energie uit Afrika. Die energie kan dan niet meer worden  benut voor verduurzaming van de lokale samenleving en industrie.

Daarmee is waterstofimport een verkapte methode van CO₂-export, buiten het zicht van onze eigen boekhouding en democratische controle. Minder welvarende Afrikaanse landen zullen dit graag doen, omdat hun kassa daarmee rinkelt, maar met mondiale duurzaamheid en CO₂-reductie heeft het niks te maken.

5 Ondermijning van concurrentiekracht

Tenslotte vermindert het nieuwe coalitieakkoord langzaam maar zeker de aantrekkelijkheid van Nederland voor industrieën. De extra marginale CO₂-heffing bovenop het ETS (Emission Trade System) is één van de factoren, evenals het streven naar bindende afspraken met de 10 tot 20 grootste uitstoters. We hebben Shell al zien vertrekken, en ik voorzie dat het daar niet bij zal blijven.

Het wegjagen van industrieën verplaatst echter hooguit CO₂-uitstoot, en ondermijnt intussen onze nationale concurrentiekracht en welvaart. Straks zijn we op papier het schoonste land in Europa, en ook het armste. Ik wil geen van beide. De ambitie om tot de duurzame kopgroep van Europa te willen behoren dient geen democratisch en nationaal doel. Onze regering en volksvertegenwoordigers worden niet gekozen en betaald om de internationale energietransitie tot een wedstrijdje met andere landen te laten verworden. Mens en natuur in Nederland en Europa hebben geen baat bij een eerste of tiende plaats op de internationale ranglijst. Verduurzaming doe je samen.

De aanhouder wint

Ik heb de Top-5 in de afgelopen drie jaar op alle mogelijke manieren beschreven in mijn boeken, nieuwsbrieven, presentaties en interviews. Dat heb ik zeker niet alleen gedaan, er zijn velen die met mij strijden voor een beter energie- en klimaatbeleid. Nog niet alles is opgepakt, en zolang er nog een Flop-5 bestaat is er werk aan de winkel.

Uiteindelijk wint de rede en de natuurwetenschap het van de opportunistische partijbelangen en politieke dogma’s, al gaat dit vaak tergend langzaam. Laten we aanhoudend kritisch blijven, goede dingen in het zonnetje zetten en slechte dingen aan de kaak stellen.

Maarten van Andel publiceert met regelmaat heldere analyses van het Nederlandse klimaatbeleid in Wynia’s Week. Steunt u de broodnodige, ongebonden berichtgeving van Wynia’s Week, ook in het nieuwe jaar, 2020? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De Top-5 en Flop-5 van het klimaatbeleid van RutteVier verscheen eerst op Wynia's Week.